Wikipedia tumwiki https://tum.wikipedia.org/wiki/Jani_likulu MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 8 123484 46880 2026-11-03T12:09:29Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123484 wikitext text/x-wiki [[File:HIV Epidem.png|thumb|HIV.]] [[File:HIV-budding.jpg|thumb|HIV.]] '''HIV''' (mu Cingelezi ''human immunodeficiency virus'') ni kabungulu ako kakuwukira civikiliro ca thupi. Para munthu walije kucizgika, kangiziska nthenda zinandi kusazgapo '''Edesi''' (''AIDS''). Ni nthenda iyo yingavikilirika. Yingalaŵilirika na mankhwala na kuŵa nthenda ya nyengo yitali iyo yingalaŵilirika. Nangauli palije mankhwala gha kucizgiratu panji katemera wa HIV, mankhwala gha ma ARV ghangacepeska luŵiro la nthenda, ndipo para ghagwiliskirika ntchito pambere nthenda yindakure comene, ghangatalikiska umoyo wa munthu uyo wali na HIV kufika pafupifupi pa umo ukuŵira kwa ŵanthu ŵanyake. Munthu uyo wali na HIV, para wakumwa mankhwala, wangakhala umoyo wakawiro, ndipo wangafwa na kabungulu aka mu thupi, kweni cifukwa ca kabungulu aka yayi. Kucizga kukusacizgika luŵiro para nthenda yasangika. Munthu uyo wali na HIV uyo kabungulu kake kakusangika yayi mu ndopa cifukwa ca kumwa mankhwala nyengo yitali, walije ngozi ya kwambuzga ŵanyake HIV pa kugonana. Mawupu nga ni UNAIDS ghakuyowoya kuti kambura kusangika = kambura kwambuzgana. Para palije kucizga, kabungulu aka kakunanga civikiliro ca thupi, ndipo pamanyuma kakwiziska Edesi, nyengo zinyake pamanyuma pa vyaka vinandi. Pamanyuma pakuti munthu wakora kabungulu, wangawona vimanyikwiro yayi, panji wangalwara kwa kanyengo kacoko nga ni chimfine. Pa nyengo iyi munthu wangamanya yayi kuti wali na HIV, kweni wangambuzga ŵanyake. Pamanyuma pakuŵa nyengo yitali yambura vimanyikwiro. Pakumalira, HIV yikusazgirapo ngozi ya kukora nthenda zinyake nga ni TB na nthenda zinyake, na vibuli ivyo vikusangika comene yayi mu ŵanthu awo civikiliro cawo ca thupi cili makola. Para palije kucizga, munthu uyo wali na HIV wakukhala vyaka pafupifupi 11. HIV yikwambuzgika comene na kugonana kwambura kujivikilira, masingano ghakunangika panji kupokera ndopa zakunangika, na kufuma kwa amama kuya ku mwana pa nyengo ya nthumbo, ya kubaba, panji ya kongeska. Maji ghanyake gha mu thupi, nga ni mata, thukuta, na masozi, ghakwambuzga kabungulu aka yayi. Nthowa za kujivikilira ni kugonana mwakujivikilira, mankhwala gha kuvikilira (PrEP), mankhwala ghakumwa pamanyuma pakukhwaskika na kabungulu (PEP), kucizga ŵanthu awo ŵali na kabungulu, na kusintha masingano. Nthenda mu mwana wakhanda yingavikilirika kanandi mwa kupeleka mankhwala gha ARV ku amama na ku mwana. Kufuma apo yikamanyikwira mu vyaka vya m'ma 1980, HIV na Edesi vyakhwaska comene wupu wa ŵanthu, nga ni nthenda na nga ni cifukwa ca kusankhana. Kufuma apo Edesi yikamanyikwira, yaŵa cifukwa ca nyifwa za ŵanthu pafupifupi miliyoni 42.3 pa caro cose capasi. Mu 2025, ŵanthu pafupifupi miliyoni 40.9 pa caro cose capasi ŵakaŵa na HIV. == Vimanyikwiro == Pali nyengo zitatu zikulu za HIV: nyengo yakwamba, nyengo yambura vimanyikwiro, na Edesi. == Umo Yikupatsirikira == HIV yikwambuzgika mu nthowa zitatu zikulu: kugonana, kukhwaskana na maji gha mu thupi panji vigaŵa vya thupi ivyo vili na kabungulu, na kufuma kwa amama kuya ku mwana pa nyengo ya nthumbo, ya kubaba, panji ya kongeska. Palije ngozi ya kukora HIV kufuma ku mata, thukuta, masozi, panji matuzi, kupatula para vyasazganika na ndopa. == Kabungulu Kake == HIV ndiyo yikwiziska nthenda za HIV na Edesi. Kakuwukira vigaŵa vya civikiliro ca thupi, comene tumaselo twa CD4. == Kusanga Nthenda == HIV na Edesi vikusangika kwizira mu kupima ndopa ku cipatala. == Kujivikilira == Kugwiliskira ntchito makondomu nyengo zose kukucepeska ngozi ya kwambuzgana HIV pafupifupi magaŵa 80 pa 100. == Kucizga == HIV na Edesi ni nthenda ya nyengo yitali, cifukwa sono palije mankhwala gha kucizgiratu. Kucizga kukucitika na mankhwala gha ma ARV, agho ghakucepeska luŵiro la nthenda. Mu 2025, ŵanthu miliyoni 40.9 pa caro cose capasi ŵakaŵa na HIV, ndipo ŵanthu miliyoni 32.1 ŵakapokeranga mankhwala gha ma ARV. == Ivyo Tikwenera Kumanya == Munthu uyo wali na HIV wakumanyikwa na kawonekero kake yayi. Wangaŵa wakututuŵa, wakuwonda, musambazi, mukavu, muliska, musambizgi, mulimi, dokotala, panji waliyose. Ŵanthu awo ŵali na Edesi ŵacali ŵanyithu na ŵabali ŵithu. Tiŵatemwe na kuŵawovwira; ŵakasankha kulwara yayi. Para mwasanga munthu uyo mukumutemwa, pambere mundatorane, mose ŵaŵiri mulute ku cipatala kuti mukapimike. Para mose muli makola, muzizipizge na kulutaso kukapimika pamanyuma pa myezi yitatu. [[Category:Munkhwala]] 5bck7s0nfso5smml0jxctxzj3dkx9qy 0 955 123586 119264 2026-11-03T12:13:22Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123586 wikitext text/x-wiki [[File:חורשת המייסדים - גבעת השבשבת חיפה 02 2013 (98).JPG|thumb|Vyakumera]] '''Vyakumera''' (cimoza: '''cakumera''') ni vyamoyo vya ufumu wakuchemeka ''Plantae''. Vinandi vikusanga nkhongono zawo za ntchito kufuma ku ungweru wa [[Zuŵa|zuŵa]] mu nthowa ya [[Usanisinuru (ndiyo fotosinfesisi)|usanisinuru]], mwa kugwiliskira ntchito mtundu wa ciŵisi ca mahamba (klorofilo) kupanga shuga kufuma ku kaboni dayokisayidi na [[Maji|maji]]. Mu nyengo, vyakumera vinyake vyasintha kuŵa vyakuthemba vyamoyo vinyake kuti visange nkhongono za ntchito. Vyakumera vinandi vili na tumaselo tunandi. Kale, nga mu kasandiro ka vyamoyo ka Aristotle, ufumu wa vyakumera ukasazgangapo vyamoyo vyose ivyo nvinyama yayi, kusazgapo bowa. Ng'anamulo iyi yacepa kufuma apo; ng'anamulo za sono zikusazgamo bowa yayi. Pali mitundu ya vyakumera pafupifupi 380,000 iyo yikumanyikwa, ndipo yinandi, pafupifupi 260,000, yikupanga mbuto. Vyakumera vikupambana mu ukulu kufuma ku kaselo kamoza mpaka ku makuni ghatali comene. Vyakumera viŵisi vikupeleka cigaŵa cikulu ca okisijeni wa caro cose capasi. Shuga uyo vikupanga mu usanisinuru ukupeleka nkhongono za ntchito ku vyamoyo vinandi vya caro capasi, ndipo vyamoyo vinyake, kusazgapo [[Vinyama|vinyama]], vikurya vyakumera panji vikuthemba vyakumera. == Vyakumera mu Malaŵi == Mu caro ca [[Malaŵi]] muli vyakumera vya mitundu yinandi. Muli makuni, utheka, na vinyake ivyo vikusangika mu Malaŵi pera mu caro cose capasi. Makuni gha mu Malaŵi ghakupambanapambana kuyana na malo agho ghakumerako. Makuni ghanyake ghakupandika na ŵanthu, nga ni bulugamu, payini, gemelina, na sayipurasi, na ghanyake ghanandi. Makuni agho ghakiza na ŵanthu ŵanyake ni nga ni makuni gha mayembe na mitundu ya malalanje. Makuni ghanyake ni agha: mubabani, thung'unda, minyozi ya mitundu yinandi, kabeza, maqokolo, mavilo, masuku, matubeni, mjejengwani, matowo, mulolo, makama, mphangala, kavundula, mono, matwatwa, matunduluka, buyu, mbula, cifiqe, mubanga, mzobala, msipani, nthumbuzga za [[kalulu]], kazando, na masuju. Mulinso mphangwe zakupambanapambana nga ni cindere na nyungu. [[Category:Vyakumela]] [[Category:Malaŵi]] kybe4pcac1k6lx453457m0klqs0o6yh 123587 123586 2026-11-03T12:13:24Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Vyakumela]] to [[Vyakumera]]: Zina lakuzomerezgeka 123586 wikitext text/x-wiki [[File:חורשת המייסדים - גבעת השבשבת חיפה 02 2013 (98).JPG|thumb|Vyakumera]] '''Vyakumera''' (cimoza: '''cakumera''') ni vyamoyo vya ufumu wakuchemeka ''Plantae''. Vinandi vikusanga nkhongono zawo za ntchito kufuma ku ungweru wa [[Zuŵa|zuŵa]] mu nthowa ya [[Usanisinuru (ndiyo fotosinfesisi)|usanisinuru]], mwa kugwiliskira ntchito mtundu wa ciŵisi ca mahamba (klorofilo) kupanga shuga kufuma ku kaboni dayokisayidi na [[Maji|maji]]. Mu nyengo, vyakumera vinyake vyasintha kuŵa vyakuthemba vyamoyo vinyake kuti visange nkhongono za ntchito. Vyakumera vinandi vili na tumaselo tunandi. Kale, nga mu kasandiro ka vyamoyo ka Aristotle, ufumu wa vyakumera ukasazgangapo vyamoyo vyose ivyo nvinyama yayi, kusazgapo bowa. Ng'anamulo iyi yacepa kufuma apo; ng'anamulo za sono zikusazgamo bowa yayi. Pali mitundu ya vyakumera pafupifupi 380,000 iyo yikumanyikwa, ndipo yinandi, pafupifupi 260,000, yikupanga mbuto. Vyakumera vikupambana mu ukulu kufuma ku kaselo kamoza mpaka ku makuni ghatali comene. Vyakumera viŵisi vikupeleka cigaŵa cikulu ca okisijeni wa caro cose capasi. Shuga uyo vikupanga mu usanisinuru ukupeleka nkhongono za ntchito ku vyamoyo vinandi vya caro capasi, ndipo vyamoyo vinyake, kusazgapo [[Vinyama|vinyama]], vikurya vyakumera panji vikuthemba vyakumera. == Vyakumera mu Malaŵi == Mu caro ca [[Malaŵi]] muli vyakumera vya mitundu yinandi. Muli makuni, utheka, na vinyake ivyo vikusangika mu Malaŵi pera mu caro cose capasi. Makuni gha mu Malaŵi ghakupambanapambana kuyana na malo agho ghakumerako. Makuni ghanyake ghakupandika na ŵanthu, nga ni bulugamu, payini, gemelina, na sayipurasi, na ghanyake ghanandi. Makuni agho ghakiza na ŵanthu ŵanyake ni nga ni makuni gha mayembe na mitundu ya malalanje. Makuni ghanyake ni agha: mubabani, thung'unda, minyozi ya mitundu yinandi, kabeza, maqokolo, mavilo, masuku, matubeni, mjejengwani, matowo, mulolo, makama, mphangala, kavundula, mono, matwatwa, matunduluka, buyu, mbula, cifiqe, mubanga, mzobala, msipani, nthumbuzga za [[kalulu]], kazando, na masuju. Mulinso mphangwe zakupambanapambana nga ni cindere na nyungu. [[Category:Vyakumela]] [[Category:Malaŵi]] kybe4pcac1k6lx453457m0klqs0o6yh 123626 123587 2026-11-03T15:23:51Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123626 wikitext text/x-wiki [[File:חורשת המייסדים - גבעת השבשבת חיפה 02 2013 (98).JPG|thumb|Vyakumera]] '''Vyakumera''' (cimoza: '''cakumera''') ni vyamoyo vya ufumu wakuchemeka ''Plantae''. Vinandi vikusanga nkhongono zawo za ntchito kufuma ku ungweru wa [[Zuŵa|zuŵa]] mu nthowa ya [[Usanisinuru (ndiyo fotosinfesisi)|usanisinuru]], mwa kugwiliskira ntchito mtundu wa ciŵisi ca mahamba (klorofilo) kupanga shuga kufuma ku kaboni dayokisayidi na [[Maji|maji]]. Mu nyengo, vyakumera vinyake vyasintha kuŵa vyakuthemba vyamoyo vinyake kuti visange nkhongono za ntchito. Vyakumera vinandi vili na tumaselo tunandi. Kale, nga mu kasandiro ka vyamoyo ka Aristotle, ufumu wa vyakumera ukasazgangapo vyamoyo vyose ivyo nvinyama yayi, kusazgapo bowa. Ng'anamulo iyi yacepa kufuma apo; ng'anamulo za sono zikusazgamo bowa yayi. Pali mitundu ya vyakumera pafupifupi 380,000 iyo yikumanyikwa, ndipo yinandi, pafupifupi 260,000, yikupanga mbuto. Vyakumera vikupambana mu ukulu kufuma ku kaselo kamoza mpaka ku makuni ghatali comene. Vyakumera viŵisi vikupeleka cigaŵa cikulu ca okisijeni wa caro cose capasi. Shuga uyo vikupanga mu usanisinuru ukupeleka nkhongono za ntchito ku vyamoyo vinandi vya caro capasi, ndipo vyamoyo vinyake, kusazgapo [[Vinyama|vinyama]], vikurya vyakumera panji vikuthemba vyakumera. Mbuto, vipambi, na masamba ni vyakulya vyakwamba vya ŵanthu, ndipo vyaŵetika kwa vyaka vinandi comene. Ŵanthu ŵakugwiliskira ntchito vyakumera pa vinthu vinandi, nga ni vyakuzengera nga ni makuni, vyakujikongoleska, vyakulembera, na mitundu yinandi comene ya [[Mankhwala|mankhwala]]. Kusanda vyakumera mwa kasandiro kukuchemeka kasandiro ka mbuto. == Ng'anamulo == === Mbiri ya Kagaŵiro === Kale, vyamoyo vyose vikagaŵikanga mu magulu ghaŵiri, vyakumera na vinyama. Kagaŵiro aka kakafuma kwa Aristotle (384–322 pambere Khristu), uyo wakapatula mitundu ya vyamoyo mu kasandiro kake ka vyamoyo, kuyana na usange vikaŵa na "mzimu wakupulika" panji, nga ni vyakumera, "mzimu wa kukura" pera. Theophrastus, msambiri wa Aristotle, wakalutilizga ntchito yake pa kagaŵiro ka vyakumera. Pamanyuma comene, Carl Linnaeus (1707–1778) wakaŵika maziko gha ndondomeko ya mazuŵa ghano ya kagaŵiro ka kasandiro, kweni wakasunga maufumu gha vinyama na vyakumera, ndipo wakachema ufumu wa vyakumera kuti ''Vegetabilia''. === Maghanoghano Ghanyake === Para zina lakuti ''Plantae'' panji cakumera ligwiliskirika ntchito pa gulu linyake la vyamoyo, kanandi likung'anamula limoza mwa maghanoghano ghanayi, kufuma ku ilo likusazgamo vicoko mpaka ku ilo likusazgamo vinandi. == Kukura kwa Mitundu == === Kupambanapambana === Pali mitundu ya vyakumera pafupifupi 382,000 iyo yazomerezgeka, ndipo yinandi comene, pafupifupi 283,000, yikupanga mbuto. Pafupifupi magaŵa 85–90 pa 100 gha mitundu yose ya vyakumera ni vyakumera vya maluŵa. Ntchito zinandi sono zikuyezga kuwunjika malemba gha mitundu yose ya vyakumera pa intaneti, mwaciyelezgero World Flora Online. Vyakumera mu ng'anamulo yikulu vikupambana mu ukulu kufuma ku vyamoyo vya kaselo kamoza (vicoko kuluska mikulomita 3) mpaka ku makuni ghakulu comene, nga ni ''Sequoia sempervirens'' (mpaka mamita 120 kutali) na ''Eucalyptus regnans'' (mpaka mamita 100 kutali). Kuthya mazina gha vyakumera kukulongozgeka na Malango gha Pakati pa Vyaro gha Mazina gha vyakumera, bowa, na vinyake. === Mbiri ya Kukura === Vyakumera vya kale vya vyakumera vya pa mtunda vikakura mu maji. Ulenda wa vyakumera vicoko ukapangika pa mtunda vyaka miliyoni 1,200 ivyo vyajumpha, kweni mpaka pafupifupi vyaka miliyoni 450 ivyo vyajumpha ndipo vyakumera vyakwamba vya pa mtunda vikawoneka. Kweni mafosilo mu malibwe gha kale comene ghakulongora kuti vyamoyo vya tumaselo tunandi vya mu maji ghawemi vikaŵako vyaka vyakujumpha miliyoni 1,000 ivyo vyajumpha. Vyakumera vyakwamba vya pa mtunda vikamba kupambanapambana pafupifupi vyaka miliyoni 420 ivyo vyajumpha. Pakumalira kwa nyengo ya Devonian, vimanyikwiro vinandi vyakwamba vya vyakumera vya mazuŵa ghano vikaŵako, kusazgapo misisi, mahamba, na makuni. Nyengo ya Carboniferous yikawona kukura kwa nkholongo mu madambo. Kumalira kukulu kwa vyamoyo kwa Permo-Triassic kukasintha comene mawupu gha vyamoyo. Ici cingaŵa kuti cikazomerezga kukura kwa vyakumera vya maluŵa mu Triassic (pafupifupi vyaka miliyoni 200 ivyo vyajumpha), ndipo vikathandazgika luŵiro comene mu Cretaceous mwakuti Charles Darwin wakacichema kuti "fumbo lakofya". Makuni gha mahamba gha singano ghakapambanapambana kufuma pakumalira kwa Triassic, ndipo ghakaŵa ghanandi comene mu Jurassic. === Mbumba === Mu 2019, mbumba ya vyakumera iyo yikazengeka pa vyakuhara vya mitundu 1,153 ya vyakumera yikasacizgika. Kagaŵiro ka magulu ghanyake ka vyakumera kakukhozgeka na kusanda kwa vyakuhara. == Umo Thupi Likugwilira Ntchito == === Tumaselo twa Vyakumera === Tumaselo twa vyakumera tuli na vimanyikwiro vyapadera ivyo tumaselo tunyake (nga ni twa vinyama) tulije. Ivi vikusazgapo cigaŵa cikulu ca pakati cakuzura maji, vigaŵa vya klorofilo, na cikopa cakukhora kweni cakupindika ico cili kuwaro kwa kaselo. Vigaŵa vya klorofilo vikafuma ku kukhala pamoza kwa kaselo kambura klorofilo na mabakiteriya agho ghakupanga vyakulya na ungweru. Cikopa ca kaselo, ico cikupangika comene na selulosi, cikuzomerezga tumaselo twa vyakumera kuzura na maji kwambura kuphulika. === Kapangikiro ka Vyakumera === Vyakumera vinandi vili na tumaselo tunandi. Tumaselo twa vyakumera tukupambana mu mitundu yinandi, ndipo tukupanga vigaŵa nga ni minjololo ya kunyamulira maji na vyakulya mu mahamba na mu ntonga, na viŵaro vya ntchito zakupambana. Ivi vikusazgapo misisi ya kukwemya maji na vyakulya vya mu dongo, ntonga ya kukhazga na kunyamula maji na vyakupangika, mahamba gha [[Usanisinuru (ndiyo fotosinfesisi)|usanisinuru]], na maluŵa gha kuŵaba. === Usanisinuru === Vyakumera vikucita usanisinuru, kupanga vyakulya (shuga) mwa kugwiliskira ntchito nkhongono za ntchito za [[Ungweru|ungweru]]. Tumaselo twa vyakumera tuli na klorofilo mu vigaŵa vyake, iyo ni mtundu uŵisi uwo ukugwiliskirika ntchito kukora nkhongono za ntchito za ungweru. Malinganizgo gha usungunu gha usanisinuru ni: : 6CO₂ + 6H₂O → (ungweru) → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ Ici cikupangiska vyakumera kufumiska [[Woskejeni|okisijeni]] mu mphepo. Vyakumera viŵisi vikupeleka cigaŵa cikulu ca okisijeni wa caro cose capasi, pamoza na vyakumera vicoko vya mu maji na mabakiteriya. Vyakumera ivyo vyasintha kuŵa vyakuthemba vyamoyo vinyake vingataya vyakuhara vya usanisinuru na kupanga klorofilo. === Kukura na Kunozgeka === Kukura kukusimikizgika na kukolerana kwa vyakuhara vya cakumera na malo ghake gha kawiro na gha vyamoyo. Vinthu vya malo nga ni kufunda, maji, ungweru, kaboni dayokisayidi, na vyakulya vya mu dongo. Vinthu vya vyamoyo ivyo vikukhwaska kukura kwa vyakumera ni kuwunjikana, kuryeka na viŵeto, mabakiteriya na bowa ivyo vikovwira, na kuwukirika na vibenene panji nthenda za vyakumera. Cisanu na kukoma vingananga panji kukoma vyakumera. Vyakumera vinyake vili na vinthu mu tumaselo twawo ivyo vikuvizomerezga kukhora pa masuzgo agha. === Kuŵaba === Vyakumera vikuŵaba kuti vipange ŵana, kwali mwa kugonana panji kwambura kugonana. Vyakumera vinandi vikugwiliskira ntchito nthowa zose ziŵiri. ==== Mwa Kugonana ==== Para vikuŵaba mwa kugonana, vyakumera vili na umoyo wakusuzga wa mbumba zakusintha-sintha. Vyakumera vinyake vikuŵaba so kwizira mu tumbuto tucoko. Vyakumera vya maluŵa vikuŵaba mwa kugonana mwa kugwiliskira ntchito maluŵa, agho ghali na vigaŵa vya ŵanalume na ŵanakazi: ivi vingaŵa mu ciluŵa cimoza, mu maluŵa ghakupambana pa cakumera cimoza, panji pa vyakumera vyakupambana. Vigaŵa vya ŵanalume vikupanga ufu wa maluŵa, uwo ukupanga vyakuŵabira vya ŵanalume ivyo vikunjira mu cigaŵa ca ŵanakazi. Kuŵabika kukucitika mu vigaŵa vya ŵanakazi, ivyo vikusanduka vipambi ivyo vili na mbuto. Vipambi vingathandazgika vyose, panji vingaphulika ndipo mbuto zikuthandazgika yimoza yimoza. ==== Kwambura Kugonana ==== Vyakumera vikuŵaba kwambura kugonana mwa kukuzga vigaŵa vyakupambana ivyo vingakura kuŵa vyakumera viphya. Mwa nthowa yipepuka, vyakumera vinyake vingaphwanyika mu vigaŵa, ndipo cigaŵa ciliconse cingakura so kuŵa cakumera cose. Kupandira vyakumera vya maluŵa na vigaŵa vyakudumulika ni ndondomeko yakuyana. Vigaŵa nga ni minjololo yakwenda pasi vikuzomerezga vyakumera kukura na kuphimba malo. Vyakumera vinandi vikupanga vigaŵa vya kusungira vyakulya, nga ni mbatata panji anyezi, ivyo vingakura kuŵa vyakumera viphya. === Kukhora pa Nthenda === Vyakumera vikugwiliskira ntchito vyakusangira kumanya tubungulu twa nthenda nga ni mabakiteriya agho ghakwiziska nthenda za vyakumera. Kumanya uku kukwiziska kujivikilira. === Vyakuhara === Vyakumera vili na vyakuhara vikulu comene pa vyamoyo vyose. Vyakuhara vikulu comene vya cakumera (pa unandi wa vyakuhara) ni vya tirigu, ivyo vikughanaghanirika kuŵa pafupifupi 94,000, pafupifupi kankhondi kuluska vya munthu. == Vyakumera na Malo Ghakuzingilizga == === Kuthandazgika === Vyakumera vili pafupifupi pa caro cose capasi. Nangauli vikukhala mu malo ghanandi, ni vyakumera vyakukhora pera, vya mu Antarctica, ivyo vyasintha kukolerana na vyakucitika vya pa cigaŵa ici cikulu ca mtunda ca kumwera. Vyakumera kanandi ndivyo vikuwoneka comene mu malo agho vikukhala. Malo ghanandi gha vyamoyo pa caro capasi ghali na mazina gha mtundu wa vyakumera, cifukwa vyakumera ndivyo vinandi comene mu malo agho, nga ni madambo gha utheka na nkholongo za vula za ku tropiki. === Ŵakupanga Ŵakwamba === Usanisinuru uwo vyakumera vya pa mtunda na vya mu maji vikucita ndiwo kasupe waumaliro wa nkhongono za ntchito na vyakulya mu pafupifupi malo ghose gha vyamoyo. Usanisinuru ukasintha comene mphepo ya caro capasi ca kale, iyo yikaŵa yambura okisijeni, ndipo sono yili na magaŵa 21 pa 100 gha okisijeni. Vinyama na vyamoyo vinyake vinandi vikuthemba okisijeni. Vyakumera ndivyo ŵakupanga ŵakwamba mu malo ghanandi gha pa mtunda, ndipo ndivyo maziko gha minjololo ya vyakulya mu malo agho. Vyakumera ni pafupifupi magaŵa 80 pa 100 gha vyamoyo vyose vya caro capasi. === Ubale na Vyamoyo Vinyake === Vinyama vinandi vyakura pamoza na vyakumera; vyakumera vya maluŵa vyapanga vimanyikwiro vya maluŵa ivyo vikovwira kuŵaba kwawo. Vinandi, kusazgapo vibenene na viyuni, vikutolera ufu wa maluŵa kufuma ku maluŵa ghanyake kuya ku ghanyake, mwa kukhumba vyakulya. Vinyama vinandi vikuthandazga mbuto. Vipambi vinyake vili na vigaŵa vya kuwaro vyakulyeka ivyo vikukopa vinyama, apo mbuto zikukhora pa kujumpha mu matumbo gha cinyama; vinyake vili na tumbeŵa utu tukukolerana na sisi la cinyama. Vyakumera vinyake vyakura pamoza na nyerere. Cakumera cikupeleka nyumba, ndipo nyengo zinyake vyakulya, ku nyerere. Nazo nyerere zikuvikilira cakumera ku vinyama vyakurya vyakumera. Mitundu yinandi ya vyakumera yili na bowa yakukolerana na misisi yawo, mu kukhala pamoza kwa kovwirana. Bowa yikovwira vyakumera kusanga maji na vyakulya vya mu dongo, apo cakumera cikupeleka ku bowa shuga uwo wapanga mu usanisinuru. Vyakumera vinandi vya mtundu wa nyemba vili na mabakiteriya mu misisi yawo agho ghakukora naitirojeni kufuma mu mphepo kuti cakumera cigwiliskire ntchito; nawo vyakumera vikupeleka shuga ku mabakiteriya. Ici nchakuzirwa pa ulimi; mwaciyelezgero, ŵalimi ŵangalima nyemba, kulondezgana na tirigu, kuti ŵacepeske feteleza wa naitirojeni. Pafupifupi magaŵa 1 pa 100 gha mitundu ya vyakumera ni vyakuthemba vyakumera vinyake. Vinyake vikutora vyakulya vicoko pera kufuma ku cakumera cinyake kweni vicali na mahamba gha usanisinuru, apo vinyake vikutora vyakulya vyose kwizira mu misisi ya vyakumera vinyake, ndipo vilije klorofilo. Vyakumera ivyo vikumera pa vyakumera vinyake, kanandi makuni, kwambura kuvithemba, vikuchemeka vyakumera pa vinyake. Vinyake vingananga cakumera ico vikumerapo, mwa kukanizga ungweru. Mitundu yinandi ya maluŵa gha ''orchid'', ''bromeliad'', na vinyake vikumera pa vyakumera vinyake. Mitundu pafupifupi 630 ya vyakumera ni yakurya vinyama. Vikukora vinyama vicoko na kuvigaya kuti visange vyakulya, comene naitirojeni na fosiforasi. === Kususkana === Kususkana pa vyuma vyakugaŵana kukucepeska kukura kwa cakumera. Vyuma ivi ni ungweru wa zuŵa, maji, na vyakulya. Ungweru nchakuzirwa comene cifukwa nchakukhumbikwa pa usanisinuru. Vyakumera vikugwiliskira ntchito mahamba ghawo kubisa vyakumera vinyake ku ungweru wa zuŵa, ndipo vikukura luŵiro. Maji nagho ngakuzirwa pa usanisinuru; misisi yikususkana kukwemya maji ghanandi mu dongo. Vyakumera vinyake vili na misisi yakuzika iyo yingasanga maji ghakuzika pasi, apo vinyake vili na misisi yambura kuzika iyo yingathandazgika kutali kuwunjika maji gha vula. == Kuzirwa ku Ŵanthu == === Vyakulya === Kulima vyakumera ndiyo maziko gha [[ULimi na kuŵeta|ulimi]], uwo nawo wakugwira ntchito yikulu mu mbiri ya midawuko ya caro cose capasi. Ŵanthu ŵakuthemba vyakumera vya maluŵa pa vyakulya, mwakulunjika panji nga ni vyakulya vya viŵeto. Mitundu ya vyakumera pafupifupi 7,000 yagwiliskirika ntchito pa vyakulya, nangauli vyakulya vinandi vya mazuŵa ghano vikufuma ku mitundu 30 pera. Vyakulya vikulu ni mbuto nga ni mpunga na tirigu, misisi na mbatata nga ni cinangwa na mbatata, na vya mtundu wa nyemba nga ni nyemba. Mafuta gha vyakumera nga ni gha ''olive'' na gha mgwalangwa ghakupeleka mafuta, apo vipambi na masamba vikupeleka mavitamini na vinthu vinyake. Khofi, tiyi, na sokoleti ni mbuto zikulu izo vyakupangika vyake vili na kafeni. Kusanda kagwiliskiro ka vyakumera na ŵanthu kukuchemeka kasandiro ka mbuto ka vyacuma. === Mankhwala === Vyakumera vya mankhwala ni kasupe mukulu wa vyakusazganika, pa ntchito yawo ya mankhwala, na pa kupanga vinthu vinandi vya usungunu mu mafakitale. Mankhwala ghanandi, kusazgapo mankhwala ghakuloŵezga, ghakufuma ku vyakumera, kwali mankhwala gha mdawuko panji vinthu vya usungunu ivyo vyafumyika mu vyakumera, ndipo pamanyuma vyapangika pa [[Mankhwala|kasandiro ka ucizgi]] ka mazuŵa ghano. Mankhwala gha mazuŵa ghano agho ghakufuma ku vyakumera ni aspirin, taxol, morphine, quinine, na ghanyake. Buku la mankhwala la Dioscorides, ''De materia medica'', ilo likalongosora vyakumera vya mankhwala pafupifupi 600, likalembeka pakati pa 50 na 70 mumuwilo wa Khristu, ndipo likagwiliskirikanga ntchito mu Ulaya na Vuma Lapakati mpaka pafupifupi 1600. === Vyakupangika Vyambura Kuŵa Vyakulya === Vyakumera ivyo vikulimika nga ni mbuto za mafakitale ndivyo kasupe wa vyakupangika vinandi. Vikusazgapo mafuta ghakununkhira, mitundu ya kawiro, ulimbo, rabala, na vinyake. Vyakupangika ivyo vikufuma ku vyakumera ni sopo, vyakununkhira, pende, rabala, pulasitiki, ingi, na vinyake. Vyakotcherera vya vyakumera vikusazgapo nkhuni. Makala gha pasi, mafuta gha pasi, na mpweya wa pasi vikufuma ku vyakusyala vya vyamoyo vya mu maji vya kale comene. Vyuma vya kuzengera na ulusi vyakufuma ku vyakumera vikugwiliskirika ntchito kuzenga nyumba na kupanga vyakuvwara. Makuni ghakugwiliskirika ntchito pa nyumba, ngalawa, na vyakukhalapo, na pa vinthu vicoko nga ni vilwero vya sumu. Makuni ghakupangiska mapepala. Nsalu kanandi yikupangika na thonje na vinyake. Ulusi wa kusonera nsalu nawo ukufuma comene ku thonje. === Vyakumera vya Kujikongoleska === Mitundu masauzandi ya vyakumera yikulimika cifukwa ca uwemi wawo na kupeleka mthunzi, kusintha kufunda, kucepeska mphepo, kucepeska congo, na kucepeska kukokoloka kwa dongo. Vyakumera ni maziko gha malonda gha ŵalendo gha madola mabiliyoni pa caka, ghakusazgapo maulendo ku madimba gha kale, mapaki gha caro, nkholongo za vula, na visangalalo nga ni vya maluŵa gha cherry vya Japani na Amerika. Vyakumera vingakuzgika mu nyumba, panji mu nyumba zapadera za vyakumera. Luso la kunozga vyakumera vyakudumulika panji vyamoyo likusazgapo bonsai na ikebana. Vyakumera vya kujikongoleska nyengo zinyake vyasintha mbiri, nga mu cakucitika ca ''tulipomania''. === Mu Kasandiro === Kusanda kwa kale kwa vyakumera ni kasandiro ka mbuto. Kusanda kwakwamba kwa vyamoyo kanandi kwagwiliskira ntchito vyakumera nga ni viyelezgero. Mu kasandiro ka vyakuhara, kuŵeta nyemba za ''pea'' kukazomerezga Gregor Mendel kusanga malango ghakwamba gha kuhara, ndipo kupenda vigaŵa vya vyakuhara mu cingoma kukazomerezga Barbara McClintock kulongora ubale wawo na vimanyikwiro ivyo vikuharika. Mphete za makuni zikupeleka nthowa ya kupima vyaka mu kasandiro ka vya kale, na malemba gha nyengo za kale. Kusanda mafosilo gha vyakumera kukupeleka mauthenga pa kukura kwa vyakumera na kusintha kwa nyengo kwa kale. === Mu Majandulo, Visopa, na Midawuko === Vyakumera, kusazgapo makuni, vikusangika mu majandulo, visopa, na malemba. Mu visopa vinandi, khuni la caro cose likulongoreka nga ni khuni likulu comene ilo likumera pa caro capasi, likukhazga kuthambo, ndipo misisi yake yikufika ku caro ca pasi. Maluŵa kanandi ghakugwiliskirika ntchito pa kukumbukira, nga ni vyawanangwa, na kumanyiska vyakucitika vyapadera nga ni kubabika, nyifwa, nthengwa, na mazuŵa gha cisangalalo. === Vyakufumapo Viheni === Masongole ni vyakumera ivyo vikukhumbikwa yayi mu malo ghakupwelelereka nga ni minda na madimba. Ŵanthu ŵathandazga vyakumera vinandi kuwaro kwa malo ghawo gha kawiro; vinyake vyaŵa vyakunanga, ndipo vikunanga malo gha vyamoyo mwa kupoka malo gha vyakumera vya malo agho. Vyakumera vinyake ivyo vikupanga ufu wa maluŵa wakwenda na mphepo, kusazgapo utheka, vikwiziska ulwari wa kukhwasula ku ŵanthu ŵanyake. Vyakumera vinandi vikupanga poizoni kuti vijivikilire ku vinyama vyakurya vyakumera. Poizoni uyu ungapweteka ŵanthu na viŵeto para walyeka panji, pa vyakumera vinyake, para wakhwaskika. Vyakumera vinyake vikukanizga vyakumera vinyake kukura kwizira mu vinthu vya usungunu. == Vyakumera mu Malaŵi == Mu caro ca [[Malaŵi]] muli vyakumera vya mitundu yinandi. Muli makuni, utheka, na vinyake ivyo vikusangika mu Malaŵi pera mu caro cose capasi. Makuni gha mu Malaŵi ghakupambanapambana kuyana na malo agho ghakumerako. Makuni ghanyake ghakupandika na ŵanthu, nga ni bulugamu, payini, gemelina, na sayipurasi, na ghanyake ghanandi. Makuni agho ghakiza na ŵanthu ŵanyake ni nga ni makuni gha mayembe na mitundu ya malalanje. Makuni ghanyake ni agha: mubabani, thung'unda, minyozi ya mitundu yinandi, kabeza, maqokolo, mavilo, masuku, matubeni, mjejengwani, matowo, mulolo, makama, mphangala, kavundula, mono, matwatwa, matunduluka, buyu, mbula, cifiqe, mubanga, mzobala, msipani, nthumbuzga za [[kalulu]], kazando, na masuju. Mulinso mphangwe zakupambanapambana nga ni cindere na nyungu. [[Category:Vyakumela]] [[Category:Malaŵi]] 57zko16kbidl0m4xemlgxsb1f1hinn7 123678 123626 2026-11-04T11:31:43Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha Wikidata (tum labels) 123678 wikitext text/x-wiki [[File:חורשת המייסדים - גבעת השבשבת חיפה 02 2013 (98).JPG|thumb|Vyakumera]] '''Vyakumera''' (cimoza: '''cakumera''') ni vyamoyo vya ufumu wakuchemeka ''Plantae''. Vinandi vikusanga nkhongono zawo za ntchito kufuma ku ungweru wa [[Zuŵa|zuŵa]] mu nthowa ya [[Usanisinuru (ndiyo fotosinfesisi)|usanisinuru]], mwa kugwiliskira ntchito mtundu wa ciŵisi ca mahamba (klorofilo) kupanga shuga kufuma ku kaboni dayokisayidi na [[Maji|maji]]. Mu nyengo, vyakumera vinyake vyasintha kuŵa vyakuthemba vyamoyo vinyake kuti visange nkhongono za ntchito. Vyakumera vinandi vili na tumaselo tunandi. Kale, nga mu kasandiro ka vyamoyo ka Aristotle, ufumu wa vyakumera ukasazgangapo vyamoyo vyose ivyo nvinyama yayi, kusazgapo wowa. Ng'anamulo iyi yacepa kufuma apo; ng'anamulo za sono zikusazgamo wowa yayi. Pali mitundu ya vyakumera pafupifupi 380,000 iyo yikumanyikwa, ndipo yinandi, pafupifupi 260,000, yikupanga mbuto. Vyakumera vikupambana mu ukulu kufuma ku kaselo kamoza mpaka ku makuni ghatali comene. Vyakumera viŵisi vikupeleka cigaŵa cikulu ca okisijeni wa caro cose capasi. Shuga uyo vikupanga mu usanisinuru ukupeleka nkhongono za ntchito ku vyamoyo vinandi vya caro capasi, ndipo vyamoyo vinyake, kusazgapo [[Vinyama|vinyama]], vikurya vyakumera panji vikuthemba vyakumera. Mbuto, vipambi, na masamba ni vyakulya vyakwamba vya ŵanthu, ndipo vyaŵetika kwa vyaka vinandi comene. Ŵanthu ŵakugwiliskira ntchito vyakumera pa vinthu vinandi, nga ni vyakuzengera nga ni makuni, vyakujikongoleska, vyakulembera, na mitundu yinandi comene ya [[Mankhwala|mankhwala]]. Kusanda vyakumera mwa kasandiro kukuchemeka kasandiro ka mbuto. == Ng'anamulo == === Mbiri ya Kagaŵiro === Kale, vyamoyo vyose vikagaŵikanga mu magulu ghaŵiri, vyakumera na vinyama. Kagaŵiro aka kakafuma kwa Aristotle (384–322 pambere Khristu), uyo wakapatula mitundu ya vyamoyo mu kasandiro kake ka vyamoyo, kuyana na usange vikaŵa na "mzimu wakupulika" panji, nga ni vyakumera, "mzimu wa kukura" pera. Theophrastus, msambiri wa Aristotle, wakalutilizga ntchito yake pa kagaŵiro ka vyakumera. Pamanyuma comene, Carl Linnaeus (1707–1778) wakaŵika maziko gha ndondomeko ya mazuŵa ghano ya kagaŵiro ka kasandiro, kweni wakasunga maufumu gha vinyama na vyakumera, ndipo wakachema ufumu wa vyakumera kuti ''Vegetabilia''. === Maghanoghano Ghanyake === Para zina lakuti ''Plantae'' panji cakumera ligwiliskirika ntchito pa gulu linyake la vyamoyo, kanandi likung'anamula limoza mwa maghanoghano ghanayi, kufuma ku ilo likusazgamo vicoko mpaka ku ilo likusazgamo vinandi. == Kukura kwa Mitundu == === Kupambanapambana === Pali mitundu ya vyakumera pafupifupi 382,000 iyo yazomerezgeka, ndipo yinandi comene, pafupifupi 283,000, yikupanga mbuto. Pafupifupi magaŵa 85–90 pa 100 gha mitundu yose ya vyakumera ni vyakumera vya maluŵa. Ntchito zinandi sono zikuyezga kuwunjika malemba gha mitundu yose ya vyakumera pa intaneti, mwaciyelezgero World Flora Online. Vyakumera mu ng'anamulo yikulu vikupambana mu ukulu kufuma ku vyamoyo vya kaselo kamoza (vicoko kuluska mikulomita 3) mpaka ku makuni ghakulu comene, nga ni ''Sequoia sempervirens'' (mpaka mamita 120 kutali) na ''Eucalyptus regnans'' (mpaka mamita 100 kutali). Kuthya mazina gha vyakumera kukulongozgeka na Malango gha Pakati pa Vyaro gha Mazina gha vyakumera, wowa, na vinyake. === Mbiri ya Kukura === Vyakumera vya kale vya vyakumera vya pa mtunda vikakura mu maji. Ulenda wa vyakumera vicoko ukapangika pa mtunda vyaka miliyoni 1,200 ivyo vyajumpha, kweni mpaka pafupifupi vyaka miliyoni 450 ivyo vyajumpha ndipo vyakumera vyakwamba vya pa mtunda vikawoneka. Kweni mafosilo mu malibwe gha kale comene ghakulongora kuti vyamoyo vya tumaselo tunandi vya mu maji ghawemi vikaŵako vyaka vyakujumpha miliyoni 1,000 ivyo vyajumpha. Vyakumera vyakwamba vya pa mtunda vikamba kupambanapambana pafupifupi vyaka miliyoni 420 ivyo vyajumpha. Pakumalira kwa nyengo ya Devonian, vimanyikwiro vinandi vyakwamba vya vyakumera vya mazuŵa ghano vikaŵako, kusazgapo misisi, mahamba, na makuni. Nyengo ya Carboniferous yikawona kukura kwa nkholongo mu madambo. Kumalira kukulu kwa vyamoyo kwa Permo-Triassic kukasintha comene mawupu gha vyamoyo. Ici cingaŵa kuti cikazomerezga kukura kwa vyakumera vya maluŵa mu Triassic (pafupifupi vyaka miliyoni 200 ivyo vyajumpha), ndipo vikathandazgika luŵiro comene mu Cretaceous mwakuti Charles Darwin wakacichema kuti "fumbo lakofya". Makuni gha mahamba gha singano ghakapambanapambana kufuma pakumalira kwa Triassic, ndipo ghakaŵa ghanandi comene mu Jurassic. === Mbumba === Mu 2019, mbumba ya vyakumera iyo yikazengeka pa vyakuhara vya mitundu 1,153 ya vyakumera yikasacizgika. Kagaŵiro ka magulu ghanyake ka vyakumera kakukhozgeka na kusanda kwa vyakuhara. == Umo Thupi Likugwilira Ntchito == === Tumaselo twa Vyakumera === Tumaselo twa vyakumera tuli na vimanyikwiro vyapadera ivyo tumaselo tunyake (nga ni twa vinyama) tulije. Ivi vikusazgapo cigaŵa cikulu ca pakati cakuzura maji, vigaŵa vya klorofilo, na cikopa cakukhora kweni cakupindika ico cili kuwaro kwa kaselo. Vigaŵa vya klorofilo vikafuma ku kukhala pamoza kwa kaselo kambura klorofilo na mabakiteriya agho ghakupanga vyakulya na ungweru. Cikopa ca kaselo, ico cikupangika comene na selulosi, cikuzomerezga tumaselo twa vyakumera kuzura na maji kwambura kuphulika. === Kapangikiro ka Vyakumera === Vyakumera vinandi vili na tumaselo tunandi. Tumaselo twa vyakumera tukupambana mu mitundu yinandi, ndipo tukupanga vigaŵa nga ni minjololo ya kunyamulira maji na vyakulya mu mahamba na mu ntonga, na viŵaro vya ntchito zakupambana. Ivi vikusazgapo misisi ya kukwemya maji na vyakulya vya mu dongo, ntonga ya kukhazga na kunyamula maji na vyakupangika, mahamba gha [[Usanisinuru (ndiyo fotosinfesisi)|usanisinuru]], na maluŵa gha kuŵaba. === Usanisinuru === Vyakumera vikucita usanisinuru, kupanga vyakulya (shuga) mwa kugwiliskira ntchito nkhongono za ntchito za [[Ungweru|ungweru]]. Tumaselo twa vyakumera tuli na klorofilo mu vigaŵa vyake, iyo ni mtundu uŵisi uwo ukugwiliskirika ntchito kukora nkhongono za ntchito za ungweru. Malinganizgo gha usungunu gha usanisinuru ni: : 6CO₂ + 6H₂O → (ungweru) → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ Ici cikupangiska vyakumera kufumiska [[Woskejeni|okisijeni]] mu mphepo. Vyakumera viŵisi vikupeleka cigaŵa cikulu ca okisijeni wa caro cose capasi, pamoza na vyakumera vicoko vya mu maji na mabakiteriya. Vyakumera ivyo vyasintha kuŵa vyakuthemba vyamoyo vinyake vingataya vyakuhara vya usanisinuru na kupanga klorofilo. === Kukura na Kunozgeka === Kukura kukusimikizgika na kukolerana kwa vyakuhara vya cakumera na malo ghake gha kawiro na gha vyamoyo. Vinthu vya malo nga ni kufunda, maji, ungweru, kaboni dayokisayidi, na vyakulya vya mu dongo. Vinthu vya vyamoyo ivyo vikukhwaska kukura kwa vyakumera ni kuwunjikana, kuryeka na viŵeto, mabakiteriya na wowa ivyo vikovwira, na kuwukirika na vibenene panji nthenda za vyakumera. Cisanu na kukoma vingananga panji kukoma vyakumera. Vyakumera vinyake vili na vinthu mu tumaselo twawo ivyo vikuvizomerezga kukhora pa masuzgo agha. === Kuŵaba === Vyakumera vikuŵaba kuti vipange ŵana, kwali mwa kugonana panji kwambura kugonana. Vyakumera vinandi vikugwiliskira ntchito nthowa zose ziŵiri. ==== Mwa Kugonana ==== Para vikuŵaba mwa kugonana, vyakumera vili na umoyo wakusuzga wa mbumba zakusintha-sintha. Vyakumera vinyake vikuŵaba so kwizira mu tumbuto tucoko. Vyakumera vya maluŵa vikuŵaba mwa kugonana mwa kugwiliskira ntchito maluŵa, agho ghali na vigaŵa vya ŵanalume na ŵanakazi: ivi vingaŵa mu ciluŵa cimoza, mu maluŵa ghakupambana pa cakumera cimoza, panji pa vyakumera vyakupambana. Vigaŵa vya ŵanalume vikupanga ufu wa maluŵa, uwo ukupanga vyakuŵabira vya ŵanalume ivyo vikunjira mu cigaŵa ca ŵanakazi. Kuŵabika kukucitika mu vigaŵa vya ŵanakazi, ivyo vikusanduka vipambi ivyo vili na mbuto. Vipambi vingathandazgika vyose, panji vingaphulika ndipo mbuto zikuthandazgika yimoza yimoza. ==== Kwambura Kugonana ==== Vyakumera vikuŵaba kwambura kugonana mwa kukuzga vigaŵa vyakupambana ivyo vingakura kuŵa vyakumera viphya. Mwa nthowa yipepuka, vyakumera vinyake vingaphwanyika mu vigaŵa, ndipo cigaŵa ciliconse cingakura so kuŵa cakumera cose. Kupandira vyakumera vya maluŵa na vigaŵa vyakudumulika ni ndondomeko yakuyana. Vigaŵa nga ni minjololo yakwenda pasi vikuzomerezga vyakumera kukura na kuphimba malo. Vyakumera vinandi vikupanga vigaŵa vya kusungira vyakulya, nga ni kacewere panji hanyezi, ivyo vingakura kuŵa vyakumera viphya. === Kukhora pa Nthenda === Vyakumera vikugwiliskira ntchito vyakusangira kumanya tubungulu twa nthenda nga ni mabakiteriya agho ghakwiziska nthenda za vyakumera. Kumanya uku kukwiziska kujivikilira. === Vyakuhara === Vyakumera vili na vyakuhara vikulu comene pa vyamoyo vyose. Vyakuhara vikulu comene vya cakumera (pa unandi wa vyakuhara) ni vya tirigu, ivyo vikughanaghanirika kuŵa pafupifupi 94,000, pafupifupi kankhondi kuluska vya munthu. == Vyakumera na Malo Ghakuzingilizga == === Kuthandazgika === Vyakumera vili pafupifupi pa caro cose capasi. Nangauli vikukhala mu malo ghanandi, ni vyakumera vyakukhora pera, vya mu Antarctica, ivyo vyasintha kukolerana na vyakucitika vya pa cigaŵa ici cikulu ca mtunda ca kumwera. Vyakumera kanandi ndivyo vikuwoneka comene mu malo agho vikukhala. Malo ghanandi gha vyamoyo pa caro capasi ghali na mazina gha mtundu wa vyakumera, cifukwa vyakumera ndivyo vinandi comene mu malo agho, nga ni madambo gha utheka na nkholongo za vula za ku tropiki. === Ŵakupanga Ŵakwamba === Usanisinuru uwo vyakumera vya pa mtunda na vya mu maji vikucita ndiwo kasupe waumaliro wa nkhongono za ntchito na vyakulya mu pafupifupi malo ghose gha vyamoyo. Usanisinuru ukasintha comene mphepo ya caro capasi ca kale, iyo yikaŵa yambura okisijeni, ndipo sono yili na magaŵa 21 pa 100 gha okisijeni. Vinyama na vyamoyo vinyake vinandi vikuthemba okisijeni. Vyakumera ndivyo ŵakupanga ŵakwamba mu malo ghanandi gha pa mtunda, ndipo ndivyo maziko gha minjololo ya vyakulya mu malo agho. Vyakumera ni pafupifupi magaŵa 80 pa 100 gha vyamoyo vyose vya caro capasi. === Ubale na Vyamoyo Vinyake === Vinyama vinandi vyakura pamoza na vyakumera; vyakumera vya maluŵa vyapanga vimanyikwiro vya maluŵa ivyo vikovwira kuŵaba kwawo. Vinandi, kusazgapo vibenene na viyuni, vikutolera ufu wa maluŵa kufuma ku maluŵa ghanyake kuya ku ghanyake, mwa kukhumba vyakulya. Vinyama vinandi vikuthandazga mbuto. Vipambi vinyake vili na vigaŵa vya kuwaro vyakulyeka ivyo vikukopa vinyama, apo mbuto zikukhora pa kujumpha mu matumbo gha cinyama; vinyake vili na tumbeŵa utu tukukolerana na sisi la cinyama. Vyakumera vinyake vyakura pamoza na nyerere. Cakumera cikupeleka nyumba, ndipo nyengo zinyake vyakulya, ku nyerere. Nazo nyerere zikuvikilira cakumera ku vinyama vyakurya vyakumera. Mitundu yinandi ya vyakumera yili na wowa yakukolerana na misisi yawo, mu kukhala pamoza kwa kovwirana. Bowa yikovwira vyakumera kusanga maji na vyakulya vya mu dongo, apo cakumera cikupeleka ku wowa shuga uwo wapanga mu usanisinuru. Vyakumera vinandi vya mtundu wa nchunga vili na mabakiteriya mu misisi yawo agho ghakukora naitirojeni kufuma mu mphepo kuti cakumera cigwiliskire ntchito; nawo vyakumera vikupeleka shuga ku mabakiteriya. Ici nchakuzirwa pa ulimi; mwaciyelezgero, ŵalimi ŵangalima nchunga, kulondezgana na tirigu, kuti ŵacepeske feteleza wa naitirojeni. Pafupifupi magaŵa 1 pa 100 gha mitundu ya vyakumera ni vyakuthemba vyakumera vinyake. Vinyake vikutora vyakulya vicoko pera kufuma ku cakumera cinyake kweni vicali na mahamba gha usanisinuru, apo vinyake vikutora vyakulya vyose kwizira mu misisi ya vyakumera vinyake, ndipo vilije klorofilo. Vyakumera ivyo vikumera pa vyakumera vinyake, kanandi makuni, kwambura kuvithemba, vikuchemeka vyakumera pa vinyake. Vinyake vingananga cakumera ico vikumerapo, mwa kukanizga ungweru. Mitundu yinandi ya maluŵa gha ''orchid'', ''bromeliad'', na vinyake vikumera pa vyakumera vinyake. Mitundu pafupifupi 630 ya vyakumera ni yakurya vinyama. Vikukora vinyama vicoko na kuvigaya kuti visange vyakulya, comene naitirojeni na fosiforasi. === Kususkana === Kususkana pa vyuma vyakugaŵana kukucepeska kukura kwa cakumera. Vyuma ivi ni ungweru wa zuŵa, maji, na vyakulya. Ungweru nchakuzirwa comene cifukwa nchakukhumbikwa pa usanisinuru. Vyakumera vikugwiliskira ntchito mahamba ghawo kubisa vyakumera vinyake ku ungweru wa zuŵa, ndipo vikukura luŵiro. Maji nagho ngakuzirwa pa usanisinuru; misisi yikususkana kukwemya maji ghanandi mu dongo. Vyakumera vinyake vili na misisi yakuzika iyo yingasanga maji ghakuzika pasi, apo vinyake vili na misisi yambura kuzika iyo yingathandazgika kutali kuwunjika maji gha vula. == Kuzirwa ku Ŵanthu == === Vyakulya === Kulima vyakumera ndiyo maziko gha [[ULimi na kuŵeta|ulimi]], uwo nawo wakugwira ntchito yikulu mu mbiri ya midawuko ya caro cose capasi. Ŵanthu ŵakuthemba vyakumera vya maluŵa pa vyakulya, mwakulunjika panji nga ni vyakulya vya viŵeto. Mitundu ya vyakumera pafupifupi 7,000 yagwiliskirika ntchito pa vyakulya, nangauli vyakulya vinandi vya mazuŵa ghano vikufuma ku mitundu 30 pera. Vyakulya vikulu ni mbuto nga ni mpunga na tirigu, misisi nga ni cinangwa na kacewere, na vya mtundu wa nchunga nga ni nchunga. Mafuta gha vyakumera nga ni gha ''olive'' na gha mgwalangwa ghakupeleka mafuta, apo vipambi na masamba vikupeleka mavitamini na vinthu vinyake. Khofi, tiyi, na sokoleti ni mbuto zikulu izo vyakupangika vyake vili na kafeni. Kusanda kagwiliskiro ka vyakumera na ŵanthu kukuchemeka kasandiro ka mbuto ka vyacuma. === Mankhwala === Vyakumera vya mankhwala ni kasupe mukulu wa vyakusazganika, pa ntchito yawo ya mankhwala, na pa kupanga vinthu vinandi vya usungunu mu mafakitale. Mankhwala ghanandi, kusazgapo mankhwala ghakuloŵezga, ghakufuma ku vyakumera, kwali mankhwala gha mdawuko panji vinthu vya usungunu ivyo vyafumyika mu vyakumera, ndipo pamanyuma vyapangika pa [[Mankhwala|kasandiro ka ucizgi]] ka mazuŵa ghano. Mankhwala gha mazuŵa ghano agho ghakufuma ku vyakumera ni aspirin, taxol, morphine, quinine, na ghanyake. Buku la mankhwala la Dioscorides, ''De materia medica'', ilo likalongosora vyakumera vya mankhwala pafupifupi 600, likalembeka pakati pa 50 na 70 mumuwilo wa Khristu, ndipo likagwiliskirikanga ntchito mu Ulaya na Vuma Lapakati mpaka pafupifupi 1600. === Vyakupangika Vyambura Kuŵa Vyakulya === Vyakumera ivyo vikulimika nga ni mbuto za mafakitale ndivyo kasupe wa vyakupangika vinandi. Vikusazgapo mafuta ghakununkhira, mitundu ya kawiro, ulimbo, rabala, na vinyake. Vyakupangika ivyo vikufuma ku vyakumera ni sopo, vyakununkhira, pende, rabala, pulasitiki, ingi, na vinyake. Vyakotcherera vya vyakumera vikusazgapo nkhuni. Makala gha pasi, mafuta gha pasi, na mpweya wa pasi vikufuma ku vyakusyala vya vyamoyo vya mu maji vya kale comene. Vyuma vya kuzengera na ulusi vyakufuma ku vyakumera vikugwiliskirika ntchito kuzenga nyumba na kupanga vyakuvwara. Makuni ghakugwiliskirika ntchito pa nyumba, ngalawa, na vyakukhalapo, na pa vinthu vicoko nga ni vilwero vya sumu. Makuni ghakupangiska mapepala. Nsalu kanandi yikupangika na thonje na vinyake. Ulusi wa kusonera nsalu nawo ukufuma comene ku thonje. === Vyakumera vya Kujikongoleska === Mitundu masauzandi ya vyakumera yikulimika cifukwa ca uwemi wawo na kupeleka mthunzi, kusintha kufunda, kucepeska mphepo, kucepeska congo, na kucepeska kukokoloka kwa dongo. Vyakumera ni maziko gha malonda gha ŵalendo gha madola mabiliyoni pa caka, ghakusazgapo maulendo ku madimba gha kale, mapaki gha caro, nkholongo za vula, na visangalalo nga ni vya maluŵa gha cherry vya Japani na Amerika. Vyakumera vingakuzgika mu nyumba, panji mu nyumba zapadera za vyakumera. Luso la kunozga vyakumera vyakudumulika panji vyamoyo likusazgapo bonsai na ikebana. Vyakumera vya kujikongoleska nyengo zinyake vyasintha mbiri, nga mu cakucitika ca ''tulipomania''. === Mu Kasandiro === Kusanda kwa kale kwa vyakumera ni kasandiro ka mbuto. Kusanda kwakwamba kwa vyamoyo kanandi kwagwiliskira ntchito vyakumera nga ni viyelezgero. Mu kasandiro ka vyakuhara, kuŵeta nchunga za ''pea'' kukazomerezga Gregor Mendel kusanga malango ghakwamba gha kuhara, ndipo kupenda vigaŵa vya vyakuhara mu cingoma kukazomerezga Barbara McClintock kulongora ubale wawo na vimanyikwiro ivyo vikuharika. Mphete za makuni zikupeleka nthowa ya kupima vyaka mu kasandiro ka vya kale, na malemba gha nyengo za kale. Kusanda mafosilo gha vyakumera kukupeleka mauthenga pa kukura kwa vyakumera na kusintha kwa nyengo kwa kale. === Mu Majandulo, Visopa, na Midawuko === Vyakumera, kusazgapo makuni, vikusangika mu majandulo, visopa, na malemba. Mu visopa vinandi, khuni la caro cose likulongoreka nga ni khuni likulu comene ilo likumera pa caro capasi, likukhazga kuthambo, ndipo misisi yake yikufika ku caro ca pasi. Maluŵa kanandi ghakugwiliskirika ntchito pa kukumbukira, nga ni vyawanangwa, na kumanyiska vyakucitika vyapadera nga ni kubabika, nyifwa, nthengwa, na mazuŵa gha cisangalalo. === Vyakufumapo Viheni === Masongole ni vyakumera ivyo vikukhumbikwa yayi mu malo ghakupwelelereka nga ni minda na madimba. Ŵanthu ŵathandazga vyakumera vinandi kuwaro kwa malo ghawo gha kawiro; vinyake vyaŵa vyakunanga, ndipo vikunanga malo gha vyamoyo mwa kupoka malo gha vyakumera vya malo agho. Vyakumera vinyake ivyo vikupanga ufu wa maluŵa wakwenda na mphepo, kusazgapo utheka, vikwiziska ulwari wa kukhwasula ku ŵanthu ŵanyake. Vyakumera vinandi vikupanga poizoni kuti vijivikilire ku vinyama vyakurya vyakumera. Poizoni uyu ungapweteka ŵanthu na viŵeto para walyeka panji, pa vyakumera vinyake, para wakhwaskika. Vyakumera vinyake vikukanizga vyakumera vinyake kukura kwizira mu vinthu vya usungunu. == Vyakumera mu Malaŵi == Mu caro ca [[Malaŵi]] muli vyakumera vya mitundu yinandi. Muli makuni, utheka, na vinyake ivyo vikusangika mu Malaŵi pera mu caro cose capasi. Makuni gha mu Malaŵi ghakupambanapambana kuyana na malo agho ghakumerako. Makuni ghanyake ghakupandika na ŵanthu, nga ni bulugamu, payini, gemelina, na sayipurasi, na ghanyake ghanandi. Makuni agho ghakiza na ŵanthu ŵanyake ni nga ni makuni gha mayembe na mitundu ya malalanje. Makuni ghanyake ni agha: mubabani, thung'unda, minyozi ya mitundu yinandi, kabeza, maqokolo, mavilo, masuku, matubeni, mjejengwani, matowo, mulolo, makama, mphangala, kavundula, mono, matwatwa, matunduluka, buyu, mbula, cifiqe, mubanga, mzobala, msipani, nthumbuzga za [[kalulu]], kazando, na masuju. Mulinso mphangwe zakupambanapambana nga ni cindere na nyungu. [[Category:Vyakumela]] [[Category:Malaŵi]] e7hew4duue7f44iwjbf47su8q2ysd5o 0 957 123584 23081 2026-11-03T12:13:16Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123584 wikitext text/x-wiki '''Vinyama''' ni vyamoyo vya tumaselo tunandi mu ufumu wa vyamoyo wakuchemeka ''Animalia''. Vinyama vikurya vyakupangika na vyamoyo, vikupuma [[Woskejeni|okisijeni]], vili na tumaselo twa minofu, vingaŵana mwa kukumana kwa wanalume na wanakazi, ndipo vikukura kufuma ku mpira wa tumaselo uwo uli na malo ghambura kanthu mukati. Kupatula vicoko, vinyama vingenda. Mitundu ya vinyama yakujumpha miliyoni 1.5 iyo yicalipo yalongosoreka, ndipo pafupifupi miliyoni 1.05 ni vibenene. Kukughanaghanirika kuti pali mitundu ya vinyama pafupifupi miliyoni 7 pa caro capasi. Utali wa vinyama ukufuma pa mikulomita 8.5 mpaka mamita 33.6. Kusanda vinyama kukuchemeka kasandiro ka vinyama. Vinyama vikawoneka dankha mu malibwe gha kale ghakusunga vyamoyo (mafosilo) mu nyengo ya Ediacaran, ndipo magulu ghanandi gha vinyama gha mazuŵa ghano ghakawoneka nga ni vinyama vya mu nyanja pafupifupi vyaka miliyoni 539 ivyo vyajumpha. Kale, Aristotle wakagaŵa vinyama mu ivyo vili na ndopa na ivyo vilije ndopa. Carl Linnaeus wakapanga ndondomeko yakwamba ya kugaŵa vinyama mu 1758. Ŵanthu ŵakugwiliskira ntchito vinyama vinyake vinandi pa vyakulya (kusazgapo nyama, masumbi, na mkaka), pa vyakupangira vinthu (nga ni vikopa na ubweya), nga ni vyakuŵeta panyumba, na nga ni vinyama vya ntchito pa mayendero. Nchebe, cinyama cakwamba kuŵetika, zagwiliskirika ntchito pa kusaka, pa civikiliro, na pa nkhondo. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''animal'' likufuma ku Cilatini ''animalis'', "cakuŵa na mvuchi panji mzimu". == Vimanyikwiro == Vinyama vili na vimanyikwiro vinyake ivyo vikuyana na vyamoyo vinyake. Vili na tumaselo tunandi, ndipo vikupuma okisijeni, nga ni [[Vyakumela|vyakumera]] na bowa. == Umo Vikuryera == Vinyama vikugaŵika mu magulu kuyana na umo vikuryera: # vyakurya vinyama vinyake pera, # vyakurya vyakumera pera, # vyakurya vinyama na vyakumera vyose, # vyakukhala mu vinyama vinyake na kurya cakurya ca cinyama ico vikukhalamo panji cinyama ceneco. Vinyama vikukhumba nkhongono za ntchito zakufuma ku vyakumera, ivyo vikusanga nkhongono za ntchito kufuma ku zuŵa mu nthowa ya [[Usanisinuru (ndiyo fotosinfesisi)|usanisinuru]]. Nkhongono za ntchito izi zikuluta so mu vinyama ivyo vikurya vinyama vinyake. Vinyama vyakwamba vikaŵa vya mu maji. == Vinyama vya mu Malaŵi == [[File:Honey badger.jpg|thumb|150px|left|(honey badger)]] Mu caro ca Malaŵi muli vinyama vya mitundu yinandi. Pali vinyama vya mu thengere ivyo vikurya comene utheka, ivyo vikurya vinyama vinyake, na ivyo vikurya vinyama vinyake na utheka wuwo. Vinyama ivi ni vinyama vyapasi na viyuni wuwo. === Vinyama Vyakurya Utheka === [[File:Zebras etoscha.jpg|thumb|150px|left|<span style="color:grey;">maboli</span>]] Vinyama ivyo vikurya utheka mu Malaŵi ni ivi: [[njati]] (buffalo), mtundu wa [[nyiska]] (antelope), [[kalulu]] (hare/rabbit), [[mbabala|mbaŵala]] (bushbuck), [[ngulube|nguluŵe]] (warthog), [[boli]] (zebra), [[chipembele|cipembere]] (rhinoceros), [[chigwele|cigwere]] (hippopotamus), [[ndlovu|njovu]] (elephant), [[Ntandala]] (antelope), [[chikwiba|cikwiŵa]] (waterbuck) === Vinyama Vyakurya Vinyama Vinyake === Vinyama vya mtundu uwu ni [[nkhalamu]] (lion), [[nyalubwe]] (leopard), [[chimbwe|cimbwe]] (hyena). === Vinyama Vyakurya Utheka na Vinyama Vinyake === Vinyama ivi ni [[munkhwele|ŵankhwele]] (monkeys and apes), [[kambwe]] (jackal), na [[mbeba|mbeŵa]] (rats/mice). === Viyuni === [[File:Helmeted guineafowl kruger00.jpg|thumb|150px|<span style="color:grey;">nkhanga</span>]] Viyuni navyo mu Malaŵi ni vinandi. Viyuni ivyo vikusangika comene ni ivi: [[phululu]] (owl), [[kabelu-belu|kaŵeluŵelu]] (swallow), [[njiba|njiŵa]] (dove), [[chaholi|caholi]] (crow/raven), [[chababi|cabaŵi]] (eagle), [[nkhanga]] (guinea fowl), [[nkhwali]] (francolin). === Vinyama Vinyake === Vinyama vinyake ivyo vikusangika mu Malaŵi ni [[ng’wina]] (crocodile), [[kababa|kaŵaŵa]] (alligator), [[njoka]] (snake) ngeti ni [[nkhomi]] (black mamba), [[chipili|cipili]] (cobra), [[chikho|ciko]] (puff adder), [[nkhukuluzi]] (cricket), somba za mitundu yinandi nga ni [[mulamba]] (catfish), [[chambo|cambo]], sanjika na zinyake. [[Category:Vinyama]] h5mqxlv2681cs57ll1tfpmfhk06gtel 123643 123584 2026-11-03T17:36:03Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123643 wikitext text/x-wiki '''Vinyama''' ni vyamoyo vya tumaselo tunandi, vya tumaselo twa mtima, mu ufumu wa vyamoyo wakuchemeka ''Animalia''. Vinyama vikurya vyakupangika na vyamoyo, vikupuma [[Woskejeni|okisijeni]], vili na tumaselo twa minofu, vingaŵana mwa kukumana kwa wanalume na wanakazi, ndipo apo vikukura mu nthumbo vikufuma ku mpira wa tumaselo uwo uli na malo ghambura kanthu mukati. Kupatula vicoko, vinyama vingenda. Vinyama vikupanga gulu limoza, ilo likung'anamula kuti vikafuma ku cinyama cimoza ca kale. Mitundu ya vinyama yakujumpha miliyoni 1.5 iyo yicalipo yalongosoreka, ndipo pafupifupi miliyoni 1.05 ni vibenene, yakujumpha 85,000 ni nkhono na ŵabali ŵawo, ndipo pafupifupi 65,000 ni vinyama vyakuŵa na fupa la msana. Kukughanaghanirika kuti pangaŵa mitundu ya vinyama yakufika miliyoni 7.77 pa caro capasi. Utali wa vinyama ukufuma pa mikulomita 8.5 mpaka mamita 33.6. Vili na ubale wakusuzga na vinyake na malo ghawo, ndipo vikupanga minjololo ya vyakulya yakusuzga. Kusanda vinyama kukuchemeka kasandiro ka vinyama, ndipo kusanda nkhalo ya vinyama kukuchemeka kasandiro ka nkhalo ya vinyama. Ufumu wa vinyama ukugaŵika mu magulu ghakulu ghankhondi: Porifera, Ctenophora, Placozoa, Cnidaria na Bilateria. Mitundu yinandi ya vinyama yili mu gulu la Bilateria, gulu likulu comene ilo vinyama vyake vili na thupi lakuyana ku mbali ziŵiri na mutu wakuwoneka, ndipo vinandi comene vya Bilateria vili mu magulu ghaŵiri ghakulu: ''protostome'', agho ghakusazgapo vinyama nga ni vibenene na ŵabali ŵawo, nkhono, mphutsi za pasi, na zinyake; na ''deuterostome'', agho ghakusazgapo nyenyezi za mbwani, na vinyama vyakuŵa na fupa la msana. Gulu licoko la Xenacoelomorpha lili na malo ghambura kusimikizgika mu Bilateria. Vinyama vikawoneka dankha mu mafosilo mu nyengo ya Ediacaran, ndipo magulu ghanandi gha vinyama gha mazuŵa ghano ghakawoneka nga ni vinyama vya mu mbwani pa kuphulika kwa Cambrian, uko kukamba pafupifupi vyaka miliyoni 539 ivyo vyajumpha, ndipo magulu ghanandi ghacoko ghakawoneka pafupifupi vyaka miliyoni 485.4 ivyo vyajumpha. Magulu 6,331 gha vyakuhara ivyo vinyama vyose vyamoyo vikugaŵana ghasangika, ndipo ghangaŵa kuti ghakafuma ku cinyama cimoza ca kale ico cikaŵako pafupifupi vyaka miliyoni 650 ivyo vyajumpha. Kale, Aristotle wakagaŵa vinyama mu ivyo vili na ndopa na ivyo vilije ndopa. Carl Linnaeus wakapanga ndondomeko yakwamba ya kugaŵa vinyama mu 1758 mu buku lake la ''Systema Naturae'', ndipo Jean-Baptiste Lamarck wakayisazgira kufika magulu 14 pofika 1809. Mu 1874, Ernst Haeckel wakagaŵa ufumu wa vinyama mu Metazoa ya tumaselo tunandi (sono ni zina linyake la Animalia) na Protozoa, vyamoyo vya kaselo kamoza ivyo sono vikuwonekera kuŵa vinyama yayi. Mazuŵa ghano, kagaŵiro ka vinyama kakuthemba nthowa zapacanya, nga ni kusanda mbumba kwizira mu vyakuhara, izo zikulongora makola ubale wa vinyama mu kusintha. Ŵanthu ŵakugwiliskira ntchito vinyama vinyake vinandi pa vyakulya (kusazgapo nyama, masumbi, na mkaka), pa vyakupangira vinthu (nga ni vikopa, ubweya), nga ni vyakusanguluska, na nga ni vinyama vya ntchito pa mayendero na pa ntchito zinyake. Nchebe, cinyama cakwamba kuŵetika, zagwiliskirika ntchito pa kusaka, pa civikiliro, na pa nkhondo, nga ni mahachi, njiwa, na viyuni vyakusaka; apo vinyama vinyake vya pa mtunda na vya mu maji vikusakika pa maseŵero, ucindami, panji candulo. Vinyama vinyake kupatula ŵanthu ni cigaŵa cakuzirwa ca midawuko ya ŵanthu, ndipo vawoneka mu vithuzi vya mu mapanga na mu vimanyikwiro vya mbumba kufuma kale comene, ndipo kanandi vikusangika mu majandulo, visopa, luso, malemba, vimanyikwiro vya mafumu, ndyali, na maseŵero. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''animal'' likufuma ku lizgu la Cilatini ''animal'' la ng'anamulo lakuyana, ilo likufuma ku Cilatini ''animalis'', "cakuŵa na mpweya panji mzimu". Ng'anamulo la kasandiro ka vyamoyo likusazgapo vyose vya ufumu wa Animalia. Mu kayowoyero ka zuŵa na zuŵa, lizgu lakuti cinyama kanandi likung'anamula vinyama vyambura kuŵa ŵanthu pera. Lizgu lakuti ''metazoa'' likufuma ku Cigiriki ca kale μετα ''meta'' "pamanyuma" na ζῷᾰ ''zōia'' "vinyama". Lizgu la Citumbuka lakuti ''cinyama'' likukolerana na ''nyama''. == Vimanyikwiro == Vinyama vili na vimanyikwiro vinandi ivyo vikugaŵana na vyamoyo vinyake. Vinyama vili na tumaselo twa mtima, tumaselo tunandi, ndipo vikupuma okisijeni, nga ni vyakumera na bowa. Kupambana na vyakumera na vyakumera vicoko vya mu maji, ivyo vikupanga vyakulya vyawo, vinyama vingapanga vyakulya vyawo yayi, cimanyikwiro ico vikugaŵana na bowa. Vinyama vikumeza vyakupangika na vyamoyo na kuvigaya mukati. === Kazengero === Vinyama vili na vimanyikwiro vya kazengero ivyo vikuvipatula na vyamoyo vinyake vyose, nga ni tumaselo kuzingilizgika na vinthu vya kuwaro kwa tumaselo ivyo vikupangika na ''collagen'' na purotini zakutambalala, kwenda kwa thupi paŵekha mu cigaŵa cinyake ca umoyo, na nyengo ya mpira wa tumaselo apo vikukura mu nthumbo. Kanandi, pali cigaŵa ca mukati ca kugayira vyakulya ico cili na mlomo umoza (mu Ctenophora, Cnidaria, na mphutsi zinyake zapapata) panji milomo yiŵiri (mu vinandi vya Bilateria). === Kukura === Kukura mu Bilateria na Cnidaria kukulongozgeka na vyakuhara vya Hox, ivyo vikulongora nyengo na malo gha kupanga vigaŵa nga ni vigaŵa vya thupi na mawoko na malundi. Apo vikukura, vinthu vya kuwaro kwa tumaselo vya vinyama vikupanga cizengo cakupindika ico tumaselo tungendapo na kunozgeka so kuŵa vigaŵa na viŵaro vyapadera, ndipo ici cikuzomerezga kupangika kwa vigaŵa vyakusuzga na tumaselo kupambana. Vinthu ivi vingakhwima na kalisiyamu, kupanga vigaŵa nga ni vikoko, mafupa, na minga yicoko. Kweni tumaselo twa vyamoyo vinyake vya tumaselo tunandi (comene vyakumera vya mu maji, vyakumera, na bowa) tukukhazgika na vikopa vya kaselo, ntheura vikukura mwa kusazgikira pacoko pacoko. === Kuŵaba === Pafupifupi vinyama vyose vikugwiliskira ntchito kuŵaba mwa kugonana. Vikupanga tumaselo twa kuŵabira; tucoko twakwenda ni twa ŵanalume ndipo tukulu twambura kwenda ni masumbi. Ivi vikusazganika kupanga kaselo kamoza, ako kakukura mwa kugaŵika kuŵa mpira wa tumaselo wambura kanthu mukati. Mu vinyama vya mtundu wa ''sponge'', ŵana ŵakusambira kuya ku malo ghaphya, ŵakukakatira pasi pa mbwani, na kukura kuŵa ''sponge'' liphya. Mu magulu ghanyake ghanandi, mpira uwu ukunozgeka mwakusuzga comene. Pakwamba ukunjira mukati kupanga cigaŵa ca kugayira na vigaŵa viŵiri vya tumaselo, ca kuwaro na ca mukati. Kanandi, cigaŵa cacitatu cikukura pakati pawo. Vigaŵa ivi pamanyuma vikupambana kupanga vigaŵa vya thupi na viŵaro. Kutorana kanandi na ŵabali ŵapafupi kukupangiska kunangika kwa mbumba cifukwa ca kusazgikira kwa vimanyikwiro viheni vyakuharika. Vinyama vyapanga nthowa zinandi za kugega kutorana na ŵabali ŵapafupi. Vinyama vinyake vingaŵaba kwambura kugonana, ndipo ici kanandi cikupanga ŵana ŵakuyana ndendende na mupapi. Ici cingacitika mwa kuphwanyika; kumera kwa cigaŵa ciphya, nga ni mu Hydra na vinyake; panji kubaba kwambura kutorana, nga ni mu vibenene vinyake. == Malo gha Vyamoyo == Vinyama vikugaŵika mu magulu kuyana na umo vikuryera. Magulu agha ni vyakurya nyama (vyakugaŵika so nga ni vyakurya somba, vyakurya vibenene, vyakurya masumbi, na vinyake), vyakurya vyakumera (vyakurya mahamba, utheka, vipambi, mbuto, uchi wa maluŵa, na vinyake), vyakurya vyose, vyakurya bowa, vyakurya vyakufwa, na vyakuthemba vyamoyo vinyake. Ubale pakati pa vinyama vya malo ghaliwose ukupanga minjololo ya vyakulya yakusuzga. Mu vinyama vyakurya nyama panji vyakurya vyose, kusaka ni ubale umo cinyama cimoza cikurya cinyake, ndipo cinyama ico cikusakika kanandi cikusintha kuti cileke kuryeka. Kukakizgana uku kukupangiska mphikizgano ya kusintha pakati pa cakusaka na cakusakika. Pafupifupi vyakusaka vyose vya tumaselo tunandi ni vinyama. Vinyama vinyake vikugwiliskira ntchito nthowa zinandi; mwaciyelezgero, mu mavu ghanyake, ŵana ŵakurya mnofu wamoyo wa cinyama cinyake na kucikoma, kweni ŵakulu ŵakurya uchi wa maluŵa. Vinyama vinyake vili na nkhalo yapadera comene ya kurya, nga ni fulu za mbwani zinyake izo zikurya comene ''sponge''. Vinyama vinandi vikuthemba vyamoyo na nkhongono izo vyakumera na vyakumera vicoko vya mu maji (ivyo vikuchemeka ŵakupanga) vikupanga kwizira mu usanisinuru. Vyakurya vyakumera, nga ni ŵakurya ŵakwamba, vikurya vyakumera mwakulunjika, apo vyakurya nyama na vinyama vinyake vikusanga vyakulya mwambura kulunjika mwa kurya vyakurya vyakumera panji vinyama ivyo vyarya vyakurya vyakumera. Vinyama vikotcha shuga, mafuta, purotini, na vinyake mu kupuma kwa tumaselo, ndipo ici cikuvizomerezga kukura na kusunga umoyo na kwenda. Pa matani mabiliyoni 550 gha kaboni ya vyamoyo pa caro capasi, vinyama ni mabiliyoni 2. Vinyama vinyake ivyo vikukhala pasi pa mbwani pafupi na malo gha maji ghakotcha vikurya vyakupangika na mabakiteriya kwizira mu usungunu. Vinyama vikafuma mu mbwani; magulu ghose gha vinyama agho ghaliko, kupatula ghaŵiri, ghali na mitundu yinyake ya mu mbwani. Kweni magulu ghanyake gha vibenene na ŵabali ŵawo ghakamba kukhala pa mtunda pa nyengo yeneyiyo na vyakumera vya pa mtunda, pakati pa vyaka miliyoni 510 na 471 ivyo vyajumpha. Vinyama vyakuŵa na fupa la msana nga ni somba ya Tiktaalik vikamba kwenda pa mtunda pafupifupi vyaka miliyoni 375 ivyo vyajumpha. Vinyama vikukhala pafupifupi mu malo ghose gha caro capasi, mu maji gha mcere, malo gha maji ghakotcha, maji ghawemi, madambo, nkholongo, madimba gha utheka, mapopa, mu mphepo, na mukati mwa vyamoyo vinyake. Kweni vinyama vikuzizipizga comene kufunda yayi; vicoko comene ndivyo vingapona pa kufunda kwakujumpha 50 °C nyengo zose panji mu mapopa ghakuzizima comene gha Antarctica. Kukhwaska kwa vinyama pa kusintha kwa pacanya pa caro capasi kundasandike makola, ndipo kusanda kunandi kwalaŵiska mitundu yinyake pera. == Kupambanapambana == === Ukulu === Namgumi wa buluu ndiyo cinyama cikulu comene ico cindaŵeko, ca kuzitika mpaka matani 190 na utali mpaka mamita 33.6. Cinyama cikulu comene ca pa mtunda ico cicalipo ni njovu ya Afilika, ya kuzitika mpaka matani 12.25 na utali mpaka mamita 10.67. Vinyama vikulu comene vya pa mtunda ivyo vindaŵeko vikaŵa ma''dinosaur'' nga ni Argentinosaurus, iyo yingaŵa kuti yikazitika matani 73, na Supersaurus iyo yingaŵa kuti yikafika mamita 39. Vinyama vinyake ni vicoko comene mwakuti vingawoneka na maso yayi; vinyake vya Myxozoa vikukura kujumpha mikulomita 20 yayi, ndipo cimoza mwa vicoko comene (Myxobolus szekeli) nchambura kujumpha mikulomita 8.5 para cakura. === Unandi na Malo gha Magulu Ghakulu === Unandi wa mitundu iyo yalongosoreka ukuthemba iyo ŵasandi ŵalongosora; ŵasandi ŵanyake ŵapima manambala ghakulu comene mwa nthowa zakupambana, ndipo ghangapambana comene. Mwaciyelezgero, mitundu ya mphutsi za ''nematode'' pafupifupi 25,000–27,000 yalongosoreka, apo ŵasandi ŵapima kuti unandi wose ungaŵa 10,000–20,000; 500,000; miliyoni 10; panji miliyoni 100. Mwa kugwiliskira ntchito ndondomeko za kagaŵiro, unandi wose wa mitundu ya vinyama, kusazgapo iyo yindalongosoreke, ukapimika kuŵa pafupifupi miliyoni 7.77 mu 2011. == Kwambilira mu Kusintha == Mafosilo ghakwamba gha thupi la vinyama ghakuwoneka mu Ediacaran, nga ni Charnia na Spriggina. Kwa nyengo yitali ŵakakayikiranga usange mafosilo agha ni vinyama nadi, kweni kusangika kwa mafuta gha vinyama gha ''cholesterol'' mu mafosilo gha Dickinsonia kukulongora kuti ni vinyama. Vinyama vikughanaghanirika kuti vikamba mu malo gha okisijeni yicoko, ntheura vingaŵa kuti vikakhalanga kwambura okisijeni, kweni apo vikasintha kugwiliskira ntchito okisijeni, vikamba kuyithemba yose. Magulu ghanandi gha vinyama ghakuwoneka dankha mu mafosilo pa kuphulika kwa Cambrian, kwamba pafupifupi vyaka miliyoni 539 ivyo vyajumpha, mu malibwe nga ni Burgess Shale. Magulu agho ghacalipo mu malibwe agha ni nkhono na ŵabali ŵawo, vibenene na ŵabali ŵawo, nyenyezi za mbwani, na vinyake, pamoza na vinyama vinandi ivyo vyamalira nga ni Anomalocaris iyo yikasakanga. Kweni kuwoneka kwa luŵiro uku kungaŵa cifukwa ca umo mafosilo ghakusungikira, m'malo mwa kulongora kuti vinyama vyose ivi vikawoneka pa nyengo yimoza. Ghanoghano ili likukhozgeka na kusangika kwa Auroralumina attenboroughii, cinyama ca Cnidaria cakwamba cakumanyikwa ca Ediacaran (vyaka miliyoni 557–562 ivyo vyajumpha, pafupifupi vyaka miliyoni 20 pambere pa kuphulika kwa Cambrian) ku Charnwood Forest, mu Ungelezi. Cikughanaghanirika kuŵa cimoza mwa vinyama vyakwamba vyakusaka, cikukora vinyama vicoko na minga yake. Ŵasandi ŵanyake ŵa mafosilo ŵakuti vinyama vikawoneka kale comene pambere pa kuphulika kwa Cambrian, panyake vyaka biliyoni yimoza ivyo vyajumpha. Mafosilo ghakwamba agho ghangaŵa gha vinyama ghakuwoneka mwaciyelezgero mu malibwe gha vyaka miliyoni 665 mu South Australia, ndipo ghakughanaghanirika kuŵa ma''sponge'' ghakwamba. Vimanyikwiro nga ni mayendero na maboŵa ivyo vyasangika mu nyengo ya Tonian (kufuma vyaka biliyoni 1 ivyo vyajumpha) vingalongora kuŵapo kwa vinyama vya mtundu wa mphutsi, vya ukulu nga ni mphutsi za pasi. Kweni mayendero ghakuyana ghakupangika na cinthu cikulu ca kaselo kamoza, Gromia sphaerica, ntheura vimanyikwiro ivi vingalongora vinyama vyakwamba yayi. Pa nyengo yeneyiyo, mphasa za tuvinyama tucoko comene zikacepa, panyake cifukwa ca kuryeka na vinyama viphya. Vinthu vinyake vya usungunu ivyo kanandi vikulongora ma''sponge'' vikusangika kufuma pakumalira kwa Cryogenian, kweni vingapangika so na vyamoyo vinyake. Vinthu nga ni mathumbu ghakuzura dongo agho ghakuyana na maboŵa gha vinyama vya mtundu wa mphutsi ghasangika mu malibwe gha vyaka biliyoni 1.2 mu Amerika ya Kumpoto, biliyoni 1.5 mu Australia na Amerika ya Kumpoto, na biliyoni 1.7 mu Australia. Kuti ghakufuma ku vinyama nkhwambura kuzomerezgeka na wose. == Mbumba ya Vinyama == === Mbumba ya Kuwaro === Vinyama vikafuma ku cinyama cimoza ca kale. Vinyama ni ŵabali ŵapafupi ŵa ''choanoflagellate'', ndipo pamoza vikupanga Choanozoa. Ros-Rocher na ŵanyake (2021) ŵakulondezga kwambilira kwa vinyama ku vyamoyo vya kaselo kamoza. Gulu la vinyama likaŵako pofika vyaka miliyoni 650 ivyo vyajumpha, ndipo lingaŵa kuti likamba vyaka miliyoni 800 ivyo vyajumpha, kuyana na ukaboni wa vyakuhara. === Mbumba ya Mukati === Ubale pa maziko gha mbumba ya vinyama waŵa mphindano. Kupatula Ctenophora, Bilateria na Cnidaria ndigho magulu pera agho ghali na kuyana kwa thupi, ndipo ukaboni unyake ukulongora kuti ngakukolerana comene. Pamoza na ma''sponge'', Placozoa yilije kuyana kwa thupi ndipo kanandi yikawonekanga nga ni "ulalo wakusoŵa" pakati pa vyamoyo vya kaselo kamoza na vinyama vya tumaselo tunandi. Kuŵapo kwa vyakuhara vya Hox mu Placozoa kukulongora kuti kale vikaŵa vyakusuzga comene. Porifera (ma''sponge'') ghakaghanaghanirikanga kwa nyengo yitali kuŵa ŵabali ŵa vinyama vinyake vyose, kweni pali ukaboni wakuti Ctenophora yingaŵa pa malo agha. Kusanda mbumba kwizira mu vyakuhara kwakhozga maghanoghano ghose ghaŵiri. Mu 2017, Roberto Feuda na ŵanyake ŵakalongora ghose ghaŵiri, ndipo ŵakakhozga ghanoghano lakuti ma''sponge'' ndigho ŵabali. Kweni kusanda kwa 2023 kwa Darrin Schultz na ŵanyake kukagwiliskira ntchito ubale wa kale wa vyakuhara kulongora kuti Ctenophora ndiyo mubali. === Porifera === Ma''sponge'' ngakupambana comene na vinyama vinyake, ndipo kwa nyengo yitali ghakaghanaghanirikanga kuti ghakapatukana dankha, kuŵa gulu la kale comene la vinyama. Nangauli ngakupambana mu mawonekero, ukaboni wa vyakuhara ukulongora kuti ma''sponge'' ngakukolerana comene na vinyama vinyake kuluska Ctenophora. Ma''sponge'' ghalije kanozgero kakusuzga ka magulu ghanyake; tumaselo twawo ntwakupambana, kweni kanandi tukupanga vigaŵa vyapadera yayi. Ma''sponge'' ghakwenda yayi para ghakura. Ghalije tumaselo twa misempha nadi. Ma''sponge'' ghalije ndondomeko ya kugaya, ya ndopa, ya kupuma, panji ya kufumiska vyakunyanyira. M'malo mwake, ghakuthemba kwenda kwa maji mu thupi lawo kuti ghacite ntchito izi. Ghanandi ghali na thupi lambura kanthu mukati kuti maji ghende makola. Kanandi ghakurya mwa kukwemya maji kwizira mu tuzenje, kusefa tuvyakulya tucoko. Ghakukora okisijeni wa mu maji, ndipo ghakufumiska kaboni dayokisayidi na vyakunyanyira mu maji. Ma''sponge'' ghangaŵaba mwa kugonana na kwambura kugonana. Kuŵaba kwambura kugonana kukucitika mu nthowa zinandi, kusazgapo kuphwanyika, apo cigaŵa ca ''sponge'' cikupatukana na kukura kunyake. Pa kuŵaba mwa kugonana, ma''sponge'' ghanandi ni wanalume na wanakazi pamoza, ndipo ghakupanga masumbi na tumaselo twa ŵanalume. === Ctenophora === Vinyama vya Ctenophora vili na thupi lakuyana kuzunguliya pakati, ndipo vili na cigaŵa ca kugayira ca mlomo umoza, uwo ni mlomo na nyuma pamoza. Vili na vigaŵa vyakupambana, kweni vikupanga viŵaro vyapadera yayi. Vikwenda mwa kugwiliskira ntchito mizere ya tusisi. Pafupifupi vyose ni vyakusaka. Vili na vigaŵa vyapadera pa minkhono yawo ivyo vikuvovwira kukora vyakurya. Vili na tumaselo twa misempha, kweni vilije wongo; misempha yawo yanozgeka nga ni ukonde. Misempha yawo njakupambana comene na ya vinyama vinyake, ndipo ukaboni ukulongora kuti yikakura paŵekha. === Cnidaria === Nga ni Ctenophora, Cnidaria vili na thupi lakuyana kuzunguliya pakati na cigaŵa ca kugayira ca mlomo umoza. Vili so na vigaŵa vyakupambana ivyo vikupanga viŵaro yayi. Vinyama vya gulu la Anthozoa, nga ni ''sea anemone'' na korali, vikwenda yayi. Vinandi vya Medusozoa, kusazgapo ''jellyfish'', vili na nyengo ya kwambura kwenda na nyengo ya kwenda. Cnidaria vili na vigaŵa viŵiri pera vikulu vya tumaselo. === Placozoa === Placozoa vicoko comene vilije cigaŵa ca kugayira ca nyengo zose ndipo vilije kuyana kwa thupi; vikuyana na ''amoeba''. Mbumba yawo yikumanyikwa makola yayi, ndipo yicali kusandika. === Bilateria === Vinyama vyakusyala, vinandi comene, mu magulu pafupifupi 29 na mitundu yakujumpha miliyoni, vikupanga Bilateria, ivyo vili na thupi lakuyana ku mbali ziŵiri. Bilateria vili na vigaŵa vitatu vya tumaselo, ndipo vigaŵa vyawo vikupanga viŵaro vyapadera. Cigaŵa ca kugayira cili na milomo yiŵiri, mlomo na nyuma, ndipo vinandi vili na malo ghambura kanthu mukati mwa thupi. Vinyama ivi vili na mutu (panthazi) na mcira (kumanyuma), msana na nthumbo, na mbali ya kumazere na ya kumalyero. Kuŵa na cigaŵa ca panthazi kukung'anamula kuti cigaŵa ici ndico cikukumana dankha na vinthu, nga ni vyakulya, ndipo ici cikovwira kukura kwa mutu wakuŵa na viŵaro vya kupulika na mlomo. Vinandi vya Bilateria vili na minofu ya kuzunguliya iyo yikufinya thupi, kulitalikiska, na minofu ya kutali iyo yikufupiska thupi; izi zikuzomerezga vinyama vya thupi lakupepuka kwenda mwa kufinyika. Vili so na matumbo agho ghakwenda mu thupi kufuma ku mlomo mpaka ku nyuma. Kweni mu nyengo ya kusintha, vinyama vinyake vyataya cimoza panji vinandi mwa vimanyikwiro ivi. Mwaciyelezgero, nyenyezi za mbwani zikuru zili na thupi lakuyana kuzunguliya pakati (kupambana na ŵana ŵawo), apo mphutsi zinyake zakuthemba vyamoyo vinyake zili na thupi lipepuka comene. Kusanda vyakuhara kwasintha comene kupulikiska kwa ŵasandi ŵa vinyama pa ubale mu Bilateria. Vinandi vikuwoneka kuŵa mu magulu ghaŵiri ghakulu, ''protostome'' na ''deuterostome''. Kanandi kukuyowoyeka kuti Xenacoelomorpha ndilo gulu la pasi comene, kweni ghanoghano ili lasuskika. ==== Protostome na Deuterostome ==== ''Protostome'' na ''deuterostome'' vikupambana mu nthowa zinandi. Pakwamba pa kukura, tumaselo twa ''deuterostome'' tukugaŵika mu nthowa yinyake, apo twa ''protostome'' tunandi tukugaŵika mwakuzungunyika. Vinyama vya magulu ghose ghaŵiri vili na matumbo ghakukwana, kweni mu ''protostome'' mlomo wakwamba wa matumbo ukusanduka mlomo, ndipo nyuma yikupangika pamanyuma. Mu ''deuterostome'', nyuma yikupangika dankha ndipo mlomo pamanyuma. Magulu ghakulu gha ''deuterostome'' ni Ambulacraria na Chordata. Ambulacraria vikusangika mu mbwani pera ndipo vikusazgapo nyenyezi za mbwani na vinyake. Chordata comene ni vinyama vyakuŵa na fupa la msana, ivyo ni somba, vyakukhala mu maji na pa mtunda, vyakukwaŵa, viyuni, na vinyama vyakonkheska. ''Protostome'' vikusazgapo Ecdysozoa, vyakuthyika zina la kuvula cikopa pa kukura. Magulu ghakulu ni vibenene na ŵabali ŵawo na mphutsi za ''nematode''. ''Protostome'' vinyake vili mu Spiralia, ivyo magulu ghakulu ni mphutsi za pasi na nkhono. == Mbiri ya Kagaŵiro == Mu nyengo ya kale, Aristotle wakagaŵa vinyama, kuyana na kulaŵiska kwake, mu ivyo vili na ndopa (pafupifupi vinyama vyakuŵa na fupa la msana) na ivyo vilije. Vinyama vikanozgeka pa makwelero kufuma ku munthu (na ndopa, malundi ghaŵiri, mzimu wa vinjeru) pasi kwizira mu vinyama vya malundi ghanayi vyakubaba (na ndopa, malundi ghanayi, mzimu wakupulika) na magulu ghanyake nga ni nkhala (kwambura ndopa, malundi ghanandi, mzimu wakupulika) mpaka ku ma''sponge'' (kwambura ndopa, kwambura malundi, mzimu wa vyakumera). Aristotle wakaŵa wakukayikira usange ma''sponge'' ni vinyama panji vyakumera: wakamanyanga kuti ghangapulika kukhwaskika na kufinyika, kweni ghakaŵa na misisi nga ni vyakumera ndipo ghakwendanga yayi. Mu 1758, Carl Linnaeus wakapanga kagaŵiro kakwamba ka makwelero mu ''Systema Naturae''. Mu ndondomeko yake, vinyama vikaŵa ufumu umoza mwa vitatu, ndipo vikagaŵika mu Vermes (mphutsi), Insecta (vibenene), Pisces (somba), Amphibia, Aves (viyuni), na Mammalia (vinyama vyakonkheska). Kufuma apo, vinayi vyaumaliro vyasazgika mu gulu limoza, Chordata, apo Insecta na Vermes vyasintha mazina panji kugaŵika. Ici cikamba mu 1793 na Jean-Baptiste de Lamarck, uyo wakati Vermes ni "cisokonezgo" ndipo wakagaŵa gulu ili mu magulu ghatatu ghaphya. Pofika 1809, Lamarck wakaŵa wapanga magulu 9 kupatula vinyama vyakuŵa na fupa la msana na nkhono. Mu 1817, Georges Cuvier wakayaniska kapangikiro ka thupi kuti wagaŵe vinyama mu minthavi yinayi: vinyama vyakuŵa na fupa la msana, nkhono, vinyama vyakuŵa na mafundo (vibenene na mphutsi za pasi), na vinyama vya thupi lakuyana kuzunguliya pakati. Kagaŵiro aka ka vinayi kakalondezgeka na Karl Ernst von Baer mu 1828, Louis Agassiz mu 1857, na Richard Owen mu 1860. Mu 1874, Ernst Haeckel wakagaŵa ufumu wa vinyama mu maufumu ghacoko ghaŵiri: Metazoa (vinyama vya tumaselo tunandi, na magulu ghankhondi) na Protozoa (vinyama vya kaselo kamoza), pamoza na gulu la cinkhondi na cimoza, ma''sponge''. Protozoa pamanyuma vikasamira ku ufumu wa Protista, ndipo Metazoa yekha yikasyala nga ni zina linyake la Animalia. == Mu Midawuko ya Ŵanthu == === Kagwiliskiro ka Ntchito === Ŵanthu ŵakugwiliskira ntchito mitundu yinandi ya vinyama pa vyakulya, vyose viŵeto vyakuŵetika na, comene mu mbwani, vinyama vya mu thengere ivyo vikusakika. Somba za mbwani za mitundu yinandi zikuloŵeka pa malonda. Mitundu yicoko yikuŵetika pa malonda. Ŵanthu na viŵeto vyawo ni magaŵa ghakujumpha 90 pa 100 gha kuzitika kwa vinyama vyose vya pa mtunda vyakuŵa na fupa la msana. Vinyama vyambura fupa la msana, kusazgapo ''squid'', nkhala, vibenene (comene njuci na mbozi za silika), na nkhono, vikusakika panji kuŵetika pa vyakulya na ulusi. Nkhuku, ng'ombe, mberere, nkhumba, na vinyama vinyake vikuŵetika nga ni viŵeto vya nyama pa caro cose. Ulusi wa vinyama nga ni ubweya na silika ukugwiliskirika ntchito kupanga nsalu, apo misempha ya vinyama yagwiliskirika ntchito nga ni vyakukakira, ndipo vikopa vikugwiliskirika ntchito comene kupanga skapato na vinthu vinyake. Vinyama vyasakika na kuŵetika cifukwa ca sisi lawo kupanga vinthu nga ni malaya na vipewa. Mitundu ya vyakupaka yapangika kufuma ku vibenene. Vinyama vya ntchito nga ni ng'ombe na mahachi vyagwiliskirika ntchito pa ntchito na mayendero kufuma pa kwamba kwa ulimi. Vinyama nga ni nchenche ya vipambi Drosophila melanogaster vikugwira ntchito yikulu mu kasandiro nga ni viyelezgero vya kuyezgera. Vinyama vyagwiliskirika ntchito kupanga katemera kufuma apo katemera wakasangika mu vyaka vya m'ma 1700. Mankhwala ghanyake, nga ni gha kansa gha trabectedin, ghakufuma ku poizoni panji vinthu vinyake vya vinyama. Ŵanthu ŵagwiliskira ntchito nchebe za kusaka kovwira kuthamangiska na kutola vinyama, na viyuni vyakusaka kukora viyuni na vinyama, apo viyuni vya mbwani vyakukakika vyagwiliskirika ntchito kukora somba. Masele gha poizoni ghagwiliskirika ntchito kupaka poizoni ku misongo ya mivwi. Vinyama vinandi vikusungika nga ni vyakusanguluska, kufuma ku vinyama vyambura fupa la msana nga ni kangaude zikulu na ''octopus'', vyakukwaŵa nga ni njoka na nyamaluŵi, na viyuni nga ni ma''canary'' na nkhwezi. Kweni vyakusanguluska vinandi comene ni vinyama vyakonkheska, ndiko kuti nchebe, vyona, na akalulu. Pali kususkana pakati pa ntchito ya vinyama nga ni ŵabwezi ŵa ŵanthu na kuŵapo kwawo nga ni vyamoyo ivyo vili na wanangwa wawo. Vinyama vinandi vya pa mtunda na vya mu maji vikusakika pa maseŵero. === Kagwiliskiro ka Vimanyikwiro === Vimanyikwiro vya ndondomeko za nyenyezi za Kumanjiliro na za Ŵacayina vikuthemba vinyama. Mu China na Japani, kapapata kawonekanga nga ni mzimu wa munthu, ndipo mu vithuzi vya kale kapapata ni cimanyikwiro ca mzimu. Vinyama vyaŵa nkhani ya luso kufuma kale comene, mu mbiri, nga mu Eguputo wa kale, na pambere pa mbiri, nga mu vithuzi vya mu mapanga gha Lascaux. Vithuzi vikulu vya vinyama ni ''The Rhinoceros'' ya Albrecht Dürer ya 1515, na cithuzi ca hachi ''Whistlejacket'' ca George Stubbs ca pafupifupi 1762. Vibenene, viyuni na vinyama vyakonkheska vikugwira ntchito mu malemba na mu mafilimu. Vinyama, kusazgapo vibenene na vinyama vyakonkheska, vikusangika mu majandulo na visopa. Cibenene ca ''scarab'' cikaŵa cakupatulika mu Eguputo wa kale, ndipo ng'ombe njakupatulika mu Cihindu. Mwa vinyama vinyake vyakonkheska, nswala, mahachi, nkhalamu, mileme, vimbulu, na mimbulu ni nkhani za majandulo na kusopa. [[Category:Vinyama]] q6uvo4bw9lq62ol6k8ln49njktj4zyc 123645 123643 2026-11-03T17:36:25Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123645 wikitext text/x-wiki '''Vinyama''' ni vyamoyo vya tumaselo tunandi, vya tumaselo twa mtima, mu ufumu wa vyamoyo wakuchemeka ''Animalia''. Vinyama vikurya vyakupangika na vyamoyo, vikupuma [[Woskejeni|okisijeni]], vili na tumaselo twa minofu, vingaŵana mwa kukumana kwa wanalume na wanakazi, ndipo apo vikukura mu nthumbo vikufuma ku mpira wa tumaselo uwo uli na malo ghambura kanthu mukati. Kupatula vicoko, vinyama vingenda. Vinyama vikupanga gulu limoza, ilo likung'anamula kuti vikafuma ku cinyama cimoza ca kale. Mitundu ya vinyama yakujumpha miliyoni 1.5 iyo yicalipo yalongosoreka, ndipo pafupifupi miliyoni 1.05 ni vibenene, yakujumpha 85,000 ni nkhono na ŵabali ŵawo, ndipo pafupifupi 65,000 ni vinyama vyakuŵa na fupa la msana. Kukughanaghanirika kuti pangaŵa mitundu ya vinyama yakufika miliyoni 7.77 pa caro capasi. Utali wa vinyama ukufuma pa mikulomita 8.5 mpaka mamita 33.6. Vili na ubale wakusuzga na vinyake na malo ghawo, ndipo vikupanga minjololo ya vyakulya yakusuzga. Kusanda vinyama kukuchemeka kasandiro ka vinyama, ndipo kusanda nkhalo ya vinyama kukuchemeka kasandiro ka nkhalo ya vinyama. Ufumu wa vinyama ukugaŵika mu magulu ghakulu ghankhondi: Porifera, Ctenophora, Placozoa, Cnidaria na Bilateria. Mitundu yinandi ya vinyama yili mu gulu la Bilateria, gulu likulu comene ilo vinyama vyake vili na thupi lakuyana ku mbali ziŵiri na mutu wakuwoneka, ndipo vinandi comene vya Bilateria vili mu magulu ghaŵiri ghakulu: ''protostome'', agho ghakusazgapo vinyama nga ni vibenene na ŵabali ŵawo, nkhono, mphutsi za pasi, na zinyake; na ''deuterostome'', agho ghakusazgapo nyenyezi za mbwani, na vinyama vyakuŵa na fupa la msana. Gulu licoko la Xenacoelomorpha lili na malo ghambura kusimikizgika mu Bilateria. Vinyama vikawoneka dankha mu mafosilo mu nyengo ya Ediacaran, ndipo magulu ghanandi gha vinyama gha mazuŵa ghano ghakawoneka nga ni vinyama vya mu mbwani pa kuphulika kwa Cambrian, uko kukamba pafupifupi vyaka miliyoni 539 ivyo vyajumpha, ndipo magulu ghanandi ghacoko ghakawoneka pafupifupi vyaka miliyoni 485.4 ivyo vyajumpha. Magulu 6,331 gha vyakuhara ivyo vinyama vyose vyamoyo vikugaŵana ghasangika, ndipo ghangaŵa kuti ghakafuma ku cinyama cimoza ca kale ico cikaŵako pafupifupi vyaka miliyoni 650 ivyo vyajumpha. Kale, Aristotle wakagaŵa vinyama mu ivyo vili na ndopa na ivyo vilije ndopa. Carl Linnaeus wakapanga ndondomeko yakwamba ya kugaŵa vinyama mu 1758 mu buku lake la ''Systema Naturae'', ndipo Jean-Baptiste Lamarck wakayisazgira kufika magulu 14 pofika 1809. Mu 1874, Ernst Haeckel wakagaŵa ufumu wa vinyama mu Metazoa ya tumaselo tunandi (sono ni zina linyake la Animalia) na Protozoa, vyamoyo vya kaselo kamoza ivyo sono vikuwonekera kuŵa vinyama yayi. Mazuŵa ghano, kagaŵiro ka vinyama kakuthemba nthowa zapacanya, nga ni kusanda mbumba kwizira mu vyakuhara, izo zikulongora makola ubale wa vinyama mu kusintha. Ŵanthu ŵakugwiliskira ntchito vinyama vinyake vinandi pa vyakulya (kusazgapo nyama, masumbi, na mkaka), pa vyakupangira vinthu (nga ni vikopa, ubweya), nga ni vyakusanguluska, na nga ni vinyama vya ntchito pa mayendero na pa ntchito zinyake. Nchebe, cinyama cakwamba kuŵetika, zagwiliskirika ntchito pa kusaka, pa civikiliro, na pa nkhondo, nga ni mahachi, njiwa, na viyuni vyakusaka; apo vinyama vinyake vya pa mtunda na vya mu maji vikusakika pa maseŵero, ucindami, panji candulo. Vinyama vinyake kupatula ŵanthu ni cigaŵa cakuzirwa ca midawuko ya ŵanthu, ndipo vawoneka mu vithuzi vya mu mapanga na mu vimanyikwiro vya mbumba kufuma kale comene, ndipo kanandi vikusangika mu majandulo, visopa, luso, malemba, vimanyikwiro vya mafumu, ndyali, na maseŵero. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''animal'' likufuma ku lizgu la Cilatini ''animal'' la ng'anamulo lakuyana, ilo likufuma ku Cilatini ''animalis'', "cakuŵa na mpweya panji mzimu". Ng'anamulo la kasandiro ka vyamoyo likusazgapo vyose vya ufumu wa Animalia. Mu kayowoyero ka zuŵa na zuŵa, lizgu lakuti cinyama kanandi likung'anamula vinyama vyambura kuŵa ŵanthu pera. Lizgu lakuti ''metazoa'' likufuma ku Cigiriki ca kale μετα ''meta'' "pamanyuma" na ζῷᾰ ''zōia'' "vinyama". Lizgu la Citumbuka lakuti ''cinyama'' likukolerana na ''nyama''. == Vimanyikwiro == Vinyama vili na vimanyikwiro vinandi ivyo vikugaŵana na vyamoyo vinyake. Vinyama vili na tumaselo twa mtima, tumaselo tunandi, ndipo vikupuma okisijeni, nga ni vyakumera na bowa. Kupambana na vyakumera na vyakumera vicoko vya mu maji, ivyo vikupanga vyakulya vyawo, vinyama vingapanga vyakulya vyawo yayi, cimanyikwiro ico vikugaŵana na bowa. Vinyama vikumeza vyakupangika na vyamoyo na kuvigaya mukati. === Kazengero === Vinyama vili na vimanyikwiro vya kazengero ivyo vikuvipatula na vyamoyo vinyake vyose, nga ni tumaselo kuzingilizgika na vinthu vya kuwaro kwa tumaselo ivyo vikupangika na ''collagen'' na purotini zakutambalala, kwenda kwa thupi paŵekha mu cigaŵa cinyake ca umoyo, na nyengo ya mpira wa tumaselo apo vikukura mu nthumbo. Kanandi, pali cigaŵa ca mukati ca kugayira vyakulya ico cili na mlomo umoza (mu Ctenophora, Cnidaria, na mphutsi zinyake zapapata) panji milomo yiŵiri (mu vinandi vya Bilateria). === Kukura === Kukura mu Bilateria na Cnidaria kukulongozgeka na vyakuhara vya Hox, ivyo vikulongora nyengo na malo gha kupanga vigaŵa nga ni vigaŵa vya thupi na mawoko na malundi. Apo vikukura, vinthu vya kuwaro kwa tumaselo vya vinyama vikupanga cizengo cakupindika ico tumaselo tungendapo na kunozgeka so kuŵa vigaŵa na viŵaro vyapadera, ndipo ici cikuzomerezga kupangika kwa vigaŵa vyakusuzga na tumaselo kupambana. Vinthu ivi vingakhwima na kalisiyamu, kupanga vigaŵa nga ni vikoko, mafupa, na minga yicoko. Kweni tumaselo twa vyamoyo vinyake vya tumaselo tunandi (comene vyakumera vya mu maji, vyakumera, na bowa) tukukhazgika na vikopa vya kaselo, ntheura vikukura mwa kusazgikira pacoko pacoko. === Kuŵaba === Pafupifupi vinyama vyose vikugwiliskira ntchito kuŵaba mwa kugonana. Vikupanga tumaselo twa kuŵabira; tucoko twakwenda ni twa ŵanalume ndipo tukulu twambura kwenda ni masumbi. Ivi vikusazganika kupanga kaselo kamoza, ako kakukura mwa kugaŵika kuŵa mpira wa tumaselo wambura kanthu mukati. Mu vinyama vya mtundu wa ''sponge'', ŵana ŵakusambira kuya ku malo ghaphya, ŵakukakatira pasi pa mbwani, na kukura kuŵa ''sponge'' liphya. Mu magulu ghanyake ghanandi, mpira uwu ukunozgeka mwakusuzga comene. Pakwamba ukunjira mukati kupanga cigaŵa ca kugayira na vigaŵa viŵiri vya tumaselo, ca kuwaro na ca mukati. Kanandi, cigaŵa cacitatu cikukura pakati pawo. Vigaŵa ivi pamanyuma vikupambana kupanga vigaŵa vya thupi na viŵaro. Kutorana kanandi na ŵabali ŵapafupi kukupangiska kunangika kwa mbumba cifukwa ca kusazgikira kwa vimanyikwiro viheni vyakuharika. Vinyama vyapanga nthowa zinandi za kugega kutorana na ŵabali ŵapafupi. Vinyama vinyake vingaŵaba kwambura kugonana, ndipo ici kanandi cikupanga ŵana ŵakuyana ndendende na mupapi. Ici cingacitika mwa kuphwanyika; kumera kwa cigaŵa ciphya, nga ni mu Hydra na vinyake; panji kubaba kwambura kutorana, nga ni mu vibenene vinyake. == Malo gha Vyamoyo == Vinyama vikugaŵika mu magulu kuyana na umo vikuryera. Magulu agha ni vyakurya nyama (vyakugaŵika so nga ni vyakurya somba, vyakurya vibenene, vyakurya masumbi, na vinyake), vyakurya vyakumera (vyakurya mahamba, utheka, vipambi, mbuto, uchi wa maluŵa, na vinyake), vyakurya vyose, vyakurya bowa, vyakurya vyakufwa, na vyakuthemba vyamoyo vinyake. Ubale pakati pa vinyama vya malo ghaliwose ukupanga minjololo ya vyakulya yakusuzga. Mu vinyama vyakurya nyama panji vyakurya vyose, kusaka ni ubale umo cinyama cimoza cikurya cinyake, ndipo cinyama ico cikusakika kanandi cikusintha kuti cileke kuryeka. Kukakizgana uku kukupangiska mphikizgano ya kusintha pakati pa cakusaka na cakusakika. Pafupifupi vyakusaka vyose vya tumaselo tunandi ni vinyama. Vinyama vinyake vikugwiliskira ntchito nthowa zinandi; mwaciyelezgero, mu mavu ghanyake, ŵana ŵakurya mnofu wamoyo wa cinyama cinyake na kucikoma, kweni ŵakulu ŵakurya uchi wa maluŵa. Vinyama vinyake vili na nkhalo yapadera comene ya kurya, nga ni fulu za mbwani zinyake izo zikurya comene ''sponge''. Vinyama vinandi vikuthemba vyamoyo na nkhongono izo vyakumera na vyakumera vicoko vya mu maji (ivyo vikuchemeka ŵakupanga) vikupanga kwizira mu usanisinuru. Vyakurya vyakumera, nga ni ŵakurya ŵakwamba, vikurya vyakumera mwakulunjika, apo vyakurya nyama na vinyama vinyake vikusanga vyakulya mwambura kulunjika mwa kurya vyakurya vyakumera panji vinyama ivyo vyarya vyakurya vyakumera. Vinyama vikotcha shuga, mafuta, purotini, na vinyake mu kupuma kwa tumaselo, ndipo ici cikuvizomerezga kukura na kusunga umoyo na kwenda. Pa matani mabiliyoni 550 gha kaboni ya vyamoyo pa caro capasi, vinyama ni mabiliyoni 2. Vinyama vinyake ivyo vikukhala pasi pa mbwani pafupi na malo gha maji ghakotcha vikurya vyakupangika na mabakiteriya kwizira mu usungunu. Vinyama vikafuma mu mbwani; magulu ghose gha vinyama agho ghaliko, kupatula ghaŵiri, ghali na mitundu yinyake ya mu mbwani. Kweni magulu ghanyake gha vibenene na ŵabali ŵawo ghakamba kukhala pa mtunda pa nyengo yeneyiyo na vyakumera vya pa mtunda, pakati pa vyaka miliyoni 510 na 471 ivyo vyajumpha. Vinyama vyakuŵa na fupa la msana nga ni somba ya Tiktaalik vikamba kwenda pa mtunda pafupifupi vyaka miliyoni 375 ivyo vyajumpha. Vinyama vikukhala pafupifupi mu malo ghose gha caro capasi, mu maji gha mcere, malo gha maji ghakotcha, maji ghawemi, madambo, nkholongo, madimba gha utheka, mapopa, mu mphepo, na mukati mwa vyamoyo vinyake. Kweni vinyama vikuzizipizga comene kufunda yayi; vicoko comene ndivyo vingapona pa kufunda kwakujumpha 50 °C nyengo zose panji mu mapopa ghakuzizima comene gha Antarctica. Kukhwaska kwa vinyama pa kusintha kwa pacanya pa caro capasi kundasandike makola, ndipo kusanda kunandi kwalaŵiska mitundu yinyake pera. == Kupambanapambana == === Ukulu === Nyamumba wa buluu ndiyo cinyama cikulu comene ico cindaŵeko, ca kuzitika mpaka matani 190 na utali mpaka mamita 33.6. Cinyama cikulu comene ca pa mtunda ico cicalipo ni njovu ya Afilika, ya kuzitika mpaka matani 12.25 na utali mpaka mamita 10.67. Vinyama vikulu comene vya pa mtunda ivyo vindaŵeko vikaŵa ma''dinosaur'' nga ni Argentinosaurus, iyo yingaŵa kuti yikazitika matani 73, na Supersaurus iyo yingaŵa kuti yikafika mamita 39. Vinyama vinyake ni vicoko comene mwakuti vingawoneka na maso yayi; vinyake vya Myxozoa vikukura kujumpha mikulomita 20 yayi, ndipo cimoza mwa vicoko comene (Myxobolus szekeli) nchambura kujumpha mikulomita 8.5 para cakura. === Unandi na Malo gha Magulu Ghakulu === Unandi wa mitundu iyo yalongosoreka ukuthemba iyo ŵasandi ŵalongosora; ŵasandi ŵanyake ŵapima manambala ghakulu comene mwa nthowa zakupambana, ndipo ghangapambana comene. Mwaciyelezgero, mitundu ya mphutsi za ''nematode'' pafupifupi 25,000–27,000 yalongosoreka, apo ŵasandi ŵapima kuti unandi wose ungaŵa 10,000–20,000; 500,000; miliyoni 10; panji miliyoni 100. Mwa kugwiliskira ntchito ndondomeko za kagaŵiro, unandi wose wa mitundu ya vinyama, kusazgapo iyo yindalongosoreke, ukapimika kuŵa pafupifupi miliyoni 7.77 mu 2011. == Kwambilira mu Kusintha == Mafosilo ghakwamba gha thupi la vinyama ghakuwoneka mu Ediacaran, nga ni Charnia na Spriggina. Kwa nyengo yitali ŵakakayikiranga usange mafosilo agha ni vinyama nadi, kweni kusangika kwa mafuta gha vinyama gha ''cholesterol'' mu mafosilo gha Dickinsonia kukulongora kuti ni vinyama. Vinyama vikughanaghanirika kuti vikamba mu malo gha okisijeni yicoko, ntheura vingaŵa kuti vikakhalanga kwambura okisijeni, kweni apo vikasintha kugwiliskira ntchito okisijeni, vikamba kuyithemba yose. Magulu ghanandi gha vinyama ghakuwoneka dankha mu mafosilo pa kuphulika kwa Cambrian, kwamba pafupifupi vyaka miliyoni 539 ivyo vyajumpha, mu malibwe nga ni Burgess Shale. Magulu agho ghacalipo mu malibwe agha ni nkhono na ŵabali ŵawo, vibenene na ŵabali ŵawo, nyenyezi za mbwani, na vinyake, pamoza na vinyama vinandi ivyo vyamalira nga ni Anomalocaris iyo yikasakanga. Kweni kuwoneka kwa luŵiro uku kungaŵa cifukwa ca umo mafosilo ghakusungikira, m'malo mwa kulongora kuti vinyama vyose ivi vikawoneka pa nyengo yimoza. Ghanoghano ili likukhozgeka na kusangika kwa Auroralumina attenboroughii, cinyama ca Cnidaria cakwamba cakumanyikwa ca Ediacaran (vyaka miliyoni 557–562 ivyo vyajumpha, pafupifupi vyaka miliyoni 20 pambere pa kuphulika kwa Cambrian) ku Charnwood Forest, mu Ungelezi. Cikughanaghanirika kuŵa cimoza mwa vinyama vyakwamba vyakusaka, cikukora vinyama vicoko na minga yake. Ŵasandi ŵanyake ŵa mafosilo ŵakuti vinyama vikawoneka kale comene pambere pa kuphulika kwa Cambrian, panyake vyaka biliyoni yimoza ivyo vyajumpha. Mafosilo ghakwamba agho ghangaŵa gha vinyama ghakuwoneka mwaciyelezgero mu malibwe gha vyaka miliyoni 665 mu South Australia, ndipo ghakughanaghanirika kuŵa ma''sponge'' ghakwamba. Vimanyikwiro nga ni mayendero na maboŵa ivyo vyasangika mu nyengo ya Tonian (kufuma vyaka biliyoni 1 ivyo vyajumpha) vingalongora kuŵapo kwa vinyama vya mtundu wa mphutsi, vya ukulu nga ni mphutsi za pasi. Kweni mayendero ghakuyana ghakupangika na cinthu cikulu ca kaselo kamoza, Gromia sphaerica, ntheura vimanyikwiro ivi vingalongora vinyama vyakwamba yayi. Pa nyengo yeneyiyo, mphasa za tuvinyama tucoko comene zikacepa, panyake cifukwa ca kuryeka na vinyama viphya. Vinthu vinyake vya usungunu ivyo kanandi vikulongora ma''sponge'' vikusangika kufuma pakumalira kwa Cryogenian, kweni vingapangika so na vyamoyo vinyake. Vinthu nga ni mathumbu ghakuzura dongo agho ghakuyana na maboŵa gha vinyama vya mtundu wa mphutsi ghasangika mu malibwe gha vyaka biliyoni 1.2 mu Amerika ya Kumpoto, biliyoni 1.5 mu Australia na Amerika ya Kumpoto, na biliyoni 1.7 mu Australia. Kuti ghakufuma ku vinyama nkhwambura kuzomerezgeka na wose. == Mbumba ya Vinyama == === Mbumba ya Kuwaro === Vinyama vikafuma ku cinyama cimoza ca kale. Vinyama ni ŵabali ŵapafupi ŵa ''choanoflagellate'', ndipo pamoza vikupanga Choanozoa. Ros-Rocher na ŵanyake (2021) ŵakulondezga kwambilira kwa vinyama ku vyamoyo vya kaselo kamoza. Gulu la vinyama likaŵako pofika vyaka miliyoni 650 ivyo vyajumpha, ndipo lingaŵa kuti likamba vyaka miliyoni 800 ivyo vyajumpha, kuyana na ukaboni wa vyakuhara. === Mbumba ya Mukati === Ubale pa maziko gha mbumba ya vinyama waŵa mphindano. Kupatula Ctenophora, Bilateria na Cnidaria ndigho magulu pera agho ghali na kuyana kwa thupi, ndipo ukaboni unyake ukulongora kuti ngakukolerana comene. Pamoza na ma''sponge'', Placozoa yilije kuyana kwa thupi ndipo kanandi yikawonekanga nga ni "ulalo wakusoŵa" pakati pa vyamoyo vya kaselo kamoza na vinyama vya tumaselo tunandi. Kuŵapo kwa vyakuhara vya Hox mu Placozoa kukulongora kuti kale vikaŵa vyakusuzga comene. Porifera (ma''sponge'') ghakaghanaghanirikanga kwa nyengo yitali kuŵa ŵabali ŵa vinyama vinyake vyose, kweni pali ukaboni wakuti Ctenophora yingaŵa pa malo agha. Kusanda mbumba kwizira mu vyakuhara kwakhozga maghanoghano ghose ghaŵiri. Mu 2017, Roberto Feuda na ŵanyake ŵakalongora ghose ghaŵiri, ndipo ŵakakhozga ghanoghano lakuti ma''sponge'' ndigho ŵabali. Kweni kusanda kwa 2023 kwa Darrin Schultz na ŵanyake kukagwiliskira ntchito ubale wa kale wa vyakuhara kulongora kuti Ctenophora ndiyo mubali. === Porifera === Ma''sponge'' ngakupambana comene na vinyama vinyake, ndipo kwa nyengo yitali ghakaghanaghanirikanga kuti ghakapatukana dankha, kuŵa gulu la kale comene la vinyama. Nangauli ngakupambana mu mawonekero, ukaboni wa vyakuhara ukulongora kuti ma''sponge'' ngakukolerana comene na vinyama vinyake kuluska Ctenophora. Ma''sponge'' ghalije kanozgero kakusuzga ka magulu ghanyake; tumaselo twawo ntwakupambana, kweni kanandi tukupanga vigaŵa vyapadera yayi. Ma''sponge'' ghakwenda yayi para ghakura. Ghalije tumaselo twa misempha nadi. Ma''sponge'' ghalije ndondomeko ya kugaya, ya ndopa, ya kupuma, panji ya kufumiska vyakunyanyira. M'malo mwake, ghakuthemba kwenda kwa maji mu thupi lawo kuti ghacite ntchito izi. Ghanandi ghali na thupi lambura kanthu mukati kuti maji ghende makola. Kanandi ghakurya mwa kukwemya maji kwizira mu tuzenje, kusefa tuvyakulya tucoko. Ghakukora okisijeni wa mu maji, ndipo ghakufumiska kaboni dayokisayidi na vyakunyanyira mu maji. Ma''sponge'' ghangaŵaba mwa kugonana na kwambura kugonana. Kuŵaba kwambura kugonana kukucitika mu nthowa zinandi, kusazgapo kuphwanyika, apo cigaŵa ca ''sponge'' cikupatukana na kukura kunyake. Pa kuŵaba mwa kugonana, ma''sponge'' ghanandi ni wanalume na wanakazi pamoza, ndipo ghakupanga masumbi na tumaselo twa ŵanalume. === Ctenophora === Vinyama vya Ctenophora vili na thupi lakuyana kuzunguliya pakati, ndipo vili na cigaŵa ca kugayira ca mlomo umoza, uwo ni mlomo na nyuma pamoza. Vili na vigaŵa vyakupambana, kweni vikupanga viŵaro vyapadera yayi. Vikwenda mwa kugwiliskira ntchito mizere ya tusisi. Pafupifupi vyose ni vyakusaka. Vili na vigaŵa vyapadera pa minkhono yawo ivyo vikuvovwira kukora vyakurya. Vili na tumaselo twa misempha, kweni vilije wongo; misempha yawo yanozgeka nga ni ukonde. Misempha yawo njakupambana comene na ya vinyama vinyake, ndipo ukaboni ukulongora kuti yikakura paŵekha. === Cnidaria === Nga ni Ctenophora, Cnidaria vili na thupi lakuyana kuzunguliya pakati na cigaŵa ca kugayira ca mlomo umoza. Vili so na vigaŵa vyakupambana ivyo vikupanga viŵaro yayi. Vinyama vya gulu la Anthozoa, nga ni ''sea anemone'' na korali, vikwenda yayi. Vinandi vya Medusozoa, kusazgapo ''jellyfish'', vili na nyengo ya kwambura kwenda na nyengo ya kwenda. Cnidaria vili na vigaŵa viŵiri pera vikulu vya tumaselo. === Placozoa === Placozoa vicoko comene vilije cigaŵa ca kugayira ca nyengo zose ndipo vilije kuyana kwa thupi; vikuyana na ''amoeba''. Mbumba yawo yikumanyikwa makola yayi, ndipo yicali kusandika. === Bilateria === Vinyama vyakusyala, vinandi comene, mu magulu pafupifupi 29 na mitundu yakujumpha miliyoni, vikupanga Bilateria, ivyo vili na thupi lakuyana ku mbali ziŵiri. Bilateria vili na vigaŵa vitatu vya tumaselo, ndipo vigaŵa vyawo vikupanga viŵaro vyapadera. Cigaŵa ca kugayira cili na milomo yiŵiri, mlomo na nyuma, ndipo vinandi vili na malo ghambura kanthu mukati mwa thupi. Vinyama ivi vili na mutu (panthazi) na mcira (kumanyuma), msana na nthumbo, na mbali ya kumazere na ya kumalyero. Kuŵa na cigaŵa ca panthazi kukung'anamula kuti cigaŵa ici ndico cikukumana dankha na vinthu, nga ni vyakulya, ndipo ici cikovwira kukura kwa mutu wakuŵa na viŵaro vya kupulika na mlomo. Vinandi vya Bilateria vili na minofu ya kuzunguliya iyo yikufinya thupi, kulitalikiska, na minofu ya kutali iyo yikufupiska thupi; izi zikuzomerezga vinyama vya thupi lakupepuka kwenda mwa kufinyika. Vili so na matumbo agho ghakwenda mu thupi kufuma ku mlomo mpaka ku nyuma. Kweni mu nyengo ya kusintha, vinyama vinyake vyataya cimoza panji vinandi mwa vimanyikwiro ivi. Mwaciyelezgero, nyenyezi za mbwani zikuru zili na thupi lakuyana kuzunguliya pakati (kupambana na ŵana ŵawo), apo mphutsi zinyake zakuthemba vyamoyo vinyake zili na thupi lipepuka comene. Kusanda vyakuhara kwasintha comene kupulikiska kwa ŵasandi ŵa vinyama pa ubale mu Bilateria. Vinandi vikuwoneka kuŵa mu magulu ghaŵiri ghakulu, ''protostome'' na ''deuterostome''. Kanandi kukuyowoyeka kuti Xenacoelomorpha ndilo gulu la pasi comene, kweni ghanoghano ili lasuskika. ==== Protostome na Deuterostome ==== ''Protostome'' na ''deuterostome'' vikupambana mu nthowa zinandi. Pakwamba pa kukura, tumaselo twa ''deuterostome'' tukugaŵika mu nthowa yinyake, apo twa ''protostome'' tunandi tukugaŵika mwakuzungunyika. Vinyama vya magulu ghose ghaŵiri vili na matumbo ghakukwana, kweni mu ''protostome'' mlomo wakwamba wa matumbo ukusanduka mlomo, ndipo nyuma yikupangika pamanyuma. Mu ''deuterostome'', nyuma yikupangika dankha ndipo mlomo pamanyuma. Magulu ghakulu gha ''deuterostome'' ni Ambulacraria na Chordata. Ambulacraria vikusangika mu mbwani pera ndipo vikusazgapo nyenyezi za mbwani na vinyake. Chordata comene ni vinyama vyakuŵa na fupa la msana, ivyo ni somba, vyakukhala mu maji na pa mtunda, vyakukwaŵa, viyuni, na vinyama vyakonkheska. ''Protostome'' vikusazgapo Ecdysozoa, vyakuthyika zina la kuvula cikopa pa kukura. Magulu ghakulu ni vibenene na ŵabali ŵawo na mphutsi za ''nematode''. ''Protostome'' vinyake vili mu Spiralia, ivyo magulu ghakulu ni mphutsi za pasi na nkhono. == Mbiri ya Kagaŵiro == Mu nyengo ya kale, Aristotle wakagaŵa vinyama, kuyana na kulaŵiska kwake, mu ivyo vili na ndopa (pafupifupi vinyama vyakuŵa na fupa la msana) na ivyo vilije. Vinyama vikanozgeka pa makwelero kufuma ku munthu (na ndopa, malundi ghaŵiri, mzimu wa vinjeru) pasi kwizira mu vinyama vya malundi ghanayi vyakubaba (na ndopa, malundi ghanayi, mzimu wakupulika) na magulu ghanyake nga ni nkhala (kwambura ndopa, malundi ghanandi, mzimu wakupulika) mpaka ku ma''sponge'' (kwambura ndopa, kwambura malundi, mzimu wa vyakumera). Aristotle wakaŵa wakukayikira usange ma''sponge'' ni vinyama panji vyakumera: wakamanyanga kuti ghangapulika kukhwaskika na kufinyika, kweni ghakaŵa na misisi nga ni vyakumera ndipo ghakwendanga yayi. Mu 1758, Carl Linnaeus wakapanga kagaŵiro kakwamba ka makwelero mu ''Systema Naturae''. Mu ndondomeko yake, vinyama vikaŵa ufumu umoza mwa vitatu, ndipo vikagaŵika mu Vermes (mphutsi), Insecta (vibenene), Pisces (somba), Amphibia, Aves (viyuni), na Mammalia (vinyama vyakonkheska). Kufuma apo, vinayi vyaumaliro vyasazgika mu gulu limoza, Chordata, apo Insecta na Vermes vyasintha mazina panji kugaŵika. Ici cikamba mu 1793 na Jean-Baptiste de Lamarck, uyo wakati Vermes ni "cisokonezgo" ndipo wakagaŵa gulu ili mu magulu ghatatu ghaphya. Pofika 1809, Lamarck wakaŵa wapanga magulu 9 kupatula vinyama vyakuŵa na fupa la msana na nkhono. Mu 1817, Georges Cuvier wakayaniska kapangikiro ka thupi kuti wagaŵe vinyama mu minthavi yinayi: vinyama vyakuŵa na fupa la msana, nkhono, vinyama vyakuŵa na mafundo (vibenene na mphutsi za pasi), na vinyama vya thupi lakuyana kuzunguliya pakati. Kagaŵiro aka ka vinayi kakalondezgeka na Karl Ernst von Baer mu 1828, Louis Agassiz mu 1857, na Richard Owen mu 1860. Mu 1874, Ernst Haeckel wakagaŵa ufumu wa vinyama mu maufumu ghacoko ghaŵiri: Metazoa (vinyama vya tumaselo tunandi, na magulu ghankhondi) na Protozoa (vinyama vya kaselo kamoza), pamoza na gulu la cinkhondi na cimoza, ma''sponge''. Protozoa pamanyuma vikasamira ku ufumu wa Protista, ndipo Metazoa yekha yikasyala nga ni zina linyake la Animalia. == Mu Midawuko ya Ŵanthu == === Kagwiliskiro ka Ntchito === Ŵanthu ŵakugwiliskira ntchito mitundu yinandi ya vinyama pa vyakulya, vyose viŵeto vyakuŵetika na, comene mu mbwani, vinyama vya mu thengere ivyo vikusakika. Somba za mbwani za mitundu yinandi zikuloŵeka pa malonda. Mitundu yicoko yikuŵetika pa malonda. Ŵanthu na viŵeto vyawo ni magaŵa ghakujumpha 90 pa 100 gha kuzitika kwa vinyama vyose vya pa mtunda vyakuŵa na fupa la msana. Vinyama vyambura fupa la msana, kusazgapo ''squid'', nkhala, vibenene (comene njuci na mbozi za silika), na nkhono, vikusakika panji kuŵetika pa vyakulya na ulusi. Nkhuku, ng'ombe, mberere, nkhumba, na vinyama vinyake vikuŵetika nga ni viŵeto vya nyama pa caro cose. Ulusi wa vinyama nga ni ubweya na silika ukugwiliskirika ntchito kupanga nsalu, apo misempha ya vinyama yagwiliskirika ntchito nga ni vyakukakira, ndipo vikopa vikugwiliskirika ntchito comene kupanga skapato na vinthu vinyake. Vinyama vyasakika na kuŵetika cifukwa ca sisi lawo kupanga vinthu nga ni malaya na vipewa. Mitundu ya vyakupaka yapangika kufuma ku vibenene. Vinyama vya ntchito nga ni ng'ombe na mahachi vyagwiliskirika ntchito pa ntchito na mayendero kufuma pa kwamba kwa ulimi. Vinyama nga ni nchenche ya vipambi Drosophila melanogaster vikugwira ntchito yikulu mu kasandiro nga ni viyelezgero vya kuyezgera. Vinyama vyagwiliskirika ntchito kupanga katemera kufuma apo katemera wakasangika mu vyaka vya m'ma 1700. Mankhwala ghanyake, nga ni gha kansa gha trabectedin, ghakufuma ku poizoni panji vinthu vinyake vya vinyama. Ŵanthu ŵagwiliskira ntchito nchebe za kusaka kovwira kuthamangiska na kutola vinyama, na viyuni vyakusaka kukora viyuni na vinyama, apo viyuni vya mbwani vyakukakika vyagwiliskirika ntchito kukora somba. Masele gha poizoni ghagwiliskirika ntchito kupaka poizoni ku misongo ya mivwi. Vinyama vinandi vikusungika nga ni vyakusanguluska, kufuma ku vinyama vyambura fupa la msana nga ni kangaude zikulu na ''octopus'', vyakukwaŵa nga ni njoka na nyamaluŵi, na viyuni nga ni ma''canary'' na nkhwezi. Kweni vyakusanguluska vinandi comene ni vinyama vyakonkheska, ndiko kuti nchebe, vyona, na akalulu. Pali kususkana pakati pa ntchito ya vinyama nga ni ŵabwezi ŵa ŵanthu na kuŵapo kwawo nga ni vyamoyo ivyo vili na wanangwa wawo. Vinyama vinandi vya pa mtunda na vya mu maji vikusakika pa maseŵero. === Kagwiliskiro ka Vimanyikwiro === Vimanyikwiro vya ndondomeko za nyenyezi za Kumanjiliro na za Ŵacayina vikuthemba vinyama. Mu China na Japani, kapapata kawonekanga nga ni mzimu wa munthu, ndipo mu vithuzi vya kale kapapata ni cimanyikwiro ca mzimu. Vinyama vyaŵa nkhani ya luso kufuma kale comene, mu mbiri, nga mu Eguputo wa kale, na pambere pa mbiri, nga mu vithuzi vya mu mapanga gha Lascaux. Vithuzi vikulu vya vinyama ni ''The Rhinoceros'' ya Albrecht Dürer ya 1515, na cithuzi ca hachi ''Whistlejacket'' ca George Stubbs ca pafupifupi 1762. Vibenene, viyuni na vinyama vyakonkheska vikugwira ntchito mu malemba na mu mafilimu. Vinyama, kusazgapo vibenene na vinyama vyakonkheska, vikusangika mu majandulo na visopa. Cibenene ca ''scarab'' cikaŵa cakupatulika mu Eguputo wa kale, ndipo ng'ombe njakupatulika mu Cihindu. Mwa vinyama vinyake vyakonkheska, nswala, mahachi, nkhalamu, mileme, vimbulu, na mimbulu ni nkhani za majandulo na kusopa. [[Category:Vinyama]] 2zfeah3lle048my6evue0asdxdii3wp 123667 123645 2026-11-04T11:31:27Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha Wikidata (tum labels) 123667 wikitext text/x-wiki '''Vinyama''' ni vyamoyo vya tumaselo tunandi, vya tumaselo twa mtima, mu ufumu wa vyamoyo wakuchemeka ''Animalia''. Vinyama vikurya vyakupangika na vyamoyo, vikupuma [[Woskejeni|okisijeni]], vili na tumaselo twa minofu, vingaŵana mwa kukumana kwa wanalume na wanakazi, ndipo apo vikukura mu nthumbo vikufuma ku mpira wa tumaselo uwo uli na malo ghambura kanthu mukati. Kupatula vicoko, vinyama vingenda. Vinyama vikupanga gulu limoza, ilo likung'anamula kuti vikafuma ku cinyama cimoza ca kale. Mitundu ya vinyama yakujumpha miliyoni 1.5 iyo yicalipo yalongosoreka, ndipo pafupifupi miliyoni 1.05 ni vibenene, yakujumpha 85,000 ni nkhono na ŵabali ŵawo, ndipo pafupifupi 65,000 ni vinyama vyakuŵa na fupa la msana. Kukughanaghanirika kuti pangaŵa mitundu ya vinyama yakufika miliyoni 7.77 pa caro capasi. Utali wa vinyama ukufuma pa mikulomita 8.5 mpaka mamita 33.6. Vili na ubale wakusuzga na vinyake na malo ghawo, ndipo vikupanga minjololo ya vyakulya yakusuzga. Kusanda vinyama kukuchemeka kasandiro ka vinyama, ndipo kusanda nkhalo ya vinyama kukuchemeka kasandiro ka nkhalo ya vinyama. Ufumu wa vinyama ukugaŵika mu magulu ghakulu ghankhondi: Porifera, Ctenophora, Placozoa, Cnidaria na Bilateria. Mitundu yinandi ya vinyama yili mu gulu la Bilateria, gulu likulu comene ilo vinyama vyake vili na thupi lakuyana ku mbali ziŵiri na mutu wakuwoneka, ndipo vinandi comene vya Bilateria vili mu magulu ghaŵiri ghakulu: ''protostome'', agho ghakusazgapo vinyama nga ni vibenene na ŵabali ŵawo, nkhono, mphutsi za pasi, na zinyake; na ''deuterostome'', agho ghakusazgapo nyenyezi za mbwani, na vinyama vyakuŵa na fupa la msana. Gulu licoko la Xenacoelomorpha lili na malo ghambura kusimikizgika mu Bilateria. Vinyama vikawoneka dankha mu mafosilo mu nyengo ya Ediacaran, ndipo magulu ghanandi gha vinyama gha mazuŵa ghano ghakawoneka nga ni vinyama vya mu mbwani pa kuphulika kwa Cambrian, uko kukamba pafupifupi vyaka miliyoni 539 ivyo vyajumpha, ndipo magulu ghanandi ghacoko ghakawoneka pafupifupi vyaka miliyoni 485.4 ivyo vyajumpha. Magulu 6,331 gha vyakuhara ivyo vinyama vyose vyamoyo vikugaŵana ghasangika, ndipo ghangaŵa kuti ghakafuma ku cinyama cimoza ca kale ico cikaŵako pafupifupi vyaka miliyoni 650 ivyo vyajumpha. Kale, Aristotle wakagaŵa vinyama mu ivyo vili na ndopa na ivyo vilije ndopa. Carl Linnaeus wakapanga ndondomeko yakwamba ya kugaŵa vinyama mu 1758 mu buku lake la ''Systema Naturae'', ndipo Jean-Baptiste Lamarck wakayisazgira kufika magulu 14 pofika 1809. Mu 1874, Ernst Haeckel wakagaŵa ufumu wa vinyama mu Metazoa ya tumaselo tunandi (sono ni zina linyake la Animalia) na Protozoa, vyamoyo vya kaselo kamoza ivyo sono vikuwonekera kuŵa vinyama yayi. Mazuŵa ghano, kagaŵiro ka vinyama kakuthemba nthowa zapacanya, nga ni kusanda mbumba kwizira mu vyakuhara, izo zikulongora makola ubale wa vinyama mu kusintha. Ŵanthu ŵakugwiliskira ntchito vinyama vinyake vinandi pa vyakulya (kusazgapo nyama, masumbi, na mkaka), pa vyakupangira vinthu (nga ni vikopa, ubweya), nga ni vyakusanguluska, na nga ni vinyama vya ntchito pa mayendero na pa ntchito zinyake. Nchebe, cinyama cakwamba kuŵetika, zagwiliskirika ntchito pa kusaka, pa civikiliro, na pa nkhondo, nga ni mahachi, njiwa, na viyuni vyakusaka; apo vinyama vinyake vya pa mtunda na vya mu maji vikusakika pa maseŵero, ucindami, panji candulo. Vinyama vinyake kupatula ŵanthu ni cigaŵa cakuzirwa ca midawuko ya ŵanthu, ndipo vawoneka mu vithuzi vya mu mapanga na mu vimanyikwiro vya mbumba kufuma kale comene, ndipo kanandi vikusangika mu majandulo, visopa, luso, malemba, vimanyikwiro vya mafumu, ndyali, na maseŵero. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''animal'' likufuma ku lizgu la Cilatini ''animal'' la ng'anamulo lakuyana, ilo likufuma ku Cilatini ''animalis'', "cakuŵa na mpweya panji mzimu". Ng'anamulo la kasandiro ka vyamoyo likusazgapo vyose vya ufumu wa Animalia. Mu kayowoyero ka zuŵa na zuŵa, lizgu lakuti cinyama kanandi likung'anamula vinyama vyambura kuŵa ŵanthu pera. Lizgu lakuti ''metazoa'' likufuma ku Cigiriki ca kale μετα ''meta'' "pamanyuma" na ζῷᾰ ''zōia'' "vinyama". Lizgu la Citumbuka lakuti ''cinyama'' likukolerana na ''nyama''. == Vimanyikwiro == Vinyama vili na vimanyikwiro vinandi ivyo vikugaŵana na vyamoyo vinyake. Vinyama vili na tumaselo twa mtima, tumaselo tunandi, ndipo vikupuma okisijeni, nga ni vyakumera na wowa. Kupambana na vyakumera na vyakumera vicoko vya mu maji, ivyo vikupanga vyakulya vyawo, vinyama vingapanga vyakulya vyawo yayi, cimanyikwiro ico vikugaŵana na wowa. Vinyama vikumeza vyakupangika na vyamoyo na kuvigaya mukati. === Kazengero === Vinyama vili na vimanyikwiro vya kazengero ivyo vikuvipatula na vyamoyo vinyake vyose, nga ni tumaselo kuzingilizgika na vinthu vya kuwaro kwa tumaselo ivyo vikupangika na ''collagen'' na purotini zakutambalala, kwenda kwa thupi paŵekha mu cigaŵa cinyake ca umoyo, na nyengo ya mpira wa tumaselo apo vikukura mu nthumbo. Kanandi, pali cigaŵa ca mukati ca kugayira vyakulya ico cili na mlomo umoza (mu Ctenophora, Cnidaria, na mphutsi zinyake zapapata) panji milomo yiŵiri (mu vinandi vya Bilateria). === Kukura === Kukura mu Bilateria na Cnidaria kukulongozgeka na vyakuhara vya Hox, ivyo vikulongora nyengo na malo gha kupanga vigaŵa nga ni vigaŵa vya thupi na mawoko na malundi. Apo vikukura, vinthu vya kuwaro kwa tumaselo vya vinyama vikupanga cizengo cakupindika ico tumaselo tungendapo na kunozgeka so kuŵa vigaŵa na viŵaro vyapadera, ndipo ici cikuzomerezga kupangika kwa vigaŵa vyakusuzga na tumaselo kupambana. Vinthu ivi vingakhwima na kalisiyamu, kupanga vigaŵa nga ni vikoko, mafupa, na minga yicoko. Kweni tumaselo twa vyamoyo vinyake vya tumaselo tunandi (comene vyakumera vya mu maji, vyakumera, na wowa) tukukhazgika na vikopa vya kaselo, ntheura vikukura mwa kusazgikira pacoko pacoko. === Kuŵaba === Pafupifupi vinyama vyose vikugwiliskira ntchito kuŵaba mwa kugonana. Vikupanga tumaselo twa kuŵabira; tucoko twakwenda ni twa ŵanalume ndipo tukulu twambura kwenda ni masumbi. Ivi vikusazganika kupanga kaselo kamoza, ako kakukura mwa kugaŵika kuŵa mpira wa tumaselo wambura kanthu mukati. Mu vinyama vya mtundu wa ''sponge'', ŵana ŵakusambira kuya ku malo ghaphya, ŵakukakatira pasi pa mbwani, na kukura kuŵa ''sponge'' liphya. Mu magulu ghanyake ghanandi, mpira uwu ukunozgeka mwakusuzga comene. Pakwamba ukunjira mukati kupanga cigaŵa ca kugayira na vigaŵa viŵiri vya tumaselo, ca kuwaro na ca mukati. Kanandi, cigaŵa cacitatu cikukura pakati pawo. Vigaŵa ivi pamanyuma vikupambana kupanga vigaŵa vya thupi na viŵaro. Kutorana kanandi na ŵabali ŵapafupi kukupangiska kunangika kwa mbumba cifukwa ca kusazgikira kwa vimanyikwiro viheni vyakuharika. Vinyama vyapanga nthowa zinandi za kugega kutorana na ŵabali ŵapafupi. Vinyama vinyake vingaŵaba kwambura kugonana, ndipo ici kanandi cikupanga ŵana ŵakuyana ndendende na mupapi. Ici cingacitika mwa kuphwanyika; kumera kwa cigaŵa ciphya, nga ni mu Hydra na vinyake; panji kubaba kwambura kutorana, nga ni mu vibenene vinyake. == Malo gha Vyamoyo == Vinyama vikugaŵika mu magulu kuyana na umo vikuryera. Magulu agha ni vyakurya nyama (vyakugaŵika so nga ni vyakurya somba, vyakurya vibenene, vyakurya masumbi, na vinyake), vyakurya vyakumera (vyakurya mahamba, utheka, vipambi, mbuto, uchi wa maluŵa, na vinyake), vyakurya vyose, vyakurya wowa, vyakurya vyakufwa, na vyakuthemba vyamoyo vinyake. Ubale pakati pa vinyama vya malo ghaliwose ukupanga minjololo ya vyakulya yakusuzga. Mu vinyama vyakurya nyama panji vyakurya vyose, kusaka ni ubale umo cinyama cimoza cikurya cinyake, ndipo cinyama ico cikusakika kanandi cikusintha kuti cileke kuryeka. Kukakizgana uku kukupangiska mphikizgano ya kusintha pakati pa cakusaka na cakusakika. Pafupifupi vyakusaka vyose vya tumaselo tunandi ni vinyama. Vinyama vinyake vikugwiliskira ntchito nthowa zinandi; mwaciyelezgero, mu mavu ghanyake, ŵana ŵakurya mnofu wamoyo wa cinyama cinyake na kucikoma, kweni ŵakulu ŵakurya uchi wa maluŵa. Vinyama vinyake vili na nkhalo yapadera comene ya kurya, nga ni fulu za mbwani zinyake izo zikurya comene ''sponge''. Vinyama vinandi vikuthemba vyamoyo na nkhongono izo vyakumera na vyakumera vicoko vya mu maji (ivyo vikuchemeka ŵakupanga) vikupanga kwizira mu usanisinuru. Vyakurya vyakumera, nga ni ŵakurya ŵakwamba, vikurya vyakumera mwakulunjika, apo vyakurya nyama na vinyama vinyake vikusanga vyakulya mwambura kulunjika mwa kurya vyakurya vyakumera panji vinyama ivyo vyarya vyakurya vyakumera. Vinyama vikotcha shuga, mafuta, purotini, na vinyake mu kupuma kwa tumaselo, ndipo ici cikuvizomerezga kukura na kusunga umoyo na kwenda. Pa matani mabiliyoni 550 gha kaboni ya vyamoyo pa caro capasi, vinyama ni mabiliyoni 2. Vinyama vinyake ivyo vikukhala pasi pa mbwani pafupi na malo gha maji ghakotcha vikurya vyakupangika na mabakiteriya kwizira mu usungunu. Vinyama vikafuma mu mbwani; magulu ghose gha vinyama agho ghaliko, kupatula ghaŵiri, ghali na mitundu yinyake ya mu mbwani. Kweni magulu ghanyake gha vibenene na ŵabali ŵawo ghakamba kukhala pa mtunda pa nyengo yeneyiyo na vyakumera vya pa mtunda, pakati pa vyaka miliyoni 510 na 471 ivyo vyajumpha. Vinyama vyakuŵa na fupa la msana nga ni somba ya Tiktaalik vikamba kwenda pa mtunda pafupifupi vyaka miliyoni 375 ivyo vyajumpha. Vinyama vikukhala pafupifupi mu malo ghose gha caro capasi, mu maji gha mcere, malo gha maji ghakotcha, maji ghawemi, madambo, nkholongo, madimba gha utheka, mapopa, mu mphepo, na mukati mwa vyamoyo vinyake. Kweni vinyama vikuzizipizga comene kufunda yayi; vicoko comene ndivyo vingapona pa kufunda kwakujumpha 50 °C nyengo zose panji mu mapopa ghakuzizima comene gha Antarctica. Kukhwaska kwa vinyama pa kusintha kwa pacanya pa caro capasi kundasandike makola, ndipo kusanda kunandi kwalaŵiska mitundu yinyake pera. == Kupambanapambana == === Ukulu === Nyamumba wa buluu ndiyo cinyama cikulu comene ico cindaŵeko, ca kuzitika mpaka matani 190 na utali mpaka mamita 33.6. Cinyama cikulu comene ca pa mtunda ico cicalipo ni zgovu ya Afilika, ya kuzitika mpaka matani 12.25 na utali mpaka mamita 10.67. Vinyama vikulu comene vya pa mtunda ivyo vindaŵeko vikaŵa ma''dinosaur'' nga ni Argentinosaurus, iyo yingaŵa kuti yikazitika matani 73, na Supersaurus iyo yingaŵa kuti yikafika mamita 39. Vinyama vinyake ni vicoko comene mwakuti vingawoneka na maso yayi; vinyake vya Myxozoa vikukura kujumpha mikulomita 20 yayi, ndipo cimoza mwa vicoko comene (Myxobolus szekeli) nchambura kujumpha mikulomita 8.5 para cakura. === Unandi na Malo gha Magulu Ghakulu === Unandi wa mitundu iyo yalongosoreka ukuthemba iyo ŵasandi ŵalongosora; ŵasandi ŵanyake ŵapima manambala ghakulu comene mwa nthowa zakupambana, ndipo ghangapambana comene. Mwaciyelezgero, mitundu ya mphutsi za ''nematode'' pafupifupi 25,000–27,000 yalongosoreka, apo ŵasandi ŵapima kuti unandi wose ungaŵa 10,000–20,000; 500,000; miliyoni 10; panji miliyoni 100. Mwa kugwiliskira ntchito ndondomeko za kagaŵiro, unandi wose wa mitundu ya vinyama, kusazgapo iyo yindalongosoreke, ukapimika kuŵa pafupifupi miliyoni 7.77 mu 2011. == Kwambilira mu Kusintha == Mafosilo ghakwamba gha thupi la vinyama ghakuwoneka mu Ediacaran, nga ni Charnia na Spriggina. Kwa nyengo yitali ŵakakayikiranga usange mafosilo agha ni vinyama nadi, kweni kusangika kwa mafuta gha vinyama gha ''cholesterol'' mu mafosilo gha Dickinsonia kukulongora kuti ni vinyama. Vinyama vikughanaghanirika kuti vikamba mu malo gha okisijeni yicoko, ntheura vingaŵa kuti vikakhalanga kwambura okisijeni, kweni apo vikasintha kugwiliskira ntchito okisijeni, vikamba kuyithemba yose. Magulu ghanandi gha vinyama ghakuwoneka dankha mu mafosilo pa kuphulika kwa Cambrian, kwamba pafupifupi vyaka miliyoni 539 ivyo vyajumpha, mu malibwe nga ni Burgess Shale. Magulu agho ghacalipo mu malibwe agha ni nkhono na ŵabali ŵawo, vibenene na ŵabali ŵawo, nyenyezi za mbwani, na vinyake, pamoza na vinyama vinandi ivyo vyamalira nga ni Anomalocaris iyo yikasakanga. Kweni kuwoneka kwa luŵiro uku kungaŵa cifukwa ca umo mafosilo ghakusungikira, m'malo mwa kulongora kuti vinyama vyose ivi vikawoneka pa nyengo yimoza. Ghanoghano ili likukhozgeka na kusangika kwa Auroralumina attenboroughii, cinyama ca Cnidaria cakwamba cakumanyikwa ca Ediacaran (vyaka miliyoni 557–562 ivyo vyajumpha, pafupifupi vyaka miliyoni 20 pambere pa kuphulika kwa Cambrian) ku Charnwood Forest, mu Ungelezi. Cikughanaghanirika kuŵa cimoza mwa vinyama vyakwamba vyakusaka, cikukora vinyama vicoko na minga yake. Ŵasandi ŵanyake ŵa mafosilo ŵakuti vinyama vikawoneka kale comene pambere pa kuphulika kwa Cambrian, panyake vyaka biliyoni yimoza ivyo vyajumpha. Mafosilo ghakwamba agho ghangaŵa gha vinyama ghakuwoneka mwaciyelezgero mu malibwe gha vyaka miliyoni 665 mu South Australia, ndipo ghakughanaghanirika kuŵa ma''sponge'' ghakwamba. Vimanyikwiro nga ni mayendero na maboŵa ivyo vyasangika mu nyengo ya Tonian (kufuma vyaka biliyoni 1 ivyo vyajumpha) vingalongora kuŵapo kwa vinyama vya mtundu wa mphutsi, vya ukulu nga ni mphutsi za pasi. Kweni mayendero ghakuyana ghakupangika na cinthu cikulu ca kaselo kamoza, Gromia sphaerica, ntheura vimanyikwiro ivi vingalongora vinyama vyakwamba yayi. Pa nyengo yeneyiyo, mphasa za tuvinyama tucoko comene zikacepa, panyake cifukwa ca kuryeka na vinyama viphya. Vinthu vinyake vya usungunu ivyo kanandi vikulongora ma''sponge'' vikusangika kufuma pakumalira kwa Cryogenian, kweni vingapangika so na vyamoyo vinyake. Vinthu nga ni mathumbu ghakuzura dongo agho ghakuyana na maboŵa gha vinyama vya mtundu wa mphutsi ghasangika mu malibwe gha vyaka biliyoni 1.2 mu Amerika ya Kumpoto, biliyoni 1.5 mu Australia na Amerika ya Kumpoto, na biliyoni 1.7 mu Australia. Kuti ghakufuma ku vinyama nkhwambura kuzomerezgeka na wose. == Mbumba ya Vinyama == === Mbumba ya Kuwaro === Vinyama vikafuma ku cinyama cimoza ca kale. Vinyama ni ŵabali ŵapafupi ŵa ''choanoflagellate'', ndipo pamoza vikupanga Choanozoa. Ros-Rocher na ŵanyake (2021) ŵakulondezga kwambilira kwa vinyama ku vyamoyo vya kaselo kamoza. Gulu la vinyama likaŵako pofika vyaka miliyoni 650 ivyo vyajumpha, ndipo lingaŵa kuti likamba vyaka miliyoni 800 ivyo vyajumpha, kuyana na ukaboni wa vyakuhara. === Mbumba ya Mukati === Ubale pa maziko gha mbumba ya vinyama waŵa mphindano. Kupatula Ctenophora, Bilateria na Cnidaria ndigho magulu pera agho ghali na kuyana kwa thupi, ndipo ukaboni unyake ukulongora kuti ngakukolerana comene. Pamoza na ma''sponge'', Placozoa yilije kuyana kwa thupi ndipo kanandi yikawonekanga nga ni "ulalo wakusoŵa" pakati pa vyamoyo vya kaselo kamoza na vinyama vya tumaselo tunandi. Kuŵapo kwa vyakuhara vya Hox mu Placozoa kukulongora kuti kale vikaŵa vyakusuzga comene. Porifera (ma''sponge'') ghakaghanaghanirikanga kwa nyengo yitali kuŵa ŵabali ŵa vinyama vinyake vyose, kweni pali ukaboni wakuti Ctenophora yingaŵa pa malo agha. Kusanda mbumba kwizira mu vyakuhara kwakhozga maghanoghano ghose ghaŵiri. Mu 2017, Roberto Feuda na ŵanyake ŵakalongora ghose ghaŵiri, ndipo ŵakakhozga ghanoghano lakuti ma''sponge'' ndigho ŵabali. Kweni kusanda kwa 2023 kwa Darrin Schultz na ŵanyake kukagwiliskira ntchito ubale wa kale wa vyakuhara kulongora kuti Ctenophora ndiyo mubali. === Porifera === Ma''sponge'' ngakupambana comene na vinyama vinyake, ndipo kwa nyengo yitali ghakaghanaghanirikanga kuti ghakapatukana dankha, kuŵa gulu la kale comene la vinyama. Nangauli ngakupambana mu mawonekero, ukaboni wa vyakuhara ukulongora kuti ma''sponge'' ngakukolerana comene na vinyama vinyake kuluska Ctenophora. Ma''sponge'' ghalije kanozgero kakusuzga ka magulu ghanyake; tumaselo twawo ntwakupambana, kweni kanandi tukupanga vigaŵa vyapadera yayi. Ma''sponge'' ghakwenda yayi para ghakura. Ghalije tumaselo twa misempha nadi. Ma''sponge'' ghalije ndondomeko ya kugaya, ya ndopa, ya kupuma, panji ya kufumiska vyakunyanyira. M'malo mwake, ghakuthemba kwenda kwa maji mu thupi lawo kuti ghacite ntchito izi. Ghanandi ghali na thupi lambura kanthu mukati kuti maji ghende makola. Kanandi ghakurya mwa kukwemya maji kwizira mu tuzenje, kusefa tuvyakulya tucoko. Ghakukora okisijeni wa mu maji, ndipo ghakufumiska kaboni dayokisayidi na vyakunyanyira mu maji. Ma''sponge'' ghangaŵaba mwa kugonana na kwambura kugonana. Kuŵaba kwambura kugonana kukucitika mu nthowa zinandi, kusazgapo kuphwanyika, apo cigaŵa ca ''sponge'' cikupatukana na kukura kunyake. Pa kuŵaba mwa kugonana, ma''sponge'' ghanandi ni wanalume na wanakazi pamoza, ndipo ghakupanga masumbi na tumaselo twa ŵanalume. === Ctenophora === Vinyama vya Ctenophora vili na thupi lakuyana kuzunguliya pakati, ndipo vili na cigaŵa ca kugayira ca mlomo umoza, uwo ni mlomo na nyuma pamoza. Vili na vigaŵa vyakupambana, kweni vikupanga viŵaro vyapadera yayi. Vikwenda mwa kugwiliskira ntchito mizere ya tusisi. Pafupifupi vyose ni vyakusaka. Vili na vigaŵa vyapadera pa minkhono yawo ivyo vikuvovwira kukora vyakurya. Vili na tumaselo twa misempha, kweni vilije wongo; misempha yawo yanozgeka nga ni ukonde. Misempha yawo njakupambana comene na ya vinyama vinyake, ndipo ukaboni ukulongora kuti yikakura paŵekha. === Cnidaria === Nga ni Ctenophora, Cnidaria vili na thupi lakuyana kuzunguliya pakati na cigaŵa ca kugayira ca mlomo umoza. Vili so na vigaŵa vyakupambana ivyo vikupanga viŵaro yayi. Vinyama vya gulu la Anthozoa, nga ni ''sea anemone'' na korali, vikwenda yayi. Vinandi vya Medusozoa, kusazgapo ''jellyfish'', vili na nyengo ya kwambura kwenda na nyengo ya kwenda. Cnidaria vili na vigaŵa viŵiri pera vikulu vya tumaselo. === Placozoa === Placozoa vicoko comene vilije cigaŵa ca kugayira ca nyengo zose ndipo vilije kuyana kwa thupi; vikuyana na ''amoeba''. Mbumba yawo yikumanyikwa makola yayi, ndipo yicali kusandika. === Bilateria === Vinyama vyakusyala, vinandi comene, mu magulu pafupifupi 29 na mitundu yakujumpha miliyoni, vikupanga Bilateria, ivyo vili na thupi lakuyana ku mbali ziŵiri. Bilateria vili na vigaŵa vitatu vya tumaselo, ndipo vigaŵa vyawo vikupanga viŵaro vyapadera. Cigaŵa ca kugayira cili na milomo yiŵiri, mlomo na nyuma, ndipo vinandi vili na malo ghambura kanthu mukati mwa thupi. Vinyama ivi vili na mutu (panthazi) na mcira (kumanyuma), msana na nthumbo, na mbali ya kumazere na ya kumalyero. Kuŵa na cigaŵa ca panthazi kukung'anamula kuti cigaŵa ici ndico cikukumana dankha na vinthu, nga ni vyakulya, ndipo ici cikovwira kukura kwa mutu wakuŵa na viŵaro vya kupulika na mlomo. Vinandi vya Bilateria vili na minofu ya kuzunguliya iyo yikufinya thupi, kulitalikiska, na minofu ya kutali iyo yikufupiska thupi; izi zikuzomerezga vinyama vya thupi lakupepuka kwenda mwa kufinyika. Vili so na matumbo agho ghakwenda mu thupi kufuma ku mlomo mpaka ku nyuma. Kweni mu nyengo ya kusintha, vinyama vinyake vyataya cimoza panji vinandi mwa vimanyikwiro ivi. Mwaciyelezgero, nyenyezi za mbwani zikuru zili na thupi lakuyana kuzunguliya pakati (kupambana na ŵana ŵawo), apo mphutsi zinyake zakuthemba vyamoyo vinyake zili na thupi lipepuka comene. Kusanda vyakuhara kwasintha comene kupulikiska kwa ŵasandi ŵa vinyama pa ubale mu Bilateria. Vinandi vikuwoneka kuŵa mu magulu ghaŵiri ghakulu, ''protostome'' na ''deuterostome''. Kanandi kukuyowoyeka kuti Xenacoelomorpha ndilo gulu la pasi comene, kweni ghanoghano ili lasuskika. ==== Protostome na Deuterostome ==== ''Protostome'' na ''deuterostome'' vikupambana mu nthowa zinandi. Pakwamba pa kukura, tumaselo twa ''deuterostome'' tukugaŵika mu nthowa yinyake, apo twa ''protostome'' tunandi tukugaŵika mwakuzungunyika. Vinyama vya magulu ghose ghaŵiri vili na matumbo ghakukwana, kweni mu ''protostome'' mlomo wakwamba wa matumbo ukusanduka mlomo, ndipo nyuma yikupangika pamanyuma. Mu ''deuterostome'', nyuma yikupangika dankha ndipo mlomo pamanyuma. Magulu ghakulu gha ''deuterostome'' ni Ambulacraria na Chordata. Ambulacraria vikusangika mu mbwani pera ndipo vikusazgapo nyenyezi za mbwani na vinyake. Chordata comene ni vinyama vyakuŵa na fupa la msana, ivyo ni somba, vyakukhala mu maji na pa mtunda, vyakukwaŵa, viyuni, na vinyama vyakonkheska. ''Protostome'' vikusazgapo Ecdysozoa, vyakuthyika zina la kuvula cikopa pa kukura. Magulu ghakulu ni vibenene na ŵabali ŵawo na mphutsi za ''nematode''. ''Protostome'' vinyake vili mu Spiralia, ivyo magulu ghakulu ni mphutsi za pasi na nkhono. == Mbiri ya Kagaŵiro == Mu nyengo ya kale, Aristotle wakagaŵa vinyama, kuyana na kulaŵiska kwake, mu ivyo vili na ndopa (pafupifupi vinyama vyakuŵa na fupa la msana) na ivyo vilije. Vinyama vikanozgeka pa makwelero kufuma ku munthu (na ndopa, malundi ghaŵiri, mzimu wa vinjeru) pasi kwizira mu vinyama vya malundi ghanayi vyakubaba (na ndopa, malundi ghanayi, mzimu wakupulika) na magulu ghanyake nga ni nkhala (kwambura ndopa, malundi ghanandi, mzimu wakupulika) mpaka ku ma''sponge'' (kwambura ndopa, kwambura malundi, mzimu wa vyakumera). Aristotle wakaŵa wakukayikira usange ma''sponge'' ni vinyama panji vyakumera: wakamanyanga kuti ghangapulika kukhwaskika na kufinyika, kweni ghakaŵa na misisi nga ni vyakumera ndipo ghakwendanga yayi. Mu 1758, Carl Linnaeus wakapanga kagaŵiro kakwamba ka makwelero mu ''Systema Naturae''. Mu ndondomeko yake, vinyama vikaŵa ufumu umoza mwa vitatu, ndipo vikagaŵika mu Vermes (mphutsi), Insecta (vibenene), Pisces (somba), Amphibia, Aves (viyuni), na Mammalia (vinyama vyakonkheska). Kufuma apo, vinayi vyaumaliro vyasazgika mu gulu limoza, Chordata, apo Insecta na Vermes vyasintha mazina panji kugaŵika. Ici cikamba mu 1793 na Jean-Baptiste de Lamarck, uyo wakati Vermes ni "cisokonezgo" ndipo wakagaŵa gulu ili mu magulu ghatatu ghaphya. Pofika 1809, Lamarck wakaŵa wapanga magulu 9 kupatula vinyama vyakuŵa na fupa la msana na nkhono. Mu 1817, Georges Cuvier wakayaniska kapangikiro ka thupi kuti wagaŵe vinyama mu minthavi yinayi: vinyama vyakuŵa na fupa la msana, nkhono, vinyama vyakuŵa na mafundo (vibenene na mphutsi za pasi), na vinyama vya thupi lakuyana kuzunguliya pakati. Kagaŵiro aka ka vinayi kakalondezgeka na Karl Ernst von Baer mu 1828, Louis Agassiz mu 1857, na Richard Owen mu 1860. Mu 1874, Ernst Haeckel wakagaŵa ufumu wa vinyama mu maufumu ghacoko ghaŵiri: Metazoa (vinyama vya tumaselo tunandi, na magulu ghankhondi) na Protozoa (vinyama vya kaselo kamoza), pamoza na gulu la cinkhondi na cimoza, ma''sponge''. Protozoa pamanyuma vikasamira ku ufumu wa Protista, ndipo Metazoa yekha yikasyala nga ni zina linyake la Animalia. == Mu Midawuko ya Ŵanthu == === Kagwiliskiro ka Ntchito === Ŵanthu ŵakugwiliskira ntchito mitundu yinandi ya vinyama pa vyakulya, vyose viŵeto vyakuŵetika na, comene mu mbwani, vinyama vya mu thengere ivyo vikusakika. Somba za mbwani za mitundu yinandi zikuloŵeka pa malonda. Mitundu yicoko yikuŵetika pa malonda. Ŵanthu na viŵeto vyawo ni magaŵa ghakujumpha 90 pa 100 gha kuzitika kwa vinyama vyose vya pa mtunda vyakuŵa na fupa la msana. Vinyama vyambura fupa la msana, kusazgapo ''squid'', nkhala, vibenene (comene njuci na mbozi za silika), na nkhono, vikusakika panji kuŵetika pa vyakulya na ulusi. Nkhuku, ng'ombe, mbelele, nkhumba, na vinyama vinyake vikuŵetika nga ni viŵeto vya nyama pa caro cose. Ulusi wa vinyama nga ni ubweya na silika ukugwiliskirika ntchito kupanga nsalu, apo misempha ya vinyama yagwiliskirika ntchito nga ni vyakukakira, ndipo vikopa vikugwiliskirika ntchito comene kupanga skapato na vinthu vinyake. Vinyama vyasakika na kuŵetika cifukwa ca sisi lawo kupanga vinthu nga ni malaya na vipewa. Mitundu ya vyakupaka yapangika kufuma ku vibenene. Vinyama vya ntchito nga ni ng'ombe na mahachi vyagwiliskirika ntchito pa ntchito na mayendero kufuma pa kwamba kwa ulimi. Vinyama nga ni nchenche ya vipambi Drosophila melanogaster vikugwira ntchito yikulu mu kasandiro nga ni viyelezgero vya kuyezgera. Vinyama vyagwiliskirika ntchito kupanga katemera kufuma apo katemera wakasangika mu vyaka vya m'ma 1700. Mankhwala ghanyake, nga ni gha kansa gha trabectedin, ghakufuma ku poizoni panji vinthu vinyake vya vinyama. Ŵanthu ŵagwiliskira ntchito nchebe za kusaka kovwira kuthamangiska na kutola vinyama, na viyuni vyakusaka kukora viyuni na vinyama, apo viyuni vya mbwani vyakukakika vyagwiliskirika ntchito kukora somba. Masele gha poizoni ghagwiliskirika ntchito kupaka poizoni ku misongo ya mivwi. Vinyama vinandi vikusungika nga ni vyakusanguluska, kufuma ku vinyama vyambura fupa la msana nga ni lutatavi likulu na ''octopus'', vyakukwaŵa nga ni njoka na lwivi, na viyuni nga ni ma''canary'' na kholwe. Kweni vyakusanguluska vinandi comene ni vinyama vyakonkheska, ndiko kuti nchebe, vyona, na akalulu. Pali kususkana pakati pa ntchito ya vinyama nga ni ŵabwezi ŵa ŵanthu na kuŵapo kwawo nga ni vyamoyo ivyo vili na wanangwa wawo. Vinyama vinandi vya pa mtunda na vya mu maji vikusakika pa maseŵero. === Kagwiliskiro ka Vimanyikwiro === Vimanyikwiro vya ndondomeko za nyenyezi za Kumanjiliro na za Ŵacayina vikuthemba vinyama. Mu China na Japani, kapapata kawonekanga nga ni mzimu wa munthu, ndipo mu vithuzi vya kale kapapata ni cimanyikwiro ca mzimu. Vinyama vyaŵa nkhani ya luso kufuma kale comene, mu mbiri, nga mu Eguputo wa kale, na pambere pa mbiri, nga mu vithuzi vya mu mapanga gha Lascaux. Vithuzi vikulu vya vinyama ni ''The Rhinoceros'' ya Albrecht Dürer ya 1515, na cithuzi ca hachi ''Whistlejacket'' ca George Stubbs ca pafupifupi 1762. Vibenene, viyuni na vinyama vyakonkheska vikugwira ntchito mu malemba na mu mafilimu. Vinyama, kusazgapo vibenene na vinyama vyakonkheska, vikusangika mu majandulo na visopa. Cibenene ca ''scarab'' cikaŵa cakupatulika mu Eguputo wa kale, ndipo ng'ombe njakupatulika mu Cihindu. Mwa vinyama vinyake vyakonkheska, nswala, mahachi, nkhalamu, mileme, vimbulu, na mimbulu ni nkhani za majandulo na kusopa. [[Category:Vinyama]] 0c9hbrv9tn01roklew3twgj9lcmf1hh 0 2338 123485 76373 2026-11-03T12:09:32Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123485 wikitext text/x-wiki [[File:Europe (orthographic projection).svg|thumb|Europe]] [[File:Europe satellite globe.jpg|thumb|Europe]] [[File:Europe countries map en 2.png|thumb|Europe]] [[File:Rectified Languages of Europe map.png|thumb|Europe]] '''Ulaya''' ni cigaŵa cikulu ca mtunda ico cili cose kumpoto kwa mzere wapakati wa caro capasi, ndipo cinandi cili ku cigaŵa ca kumafumiro gha zuŵa ca caro capasi. Kumpoto kuli [[Arctic Ocean|Mbwani ya Arctic]], kumanjiliro gha zuŵa kuli Mbwani ya Atlantic, kumwera kuli Nyanja ya Mediterranean, na kumafumiro gha zuŵa kuli [[Asia|Asiya]]. Ulaya yikugaŵana mtunda wa Yurasiya na Asiya, na wa Afro-Yurasiya na [[Afilika]] na Asiya. Ulaya yikuphimba makilomita gha mbali zinayi pafupifupi 10,186,000, panji magaŵa 2 pa 100 gha caro capasi, ndipo ni cigaŵa cikulu ca mtunda ca ciŵiri pa kucoka. [[Category:Europe]] k7vyd42iuycza4w4g2ndhbnqtmyrww6 123486 123485 2026-11-03T12:09:35Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Europe]] to [[Ulaya]] over redirect: Zina lakuzomerezgeka 123485 wikitext text/x-wiki [[File:Europe (orthographic projection).svg|thumb|Europe]] [[File:Europe satellite globe.jpg|thumb|Europe]] [[File:Europe countries map en 2.png|thumb|Europe]] [[File:Rectified Languages of Europe map.png|thumb|Europe]] '''Ulaya''' ni cigaŵa cikulu ca mtunda ico cili cose kumpoto kwa mzere wapakati wa caro capasi, ndipo cinandi cili ku cigaŵa ca kumafumiro gha zuŵa ca caro capasi. Kumpoto kuli [[Arctic Ocean|Mbwani ya Arctic]], kumanjiliro gha zuŵa kuli Mbwani ya Atlantic, kumwera kuli Nyanja ya Mediterranean, na kumafumiro gha zuŵa kuli [[Asia|Asiya]]. Ulaya yikugaŵana mtunda wa Yurasiya na Asiya, na wa Afro-Yurasiya na [[Afilika]] na Asiya. Ulaya yikuphimba makilomita gha mbali zinayi pafupifupi 10,186,000, panji magaŵa 2 pa 100 gha caro capasi, ndipo ni cigaŵa cikulu ca mtunda ca ciŵiri pa kucoka. [[Category:Europe]] k7vyd42iuycza4w4g2ndhbnqtmyrww6 0 2442 123517 22855 2026-11-03T12:10:53Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123517 wikitext text/x-wiki [[File:Goat family.jpg|thumb|250px|Mbuzi]] [[File:Irish Goat.jpg|thumb|250px|Mbuzi]] [[File:Goats butting heads in Germany.jpg|thumb|250px|Mbuzi]] '''Mbuzi''' (''Capra hircus'') ni mtundu wa [[Vinyama|cinyama]] ico kanandi cikuŵetika. Mbuzi zikaŵetika kufuma ku mbuzi za mu thengere za ku Asiya ya Kumwera-Kumanjiliro na Ulaya ya Kumafumiro gha Zuŵa. Mbuzi zili mu mbumba ya ng'ombe, ndipo zikukolerana comene na mberere. Zikaŵa vinyama vyakwamba kuŵetika, mu Iran pafupifupi vyaka 10,000 ivyo vyajumpha. Mbuzi zikuŵetika mu vigaŵa vinandi vya caro capasi, ndipo zikupeleka mkaka, vikopa, nyama, na ubweya. Mu 2022, pakaŵa mbuzi zakujumpha biliyoni 1.1 pa caro cose capasi, ndipo miliyoni 150 zikaŵa mu India. Mbuzi zikusangika mu majandulo na visopa vya vigaŵa vinandi vya caro capasi, kusazgapo mu Cikhristu. [[Category:Vinyama]] jtd70k93z553ah9dclr0q50mz9ma9ww 123627 123517 2026-11-03T15:25:32Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123627 wikitext text/x-wiki [[File:Goat family.jpg|thumb|250px|Mbuzi]] [[File:Irish Goat.jpg|thumb|250px|Mbuzi]] [[File:Goats butting heads in Germany.jpg|thumb|250px|Mbuzi]] '''Mbuzi''' (''Capra hircus'') ni mtundu wa [[Vinyama|cinyama]] ico kanandi cikuŵetika. Mbuzi zikaŵetika kufuma ku mbuzi za mu thengere za ku Asiya ya Kumwera-Kumanjiliro na Ulaya ya Kumafumiro gha Zuŵa. Mbuzi zili mu mbumba ya ng'ombe, ndipo zikukolerana comene na mberere. Zikaŵa vinyama vyakwamba kuŵetika, mu Iran pafupifupi vyaka 10,000 ivyo vyajumpha. Mbuzi zikuŵetika mu vigaŵa vinandi vya caro capasi, ndipo zikupeleka mkaka, vikopa, nyama, na ubweya. Mu 2022, pakaŵa mbuzi zakujumpha biliyoni 1.1 pa caro cose capasi, ndipo miliyoni 150 zikaŵa mu India. Mbuzi zikusangika mu majandulo na visopa vya vigaŵa vinandi vya caro capasi, kusazgapo mu Cikhristu. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''goat'' likufuma ku Cingelezi ca kale ''gāt'' ("mbuzi, mbuzi yanakazi"), ilo likufuma ku muzu wa kale wa Ŵajeremani, ndipo pakumalira ku muzu wa Proto-Indo-European wakung'anamula "mwana wa mbuzi". Kuti ŵalongosore mbuzi yanalume, Cingelezi ca kale cikagwiliskiranga ntchito ''bucca'' mpaka pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1100. Mazina gha mbuzi yanakazi yikulu na yanalume yikulu ghakamba mu vyaka vya m'ma 1700 na 1800. Mbuzi zanalume zakuthenulika zikuchemeka ''wethers''. Ŵana ŵa mbuzi ŵakuchemeka ''kids'', lizgu ilo likafuma ku ciyowoyero ca Scandinavia, ndipo kufuma mu ma 1590 lagwiliskirika ntchito so pa ŵana ŵa ŵanthu. == Mbiri == Mbuzi ni vimoza mwa vinyama vyakwamba ivyo ŵanthu ŵakaŵeta. Kusanda vyakuhara kukusimikizga ukaboni wa kale wakuti mbuzi ya mu thengere ya bezoar, iyo sono yikusangika mu mapiri gha Zagros, kweni kale yikaŵanga mu Anatolia yose, ndiyo yingaŵa kuti yikaŵa mbuzi ya kale ya mbuzi zose panji zinandi za panyumba za mazuŵa ghano. Ŵalimi ŵa Nyengo ya Malibwe Ghaphya ŵakamba kuŵeta mbuzi za mu thengere comene kuti ŵasange mkaka na nyama luŵiro, kweniso vyakunyela vyawo, ivyo vikagwiliskirikanga ntchito nga ni vyakotchera; ndipo mafupa, sisi, na misempha yawo vikagwiliskirikanga ntchito pa vyakuvwara, kuzenga, na vilwero. Vyakusyala vyakwamba vya mbuzi zakuŵetika, vya vyaka 10,000 ivyo vyajumpha, vyasangika ku Ganj Dareh mu Iran. Vyakusyala vya mbuzi vyasangika so ku Yeriko na malo ghanyake, ivyo vikulongora kuti mbuzi zikaŵetika mu Asiya ya Kumanjiliro pakati pa vyaka 8,000 na 9,000 ivyo vyajumpha. Mu mbiri, vikopa vya mbuzi vyagwiliskirika ntchito kupanga vyakusungiramo maji na vinyo, na kupanga mapepala gha vikopa. == Kasandiro ka Vyamoyo == === Malongosoro === Mtundu uliwose wa mbuzi uli na kuzitika kwapadera, kufuma ku makilogalamu ghakujumpha 140 pa mbuzi zanalume za mitundu yikulu nga ni Boer, mpaka makilogalamu 20 mpaka 27 pa mbuzi zanakazi zicoko. Pasi comene pali mitundu yicoko comene nga ni African Pygmy, iyo yikuŵa yitali masentimita 41 mpaka 58 pa mapewa. Mbuzi zinandi zili na nyanga ziŵiri, ndipo mawonekero na ukulu wake vikuthemba mtundu. Pali mbuzi zinyake izo zili na nyanga zinandi (mpaka zinkhondi na zitatu), nangauli ici nchambura kucitika kanandi. Kupambana na ng'ombe, mbuzi zingaŵetika makola yayi kuti ziŵe zambura nyanga, cifukwa vyakuhara vya kuŵa wanalume panji wanakazi na vya nyanga vikukolerana comene. Nyanga zawo zikupangika na fupa lamoyo ilo lazingilizgika na keratin, ndipo zikugwiliskirika ntchito pa kujivikilira, kuwusa, kuvikilira malo, na kulaŵilira kufunda kwa thupi. Mbuzi zanalume na zanakazi zingaŵa na ndevu, ndipo mitundu yinandi yingaŵa na tucikopa twakupachika pa singo. Mbuzi zili na mboni za maso za mawonekero gha mzere, izo zikuzizomerezga kuwona makola mu ungweru na mu mdima, na kuwona kutali kumphepete zose kuti zisange vinyama vyakusaka. Mbuzi zilije vyakufumira masozi. Mbuzi ni vinyama vyakuwerezga kulya. Zili na mithumbo yinayi. Mbuzi zanakazi zili na mabele ghaŵiri, kupambana na ng'ombe, izo zili na ghanayi. Mbuzi zili na vigaŵa viŵiri vya vigaŵa vya vyakuhara 30. === Kuyaniska na Mberere === Mberere na mbuzi vikukolerana comene: vyose viŵiri vili mu mbumba yimoza. Kweni ni mitundu yakupambana, ntheura ŵana ŵa vyose viŵiri ŵakuwoneka kanandi yayi ndipo ŵangaŵaba yayi. Kupambana kwakuwoneka pakati pa mberere na mbuzi ni ndevu za mbuzi na mlomo wa pacanya wakugaŵika wa mberere. Mcira wa mberere ukupachika pasi, apo mcira mufupi wa mbuzi ukwimilira pacanya. Mitundu ya mberere kanandi yilije nyanga mwa kawiro, apo mbuzi zambura nyanga mwa kawiro nzicoko. Mbuzi zanalume zikunkha comene pa nyengo ya kutorana, apo mberere zanalume zikunkha yayi. == Nkhalo na Malo == Mbuzi zili na khumbo la kumanya mwa kawiro. Nzaluŵiro, ndipo zingakwera na kujikhazga pa malo ghakusuzga. Ici cikuzipangiska kuŵa vinyama vyekha vyakuwerezga kulya ivyo vikukwera makuni nyengo zose. Nkhalo izi zazipangiska kumanyikwa pa kuthaŵa mu makhola mwa kuyezga mipanda. Usange cigaŵa ciliconse ca mpanda cingajumphika, mbuzi pafupifupi nyengo zose zikuthaŵa. Kuyana na kusanda kunyake, mbuzi nza vinjeru nga ni nchebe. Para zikulongozgeka pamoza, mbuzi zikulongora nkhalo yicoko ya kuwungana kuluska mberere. Para zikurya kwambura kusokonezgeka, zikuthandazgika mu munda, m'malo mwa kurya pafupi na pafupi nga ni mberere. Zikuzgokera na kulaŵiska munthu wakunjira, ndipo mbuzi zanalume zingathamangira panji kutimba ŵanthu kuluska mberere zanalume. Kusanda kwa mu 2016 kukayowoya kuti mbuzi zikuyezga kuyowoyerana na ŵanthu nga ni vinyama vyakuŵetika nga ni nchebe na mahachi. Zikulaŵiska munthu kuti ziwovwirike para zakumana na suzgo liphya. === Kuŵaba === Mbuzi zikukura kufika pa kuŵaba pakati pa myezi 3 na 15, kuyana na mtundu na vyakulya. Ŵaŵeti ŵanandi ŵakukhumba kulindilira mpaka mbuzi yanakazi yafika magaŵa 70 pa 100 gha kuzitika kwa mbuzi yikulu. Nthumbo yikutora pafupifupi mazuŵa 150. Kanandi zikubaba ŵana ŵaŵiri, ndipo kubaba yumoza panji ŵatatu nako nkhwakumanyikwa. Ŵanayi, ŵankhondi, panji ŵankhondi na yumoza ŵakuwoneka kanandi yayi. Kubaba kanandi kukucitika makola. Pambere yindababe, mbuzi yanakazi yikuŵa na malo ghakunjira pafupi na mcira, ndipo yikupuma comene. Amama kanandi ŵakurya cigaŵa ca kubabira, ico cikuŵapa vyakulya vyakuzirwa na kucepeska ngozi ya kukopa vinyama vyakusaka. Mkaka ukwamba kanandi pa kubaba. Unandi wa mkaka ukupambana kuyana na mtundu, vyaka, na vyakulya vya mbuzi; mbuzi za mkaka kanandi zikupanga mkaka pakati pa makilogalamu 680 na 1,810 pa mazuŵa 305. Pakati, mbuzi yiwemi ya mkaka yikupeleka makilogalamu 3 gha mkaka pa zuŵa. === Vyakulya === Mbuzi zikumanyikwa kuti zingarya pafupifupi ciliconse. Zikurya mahamba gha tumakuni, kupambana na ng'ombe na mberere izo zikurya utheka, ndipo (pamoza na khumbo lawo la kumanya) zikutafuna na kunowa ciliconse ico cikuwoneka nga ni cakumera kuti zimanye usange ncakulyeka, kusazgapo makatoni, vyakuvwara, na mapepala. Thupi la mwana wa mbuzi, pa kugaya, likuyana na la cinyama ca mthumbo umoza. Kugaya mkaka kukwamba mu mthumbo waumaliro. Pa kubabika, mthumbo wakwamba undakure, kweni apo mwana wakwamba kurya vyakulya vyakukhwima, ukukura luŵiro. Ukulu wa mbuzi yikulu ukuthemba mtundu wake na vyakulya apo yikukura. Nga ni viŵeto vyose, vyakulya vya purotini yinandi na nkhongono zakukwana pambere pa kukura vikupangiska kukura luŵiro na ukulu ukulu. === Nthenda na Utali wa Umoyo === Nangauli mbuzi nza nkhongono ndipo kanandi zikukhumba ucizgi ucoko, zingakora nthenda zinandi. Zinyake ni nthenda za kupuma nga ni chibayo, kuvunda kwa malundi, tuzirombo twa mukati, na poizoni wa vyakulya. Mbuzi zingakora nthenda za tubungulu na mabakiteriya, nga ni nthenda ya malundi na mlomo. Zingambuzga ku ŵanthu nthenda zinyake, nga ni TB na nthenda ya kuluma kwa nchebe yakuzerewuka. Utali wa umoyo wa mbuzi uli pakati pa vyaka 15 na 18. Mbuzi yinyake yikafika vyaka 24. Masuzgo pa kubaba ghangacepeska utali wa umoyo wa mbuzi yanakazi kufika 10 panji 11, ndipo nyengo za kutorana zingacepeska utali wa umoyo wa mbuzi yanalume kufika 8 mpaka 10. == Ulimi == === Kuŵeta === Kuŵeta kukupambana kuyana na cigaŵa na mdawuko. Vyakukhumbikwa vicoko vya mbuzi ni malo gha kuryera panji kupeleka vyakulya ku vinyama vya mu khola, maji ghawemi, mcere, malo gha kwendera, na kuwuskapo vyakugonapo vyakunyanyira. Mu Afilika na Vuma Lapakati, mbuzi kanandi zikuŵetika pamoza na mberere. Ici cikusazgirapo vyakupangika pa malo, cifukwa mbuzi na mberere zikurya vyakumera vyakupambana. Mu Ethiopia, pali nthowa zinayi zikulu za kuŵeta mbuzi, ndipo mu zose, mbuzi zikuŵetika mwambura kugula vinthu vinandi. Mu Nigeria na mu vigaŵa vya Amerika ya Ŵalatini, mbuzi zinyake zikuzomerezgeka kwendakwenda mu muzi, apo zinyake zikusungika mu khola na kupika vyakulya ivyo vyadumulika na kunyamulika. Ici cikwenelera pa mbuto nga ni cingoma izo zikunangika na kulyatika. === Unandi pa Caro Cose === Mu 2024, pakaŵa mbuzi zakujumpha biliyoni 1.18 pa caro cose capasi, ndipo vyaro vyakuŵa na zinandi comene vikaŵa India (miliyoni 211), China (miliyoni 118), na Nigeria (miliyoni 91). Pafupifupi mbuzi miliyoni 564 zikukomeka pa caka cifukwa ca nyama, ndipo zikupeleka matani miliyoni 7.74 gha nyama. === Mbuzi za mu Thengere === Mbuzi zikuwelera ku thengere luŵiro para zapika mwaŵi. Mbuzi za mu thengere zili mu malo ghanandi: Australia, New Zealand, Ufumu Ubanyi, Galapagos, na kunyake. Para zafika pa unandi ukulu mu malo umo muli maji ghanandi na vinyama vyakusaka vicoko, zingananga comene, nga ni kuwuskapo tumakuni na makuni gha malo agho. Mbuzi za mu thengere nzinandi comene mu Australia, pafupifupi miliyoni 2.6 pakati pa ma 1990. == Kagwiliskiro == Mbuzi zikugwiliskirika ntchito pa mkaka, ubweya wapadera, nyama, na vikopa. Mawupu ghanyake gha lusungu ghakupeleka mbuzi ku ŵanthu ŵakavu mu vyaro vyakavu, ŵakugomezga kuti vinthu vyakovwira vikucepeska ukavu kuluska ndalama. Kweni mtengo wa kugula na kuthandazga mbuzi ungaŵa ukulu. === Nyama === Kunowa kwa nyama ya mwana wa mbuzi kukuyana na kwa nyama ya mwana wa mberere. Ŵanyake ŵakuyaniska nyama ya mbuzi na ya ng'ombe yaŵana panji ya nyama za mu thengere. Nyama yikuphikika mu vyakulya nga ni ''curry'' ya mbuzi na vinyake. === Mkaka, Batala, na Tchizi === Mbuzi zikupanga pafupifupi magaŵa 2 pa 100 gha mkaka wose wa caro cose capasi pa caka. Mkaka wa mbuzi ukupangika kuŵa vyakupangika nga ni tchizi. === Ubweya === Mbuzi zinandi zili na sisi lakupepuka lakufundiska pafupi na cikopa, na sisi litali pacanya. Sisi lakupepuka ndilo likuzirwa ku mafakitale gha nsalu; likuchemeka ''cashmere'' na ''pashmina''. Mbuzi ya ''cashmere'' yikupanga ubweya wakupepuka wa ''cashmere'', umoza mwa ulusi wa kawiro wakudura comene. Ukuwunjikika kamoza pa caka. Mbuzi za Angora zikupanga sisi litali lakupindikapindika la ''mohair'', ilo likumetika kaŵiri pa caka. === Kutozga Malo === Ŵanthu ŵagwiliskira ntchito mbuzi kuwuskapo vyakumera vyambura kukhumbikwa kwa vyaka mahandiredi. Zalongosoreka nga ni "makina gha kurya". Ici cawelera so mu Amerika ya Kumpoto kufuma mu 1990, apo magulu gha mbuzi ghakagwiliskirika ntchito kuwuskapo tumakuni twakomira pa vikweza vya California, ivyo vikaŵa pa ngozi ya moto wa mu thengere. Mawupu ghanandi gha ulongozgi na gha ŵanthu paŵekha ghakubwereka magulu gha mbuzi pa ntchito zakuyana. === Kusambizga Ŵantchito ŵa Ucizgi === Ŵankhondo ŵa vyaro vinyake ŵakugwiliskira ntchito mbuzi kusambizga ŵacizgi ŵa nkhondo. Mu United States, mbuzi zaŵa vinyama vikulu ivyo vikugwiliskirika ntchito pa ici, pamanyuma pakuti nchebe zikaleka kugwiliskirika ntchito mu ma 1980. Kacitiro aka kasuskika na mawupu gha wanangwa wa vinyama. === Vyakusanguluska === Ŵanthu ŵanyake ŵakusankha mbuzi nga ni vyakusanguluska cifukwa zingaŵa ŵabwezi ŵapafupi na ŵakuzipwelelera. Mbuzi zikukhumba kukhala na mbuzi zinyake, kweni zikulondezga mwenecho na kuŵa ŵabwezi ŵapafupi nayo. == Mu Midawuko == Mu majandulo gha Ŵagiriki ŵa kale, Amalthea ni cinyama panji mzimu uwo ukalyiska ciuta mwana Jupiter mkaka wa mbuzi. Mu jandulo linyake, ciuta wakaphwanya nyanga yimoza ya mbuzi, ndipo yikaŵa nyanga ya unandi, iyo yikazuranga na ciliconse ico mwenecho wakakhumbanga. Mu majandulo gha Ŵanoyi, ciuta wa mabingu, Thor, wali na galimoto la nkhondo ilo likuguzika na mbuzi ziŵiri. Usiku Thor wakurya nyama ya mbuzi, kweni wakupwelelera kuti mafupa ghose ghaleke kuphwanyika, ndipo mlenji mbuzi zikuwuka so. Mbuzi ya Khrisimasi ni mdawuko wa Khrisimasi wa Scandinavia. Mbuzi ni cimoza mwa vinyama 12 vya ndondomeko ya vyaka ya Ŵacayina. Gulu la nyenyezi la Capricorn likulongoreka nga ni mbuzi iyo yili na mcira wa somba. Ciuta wa Ŵagiriki Pan wali na thupi la munthu pacanya na nyanga na thupi la pasi la mbuzi. Mu Cihindu, Daksha nyengo zinyake wakulongoreka na mutu wa mbuzi yanalume. Mbuzi zikuyowoyeka kanandi mu [[Baibolo]]. Mbuzi yikuwonekera nga ni cinyama "cakutowa" mu malango gha vyakulya gha Ŵayuda, ndipo mwana wa mbuzi wakakomekanga pa mulendo wakucindikika. Yikazomerezgeka so pa sembe zinyake. Pa Yom Kippur, zuŵa la kusambika kwa vyakwananga, mbuzi ziŵiri zikasankhika: yimoza yikaperekeka sembe, ndipo yinyake yikazomerezgeka kuthaŵira ku mapopa, yikunyamula vyakwananga vya ŵanthu wose. Kufuma apa pakafuma lizgu la Cingelezi lakuti ''scapegoat''. Satana nyengo zinyake wakulongoreka nga ni mbuzi. [[Category:Vinyama]] s9cubprhw2xwchbkwgtwzsrnsajpyhe 123628 123627 2026-11-03T15:26:47Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123628 wikitext text/x-wiki [[File:Goat family.jpg|thumb|250px|Mbuzi]] [[File:Irish Goat.jpg|thumb|250px|Mbuzi]] [[File:Goats butting heads in Germany.jpg|thumb|250px|Mbuzi]] '''Mbuzi''' (''Capra hircus'') ni mtundu wa [[Vinyama|cinyama]] ico kanandi cikuŵetika. Mbuzi zikaŵetika kufuma ku mbuzi za mu thengere za ku Asiya ya Kumwera-Kumanjiliro na Ulaya ya Kumafumiro gha Zuŵa. Mbuzi zili mu mbumba ya ng'ombe, ndipo zikukolerana comene na mberere. Zikaŵa vinyama vyakwamba kuŵetika, mu Iran pafupifupi vyaka 10,000 ivyo vyajumpha. Mbuzi zikuŵetika mu vigaŵa vinandi vya caro capasi, ndipo zikupeleka mkaka, vikopa, nyama, na ubweya. Mu 2022, pakaŵa mbuzi zakujumpha biliyoni 1.1 pa caro cose capasi, ndipo miliyoni 150 zikaŵa mu India. Mbuzi zikusangika mu majandulo na visopa vya vigaŵa vinandi vya caro capasi, kusazgapo mu Cikhristu. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''goat'' likufuma ku Cingelezi ca kale ''gāt'' ("mbuzi, mbuzi yanakazi"), ilo likufuma ku muzu wa kale wa Ŵajeremani, ndipo pakumalira ku muzu wa Proto-Indo-European wakung'anamula "mwana wa mbuzi". Kuti ŵalongosore mbuzi yanalume, Cingelezi ca kale cikagwiliskiranga ntchito ''bucca'' mpaka pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1100. Mazina gha mbuzi yanakazi yikulu na yanalume yikulu ghakamba mu vyaka vya m'ma 1700 na 1800. Mbuzi zanalume zakuthenulika zikuchemeka ''wethers''. Ŵana ŵa mbuzi ŵakuchemeka ''kids'', lizgu ilo likafuma ku ciyowoyero ca Scandinavia, ndipo kufuma mu ma 1590 lagwiliskirika ntchito so pa ŵana ŵa ŵanthu. == Mbiri == Mbuzi ni vimoza mwa vinyama vyakwamba ivyo ŵanthu ŵakaŵeta. Kusanda vyakuhara kukusimikizga ukaboni wa kale wakuti mbuzi ya mu thengere ya bezoar, iyo sono yikusangika mu mapiri gha Zagros, kweni kale yikaŵanga mu Anatolia yose, ndiyo yingaŵa kuti yikaŵa mbuzi ya kale ya mbuzi zose panji zinandi za panyumba za mazuŵa ghano. Ŵalimi ŵa Nyengo ya Malibwe Ghaphya ŵakamba kuŵeta mbuzi za mu thengere comene kuti ŵasange mkaka na nyama luŵiro, kweniso vyakunyela vyawo, ivyo vikagwiliskirikanga ntchito nga ni vyakotchera; ndipo mafupa, sisi, na misempha yawo vikagwiliskirikanga ntchito pa vyakuvwara, kuzenga, na vilwero. Vyakusyala vyakwamba vya mbuzi zakuŵetika, vya vyaka 10,000 ivyo vyajumpha, vyasangika ku Ganj Dareh mu Iran. Vyakusyala vya mbuzi vyasangika so ku Yeriko na malo ghanyake, ivyo vikulongora kuti mbuzi zikaŵetika mu Asiya ya Kumanjiliro pakati pa vyaka 8,000 na 9,000 ivyo vyajumpha. Mu mbiri, vikopa vya mbuzi vyagwiliskirika ntchito kupanga vyakusungiramo maji na vinyo, na kupanga mapepala gha vikopa. == Kasandiro ka Vyamoyo == === Malongosoro === Mtundu uliwose wa mbuzi uli na kuzitika kwapadera, kufuma ku makilogalamu ghakujumpha 140 pa mbuzi zanalume za mitundu yikulu nga ni Boer, mpaka makilogalamu 20 mpaka 27 pa mbuzi zanakazi zicoko. Pasi comene pali mitundu yicoko comene nga ni African Pygmy, iyo yikuŵa yitali masentimita 41 mpaka 58 pa mapewa. Mbuzi zinandi zili na nyanga ziŵiri, ndipo mawonekero na ukulu wake vikuthemba mtundu. Pali mbuzi zinyake izo zili na nyanga zinandi (mpaka zinkhondi na zitatu), nangauli ici nchambura kucitika kanandi. Kupambana na ng'ombe, mbuzi zingaŵetika makola yayi kuti ziŵe zambura nyanga, cifukwa vyakuhara vya kuŵa wanalume panji wanakazi na vya nyanga vikukolerana comene. Nyanga zawo zikupangika na fupa lamoyo ilo lazingilizgika na keratin, ndipo zikugwiliskirika ntchito pa kujivikilira, kuwusa, kuvikilira malo, na kulaŵilira kufunda kwa thupi. Mbuzi zanalume na zanakazi zingaŵa na ndevu, ndipo mitundu yinandi yingaŵa na tucikopa twakupachika pa singo. Mbuzi zili na mboni za maso za mawonekero gha mzere, izo zikuzizomerezga kuwona makola mu ungweru na mu mdima, na kuwona kutali kumphepete zose kuti zisange vinyama vyakusaka, kwambura kuziziskika na ungweru wa zuŵa wakufuma pacanya. Mbuzi zilije vyakufumira masozi. Mbuzi ni vinyama vyakuwerezga kulya. Zili na mithumbo yinayi. Mbuzi zanakazi zili na mabele ghaŵiri, kupambana na ng'ombe, izo zili na ghanayi. Mbuzi zili na vigaŵa viŵiri vya vigaŵa vya vyakuhara 30. === Kuyaniska na Mberere === Mberere na mbuzi vikukolerana comene: vyose viŵiri vili mu mbumba yimoza. Kweni ni mitundu yakupambana, ntheura ŵana ŵa vyose viŵiri ŵakuwoneka kanandi yayi ndipo ŵangaŵaba yayi. Kupambana kwakuwoneka pakati pa mberere na mbuzi ni ndevu za mbuzi na mlomo wa pacanya wakugaŵika wa mberere. Mcira wa mberere ukupachika pasi, apo mcira mufupi wa mbuzi ukwimilira pacanya. Mitundu ya mberere kanandi yilije nyanga mwa kawiro, apo mbuzi zambura nyanga mwa kawiro nzicoko. Mbuzi zanalume zikunkha comene pa nyengo ya kutorana, apo mberere zanalume zikunkha yayi. == Nkhalo na Malo == Mbuzi zili na khumbo la kumanya mwa kawiro. Nzaluŵiro, ndipo zingakwera na kujikhazga pa malo ghakusuzga. Ici cikuzipangiska kuŵa vinyama vyekha vyakuwerezga kulya ivyo vikukwera makuni nyengo zose. Nkhalo izi zazipangiska kumanyikwa pa kuthaŵa mu makhola mwa kuyezga mipanda. Usange cigaŵa ciliconse ca mpanda cingajumphika, mbuzi pafupifupi nyengo zose zikuthaŵa. Kuyana na kusanda kunyake, mbuzi nza vinjeru nga ni nchebe. Para zikulongozgeka pamoza, mbuzi zikulongora nkhalo yicoko ya kuwungana kuluska mberere. Para zikurya kwambura kusokonezgeka, zikuthandazgika mu munda, m'malo mwa kurya pafupi na pafupi nga ni mberere. Zikuzgokera na kulaŵiska munthu wakunjira, ndipo mbuzi zanalume zingathamangira panji kutimba ŵanthu kuluska mberere zanalume. Kusanda kwa mu 2016 kukayowoya kuti mbuzi zikuyezga kuyowoyerana na ŵanthu nga ni vinyama vyakuŵetika nga ni nchebe na mahachi. Zikulaŵiska munthu kuti ziwovwirike para zakumana na suzgo liphya. === Kuŵaba === Mbuzi zikukura kufika pa kuŵaba pakati pa myezi 3 na 15, kuyana na mtundu na vyakulya. Ŵaŵeti ŵanandi ŵakukhumba kulindilira mpaka mbuzi yanakazi yafika magaŵa 70 pa 100 gha kuzitika kwa mbuzi yikulu, kweni ici cikucitika kanandi yayi mu magulu agho ghakwendakwenda. Mbuzi zanalume za mitundu ya Switzerland na ya kumpoto zikunjira mu nyengo ya kutorana mu nyengo ya kuwa kwa mahamba, nga ni mbuzi zanakazi. Mbuzi zanalume za mitundu ya pafupi na mzere wapakati zingaŵa na kucepa kwa kuŵaba mu nyengo zinyake, kweni zingatorana nyengo zose. Nyengo ya kutorana yikumanyikwa na kucepa kwa khumbo la kulya na kukhumba comene mbuzi zanakazi. Mbuzi yanalume pa nyengo iyi yikupinda mlomo na kunyela matuzi pa malundi gha panthazi na pa cisko. Tuzenje twa fungo pasi pa nyanga tukusazgirapo fungo la mbuzi yanalume, ilo nlakuzirwa kuti yikope mbuzi yanakazi. Mbuzi zinyake zanakazi zikukana kutorana na mbuzi yanalume iyo tuzenje utu twawuskikapo. Nthumbo yikutora pafupifupi mazuŵa 150. Kanandi zikubaba ŵana ŵaŵiri, ndipo kubaba yumoza panji ŵatatu nako nkhwakumanyikwa. Ŵanayi, ŵankhondi, panji ŵankhondi na yumoza ŵakuwoneka kanandi yayi. Kubaba kanandi kukucitika makola. Pambere yindababe, mbuzi yanakazi yikuŵa na malo ghakunjira pafupi na mcira, ndipo yikupuma comene. Amama kanandi ŵakurya cigaŵa ca kubabira, ico cikuŵapa vyakulya vyakuzirwa na kucepeska ngozi ya kukopa vinyama vyakusaka. Mkaka ukwamba kanandi pa kubaba. Unandi wa mkaka ukupambana kuyana na mtundu, vyaka, na vyakulya vya mbuzi; mbuzi za mkaka kanandi zikupanga mkaka pakati pa makilogalamu 680 na 1,810 pa mazuŵa 305. Pakati, mbuzi yiwemi ya mkaka yikupeleka makilogalamu 3 gha mkaka pa zuŵa. Mbuzi iyo yikupeleka mkaka kakwamba yingapeleka ucoko, panji mpaka makilogalamu 7 panji kujumpha. Pamanyuma, mbuzi yanakazi yikuleka kupeleka mkaka, kanandi pamanyuma pa kutorana so. Nyengo zinyake, mbuzi izo zindatorane ndipo zikukamika nyengo zose zikulutilira kupeleka mkaka kujumpha mazuŵa 305. Nyengo zinyake mbuzi zanalume nazo zikupeleka mkaka. === Vyakulya === Mbuzi zikumanyikwa kuti zingarya pafupifupi ciliconse. Zikurya mahamba gha tumakuni, kupambana na ng'ombe na mberere izo zikurya utheka, ndipo (pamoza na khumbo lawo la kumanya) zikutafuna na kunowa ciliconse ico cikuwoneka nga ni cakumera kuti zimanye usange ncakulyeka, kusazgapo makatoni, vyakuvwara, na mapepala. Thupi la mwana wa mbuzi, pa kugaya, likuyana na la cinyama ca mthumbo umoza. Kugaya mkaka kukwamba mu mthumbo waumaliro. Pa kubabika, mthumbo wakwamba undakure, kweni apo mwana wakwamba kurya vyakulya vyakukhwima, ukukura luŵiro. Ukulu wa mbuzi yikulu ukuthemba mtundu wake na vyakulya apo yikukura. Nga ni viŵeto vyose, vyakulya vya purotini yinandi (magaŵa 10 mpaka 14 pa 100) na nkhongono zakukwana pambere pa kukura vikupangiska kukura luŵiro na ukulu ukulu. Mbuzi za mafupa ghakulu zikufika pa kuzitika kwa ukulu pa vyaka vya pamanyuma (myezi 36 mpaka 42) kuluska mbuzi za mafupa ghacoko (myezi 18 mpaka 24), ndipo zikukhumba vyakulya vinandi. === Nthenda na Utali wa Umoyo === Nangauli mbuzi nza nkhongono ndipo kanandi zikukhumba ucizgi ucoko, zingakora nthenda zinandi. Zinyake ni nthenda za kupuma nga ni chibayo, kuvunda kwa malundi, tuzirombo twa mukati, na poizoni wa vyakulya. Mbuzi zingakora nthenda za tubungulu na mabakiteriya, nga ni nthenda ya malundi na mlomo. Zingambuzga ku ŵanthu nthenda zinyake, nga ni TB na nthenda ya kuluma kwa nchebe yakuzerewuka. Utali wa umoyo wa mbuzi uli pakati pa vyaka 15 na 18. Mbuzi yinyake yikafika vyaka 24. Masuzgo pa kubaba ghangacepeska utali wa umoyo wa mbuzi yanakazi kufika 10 panji 11, ndipo nyengo za kutorana zingacepeska utali wa umoyo wa mbuzi yanalume kufika 8 mpaka 10. == Ulimi == === Kuŵeta === Kuŵeta kukupambana kuyana na cigaŵa na mdawuko. Vyakukhumbikwa vicoko vya mbuzi ni malo gha kuryera panji kupeleka vyakulya ku vinyama vya mu khola, maji ghawemi, mcere, malo gha kwendera, na kuwuskapo vyakugonapo vyakunyanyira. Mu Afilika na Vuma Lapakati, mbuzi kanandi zikuŵetika pamoza na mberere. Ici cikusazgirapo vyakupangika pa malo, cifukwa mbuzi na mberere zikurya vyakumera vyakupambana. Mu Ethiopia, pali nthowa zinayi zikulu za kuŵeta mbuzi, ndipo mu zose, mbuzi zikuŵetika mwambura kugula vinthu vinandi. Mu Nigeria na mu vigaŵa vya Amerika ya Ŵalatini, mbuzi zinyake zikuzomerezgeka kwendakwenda mu muzi, apo zinyake zikusungika mu khola na kupika vyakulya ivyo vyadumulika na kunyamulika. Ici cikwenelera pa mbuto nga ni cingoma izo zikunangika na kulyatika. === Unandi pa Caro Cose === Mu 2024, pakaŵa mbuzi zakujumpha biliyoni 1.18 pa caro cose capasi, ndipo vyaro vyakuŵa na zinandi comene vikaŵa India (miliyoni 211), China (miliyoni 118), na Nigeria (miliyoni 91). Pafupifupi mbuzi miliyoni 564 zikukomeka pa caka cifukwa ca nyama, ndipo zikupeleka matani miliyoni 7.74 gha nyama. Vyaro vyakupanga mkaka wa mbuzi comene mu 2022 vikaŵa India (matani miliyoni 6.25), Bangladesh (miliyoni 0.91), na South Sudan (miliyoni 0.52). Mu 2015, India yikakomanga magaŵa 41 pa 100 gha mbuzi zake miliyoni 124.4 pa caka. Nyama ya mbuzi ya matani miliyoni 0.6 ni magaŵa 8 pa 100 gha nyama yose iyo India yikupanga pa caka. === Mbuzi za mu Thengere === Mbuzi zikuwelera ku thengere luŵiro para zapika mwaŵi. Mbuzi za mu thengere zili mu malo ghanandi: Australia, New Zealand, Ufumu Ubanyi, Galapagos, na kunyake. Para zafika pa unandi ukulu mu malo umo muli maji ghanandi na vinyama vyakusaka vicoko, zingananga comene, nga ni kuwuskapo tumakuni na makuni gha malo agho. Mbuzi za mu thengere nzinandi comene mu Australia, pafupifupi miliyoni 2.6 pakati pa ma 1990. == Kagwiliskiro == Mbuzi zikugwiliskirika ntchito pa mkaka, ubweya wapadera, nyama, na vikopa. Mawupu ghanyake gha lusungu ghakupeleka mbuzi ku ŵanthu ŵakavu mu vyaro vyakavu, ŵakugomezga kuti vinthu vyakovwira vikucepeska ukavu kuluska ndalama. Kweni mtengo wa kugula na kuthandazga mbuzi ungaŵa ukulu. === Nyama === Kunowa kwa nyama ya mwana wa mbuzi kukuyana na kwa nyama ya mwana wa mberere. Ŵanyake ŵakuyaniska nyama ya mbuzi na ya ng'ombe yaŵana panji ya nyama za mu thengere. Kunowa kwake kukufuma comene ku vinthu viŵiri vya usungunu ivyo vili mu nyama. Nyama yikuphikika mu vyakulya nga ni ''curry'' ya mbuzi, ''mutton satay'', na ''capra e fagioli''. Mu virwa vya Caribbean vya Cingelezi na mu Asiya ya Kumwera, lizgu lakuti ''mutton'' likung'anamula nyama ya mbuzi na ya mberere. === Mkaka, Batala, na Tchizi === Mbuzi zikupanga pafupifupi magaŵa 2 pa 100 gha mkaka wose wa caro cose capasi pa caka. Mbuzi za mkaka zikupanga pakati pa makilogalamu 540 na 1,180 gha mkaka mu mazuŵa 284. Mkaka ungaŵa na magaŵa 3.5 mpaka 5 pa 100 gha mafuta kuyana na mtundu. Mkaka wa mbuzi ukupangika kuŵa vyakupangika nga ni tchizi na ''Dulce de leche''. === Ubweya === Mbuzi zinandi zili na sisi lakupepuka lakufundiska pafupi na cikopa, na sisi litali pacanya. Sisi lakupepuka ndilo likuzirwa ku mafakitale gha nsalu; likuchemeka ''cashmere'' na ''pashmina''. Mbuzi ya ''cashmere'' yikupanga ubweya wakupepuka wa ''cashmere'', umoza mwa ulusi wa kawiro wakudura comene. Ukuwunjikika kamoza pa caka. Mbuzi za Angora zikupanga sisi litali lakupindikapindika la ''mohair'', ilo likumetika kaŵiri pa caka, ndipo pakati likupeleka makilogalamu pafupifupi 4.5. Sisi lakukhwima la pacanya ndakuzirwa yayi cifukwa ndakukhwima comene na lakusuzga kulusa na kupaka mtundu. === Kutozga Malo === Ŵanthu ŵagwiliskira ntchito mbuzi kuwuskapo vyakumera vyambura kukhumbikwa kwa vyaka mahandiredi. Zalongosoreka nga ni "makina gha kurya". Ici cawelera so mu Amerika ya Kumpoto kufuma mu 1990, apo magulu gha mbuzi ghakagwiliskirika ntchito kuwuskapo tumakuni twakomira pa vikweza vya California, ivyo vikaŵa pa ngozi ya moto wa mu thengere. Mawupu ghanandi gha ulongozgi na gha ŵanthu paŵekha ghakubwereka magulu gha mbuzi pa ntchito zakuyana. Ici cingadura, ndipo fungo lawo lingaŵa suzgo. Mu cigaŵa ca kumpoto-kumanjiliro kwa Pacific, mbuzi zikugwiliskirika ntchito kuwuskapo vyakumera vyakunanga ivyo ŵanthu ŵangaviwuskapo luŵiro yayi. Misumba ya Chattanooga na Spartanburg mu United States yagwiliskira ntchito mbuzi kulaŵilira ''kudzu'', cakumera cakunanga. === Kusambizga Ŵantchito ŵa Ucizgi === Ŵankhondo ŵa vyaro vinyake ŵakugwiliskira ntchito mbuzi kusambizga ŵacizgi ŵa nkhondo. Mu United States, mbuzi zaŵa vinyama vikulu ivyo vikugwiliskirika ntchito pa ici, pamanyuma pakuti nchebe zikaleka kugwiliskirika ntchito mu ma 1980. Nangauli vyakuyezgera vya mazuŵa ghano vikuyezga makola thupi la munthu, ŵakusambira ŵakuti "kuyezga na mbuzi kukupeleka luŵiro ilo ngozi yeneyiyo pera ndiyo yingapeleka". Kacitiro aka kasuskika na mawupu gha wanangwa wa vinyama. === Vyakusanguluska === Ŵanthu ŵanyake ŵakusankha mbuzi nga ni vyakusanguluska cifukwa zingaŵa ŵabwezi ŵapafupi na ŵakuzipwelelera. Mbuzi zikukhumba kukhala na mbuzi zinyake, kweni zikulondezga mwenecho na kuŵa ŵabwezi ŵapafupi nayo, ndipo ici cikuzipangiska kutemweka. Pa vyakulya, mbuzi zikuyana na nyama za mu thengere za mtundu wa nswala, ndipo zikukhumba vyakulya vya mitundu yinandi, nga ni utheka wakomira, mbuto, na mcere. Mbuzi kanandi zikuhara panji kusambira vyakulya ivyo zikutemwa pamanyuma pa kubabika. == Mu Midawuko == Mu majandulo gha Ŵagiriki ŵa kale, Amalthea ni cinyama panji mzimu uwo ukalyiska ciuta mwana Jupiter mkaka wa mbuzi. Mu jandulo linyake, ciuta wakaphwanya nyanga yimoza ya mbuzi, ndipo yikaŵa nyanga ya unandi, iyo yikazuranga na ciliconse ico mwenecho wakakhumbanga. Mu majandulo gha Ŵanoyi, ciuta wa mabingu, Thor, wali na galimoto la nkhondo ilo likuguzika na mbuzi ziŵiri. Usiku Thor wakurya nyama ya mbuzi, kweni wakupwelelera kuti mafupa ghose ghaleke kuphwanyika, ndipo mlenji mbuzi zikuwuka so kuguza galimoto. Para mwana wa mulimi uyo wakachemeka ku cakulya waphwanya fupa la lundi la mbuzi yimoza kuti wafyonte mongo, lundi la cinyama likusyala laphwanyika mlenji, ndipo mwana wakukakizgika kuteŵetera Thor nga ni mteŵeti. Mbuzi ya Khrisimasi (''Julbocken'') ni mdawuko wa Khrisimasi wa Scandinavia. Pakwamba yikang'anamulanga mbuzi iyo yikakomekanga pa Khrisimasi, kweni sono kanandi ni cithuzi ca mbuzi cakupangika na udzu. Mbuzi ya Gävle ni mbuzi yikulu comene ya mtundu uwu iyo yikuzengeka caka ciliconse mu msumba wa Gävle mu Sweden. Mu Finland, pa zuŵa la St. Knut (13 Matika), ŵanyamata ŵakuvwala nga ni mbuzi (''Nuuttipukki'') na kuzungulira nyumba, ŵakupempha vyakulya. Msumba wa kale wa Ebla mu Siriya uli na nthumbo ya munthu yakuŵa na mpando wakujikongoleska na mitu ya mbuzi ya mkuŵa, iyo sono yikuchemeka "Nthumbo ya Fumu ya Mbuzi". Mbuzi ni cimoza mwa vinyama 12 vya ndondomeko ya vyaka ya Ŵacayina. Gulu la nyenyezi la Capricorn likulongoreka nga ni mbuzi iyo yili na mcira wa somba. Vinyama vinyake vya majandulo vyakusazganika, nga ni Chimera, vili na vigaŵa vya mbuzi. Fauns na satyrs ni vinyama vya majandulo vyakuŵa na thupi la munthu na malundi gha mbuzi. Ciuta wa Ŵagiriki Pan wali na thupi la munthu pacanya na nyanga na thupi la pasi la mbuzi. Mu Cihindu, Daksha nyengo zinyake wakulongoreka na mutu wa mbuzi yanalume. Jandulo likuti Daksha wakaleka kuchema Shiva ku sembe; Shiva wakadumula mutu wa Daksha, kweni apo Vishnu wakamupempha, wakamuwezgera ku umoyo na mutu wa mbuzi. Mbuzi zikuyowoyeka kanandi mu [[Baibolo]]. Kuzirwa kwake mu Israeli wa kale kukulongoreka na mazgo ghankhondi na ghaŵiri gha Ciheberi na ghatatu gha Cigiriki agho ghakugwiliskirika ntchito mu Baibolo. Mbuzi yikuwonekera nga ni cinyama "cakutowa" mu malango gha vyakulya gha Ŵayuda, ndipo mwana wa mbuzi wakakomekanga pa mulendo wakucindikika. Yikazomerezgeka so pa sembe zinyake. Makatani gha sisi la mbuzi ghakagwiliskirika ntchito mu hema ilo likaŵa na nyumba ya Ciuta (Exodus 25:4). Nyanga zake zingagwiliskirika ntchito m'malo mwa nyanga ya mberere kupanga ''shofar''. Pa Yom Kippur, zuŵa la kusambika kwa vyakwananga, mbuzi ziŵiri zikasankhika: yimoza yikaperekeka sembe, ndipo yinyake yikazomerezgeka kuthaŵira ku mapopa, yikunyamula vyakwananga vya ŵanthu wose. Kufuma apa pakafuma lizgu la Cingelezi lakuti ''scapegoat''. Satana nyengo zinyake wakulongoreka nga ni mbuzi, nga ni Baphomet, ndipo ici cikupangiska cinyama ici kuŵa cimanyikwiro cakuzirwa mu Cisatana. [[Category:Vinyama]] c0bbu0lvqphurg7vkt3d29akxk5fq8m 123672 123628 2026-11-04T11:31:34Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha Wikidata (tum labels) 123672 wikitext text/x-wiki [[File:Goat family.jpg|thumb|250px|Mbuzi]] [[File:Irish Goat.jpg|thumb|250px|Mbuzi]] [[File:Goats butting heads in Germany.jpg|thumb|250px|Mbuzi]] '''Mbuzi''' (''Capra hircus'') ni mtundu wa [[Vinyama|cinyama]] ico kanandi cikuŵetika. Mbuzi zikaŵetika kufuma ku mbuzi za mu thengere za ku Asiya ya Kumwera-Kumanjiliro na Ulaya ya Kumafumiro gha Zuŵa. Mbuzi zili mu mbumba ya ng'ombe, ndipo zikukolerana comene na mbelele. Zikaŵa vinyama vyakwamba kuŵetika, mu Iran pafupifupi vyaka 10,000 ivyo vyajumpha. Mbuzi zikuŵetika mu vigaŵa vinandi vya caro capasi, ndipo zikupeleka mkaka, vikopa, nyama, na ubweya. Mu 2022, pakaŵa mbuzi zakujumpha biliyoni 1.1 pa caro cose capasi, ndipo miliyoni 150 zikaŵa mu India. Mbuzi zikusangika mu majandulo na visopa vya vigaŵa vinandi vya caro capasi, kusazgapo mu Cikhristu. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''goat'' likufuma ku Cingelezi ca kale ''gāt'' ("mbuzi, mbuzi yanakazi"), ilo likufuma ku muzu wa kale wa Ŵajeremani, ndipo pakumalira ku muzu wa Proto-Indo-European wakung'anamula "mwana wa mbuzi". Kuti ŵalongosore mbuzi yanalume, Cingelezi ca kale cikagwiliskiranga ntchito ''bucca'' mpaka pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1100. Mazina gha mbuzi yanakazi yikulu na yanalume yikulu ghakamba mu vyaka vya m'ma 1700 na 1800. Mbuzi zanalume zakuthenulika zikuchemeka ''wethers''. Ŵana ŵa mbuzi ŵakuchemeka ''kids'', lizgu ilo likafuma ku ciyowoyero ca Scandinavia, ndipo kufuma mu ma 1590 lagwiliskirika ntchito so pa ŵana ŵa ŵanthu. == Mbiri == Mbuzi ni vimoza mwa vinyama vyakwamba ivyo ŵanthu ŵakaŵeta. Kusanda vyakuhara kukusimikizga ukaboni wa kale wakuti mbuzi ya mu thengere ya bezoar, iyo sono yikusangika mu mapiri gha Zagros, kweni kale yikaŵanga mu Anatolia yose, ndiyo yingaŵa kuti yikaŵa mbuzi ya kale ya mbuzi zose panji zinandi za panyumba za mazuŵa ghano. Ŵalimi ŵa Nyengo ya Malibwe Ghaphya ŵakamba kuŵeta mbuzi za mu thengere comene kuti ŵasange mkaka na nyama luŵiro, kweniso vyakunyela vyawo, ivyo vikagwiliskirikanga ntchito nga ni vyakotchera; ndipo mafupa, sisi, na misempha yawo vikagwiliskirikanga ntchito pa vyakuvwara, kuzenga, na vilwero. Vyakusyala vyakwamba vya mbuzi zakuŵetika, vya vyaka 10,000 ivyo vyajumpha, vyasangika ku Ganj Dareh mu Iran. Vyakusyala vya mbuzi vyasangika so ku Yeriko na malo ghanyake, ivyo vikulongora kuti mbuzi zikaŵetika mu Asiya ya Kumanjiliro pakati pa vyaka 8,000 na 9,000 ivyo vyajumpha. Mu mbiri, vikopa vya mbuzi vyagwiliskirika ntchito kupanga vyakusungiramo maji na vinyo, na kupanga mapepala gha vikopa. == Kasandiro ka Vyamoyo == === Malongosoro === Mtundu uliwose wa mbuzi uli na kuzitika kwapadera, kufuma ku makilogalamu ghakujumpha 140 pa mbuzi zanalume za mitundu yikulu nga ni Boer, mpaka makilogalamu 20 mpaka 27 pa mbuzi zanakazi zicoko. Pasi comene pali mitundu yicoko comene nga ni African Pygmy, iyo yikuŵa yitali masentimita 41 mpaka 58 pa mapewa. Mbuzi zinandi zili na nyanga ziŵiri, ndipo mawonekero na ukulu wake vikuthemba mtundu. Pali mbuzi zinyake izo zili na nyanga zinandi (mpaka zinkhondi na zitatu), nangauli ici nchambura kucitika kanandi. Kupambana na ng'ombe, mbuzi zingaŵetika makola yayi kuti ziŵe zambura nyanga, cifukwa vyakuhara vya kuŵa wanalume panji wanakazi na vya nyanga vikukolerana comene. Nyanga zawo zikupangika na fupa lamoyo ilo lazingilizgika na keratin, ndipo zikugwiliskirika ntchito pa kujivikilira, kuwusa, kuvikilira malo, na kulaŵilira kufunda kwa thupi. Mbuzi zanalume na zanakazi zingaŵa na ndevu, ndipo mitundu yinandi yingaŵa na tucikopa twakupachika pa singo. Mbuzi zili na mboni za maso za mawonekero gha mzere, izo zikuzizomerezga kuwona makola mu ungweru na mu mdima, na kuwona kutali kumphepete zose kuti zisange vinyama vyakusaka, kwambura kuziziskika na ungweru wa zuŵa wakufuma pacanya. Mbuzi zilije vyakufumira masozi. Mbuzi ni vinyama vyakuwerezga kulya. Zili na mithumbo yinayi. Mbuzi zanakazi zili na mabele ghaŵiri, kupambana na ng'ombe, izo zili na ghanayi. Mbuzi zili na vigaŵa viŵiri vya vigaŵa vya vyakuhara 30. === Kuyaniska na Mberere === Mberere na mbuzi vikukolerana comene: vyose viŵiri vili mu mbumba yimoza. Kweni ni mitundu yakupambana, ntheura ŵana ŵa vyose viŵiri ŵakuwoneka kanandi yayi ndipo ŵangaŵaba yayi. Kupambana kwakuwoneka pakati pa mbelele na mbuzi ni ndevu za mbuzi na mlomo wa pacanya wakugaŵika wa mbelele. Mcira wa mbelele ukupachika pasi, apo mcira mufupi wa mbuzi ukwimilira pacanya. Mitundu ya mbelele kanandi yilije nyanga mwa kawiro, apo mbuzi zambura nyanga mwa kawiro nzicoko. Mbuzi zanalume zikunkha comene pa nyengo ya kutorana, apo mbelele zanalume zikunkha yayi. == Nkhalo na Malo == Mbuzi zili na khumbo la kumanya mwa kawiro. Nzaluŵiro, ndipo zingakwera na kujikhazga pa malo ghakusuzga. Ici cikuzipangiska kuŵa vinyama vyekha vyakuwerezga kulya ivyo vikukwera makuni nyengo zose. Nkhalo izi zazipangiska kumanyikwa pa kuthaŵa mu makhola mwa kuyezga mipanda. Usange cigaŵa ciliconse ca mpanda cingajumphika, mbuzi pafupifupi nyengo zose zikuthaŵa. Kuyana na kusanda kunyake, mbuzi nza vinjeru nga ni nchebe. Para zikulongozgeka pamoza, mbuzi zikulongora nkhalo yicoko ya kuwungana kuluska mbelele. Para zikurya kwambura kusokonezgeka, zikuthandazgika mu munda, m'malo mwa kurya pafupi na pafupi nga ni mbelele. Zikuzgokera na kulaŵiska munthu wakunjira, ndipo mbuzi zanalume zingathamangira panji kutimba ŵanthu kuluska mbelele zanalume. Kusanda kwa mu 2016 kukayowoya kuti mbuzi zikuyezga kuyowoyerana na ŵanthu nga ni vinyama vyakuŵetika nga ni nchebe na mahachi. Zikulaŵiska munthu kuti ziwovwirike para zakumana na suzgo liphya. === Kuŵaba === Mbuzi zikukura kufika pa kuŵaba pakati pa myezi 3 na 15, kuyana na mtundu na vyakulya. Ŵaŵeti ŵanandi ŵakukhumba kulindilira mpaka mbuzi yanakazi yafika magaŵa 70 pa 100 gha kuzitika kwa mbuzi yikulu, kweni ici cikucitika kanandi yayi mu magulu agho ghakwendakwenda. Mbuzi zanalume za mitundu ya Switzerland na ya kumpoto zikunjira mu nyengo ya kutorana mu nyengo ya kuwa kwa mahamba, nga ni mbuzi zanakazi. Mbuzi zanalume za mitundu ya pafupi na mzere wapakati zingaŵa na kucepa kwa kuŵaba mu nyengo zinyake, kweni zingatorana nyengo zose. Nyengo ya kutorana yikumanyikwa na kucepa kwa khumbo la kulya na kukhumba comene mbuzi zanakazi. Mbuzi yanalume pa nyengo iyi yikupinda mlomo na kunyela matuzi pa malundi gha panthazi na pa cisko. Tuzenje twa fungo pasi pa nyanga tukusazgirapo fungo la mbuzi yanalume, ilo nlakuzirwa kuti yikope mbuzi yanakazi. Mbuzi zinyake zanakazi zikukana kutorana na mbuzi yanalume iyo tuzenje utu twawuskikapo. Nthumbo yikutora pafupifupi mazuŵa 150. Kanandi zikubaba ŵana ŵaŵiri, ndipo kubaba yumoza panji ŵatatu nako nkhwakumanyikwa. Ŵanayi, ŵankhondi, panji ŵankhondi na yumoza ŵakuwoneka kanandi yayi. Kubaba kanandi kukucitika makola. Pambere yindababe, mbuzi yanakazi yikuŵa na malo ghakunjira pafupi na mcira, ndipo yikupuma comene. Amama kanandi ŵakurya cigaŵa ca kubabira, ico cikuŵapa vyakulya vyakuzirwa na kucepeska ngozi ya kukopa vinyama vyakusaka. Mkaka ukwamba kanandi pa kubaba. Unandi wa mkaka ukupambana kuyana na mtundu, vyaka, na vyakulya vya mbuzi; mbuzi za mkaka kanandi zikupanga mkaka pakati pa makilogalamu 680 na 1,810 pa mazuŵa 305. Pakati, mbuzi yiwemi ya mkaka yikupeleka makilogalamu 3 gha mkaka pa zuŵa. Mbuzi iyo yikupeleka mkaka kakwamba yingapeleka ucoko, panji mpaka makilogalamu 7 panji kujumpha. Pamanyuma, mbuzi yanakazi yikuleka kupeleka mkaka, kanandi pamanyuma pa kutorana so. Nyengo zinyake, mbuzi izo zindatorane ndipo zikukamika nyengo zose zikulutilira kupeleka mkaka kujumpha mazuŵa 305. Nyengo zinyake mbuzi zanalume nazo zikupeleka mkaka. === Vyakulya === Mbuzi zikumanyikwa kuti zingarya pafupifupi ciliconse. Zikurya mahamba gha tumakuni, kupambana na ng'ombe na mbelele izo zikurya utheka, ndipo (pamoza na khumbo lawo la kumanya) zikutafuna na kunowa ciliconse ico cikuwoneka nga ni cakumera kuti zimanye usange ncakulyeka, kusazgapo makatoni, vyakuvwara, na mapepala. Thupi la mwana wa mbuzi, pa kugaya, likuyana na la cinyama ca mthumbo umoza. Kugaya mkaka kukwamba mu mthumbo waumaliro. Pa kubabika, mthumbo wakwamba undakure, kweni apo mwana wakwamba kurya vyakulya vyakukhwima, ukukura luŵiro. Ukulu wa mbuzi yikulu ukuthemba mtundu wake na vyakulya apo yikukura. Nga ni viŵeto vyose, vyakulya vya purotini yinandi (magaŵa 10 mpaka 14 pa 100) na nkhongono zakukwana pambere pa kukura vikupangiska kukura luŵiro na ukulu ukulu. Mbuzi za mafupa ghakulu zikufika pa kuzitika kwa ukulu pa vyaka vya pamanyuma (myezi 36 mpaka 42) kuluska mbuzi za mafupa ghacoko (myezi 18 mpaka 24), ndipo zikukhumba vyakulya vinandi. === Nthenda na Utali wa Umoyo === Nangauli mbuzi nza nkhongono ndipo kanandi zikukhumba ucizgi ucoko, zingakora nthenda zinandi. Zinyake ni nthenda za kupuma nga ni chibayo, kuvunda kwa malundi, tuzirombo twa mukati, na poizoni wa vyakulya. Mbuzi zingakora nthenda za tubungulu na mabakiteriya, nga ni nthenda ya malundi na mlomo. Zingambuzga ku ŵanthu nthenda zinyake, nga ni TB na nthenda ya kuluma kwa nchebe yakuzerewuka. Utali wa umoyo wa mbuzi uli pakati pa vyaka 15 na 18. Mbuzi yinyake yikafika vyaka 24. Masuzgo pa kubaba ghangacepeska utali wa umoyo wa mbuzi yanakazi kufika 10 panji 11, ndipo nyengo za kutorana zingacepeska utali wa umoyo wa mbuzi yanalume kufika 8 mpaka 10. == Ulimi == === Kuŵeta === Kuŵeta kukupambana kuyana na cigaŵa na mdawuko. Vyakukhumbikwa vicoko vya mbuzi ni malo gha kuryera panji kupeleka vyakulya ku vinyama vya mu khola, maji ghawemi, mcere, malo gha kwendera, na kuwuskapo vyakugonapo vyakunyanyira. Mu Afilika na Vuma Lapakati, mbuzi kanandi zikuŵetika pamoza na mbelele. Ici cikusazgirapo vyakupangika pa malo, cifukwa mbuzi na mbelele zikurya vyakumera vyakupambana. Mu Ethiopia, pali nthowa zinayi zikulu za kuŵeta mbuzi, ndipo mu zose, mbuzi zikuŵetika mwambura kugula vinthu vinandi. Mu Nigeria na mu vigaŵa vya Amerika ya Ŵalatini, mbuzi zinyake zikuzomerezgeka kwendakwenda mu muzi, apo zinyake zikusungika mu khola na kupika vyakulya ivyo vyadumulika na kunyamulika. Ici cikwenelera pa mbuto nga ni cingoma izo zikunangika na kulyatika. === Unandi pa Caro Cose === Mu 2024, pakaŵa mbuzi zakujumpha biliyoni 1.18 pa caro cose capasi, ndipo vyaro vyakuŵa na zinandi comene vikaŵa India (miliyoni 211), China (miliyoni 118), na Nigeria (miliyoni 91). Pafupifupi mbuzi miliyoni 564 zikukomeka pa caka cifukwa ca nyama, ndipo zikupeleka matani miliyoni 7.74 gha nyama. Vyaro vyakupanga mkaka wa mbuzi comene mu 2022 vikaŵa India (matani miliyoni 6.25), Bangladesh (miliyoni 0.91), na South Sudan (miliyoni 0.52). Mu 2015, India yikakomanga magaŵa 41 pa 100 gha mbuzi zake miliyoni 124.4 pa caka. Nyama ya mbuzi ya matani miliyoni 0.6 ni magaŵa 8 pa 100 gha nyama yose iyo India yikupanga pa caka. === Mbuzi za mu Thengere === Mbuzi zikuwelera ku thengere luŵiro para zapika mwaŵi. Mbuzi za mu thengere zili mu malo ghanandi: Australia, New Zealand, Ufumu Ubanyi, Galapagos, na kunyake. Para zafika pa unandi ukulu mu malo umo muli maji ghanandi na vinyama vyakusaka vicoko, zingananga comene, nga ni kuwuskapo tumakuni na makuni gha malo agho. Mbuzi za mu thengere nzinandi comene mu Australia, pafupifupi miliyoni 2.6 pakati pa ma 1990. == Kagwiliskiro == Mbuzi zikugwiliskirika ntchito pa mkaka, ubweya wapadera, nyama, na vikopa. Mawupu ghanyake gha lusungu ghakupeleka mbuzi ku ŵanthu ŵakavu mu vyaro vyakavu, ŵakugomezga kuti vinthu vyakovwira vikucepeska ukavu kuluska ndalama. Kweni mtengo wa kugula na kuthandazga mbuzi ungaŵa ukulu. === Nyama === Kunowa kwa nyama ya mwana wa mbuzi kukuyana na kwa nyama ya mwana wa mbelele. Ŵanyake ŵakuyaniska nyama ya mbuzi na ya ng'ombe yaŵana panji ya nyama za mu thengere. Kunowa kwake kukufuma comene ku vinthu viŵiri vya usungunu ivyo vili mu nyama. Nyama yikuphikika mu vyakulya nga ni ''curry'' ya mbuzi, ''mutton satay'', na ''capra e fagioli''. Mu virwa vya Caribbean vya Cingelezi na mu Asiya ya Kumwera, lizgu lakuti ''mutton'' likung'anamula nyama ya mbuzi na ya mbelele. === Mkaka, Batala, na Tchizi === Mbuzi zikupanga pafupifupi magaŵa 2 pa 100 gha mkaka wose wa caro cose capasi pa caka. Mbuzi za mkaka zikupanga pakati pa makilogalamu 540 na 1,180 gha mkaka mu mazuŵa 284. Mkaka ungaŵa na magaŵa 3.5 mpaka 5 pa 100 gha mafuta kuyana na mtundu. Mkaka wa mbuzi ukupangika kuŵa vyakupangika nga ni tchizi na ''Dulce de leche''. === Ubweya === Mbuzi zinandi zili na sisi lakupepuka lakufundiska pafupi na cikumba, na sisi litali pacanya. Sisi lakupepuka ndilo likuzirwa ku mafakitale gha nsalu; likuchemeka ''cashmere'' na ''pashmina''. Mbuzi ya ''cashmere'' yikupanga ubweya wakupepuka wa ''cashmere'', umoza mwa ulusi wa kawiro wakudura comene. Ukuwunjikika kamoza pa caka. Mbuzi za Angora zikupanga sisi litali lakupindikapindika la ''mohair'', ilo likumetika kaŵiri pa caka, ndipo pakati likupeleka makilogalamu pafupifupi 4.5. Sisi lakukhwima la pacanya ndakuzirwa yayi cifukwa ndakukhwima comene na lakusuzga kulusa na kupaka mtundu. === Kutozga Malo === Ŵanthu ŵagwiliskira ntchito mbuzi kuwuskapo vyakumera vyambura kukhumbikwa kwa vyaka mahandiredi. Zalongosoreka nga ni "makina gha kurya". Ici cawelera so mu Amerika ya Kumpoto kufuma mu 1990, apo magulu gha mbuzi ghakagwiliskirika ntchito kuwuskapo tumakuni twakomira pa vikweza vya California, ivyo vikaŵa pa ngozi ya moto wa mu thengere. Mawupu ghanandi gha ulongozgi na gha ŵanthu paŵekha ghakubwereka magulu gha mbuzi pa ntchito zakuyana. Ici cingadura, ndipo fungo lawo lingaŵa suzgo. Mu cigaŵa ca kumpoto-kumanjiliro kwa Pacific, mbuzi zikugwiliskirika ntchito kuwuskapo vyakumera vyakunanga ivyo ŵanthu ŵangaviwuskapo luŵiro yayi. Misumba ya Chattanooga na Spartanburg mu United States yagwiliskira ntchito mbuzi kulaŵilira ''kudzu'', cakumera cakunanga. === Kusambizga Ŵantchito ŵa Ucizgi === Ŵankhondo ŵa vyaro vinyake ŵakugwiliskira ntchito mbuzi kusambizga ŵacizgi ŵa nkhondo. Mu United States, mbuzi zaŵa vinyama vikulu ivyo vikugwiliskirika ntchito pa ici, pamanyuma pakuti nchebe zikaleka kugwiliskirika ntchito mu ma 1980. Nangauli vyakuyezgera vya mazuŵa ghano vikuyezga makola thupi la munthu, ŵakusambira ŵakuti "kuyezga na mbuzi kukupeleka luŵiro ilo ngozi yeneyiyo pera ndiyo yingapeleka". Kacitiro aka kasuskika na mawupu gha wanangwa wa vinyama. === Vyakusanguluska === Ŵanthu ŵanyake ŵakusankha mbuzi nga ni vyakusanguluska cifukwa zingaŵa ŵabwezi ŵapafupi na ŵakuzipwelelera. Mbuzi zikukhumba kukhala na mbuzi zinyake, kweni zikulondezga mwenecho na kuŵa ŵabwezi ŵapafupi nayo, ndipo ici cikuzipangiska kutemweka. Pa vyakulya, mbuzi zikuyana na nyama za mu thengere za mtundu wa nswala, ndipo zikukhumba vyakulya vya mitundu yinandi, nga ni utheka wakomira, mbuto, na mcere. Mbuzi kanandi zikuhara panji kusambira vyakulya ivyo zikutemwa pamanyuma pa kubabika. == Mu Midawuko == Mu majandulo gha Ŵagiriki ŵa kale, Amalthea ni cinyama panji mzimu uwo ukalyiska ciuta mwana Jupiter mkaka wa mbuzi. Mu jandulo linyake, ciuta wakaphwanya nyanga yimoza ya mbuzi, ndipo yikaŵa nyanga ya unandi, iyo yikazuranga na ciliconse ico mwenecho wakakhumbanga. Mu majandulo gha Ŵanoyi, ciuta wa mabingu, Thor, wali na galimoto la nkhondo ilo likuguzika na mbuzi ziŵiri. Usiku Thor wakurya nyama ya mbuzi, kweni wakupwelelera kuti mafupa ghose ghaleke kuphwanyika, ndipo mlenji mbuzi zikuwuka so kuguza galimoto. Para mwana wa mulimi uyo wakachemeka ku cakulya waphwanya fupa la lundi la mbuzi yimoza kuti wafyonte mongo, lundi la cinyama likusyala laphwanyika mlenji, ndipo mwana wakukakizgika kuteŵetera Thor nga ni mteŵeti. Mbuzi ya Khrisimasi (''Julbocken'') ni mdawuko wa Khrisimasi wa Scandinavia. Pakwamba yikang'anamulanga mbuzi iyo yikakomekanga pa Khrisimasi, kweni sono kanandi ni cithuzi ca mbuzi cakupangika na udzu. Mbuzi ya Gävle ni mbuzi yikulu comene ya mtundu uwu iyo yikuzengeka caka ciliconse mu msumba wa Gävle mu Sweden. Mu Finland, pa zuŵa la St. Knut (13 Matika), ŵanyamata ŵakuvwala nga ni mbuzi (''Nuuttipukki'') na kuzungulira nyumba, ŵakupempha vyakulya. Msumba wa kale wa Ebla mu Siriya uli na nthumbo ya munthu yakuŵa na mpando wakujikongoleska na mitu ya mbuzi ya mkuŵa, iyo sono yikuchemeka "Nthumbo ya Fumu ya Mbuzi". Mbuzi ni cimoza mwa vinyama 12 vya ndondomeko ya vyaka ya Ŵacayina. Gulu la nyenyezi la Capricorn likulongoreka nga ni mbuzi iyo yili na mcira wa somba. Vinyama vinyake vya majandulo vyakusazganika, nga ni Chimera, vili na vigaŵa vya mbuzi. Fauns na satyrs ni vinyama vya majandulo vyakuŵa na thupi la munthu na malundi gha mbuzi. Ciuta wa Ŵagiriki Pan wali na thupi la munthu pacanya na nyanga na thupi la pasi la mbuzi. Mu Cihindu, Daksha nyengo zinyake wakulongoreka na mutu wa mbuzi yanalume. Jandulo likuti Daksha wakaleka kuchema Shiva ku sembe; Shiva wakadumula mutu wa Daksha, kweni apo Vishnu wakamupempha, wakamuwezgera ku umoyo na mutu wa mbuzi. Mbuzi zikuyowoyeka kanandi mu [[Baibolo]]. Kuzirwa kwake mu Israeli wa kale kukulongoreka na mazgo ghankhondi na ghaŵiri gha Ciheberi na ghatatu gha Cigiriki agho ghakugwiliskirika ntchito mu Baibolo. Mbuzi yikuwonekera nga ni cinyama "cakutowa" mu malango gha vyakulya gha Ŵayuda, ndipo mwana wa mbuzi wakakomekanga pa mulendo wakucindikika. Yikazomerezgeka so pa sembe zinyake. Makatani gha sisi la mbuzi ghakagwiliskirika ntchito mu hema ilo likaŵa na nyumba ya Ciuta (Exodus 25:4). Nyanga zake zingagwiliskirika ntchito m'malo mwa nyanga ya mbelele kupanga ''shofar''. Pa Yom Kippur, zuŵa la kusambika kwa vyakwananga, mbuzi ziŵiri zikasankhika: yimoza yikaperekeka sembe, ndipo yinyake yikazomerezgeka kuthaŵira ku mapopa, yikunyamula vyakwananga vya ŵanthu wose. Kufuma apa pakafuma lizgu la Cingelezi lakuti ''scapegoat''. Satana nyengo zinyake wakulongoreka nga ni mbuzi, nga ni Baphomet, ndipo ici cikupangiska cinyama ici kuŵa cimanyikwiro cakuzirwa mu Cisatana. [[Category:Vinyama]] pxzh7h0nv3wrrdaz1zqnfpfad3bsqv4 0 2444 123531 23084 2026-11-03T12:11:28Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123531 wikitext text/x-wiki [[File:Male and female chicken sitting together.jpg|thumb|250px|]] [[File:Day old chick black background.jpg|thumb|250px|]] '''Nkhuku''' (''Gallus gallus domesticus'') ni [[Viyuni|ciyuni]] cakuŵetika ico cikafuma ku nkhuku za mu thengere za ku Asiya ya Kumwera-Kuvuma. Zikaŵetika dankha pafupifupi vyaka 8,000 ivyo vyajumpha, ndipo ni vinyama vyakuŵetika vinandi comene pa caro capasi. Nkhuku zikuŵetika comene cifukwa ca nyama na masumbi ghake. Mu 2023, pakaŵa nkhuku zakujumpha biliyoni 26.5 pa caro cose capasi. Nkhuku yanakazi iyo yikuŵetekera masumbi yingaikira masumbi ghakujumpha 300 pa caka. [[Category:Vinyama]] [[Category:Viyuni]] rxk6epkum6ll3djwigklz5aqy14mix4 123623 123531 2026-11-03T15:17:00Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123623 wikitext text/x-wiki [[File:Male and female chicken sitting together.jpg|thumb|250px|]] [[File:Day old chick black background.jpg|thumb|250px|]] '''Nkhuku''' (''Gallus gallus domesticus'') ni [[Viyuni|ciyuni]] cakuŵetika ico cikafuma ku nkhuku zakucesama za mu thengere (''Gallus gallus''), izo pakwamba zikaŵa za ku Asiya ya Kumwera-Kuvuma. Zikaŵetika dankha pafupifupi vyaka 8,000 ivyo vyajumpha, ndipo ni vimoza mwa vinyama vyakuŵetika vyakumanyikwa na vyakuthandazgika comene pa caro cose capasi. Nkhuku zikuŵetika comene cifukwa ca nyama na masumbi ghake, nangauli zikuŵetika so nga ni vyakusanguluska. Mu 2023, nkhuku zikaŵa zakujumpha biliyoni 26.5 pa caro cose capasi, ndipo viyuni vyakujumpha biliyoni 50 vikukuzgika caka ciliconse kuti vilyeke. Mitundu yapadera ya nkhuku za nyama na za masumbi yapangika. Nkhuku yanakazi iyo yikuŵetekera masumbi yingaikira masumbi ghakujumpha 300 pa caka. Nkhuku zikukhala pamoza, zili na vyongo na nkhalo zakusuzga, ndipo zikusangika mu majandulo, visopa, na malemba gha midawuko yinandi. Kuzirwa kwake pa vyacuma kukuzipangiska kuŵa cigaŵa cakuzirwa ca kuŵeta viŵeto pa caro cose capasi. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''chicken'' likufuma ku Cingelezi ca kale ''ċicen''. Nangauli muzu wake ngwa Ŵajeremani, kukumanyikwa makola yayi uko lizgu ili likafuma, nangauli lingaŵa kuti likafuma ku kuyezga congo ico nkhuku yikupanga. == Mazina == Mu Cingelezi, lizgu lakuti ''chicken'' kale likang'anamulanga mwana wa nkhuku, nga mu sewero la William Shakespeare la ''Macbeth''. Mu malemba gha kale, na kanandi mu malonda na kasandiro, nkhuku nga ni mtundu zikulongosoreka nga ni nkhuku za panyumba. == Malongosoro == Nkhuku ni viyuni vikulu pacoko, ivyo vikucita vinthu pa msana. Thupi lake ndakuzingilira, malundi ghalije masoya mu mitundu yinandi, ndipo mapapiko ngafupi. Nkhuku za mu thengere zingaduka, apo nkhuku za panyumba na minofu yake ya kudukira nzakuzitika comene mwakuti zingaduka kutali yayi. Ukulu na mitundu yikupambana comene pakati pa mitundu ya nkhuku. Ŵana ŵa nkhuku awo ŵasululuka sonosono ŵa mitundu ya mazuŵa ghano na ya kale ŵakuzitika mwakuyana, pafupifupi magalamu 37. Kweni mitundu ya mazuŵa ghano yikukura luŵiro comene; pa zuŵa la 35, nkhuku ya nyama ya Ross 708 yingazitika makilogalamu 1.8, kuyaniska na makilogalamu 1.05 gha nkhuku ya kale ya vyaka vyakuyana. Nkhuku zikulu za ŵanalume na ŵanakazi zili na cigaŵa ca nyama pa mutu cakuchemeka cisoti, na tucikopa twakupachika kumphepete zose pasi pa mlomo; visoti na tucikopa ivi nvyakuwoneka comene pa ŵanalume. Mitundu yinyake yili na kusintha uko kukupangiska masoya ghakusazgikira pasi pa cisko, nga ni ndevu. Nkhuku zikurya vyakumera na vinyama. Mu thengere, zikufukula dongo kupenja mbuto, vibenene, na vinyama vikulu nga ni ŵazinkhanu, tunjoka tucoko, na mbeŵa zaŵana. Nkhuku yingakhala vyaka 5–10, kuyana na mtundu wake. Nkhuku ya kale comene iyo yikumanyikwa pa caro capasi yikakhala vyaka 16. Nkhuku zikukhala pamoza mu magulu, ndipo zikulamira masumbi na kulera ŵana pamoza. Nkhuku zinyake zikuwusa zinyake, ndipo zikupanga ndondomeko ya kudyokolana; izo zikuwusa zikulya dankha na kusankha dankha malo gha kuikira. Ghanoghano la kuwusa ili likalongosoreka mu nkhuku zanakazi na Thorleif Schjelderup-Ebbe mu 1921 nga ni "ndondomeko ya kudyokolana". Tambala kanandi ŵakuduka na kugwiliskira ntchito vikhadabo vyawo pa kumenyana. Nkhuku zingawungana na kukoma cinyama cakusaka ico cikuŵa cambura nkhongono panji cambura luso, nga ni nkhandwe yaŵana. Nkhuku zikawonekeranga comene nga ni vyakupeleka vyakulya, kweni mahara, nkhalo za mtima, na kukhala pamoza kwawo vikuyana na kwa viyuni vinyake na vinyama vyakonkheska. Kulira kwa tambala ni kuchema kwakukwezga, ndipo nyengo zinyake kwakuthwa, uko kukulongora malo ghake ku tambala ŵanyake, na kuzgora ku vyakuzizwiska vya luŵiro mu malo ghake. Nkhuku zanakazi zikulira comene pamanyuma pa kuikira sumbi na pa kuchema ŵana ŵawo. Nkhuku zili na vyongo vyakupambana vya kuchenjezga kuti cinyama cakusaka cikwiza kufuma kumwamba panji pasi. == Kuŵaba na Umoyo == Kuti wambe kunyengelera, tambala ŵanyake ŵangavina mu cizungulizgo kuzingilizga panji pafupi na nkhuku yanakazi, kanandi ŵakuyiwiska papiko ilo lili pafupi na nkhuku yanakazi. Kuvina uku kukupangiska nkhuku yanakazi kuzgora, ndipo para yazgora, tambala wangayikwera na kulutilira kugonana. Kanandi tambala wakwiza ku nkhuku yanakazi na kuvina. Usange nkhuku yanakazi yikukhumba yayi, yikuthaŵa; para yikukhumba, yikugwada, ndipo tambala wakuyikwera, wakulyata na malundi ghaŵiri pa msana wake. Mbeu ya tambala yikusamira kwizira mu kukhwaskana kwa vigaŵa vya pasi vya tambala na nkhuku yanakazi. Nga ni viyuni vyose, kuŵaba kukulongozgeka na ndondomeko ya misempha na vinthu vya mu ndopa. Kuŵaba kukucepa na vyaka. Nkhuku zanakazi kanandi zikuyezga kuikira mu visumbi ivyo vili kale na masumbi, ndipo nyengo zinyake zikusamizga masumbi kufuma ku visumbi vya pafupi kuya ku vyawo. Ntheura gulu likugwiliskira ntchito malo ghacoko pera, m'malo mwa kuŵa na cisumbi capaŵekha pa ciyuni ciliconse. Mu kawiro, viyuni vinandi vikuikira mpaka masumbi ghose ghakwane, pamanyuma vikulamira masumbi ghose. Nkhuku yanakazi yikukhala pa cisumbi, ndipo yikukukumuska masoya panji kudyokola para yasokonezgeka. Kanandi yikufuma pa cisumbi yayi mpaka masumbi ghasululuke. Masumbi gha nkhuku za mu malo ghatali gha Tibet ghali na vimanyikwiro vyapadera ivyo vikupangiska kuti ghasululuke comene mu malo umo okisijeni ngucoko. Masumbi gha nkhuku ghakusululuka pakumalira kwa nyengo ya kulamira, pafupifupi mazuŵa 21; mwana wa nkhuku wakugwiliskira ntchito dino lake la pa sumbi kuphwanya cikopa. Nkhuku yanakazi yikukhala pa cisumbi kwa mazuŵa pafupifupi ghaŵiri pamanyuma pakuti mwana wakwamba wasululuka; pa nyengo iyi ŵana ŵaphya ŵakulya cimaso ca mukati mwa sumbi. Nkhuku yanakazi yikuvikilira ŵana ŵake na kuŵafundiska. Yikuŵalongozga ku vyakulya na maji, na kuŵachema ku vyakulya. Ŵana ŵakumanya nkhuku yanakazi, ndipo pamanyuma ŵakuyilondezga nyengo zose. Yikulutilira kuŵapwelelera mpaka ŵafike masabata ghanandi. Kutorana kwa nkhuku za ŵabali kukupangiska kucepa kwa masumbi na kuzerezgeka kwa kukura mu nkhuku za White Leghorn na Langshan. == Kwambilira == === Mbumba === Viyuni vya mu maji panji pa mtunda ivyo vikuyana na nkhwali za mazuŵa ghano, mu gulu la viyuni umo nkhuku zili, vikapona apo viyuni vyose vya mu makuni na madayinoso ghakamalira. Nkhuku zikufuma comene ku nkhuku zakucesama za mu thengere (''Gallus gallus''), ndipo mu kasandiro zikugaŵika nga ni mtundu umoza. Nkhuku za panyumba zikutorana na nkhuku zakucesama za mu thengere. Nkhuku ya panyumba pamanyuma yikasazganika na nkhuku zinyake za mu thengere; mwaciyelezgero, cakuhara ca cikopa cacikasu cikafuma ku nkhuku ya mu thengere yituŵa-cifipa. Kukughanaghanirika kuti nkhuku zikugaŵana magaŵa 71 mpaka 79 pa 100 gha vyakuhara vyawo na nkhuku zakucesama za mu thengere. === Kuŵetika === Nkhuku zakucesama za mu thengere zikumanya makola kugwiliskira ntchito mbuto zinandi izo nsungwi zikupanga pakumalira kwa nyengo yawo ya kupanga mbuto, kuti zisazgirepo kuŵaba kwawo. Pa kuŵeta nkhuku, ŵanthu ŵakagwiliskira ntchito nkhongono ya nkhuku izi ya kuŵaba comene para vyakulya vyasazgikira. Nyengo na malo agho nkhuku zikaŵetikira vikaŵa nkhani yakususkana. Kusanda kwa vyakuhara kukaghanaghanira kuti nkhuku zikaŵetika vyaka 8,000 ivyo vyajumpha mu Asiya ya Kumwera-Kuvuma, ndipo zikathandazgika ku China na India pamanyuma pa vyaka 2,000 mpaka 3,000. Kusanda kwa mu 2020 uko kukapenda nkhuku 863 pa caro cose capasi kukulongora kuti nkhuku zose za panyumba zikufuma ku kuŵetika kumoza kwa nkhuku zakucesama za mu thengere, izo sono zikusangika comene mu Asiya ya Kumwera-Kuvuma. Nkhuku izi zikathandazgika mu Asiya ya Kumwera-Kuvuma na ya Kumwera, apo zikasazganika na nkhuku za mu thengere za malo agho. Kupenda so mafupa kufuma ku malo ghakujumpha 600 kukasanga kuti mafupa gha nkhuku gha kale comene ghakufuma ku Thailand ya pakati, ku Ban Non Wat, pafupifupi vyaka 3,250 ivyo vyajumpha. Ŵasandi Joris Peters na Greger Larson ŵakuyowoya kuti ici cikacitika pa nyengo yimoza na kulima mpunga, ndipo ŵakusacizga kuti nkhuku za mu thengere zikakopeka na mbuto za mpunga, zikazenga visumbi pafupi, ndipo zikaŵetika. == Kuthandazgika == === Austronesia === Lizgu la nkhuku ya panyumba (''*manuk'') ni cigaŵa ca ciyowoyero ca kale ca Proto-Austronesian, ico cikulongora kuti zikaŵetika na Ŵaustronesia kufuma kale. Nkhuku, pamoza na nchebe na nkhumba, zikanyamulika mu maulendo gha pa nyanja gha Ŵaustronesia kuya ku virwa vya Asiya ya Kumwera-Kuvuma, Micronesia, Melanesia, Polynesia, na Madagascar, kwamba pafupifupi 3000 pambere Khristu kufuma ku Taiwan. === Afilika === Ukaboni wakwamba wa nkhuku za panyumba mu [[Afilika]] uli ku Mezber mu Ethiopia. Nkhuku izi zikalyekanga, nga umo vipsera vya mino gha ŵanthu na vya mipeni pa mafupa gha nkhuku vikulongolera. Nkhuku izi zikaŵa kuti zikafika ku Afilika ya Kumafumiro gha Zuŵa kwizira mu malonda gha pa Nyanja Yakucesama. Nkhuku zikafika ku [[Eguputo]] kwizira mu Vuma Lapakati kuti zikamenyane, pafupifupi 1400 pambere Khristu, ndipo zikaŵetika comene mu Eguputo pafupifupi 300 pambere Khristu. Mafupa ghanyake gha kale ghakufuma ku Mali, Nubia, mphepete ya kumafumiro gha zuŵa, na South Africa. === Amerika === Usange nkhuku za panyumba zikaŵa mu Amerika pambere Ŵaulaya ŵandize kukususkika, kweni nkhuku za masumbi gha buluu, izo zikusangika mu Amerika na Asiya pera, zikulongora kuti nkhuku zakwamba za Amerika zikafuma ku Asiya. === Yurasiya === Mafupa gha nkhuku ngakusuzga kupima vyaka vyake, cifukwa mafupa gha viyuni ngacoko na ghakuphwanyika luŵiro. Nkhuku zikaŵa kuti zathandazgika mu Asiya ya pakati ya kumwera pofika vyaka vya m'ma 300 pambere Khristu. Mafupa gha nkhuku gha mu Vuma Lapakati ghakufuma pambere pacoko pa 2000 pambere Khristu mu Siriya. Ŵafoyinike ŵakathandazga nkhuku pa mphepete za Nyanja ya Mediterranean mpaka ku Iberia. Vithuzi vyakwamba vya nkhuku mu [[Europe|Ulaya]] vikusangika pa viŵiya vya dongo vya Corinth vya vyaka vya m'ma 600 pambere Khristu. Kuŵeta kukasazgikira mu Ufumu wa Ŵaroma, ndipo kukacepa mu nyengo yapakati. == Nthenda == Nkhuku zingakora tuzirombo nga ni nthata, na nthenda izo zikwiziskika na tubungulu twa nthenda nga ni mabakiteriya na tubungulu. Kazirombo ka ''Dermanyssus gallinae'' kakurya ndopa, kakwiziska kuyabwa na kucepeska masumbi, ndipo kakwambuzga nthenda za mabakiteriya. Nthenda za tubungulu zikusazgapo cimfine ca viyuni. == Kagwiliskiro na Ŵanthu == === Kuŵeta === Nkhuku ni vinyama vyakuŵetika vyakumanyikwa comene, ndipo zikaŵa biliyoni 23.7 mu 2018. Nkhuku zakujumpha biliyoni 50 zikuŵetika caka ciliconse cifukwa ca nyama na masumbi. Viyuni vinandi vikuŵetika mu mafakitale gha kuŵeta. Kuyana na Worldwatch Institute, magaŵa 74 pa 100 gha nyama ya nkhuku ya caro cose capasi na magaŵa 68 pa 100 gha masumbi ghakupangika mu nthowa iyi. Nthowa yinyake ni kuŵeta nkhuku zakwenda kwa wanangwa. Ŵakususka kuŵeta kwa mafakitale ŵakuyowoya kuti kukunanga malo ghakuzingilizga, kukwiziska ngozi ku uchanda wa moyo wa ŵanthu, ndipo nkhwankhaza ku vinyama. Ŵakukolera ŵakuyowoya kuti nthowa yawo yikusunga malo na vyakulya, ndipo vinyama vikupwelelereka mu malo ghakulaŵilirika. Nkhuku za nyama zikutora masabata ghambura kukwana ghankhondi na ghamoza kufika pa ukulu wa kukoma. Nkhuku izo zikuŵetekera masumbi zikuchemeka nkhuku za masumbi. Ufumu Ubanyi pera ukulya masumbi ghakujumpha miliyoni 34 pa zuŵa. Nkhuku za mitundu yinyake zingaikira masumbi ghakujumpha 300 pa caka; unandi ukulu comene uwo wasimikizgika ni masumbi 371 mu mazuŵa 364. Pamanyuma pa myezi 12 ya kuikira, nkhongono ya kuikira ikucepa mwakuti gulu likupeleka candulo so yayi. === Nga ni Vyakusanguluska === Kuŵeta nkhuku nga ni vyakusanguluska kukatemweka comene mu ma 2000 mu misumba. Ŵanthu ŵanandi ŵakuŵeta nkhuku cifukwa ca masumbi, kweni kanandi ŵakuzithya mazina na kuziwona nga ni vinyama vinyake vya panyumba nga ni nchebe. Nkhuku zili na nkhalo zapaŵekha. Zikulya mu woko la munthu, kuduka pa malundi gha munthu, kulondezga ŵakuzipwelelera, na kulongora citemwa. === Kumenyaniska Tambala === Kumenyaniska tambala ni mphikisano mu malo ghakuzingilizgika pakati pa tambala ŵaŵiri. Kwakanizgika mu vyaro vinandi cifukwa nkhwankhaza ku vinyama. Kukawoneka kuti kukacitikanga mu Mlonga wa Indus kufuma 2500 mpaka 2100 pambere Khristu. Pa kuŵetika, nkhuku zikaŵetikanga dankha pa kumenyaniska, ndipo pamanyuma pera zikamba kulyeka. === Mu Kasandiro === Nkhuku zagwiliskirika ntchito kanandi kusanda ŵana ŵa mu masumbi apo ŵakukura. Masumbi ghanandi ghangapezeka; ghangajulika na kulaŵiska mwana uyo wakukura. Kweniso ŵasandi ŵangacita mayeso pa ŵana aŵa, kujara so sumbi, na kusanda vyakufumapo pamanyuma. Mwaciyelezgero, vyakusanga vinandi vyakuzirwa pa kukura kwa mawoko na malundi vikacitika na ŵana ŵa nkhuku. Nkhuku ndico ciyuni cakwamba ico vyakuhara vyake vyose vikaŵazgika. Vyakuhara vya nkhuku vikuyana mu ukulu na vya viyuni vinyake, kweni ni vicoko kuluska vya pafupifupi vinyama vyose vyakonkheska. Mu 2006, ŵasandi ŵakasanda kwambilira kwa viyuni ŵakayatsa cakuhara cinyake ca nkhuku, ndipo ŵakasanga kuti nsaya za mwana zikamba kupanga mino, nga ni agho ghakusangika mu mafosilo gha viyuni vya kale. === Mu Midawuko, Majandulo, na Visopa === Nkhuku zikusangika comene mu majandulo, visopa, malemba, na midawuko. Nkhuku ni cinyama cakupatulika mu midawuko yinandi. Tambala nyengo zinyake ŵakugwiliskirika ntchito pa kuŵeza, ici cikusazgapo kupeleka sembe tambala wakupatulika, kanandi pa kumenyaniska kwa cisopa, nga ni nthowa ya kuyowoyerana na ŵaciuta. Mu buku la Gabriel García Márquez la 1967, ''One Hundred Years of Solitude'', kumenyaniska tambala kukakanizgika mu msumba wa Macondo. Fumbo lakuti "Cifukwa wuli nkhuku yikajumpha msewu?" likufuma mu 1847 panji pambere. Nkhuku zikusangika mu vithuzi vya kujambula, nga ni ca Adriaen van Utrecht ca 1646 na ca Walter Osborne ca 1885. Sumu ya ŵana ya "Cock a Doodle Doo" yikafumyika mu 1765. Filimu ya 2000 ya ''Chicken Run'' yikaŵa na nkhuku izo zikucita nga ni ŵanthu. [[Category:Vinyama]] [[Category:Viyuni]] gljrll1nboznp0eb383474bwfypsx8a 0 2453 123527 113475 2026-11-03T12:11:20Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123527 wikitext text/x-wiki [[File:Male Lion on Rock.jpg|thumb|250px|Nkhalamu]] [[File:Lion Cubs Phinda 2011.ogv|thumb|right|Vidiyo ya nkhalamu yanakazi na ŵana ŵake ku Phinda Reserve]] '''Nkhalamu''' (''Panthera leo'') ni cinyama cikulu ca mtundu wa vimphaka ico sono cikusangika mu [[Afilika]] ya kumwera kwa Sahara na mu India pera. Yili na thupi la minofu, mutu wifupi wakuzingilira, makutu ghakuzingilira, na sisi lakufipa pa mcira wake. Nkhalamu yanalume njikulu kuluska yanakazi, ndipo yili na sisi litali pa singo na pa cifuŵa. Nkhalamu zikukhala mu madambo gha utheka na mu tumakuni. Zikusaka comene vinyama vikulu vyakurya utheka. Zikukhala mu magulu, ndipo nkhalamu zanakazi kanandi zikusaka pamoza. [[Category:Vinyama]] o7lj445k3c03m3h17hh4fv1m6hxx8ia 0 4366 123483 115680 2026-11-03T12:09:26Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123483 wikitext text/x-wiki {{see also|Zuŵa}} [[File:A day panorama - digital art.jpg|thumb|upright=2|Zuŵa (mlenji, muhanya, mise, na usiku)]] '''Dazi''' (panji '''zuŵa''') ni nyengo iyo [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]] cikutora kujizunguliya kamoza kuyana na [[Zuŵa|zuŵa]]. Pakati, ni maora 24 (masekondi 86,400). Pa zuŵa limoza, malo ghaliwose ghakuwona mlenji, muhanya, mise, na usiku. Kuzunguliya uku kwa zuŵa na zuŵa kukulongozga umoyo wa vyamoyo vinandi. Mazuŵa ghakulondezgana ghakunozgeka mu makalendala, kanandi mu masabata, [[Mwezi|myezi]], na vyaka. == Mazuŵa gha Sabata == * Lakwamba (Monday) * Ciŵiri (Tuesday) * Citatu (Wednesday) * Cinayi (Thursday) * Cinkhondi (Friday) * Cisulo (Saturday) * [[Sabata]] (Sunday) [[Category:Madazi]] dz2r5dakr9lsuccxf51lp2g4jwpkugi 123596 123483 2026-11-03T14:05:27Z Anthonymunthali44 5642 maŵiri (seconds), ulalo (bridge) 123596 wikitext text/x-wiki {{see also|Zuŵa}} [[File:A day panorama - digital art.jpg|thumb|upright=2|Zuŵa (mlenji, muhanya, mise, na usiku)]] '''Dazi''' (panji '''zuŵa''') ni nyengo iyo [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]] cikutora kujizunguliya kamoza kuyana na [[Zuŵa|zuŵa]]. Pakati, ni maora 24 (maŵiri 86,400). Pa zuŵa limoza, malo ghaliwose ghakuwona mlenji, muhanya, mise, na usiku. Kuzunguliya uku kwa zuŵa na zuŵa kukulongozga umoyo wa vyamoyo vinandi. Mazuŵa ghakulondezgana ghakunozgeka mu makalendala, kanandi mu masabata, [[Mwezi|myezi]], na vyaka. == Mazuŵa gha Sabata == * Lakwamba (Monday) * Ciŵiri (Tuesday) * Citatu (Wednesday) * Cinayi (Thursday) * Cinkhondi (Friday) * Cisulo (Saturday) * [[Sabata]] (Sunday) [[Category:Madazi]] 7qbq6rq13o6zqnjizregg69sl3aiayp 123619 123596 2026-11-03T14:35:51Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123619 wikitext text/x-wiki {{see also|Zuŵa}} [[File:A day panorama - digital art.jpg|thumb|upright=2|Zuŵa (mlenji, muhanya, mise, na usiku)]] '''Dazi''' (panji '''zuŵa''') ni nyengo iyo [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]] cikutora kujizunguliya kamoza kose kuyana na [[Zuŵa|zuŵa]]. Pakati, ni maora 24 (maŵiri 86,400). Apo zuŵa likujumpha pa malo ghanyake, malo agho ghakuwona mlenji, muhanya, mise, na usiku. Kuzunguliya uku kwa zuŵa na zuŵa kukulongozga mendero gha zuŵa na zuŵa gha vyamoyo vinandi, agho ngakuzirwa pa vinthu vinandi vya umoyo. Mazuŵa ghakulondezgana ghakunozgeka mu makalendala nga ni madeti, pafupifupi nyengo zose mu masabata, myezi, na vyaka. Kalendala ya zuŵa yikunozga madeti kuyana na kuzunguliya kwa zuŵa kwa caka, ndipo yikupeleka mazuŵa ghakuyana gha kwamba kwa nyengo zinayi caka na caka. Kalendala ya mwezi yikunozga madeti kuyana na kawonekero ka [[Mwezi|mwezi]]. Mu kagwiliskiro ka zuŵa na zuŵa, zuŵa likwamba pakati pa usiku, apo pakulembeka 00:00 panji 12:00 am mu mawotchi gha maora 24 panji 12. Cifukwa cakuti nyengo ya pakati pa usiku yikupambana kuyana na malo, vigaŵa vya nyengo vyajalikiskika kuti nyengo yimoza yakuyana yigwiliskirike ntchito. Pali nthowa zinyake za kuŵikira kwamba na kumalira kwa mazuŵa, nga ni kalendala ya cisopa ca Ŵayuda, iyo yikupenda mazuŵa kwambira apo zuŵa likunjira, panji mu [[Astronome|astronome]], umo zuŵa likwamba pa muhanya kuti kulaŵiska kose kwa usiku umoza kulembeke kuŵa kwa zuŵa limoza. Pa kagwiliskiro kapadera, ng'anamulo ya zuŵa yikusintha pacoko, nga ni zuŵa la SI (maŵiri 86,400 ndendende) ilo likugwiliskirika ntchito pa mirangura na pa kusunga vipimo, nyengo yapakati ya malo iyo yikughanaghanira kusintha kwa kawiro kwa zuŵa la zuŵa, na zuŵa la nyenyezi ilo likugwiliskirika ntchito mu astronome. Mu vyaro vinyake kuwaro kwa tropiki, nyengo ya kusunga ungweru wa msana yikucitika, ndipo caka ciliconse pakuŵa zuŵa limoza la maora 23 na limoza la maora 25. Cifukwa ca kusintha kucoko kwa kujizunguliya kwa caro capasi, nyengo zinyake liŵiri lakusazgikira likunjizgika pakumalira kwa zuŵa la UTC; ntheura nangauli pafupifupi mazuŵa ghose ghali na maŵiri 86,400, pali mazuŵa ghanyake ghapadera gha maŵiri 86,401 (mu vyaka 50 kufuma 1972 mpaka 2022, maŵiri ghakusazgikira 27 ghakanjizgika, pafupifupi kamoza pa vyaka viŵiri viliyose). == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''day'' likufuma ku Cingelezi ca kale ''dæġ'', ndipo likuyana na ''dagur'' mu Ciayisilandi, ''Tag'' mu Cijeremani, na ''dag'' mu Cinoweyi, Cidanishi, Ciswidishi, na Cidachi, ivyo vyose vikufuma ku muzu wa kale wa Ŵajeremani ''*dagaz''. == Ng'anamulo == === Zuŵa la Zuŵa Lakuwoneka na Lapakati === Ng'anamulo zinandi za ghanoghano ili zikugwiliskirika ntchito kuyana na nkhani, kukhumbikwa, na kupepuka. Kupatula zuŵa la maora 24 (maŵiri 86,400), lizgu lakuti zuŵa likugwiliskirika ntchito pa nyengo zinandi zakupambana izo zikuthemba kujizunguliya kwa caro capasi. Yimoza yakuzirwa ni zuŵa la zuŵa, nyengo iyo zuŵa likutora kuwelera pa malo ghake ghapacanya comene kuthambo. Cifukwa cakuti nthowa ya caro capasi njakutalikilapo, zuŵa lili pa malo ghamoza mwa malo ghaŵiri gha mkati mwa nthowa iyo, pakati yayi. Ntheura, kuyana na dango laciŵiri la Kepler, cibwe cikwenda pa luŵiro lakupambana pa malo ghakupambana gha nthowa yake, ndipo zuŵa la zuŵa nduŵi lakuyana caka cose yayi. Cifukwa cakuti caro capasi cikwenda mu nthowa yakutalikilapo kuzunguliya zuŵa apo cikujizunguliya pa ndodo yakupendama, nyengo iyi yingaŵa yitali panji yifupi na maŵiri mpaka 7.9 kuluska maora 24. Mu vyaka makumi ghakumanyuma ivi, utali wapakati wa zuŵa la zuŵa pa caro capasi waŵa pafupifupi maŵiri 86,400.002. Sono pali mazuŵa gha zuŵa pafupifupi 365.2421875 mu caka cimoza. Mdawuko wa kale ukaŵikanga kwamba kwa zuŵa liphya apo zuŵa likufuma panji kunjira pa malo agho. Nyengo yeneyiyo, na mtunda pakati pa kufuma kwa zuŵa kuŵiri panji kunjira kuŵiri, vikuthemba malo (na utali wa malo) na nyengo ya caka. Zuŵa lakukhazikika comene lingalongosoreka na zuŵa ilo likujumpha pa mzere wa malo, ico cikucitika pa muhanya panji pakati pa usiku. Nyengo yeneyiyo yikuthemba malo gha kumafumiro na kumanjiliro, na pacoko nyengo ya caka. Utali wa zuŵa ili pafupifupi ngwakukhazikika (maora 24 ± maŵiri 30). Iyi ndiyo nyengo iyo mawotchi gha zuŵa gha mazuŵa ghano ghakulongora. Kuwemeska kunyake kukulongosora zuŵa lapakati la maghanoghano ilo likwenda pa luŵiro lakukhazikika; luŵiro ili likuyana na luŵiro lapakati la zuŵa lenecho, kweni likuwuskapo kusintha kwa caka cose apo caro capasi cikwenda mu nthowa yake. Pa kujizunguliya kwa caro capasi, zuŵa lapakati ni pafupifupi madigiri 360.9856. Zuŵa likutora kujumpha madigiri 360 gha kujizunguliya cifukwa caro capasi cikuzunguliya so zuŵa. Kunyake mu [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]] panji mu vigaŵa vinyake vya caro cose ca mlengalenga, zuŵa ni kujizunguliya kose kwa vinthu vinyake vikulu vya kuthambo kuyana na nyenyezi yawo. ==== Zuŵa la Ŵanthu ==== Pa vilato vya ŵanthu, nyengo ya mawotchi yimoza yikuŵikika pa cigaŵa cose kuyana na nyengo yapakati ya zuŵa pa mzere wapakati. Vigaŵa ivi vya nyengo vikamba kugwiliskirika ntchito pakati pa vyaka vya m'ma 1800, apo sitima zakwenda pa nyengo zakuŵikika zikamba, ndipo vyaro vinandi vikuru vikaŵa kuti vyavizomerezga pofika 1929. Mu 2015, vigaŵa 40 vikaŵa vikugwiliskirika ntchito pa caro cose capasi: cigaŵa capakati, ico vinyake vyose vikupimikira, cikuchemeka UTC+00, ico cikugwiliskira ntchito Nyengo Yakuyana ya Caro Cose (UTC). Nthowa yakumanyikwa comene yikwambiska zuŵa la ŵanthu pakati pa usiku. Zuŵa ili lingachemeka zuŵa la kalendala. Zuŵa kanandi likugaŵika mu maora 24, ndipo ora liliyose lili na maminiti 60, ndipo miniti yiliyose yili na maŵiri 60. === Zuŵa la Nyenyezi === Zuŵa la nyenyezi ni nyengo iyo caro capasi cikutora kujizunguliya kamoza kose kuyana na nyenyezi yakutali (iyo yikuwonekera kuŵa yambura kwenda). Kupima zuŵa mu nthowa iyi kukugwiliskirika ntchito mu astronome. Zuŵa la nyenyezi ndifupi na pafupifupi maminiti 4 kuluska zuŵa la zuŵa la maora 24 (maora 23, maminiti 56, na maŵiri 4.09). Pali mazuŵa gha nyenyezi pafupifupi 366.2422 mu caka cimoza (zuŵa limoza kujumpha mazuŵa gha zuŵa). === Mu Ndondomeko ya Pakati pa Vyaro ya Vipimo === Zuŵa ni cipimo ca Ndondomeko ya Pakati pa Vyaro ya Vipimo (SI) yayi, nangauli pambere 2026 likalongosorekanga kuŵa lakuzomerezgeka kugwiliskirika ntchito na SI. Zuŵa, na cimanyikwiro d, likulongosoreka na vipimo vya SI kuŵa maŵiri 86,400; liŵiri ndilo cipimo cakwamba ca nyengo mu SI. === Mu Nyengo ya Makhumi === Pali maghanoghano ghanandi gha nyengo ya makhumi, kweni ghakusintha ng'anamulo ya zuŵa yayi, ndipo ghakugwiliskira ntchito zuŵa nga ni cipimo cakwamba. Mu nyengo ya makhumi, zuŵa likugaŵika mu maora 10, ndipo mazuŵa 10 ghakupanga ''décade'', iyo yikuyana na sabata. ''Décades'' zitatu zikupanga mwezi. === Ng'anamulo Zinyake === Lizgu ili likung'anamula maghanoghano ghanyake ghakuyana, nga ni: * Zuŵa lose: nyengo ya mdima na ungweru, maora 24. * Kupenda kwa mazuŵa, mwaciyelezgero "Tizamuwonana pamanyuma pa mazuŵa ghatatu" panji "zuŵa lakulondezgapo". * Cigaŵa ca deti: zuŵa la caka, zuŵa la mwezi, panji zuŵa la sabata. * Nyengo iyo munthu wakugwira ntchito ya malipiro pa zuŵa limoza. * Msana: nyengo ya ungweru apo zuŵa lili pacanya pa mphepete ya kuthambo (kufuma apo zuŵa likufuma mpaka apo likunjira), panji kufuma ku ungweru wakwamba wa mlenji mpaka ku ungweru wakumalira wa mise. * Nyengo yinyake ya zuŵa, nga ni "zuŵa la kwamasambiro" panji "zuŵa la ntchito". == Kusintha kwa Utali == Comene cifukwa ca kucepa kwa luŵiro uko kukwiziskika na nkhongono yakuguza ya mwezi, kujizunguliya kwa caro capasi kukuzerezgeka. Cifukwa ca umo liŵiri lalongosorekera, utali wapakati wa zuŵa la zuŵa sono ni pafupifupi maŵiri 86,400.002, ndipo ukusazgikira na pafupifupi magaŵa 2 pa 1,000 gha liŵiri pa vyaka 100 viliyose. Pakuti luŵiro la kujizunguliya kwa caro capasi likucepa, utali wa liŵiri la SI ukaleka kuyana na liŵiri ilo likufuma ku kujizunguliya. Ici cikiziska kukhumbikwa kwa maŵiri ghakusazgikira, agho ghakunjizgika mu Nyengo Yakuyana ya Caro Cose (UTC). Nangauli kanandi zuŵa lili na maŵiri 86,400 gha SI, zuŵa la ŵanthu lingaŵa na maŵiri 86,401 panji 86,399 pa zuŵa ilo. Kupatula kusintha kwa magaŵa 2 pa 1,000 gha liŵiri, vinthu vinyake vikusintha pacoko comene utali wa zuŵa, ndipo ici cikupangiska kunjizga kwa maŵiri ghakusazgikira kuŵa kwambura ndondomeko. Maŵiri ghakusazgikira ghakuphalirika pambere na Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kujizunguliya kwa Caro Capasi (IERS), uwo ukupima kujizunguliya kwa caro capasi na kusimikizga usange liŵiri lakusazgikira likukhumbikwa. === Utali wa Mazuŵa mu Nyengo za Kale === Musandi wa vyamoyo vya kale John W. Wells wakasanga kuti utali wa mazuŵa mu nyengo za kale ungapimika mwa kupima mphete za mafosilo gha matanthwe gha mu nyanja, cifukwa vyamoyo vinyake vikukhwaskika na kuzuzga na kucepa kwa maji gha nyanja. Utali wa zuŵa apo caro capasi cikapangika ukughanaghanirika kuŵa maora 6. Arbab I. Arbab wakalemba utali wa mazuŵa mu nyengo, ndipo wakasanga mzere wakupindika. Arbab wakayowoya kuti ici cikafuma ku kusintha kwa unandi wa maji agho ghakhwaska kujizunguliya kwa caro capasi. == Mphaka za Zuŵa == Pa vinyama vinandi vya msana, zuŵa likwamba pa matanda kuca na kumalira apo zuŵa likunjira. Ŵanthu, na mikhaliro ya mdawuko na umanyi wa kasandiro, ŵagwiliskira ntchito maghanoghano ghanandi ghakupambana gha mphaka za zuŵa. Mu Baibolo la Ciheberi, Genesis 1:5 likulongosora zuŵa na "mise" na "mlenji" pambere lindalongosore kupangika kwa zuŵa kuti liŵalire: "Ciuta wakachema ungweru kuti Muhanya, na mdima wakauchema kuti Usiku. Ndipo kukaŵa mise na mlenji, zuŵa lakwamba." Zuŵa la Ŵayuda likwamba apo zuŵa likunjira panji apo usiku wanjira (apo nyenyezi zitatu zikuwoneka). Ulaya wa nyengo yapakati nawo ukalondezga mdawuko uwu, wakumanyikwa nga ni kupenda kwa Florence: mu ndondomeko iyi, kuyowoya kuti "maora ghaŵiri mu zuŵa" kukang'anamula maora ghaŵiri pamanyuma pa kunjira kwa zuŵa, ntheura nyengo za mise zikwenera kuwezgereka zuŵa limoza mu kupenda kwa mazuŵa ghano. Mazuŵa nga ni Usiku wa Pambere pa Khrisimasi na ghanyake ni vyakusyala vya ndondomeko ya kale apo mazuŵa gha cisangalalo ghakambanga pa mise ya zuŵa la kumanyuma. Nthowa yakumanyikwa ya Ŵaroma ŵa kale, Ŵacayina ŵa kale, na mu nyengo ya sono, njakuti zuŵa la ŵanthu likwamba pakati pa usiku, ndiko kuti 00:00, ndipo likumala maora 24 ghose mpaka 24:00, ndiko kuti 00:00 ya zuŵa lakulondezgapo. Ungano wa Pakati pa Vyaro wa Mzere Wapakati wa 1884 ukasimikizga kuti ukuthemba kuti luŵiro, para cingacitika, mazuŵa gha astronome na gha pa nyanja ghazamunozgeka kulikose kuti ghambe pakati pa usiku. Mu [[Eguputo]] wa kale, zuŵa likapendekanga kufuma apo zuŵa likufuma mpaka apo likufuma so. Pambere 1926, Turkey yikaŵa na ndondomeko ziŵiri za nyengo: ya Turkey, iyo yikapendanga maora kufuma apo zuŵa likunjira, na ya Ŵafurenci, iyo yikapendanga maora kufuma pakati pa usiku. == Vigaŵa vya Zuŵa == Ŵanthu ŵagaŵa zuŵa mu nyengo zinandi, izo zingaŵa na ng'anamulo mu mdawuko, na vyakufumapo vinyake pa umoyo wa thupi la ŵanthu. Vigaŵa vya zuŵa vilije nyengo zakuŵikika; vingapambana kuyana na umoyo wa ŵanthu panji maora gha ungweru mu malo ghanyake. === Msana === Msana ni cigaŵa ca zuŵa umo ungweru wa zuŵa ukufika pasi mwakulunjika, para palije vikanizgo. Utali wa msana pakati nkhwakujumpha pacoko hafu ya zuŵa la maora 24. Vinthu viŵiri vikupangiska msana pakati kuŵa utali kuluska usiku. Zuŵa ni kadontho yayi, kweni lili na ukulu wakuwoneka. Kusazgirapo, mphepo iyo yikuzunguliya caro capasi yikupindiska ungweru wa zuŵa mwakuti unyake ukufika pasi nanga para zuŵa lili pasi pa mphepete ya kuthambo. Ntheura, msana pakati ngutali pafupifupi maminiti 7 kuluska maora 12. Msana ukugaŵika so mu mlenji na muhanya. Mlenji uli pakati pa kufuma kwa zuŵa na pakati pa msana. Muhanya uli pakati pa pakati pa msana na kunjira kwa zuŵa, panji pakati pa pakati pa msana na kwamba kwa mise. Mu nyengo iyi, kufunda kwa thupi la ŵanthu nkhukulu comene, ngozi za pa misewu zikusazgikira, ndipo ntchito yikucepa. === Matanda Kuca na Kuzirimila === Matanda kuca na kuzirimila ni nyengo pambere zuŵa lindafume na pamanyuma pa kunjira kwake apo pali ungweru wa kawiro kweni palije ungweru wa zuŵa wakulunjika. Kuzirimila kwa mlenji kukwamba pa matanda kuca na kumalira apo zuŵa likufuma, apo kuzirimila kwa mise kukwamba apo zuŵa likunjira na kumalira apo mdima wanjira. Mise yingamba pambere zuŵa lindanjire, ndipo yikukolerana na kuzirimila na usiku. Mise yikwamba pafupifupi pa 5 panji 6 koloko ya muhanya, panji apo zuŵa likunjira, ndipo yikumalira apo munthu wakuluta kukagona. === Usiku === Usiku ni nyengo iyo kuthambo kwafipa; nyengo pakati pa kunjira kwa ungweru na matanda kuca apo palije ungweru wa zuŵa wakuwoneka. Ungweru wakupangika wa usiku ungakhwaska umoyo wa ŵanthu na vinyama, mwaciyelezgero kuzerezga tulo. === Mu Midawuko Yinyake === Kagaŵiro ka zuŵa mu vigaŵa kakupambana mu midawuko. Mwaciyelezgero, mu Brazil zuŵa likugaŵika mu nyengo zinayi za maora 6: ''madrugada'' kufuma pakati pa usiku mpaka 6:00 am, ''manhã'' kufuma 6:00 am mpaka pakati pa msana, ''tarde'' kufuma pakati pa msana mpaka 6:00 pm, na ''noite'' kufuma 6:00 pm mpaka pakati pa usiku. == Mazuŵa gha Sabata == * Lakwamba (Monday) * Ciŵiri (Tuesday) * Citatu (Wednesday) * Cinayi (Thursday) * Cinkhondi (Friday) * Cisulo (Saturday) * [[Sabata]] (Sunday) [[Category:Madazi]] s41vu15aj57pcxcubuvrwyqbd2y0fnq 0 4368 123524 115681 2026-11-03T12:11:12Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123524 wikitext text/x-wiki {{see also|Category:Miyezi{{!}}Miyezi ya caka}} [[file:FullMoon2010.jpg|thumb|Mwezi wa [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]].]] [[File:Jupiter and the Galilean Satellites.jpg|thumb|upright|Myezi ya [[Jupita]]: ''Io'', ''Europa'', ''Ganymede'', ''Callisto''.]] [[file:Moon symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|☾]] '''Mwezi''' (cimanyikwiro: [[file:moon decrescent symbol (fixed width).svg|20px|☾]] panji [[file:moon crescent symbol (fixed width).svg|20px|☽]]) ndiyo setilayiti ya kawiro yekha ya [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Ukuzunguliya caro capasi mu nthowa yakutalikilapo, pa mtunda wapakati wa makilomita pafupifupi 378,000. Ukumalizga kuzunguliya kamoza, kuyana na caro capasi na [[Zuŵa|zuŵa]], mu mazuŵa 29.5 ghaliwose. Mwezi na caro capasi vikukoleka na nkhongono yakuguza. Nkhongono iyi ndiyo yikwiziska kuzuzga na kucepa kwa maji gha nyanja zikulu pa caro capasi, ndipo yapangiska mwezi kuti nyengo zose ulaŵiske caro capasi na cigaŵa cimoza ceneco. Kuzitika kwa mwezi ni magaŵa 1.2 pa 100 gha kuzitika kwa caro capasi, ndipo ukulu wake ni makilomita 3,474, pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinayi ca ukulu wa caro capasi. Mu [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]], ni mwezi wa cinkhondi pa ukulu, ndipo ni mwezi ukulu comene kuyana na cibwe cake. Nkhongono yakuguza ya pa mwezi njicoko pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinkhondi na cimoza ca ya caro capasi. Pa mwezi palije maji panji mphepo yakumanyikwa. Cigaŵa ca kuwaro ca mwezi caphimbika na cuvu, ndipo cili na mazenje ghanandi agho ghakapangika apo malibwe ghakawira pa mwezi. Mwezi ukaŵa na mapiri gha moto mpaka vyaka biliyoni 1.2 ivyo vyajumpha, ndipo dongo lakusungunuka likazuzga mazenje gha kale, ndipo likapanga malo ghakufipa agho ghakuwoneka sono, ghakuchemeka ''maria'' ("nyanja"). Kukughanaghanirika kuti mwezi ukapangika kufuma ku vinthu vya caro capasi ivyo vikaphulika apo cinthu cikulu ca ukulu wa [[Aresi]] cikatimbana na caro capasi, pafupifupi vyaka biliyoni 4.35 ivyo vyajumpha. Kufuma kutali, msana na usiku pa mwezi vikuwoneka nga ni kawonekero kakusintha ka mwezi, ndipo para mwezi ukujumpha mu mzgezge wa caro capasi, kufipa kwa mwezi kukuwoneka. Ukulu wa mwezi kuthambo ukuyana na wa zuŵa, ntheura mwezi ukuphimba zuŵa lose pa kufipa kwa zuŵa. [[Category:Chibwe|*]] q3piybp8oie8g0r4qaw3a8itfntd7y6 123635 123524 2026-11-03T15:50:53Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123635 wikitext text/x-wiki {{see also|Category:Miyezi{{!}}Miyezi ya caka}} [[file:FullMoon2010.jpg|thumb|Mwezi wa [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]].]] [[File:Jupiter and the Galilean Satellites.jpg|thumb|upright|Myezi ya [[Jupita]]: ''Io'', ''Europa'', ''Ganymede'', ''Callisto''.]] [[file:Moon symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|☾]] '''Mwezi''' (cimanyikwiro: [[file:moon decrescent symbol (fixed width).svg|20px|☾]] panji [[file:moon crescent symbol (fixed width).svg|20px|☽]]) ndiyo setilayiti ya kawiro yekha ya [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Ukuzunguliya caro capasi mu nthowa yakutalikilapo, pa mtunda uwo ukusintha mu caka, wapakati wa makilomita pafupifupi 378,000. Ukumalizga kuzunguliya kamoza (mwezi wa caka), kuyana na caro capasi na [[Zuŵa|zuŵa]], mu mazuŵa 29.5 ghaliwose. Mwezi na caro capasi vikukoleka na nkhongono ya kukoka, iyo njankhongono comene ku mbali izo zikulaŵiskana. Nkhongono izi ndizo zikwiziska comene kuzuzga na kucepa kwa maji gha mbwani pa caro capasi, ndipo zaguza mwezi kuti nyengo zose ulaŵiske caro capasi na cigaŵa cimoza ceneco. Kukakika uku kukupangiska nyengo ya kuzunguliya kwa mwezi pa ceneco (zuŵa la mwezi) kuyana na nyengo yake ya kuzunguliya caro capasi (mwezi wa caka). Pa kasandiro ka pasi, mwezi ni cinthu ca kuzitika kwa cibwe panji cibwe ca setilayiti. Kuzitika kwake ni magaŵa 1.2 pa 100 gha kuzitika kwa caro capasi, ndipo ukulu wake ni makilomita 3,474, pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinayi ca ukulu wa caro capasi. Mu [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]], ngukulu na wakuzitika kuluska cibwe cicoko ciliconse ico cikumanyikwa, ndipo ni mwezi wa cinkhondi pa ukulu na pa kuzitika, kweniso ni mwezi ukulu comene na wakuzitika comene kuyana na cibwe cake. Nkhongono ya kukoka ya pacanya pa mwezi njicoko pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinkhondi na cimoza ca ya caro capasi, pafupifupi hafu ya ya Aresi, ndipo njaciŵiri pa ukulu pa myezi yose ya Kanozgero ka Zuŵa pamanyuma pa Io, mwezi wa Jupita. Thupi la mwezi lili na vigaŵa vyakupambana na ni la malibwe, ndipo lili na maji, mphepo, na nkhongono ya umagineti vicoko comene. Pacanya pa mwezi paphimbika na fuvu, ilo comene ni vinthu vyakupepuka ivyo vikaphulika kufuma ku cikopa ca mwezi apo vinthu vikatimbana nawo. Cikopa ca mwezi cili na mazenje gha kutimbana; ghanyake ghaphya ghali na mizere yakuŵala. Mwezi ukaŵa na mapiri gha moto mpaka vyaka biliyoni 1.2 ivyo vyajumpha, ndipo mwala wakusungunuka ukafuma comene ku mbali ya pafupi ya mwezi, iyo cikopa cake ncifupi, ukazuzga mazenje gha kale, ndipo apo ukazizima ukapanga malo ghakufipa agho ghakuwoneka makola sono, ghakuchemeka ''maria'' ("nyanja"). Mwezi ukughanaghanirika kuti ukapangika kufuma ku vinthu vya caro capasi ivyo vikaphulika apo cinthu ca ukulu wa [[Aresi]] cikatimbana na caro capasi. Kusanda kwa kupima vyaka kwa vigaŵa vya mwala wakusungunuka wa mwezi kukulongora kuti mwezi ukapangika vyaka biliyoni 4.35 ivyo vyajumpha, pamanyuma mu mbiri ya Kanozgero ka Zuŵa. Kufuma kutali, msana na usiku vya zuŵa la mwezi vikuwoneka nga ni kawonekero kakusintha ka mwezi, ndipo para mwezi ukujumpha mu mzgezge wa caro capasi, kubisika kwa mwezi kukuwoneka. Ukulu wa mwezi kuthambo la caro capasi ukuyana pafupifupi na wa zuŵa, ntheura mwezi ukuphimba zuŵa lose pa kubisika kose kwa zuŵa. Mwezi ndiwo cinthu cakuŵala comene kuthambo usiku cifukwa ca ukulu wake wakuwoneka, nangauli kuwezga ungweru kwa pacanya pake nkhwakuyana na kwa phula la misewu. Pafupifupi magaŵa 59 pa 100 gha pacanya pa mwezi ghakuwoneka kufuma pa caro capasi cifukwa ca makona ghakupambana agho mwezi ungawonekera kuthambo, ndipo vigaŵa vinyake vya mbali ya kutali ya mwezi vikuwoneka. Mwezi waŵa kasupe wakuzirwa wa maghanoghano na vinjeru mu mbiri ya ŵanthu, ndipo wakaŵa wakuzirwa ku kasandiro ka caro cose, majandulo, visopa, luso, kupima nyengo, kasandiro ka kawiro, na maulendo gha mlengalenga. Maulendo ghakwamba gha mlengalenga ku cinthu ca kuwaro kwa caro capasi ghakaŵa ku mwezi, kwamba mu 1959 na kujumpha pafupi kwa Luna 1 (iyo yikatumika na Soviet Union), na kutimbana kwakukhumbika kwa Luna 2, kulondezgana mu 1966 na kukhala pasi makola kwakwamba (na Luna 9) na kunjira mu nthowa ya kuzunguliya (na Luna 10). Ŵanthu ŵakafika dankha mu nthowa ya kuzunguliya mwezi na Apollo 8 (iyo yikatumika na United States) pa 24 Zimya 1968, ndipo pamanyuma pacanya pa mwezi na Apollo 11 pa 20 Vuna 1969, ndipo ici cikapangiska mwezi kuŵa cinthu cekha ca kumwamba kuwaro kwa caro capasi ico ŵanthu ŵafikako. Pofika 1972, maulendo 6 gha Apollo ghakaŵa kuti ghafikiska ŵanthu 12 pa mwezi, ndipo ŵakakhalako mpaka mazuŵa ghatatu. Kupenda kuphya kwa mwezi na marobotiki, comene kusimikizga kuŵapo kwa maji pa mwezi, kwasazgirapo maghanoghano gha kuwezgera ŵanthu ku mwezi. Mwa agha muli ndondomeko ya Artemis, kusazgapo ulendo wa Artemis II wa ŵanthu kujumpha pafupi na mwezi mu 2026. == Mazina na Muzu wa Lizgu == Zina la Cingelezi la setilayiti ya kawiro ya caro capasi kanandi likulembeka kuti ''Moon'', na M yikulu. Lizgu lakuti ''moon'' likufuma ku Cingelezi ca kale ''mōna'', ilo likufuma ku ''*mēnōn'', ilo nalo likufuma ku Proto-Indo-European ''*mēnsis'' ("mwezi wa caka"), ilo lingakolerana na lizgu lakung'anamula "kupima [nyengo]". Mu Citumbuka, lizgu lakuti ''mwezi'' nalo likung'anamula cinthu ca kumwamba na nyengo ya mazuŵa pafupifupi 30. Zina la Cilatini la mwezi ni ''lūna''. Lizgu la Cingelezi lakuti ''lunar'' likafuma ku Cilatini, panyake kwizira mu Cifulenci. Mu malemba gha kasandiro na mu nkhani zakupeka za kasandiro, mwezi nyengo zinyake ukuchemeka ''Luna'' kuti upambane na myezi yinyake. Mu ndakatulo, ''Luna'' lingang'anamula so mwezi wakulongoreka nga ni mwanakazi. Lizgu la Cigiriki ca kale ''selḗnē'' likang'anamulanga mwezi nga ni cinthu ca kumwamba, na so ciuta mwanakazi wa mwezi Selene. Lizgu la Cingelezi lambura kugwiliskirika ntchito kanandi lakuti ''selenian'' likulongosora mwezi nga ni caro. Muzu wakuti ''seleno-'' ukuwoneka mu mazgo nga ni ''selenography'' (kusanda pacanya pa mwezi). Vimanyikwiro vya astronome vya mwezi ni ☽ na ☾, mwaciyelezgero mu M☾, "kuzitika kwa mwezi". === Kagaŵiro === Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kasandiro ka Nyenyezi (IAU) ukuchema setilayiti ya caro capasi kuti "the Moon", na M yikulu. Setilayiti zinyake za kawiro za vibwe zikuchemeka "moons", na m yicoko. Mu mbiri, mwezi ukaŵa umoza mwa vibwe vya kale, mu ng'anamulo la kale la cinthu cakwendakwenda kuthambo. Apo Galileo wakasanga setilayiti izo zikuzunguliya Jupita, wakazichema kuti "myezi" cifukwa, nga ni mwezi, zingawonekera kuŵa vibwe ivyo vikuzunguliya cibwe cinyake. Ŵakumanya ŵanyake ŵakulondezga ng'anamulo la kasandiro ka pasi ilo likugaŵa myezi nga ni vibwe ivyo vikuzunguliya zuŵa apo vikuzunguliya so cibwe cinyake. Para tikulaŵiska kufuma ku zuŵa, mwezi ukuzunguliya zuŵa, ndipo caro capasi cikusintha pacoko nthowa yake. Ici capangiska ŵasandi ŵanyake kuyowoya kuti mwezi ungawonekera kuŵa cibwe, mu mbiri na mu kawiro kake, ndipo kuzitika kwake kungakwana kutozga nthowa yake kuzunguliya zuŵa usange ukaŵa paŵekha. Ŵanyake ŵakuti ici cikung'anamula kuti caro capasi na mwezi ni cibwe caŵiri. IAU yilije ng'anamulo la vibwe mu ndondomeko ya viŵiri, panji la ico cikupanga ndondomeko ya cibwe caŵiri, kweni ŵasandi ŵanandi ŵakuzomerezgana kuti ici cingakhumba pakati pa kuzitika kwa mwezi na caro capasi kuŵa kuwaro kwa caro capasi, ico nchambura kuŵa nthena. == Mbiri ya Kawiro == === Kapangikiro === Kupima vyaka kwa vigaŵa vya mwezi kukulongora kuti mwezi ukapangika mu vyaka miliyoni 200 vyakwamba pamanyuma pa kwamba kwa Kanozgero ka Zuŵa. Kupima kwakugomezgeka comene pa mitundu yikulu ya malibwe kukulongora vyaka biliyoni 4.35. Ghanoghano ilo likuzomerezgeka comene ni lakuti caro capasi na mwezi vikapangika pamanyuma pa kutimbana kukulu kwa cinthu ca ukulu wa Aresi (cakuchemeka Theia) na caro capasi ca kale. Kutimbana kwa mphepete uku kukaponya vinthu mu nthowa ya kuzunguliya caro capasi, ndipo vinthu ivi vikawunjikana na kupanga mwezi kuwaro pacoko kwa mphaka ya Roche ya caro capasi. Kutimbana kukulu kukughanaghanirika kuti kukacitikanga kanandi mu Kanozgero ka Zuŵa ka kale. Viyelezgero vya makompyuta vya kutimbana kukulu vyapeleka vyakufumapo ivyo vikukolerana na kuzitika kwa mtima wa mwezi na nkhongono ya kuzunguliya ya caro capasi na mwezi. Viyelezgero ivi vikulongora kuti cigaŵa cikulu ca mwezi cikafuma ku cinthu ico cikatimbana, m'malo mwa caro capasi ca kale. Kweni viyelezgero vya kufuma 2007 vikulongora kuti cigaŵa cikulu ca mwezi cikafuma ku caro capasi ca kale. Vinthu vinyake vya mukati mwa Kanozgero ka Zuŵa nga ni Aresi na Vesta, kuyana na malibwe gha mlengalenga agho ghakufumako, vili na kapangikiro ka okisijeni na tungsten kakupambana comene na ka caro capasi. Kweni caro capasi na mwezi vili na kapangikiro kakuyana pafupifupi. Kuyana uku kungalongosoreka na kusazganika kwa vinthu vyakuzgoka mphepo ivyo vikapanga vyose viŵiri pamanyuma pa kutimbana, nangauli pali mphindano pa ici. Kutimbana kukafumiska nkhongono zakukwana kusungunuska vinthu vyakuphulika na cikopa ca caro capasi, kupanga nyanja ya mwala wakusungunuka. Vinthu vyakusungunuka vyakuphulika vingaŵa kuti vikawunjikana so mu ndondomeko ya caro capasi na mwezi. Mwezi uwo ukapangika uphya ungaŵa kuti ukaŵa na nyanja yake ya mwala wakusungunuka; kuzika kwake kukughanaghanirika kuŵa kufuma pafupifupi makilomita 500 mpaka 1,737. Vigaŵa viŵiri vya ukulu wa vigaŵa vikulu vya mtunda mu cigaŵa ca pasi ca caro capasi vyasacizgika kuŵa vyakusyala vya Theia ivyo vicali mukati mwa caro capasi. Viyelezgero vya makompyuta vyakulunjika comene vikusanga kuti kutimbana kukulu kungaŵika luŵiro setilayiti ya kuzitika na unandi wa cisulo wakuyana na wa mwezi mu nthowa yakutali mwakukwana kufuma ku caro capasi kuti yileke kunangika na nkhongono ya kukoka (kuwaro kwa mphaka ya Roche). Nanga ni setilayiti izo pakwamba zikujumpha mukati mwa mphaka ya Roche zingapona, mwa kuwuskika vigaŵa vinyake na pamanyuma kukankhika ku nthowa zisani na zakukhazikika. Nangauli ghanoghano la kutimbana kukulu likulongosora ukaboni unandi, mafumbo ghanyake ghacali ghambura kuzgoleka, ghanandi ghakukhwaskana na kapangikiro ka mwezi. Viyelezgero ivyo mwezi ukutora cigaŵa cikulu ca caro capasi ca kale nvyakusuzga kukolerana na vyakusangika vya usungunu wa pasi pa zirconium, okisijeni, silicon, na vigaŵa vinyake. === Kukura kwa Kawiro === Mwezi uwo ukapangika uphya ukazunguliyanga caro capasi pafupi comene kuluska sono. Ntheura cilichose cikawonekanga cikulu comene kuthambo la cinyake, kubisika kukacitikanga kanandi, ndipo nkhongono za kukoka zikaŵa zikulu. Cifukwa ca nkhongono za kukoka, nthowa ya mwezi kuzunguliya caro capasi yakura comene, ndipo yikutora nyengo yitali. Pamanyuma pa kupangika, mwezi wazizima ndipo mphepo yake yinandi yawuskika. Pacanya pa mwezi pakusintha kufuma apo na kutimbana kukulu na kucoko kunandi, ndipo kwapanga malo ghakuŵa na mazenje gha vyaka vyose. Mwezi ukaŵa na mapiri gha moto mpaka vyaka biliyoni 1.2 ivyo vyajumpha, ndipo agha ghakapanga ''maria'' ghakuwoneka comene. Mwala wakusungunuka unandi wa ''maria'' ukafuma mu nyengo ya Imbrian, vyaka biliyoni 3.3–3.7 ivyo vyajumpha, nangauli unyake ngwa vyaka biliyoni 1.2 pera ndipo unyake ngwa vyaka biliyoni 4.2. Kuthandazgika kwa mwala uwu nkhwambura kuyana, ndipo ukuwoneka comene ku mbali ya pafupi ya mwezi. Vifukwa vya ici vindamanyikwe, nangauli kufupi kwa cikopa ku mbali ya pafupi kukughanaghanirika kuŵa cifukwa cimoza. Vifukwa vya kuthandazgika kwa malo ghapacanya gha mwezi ku mbali ya kutali navyo vindamanyikwe makola. Kupima kukulongora kuti cikopa ca mbali ya pafupi ncifupi kuluska ca mbali ya kutali. Malongosoro ghanyake ni ghakuti kutimbana kukulu ku mbali ya pafupi kungaŵa kuti kukapepuska mwala wakusungunuka kuthiririka pacanya. === Nyengo za Kasandiro ka Pasi pa Mwezi === Nyengo za kasandiro ka pasi pa mwezi zikuthemba kutimbana kwakuwoneka comene, nga ni mazenje gha mphete zinandi nga ni Nectaris, Imbrium, na Orientale, agho ghali na ukulu wa makilomita mahandiredi mpaka masauzandi, ndipo ghali na vinthu vyakuphulika ivyo vyathandazgika kutali. Nyengo izi zikuthyika mazina gha vimanyikwiro vyake, kufuma ku mazenje ghanandi kuwaro kwa ''maria'' ghakufipa, ku ''maria'' na mazenje gha pamanyuma, na pakumalira ku mazenje ghaphya, ghacali ghakuŵala na ghakuwoneka makola, ghakuŵa na mizere nga ni Copernicus panji Tycho. Kusoŵa kwa mphepo, nyengo, na ndondomeko za pasi za sonosono kukung'anamula kuti mazenje ghanandi agha ghakusungika makola. Nangauli mazenje ghacoko pera gha mphete zinandi ghapimika vyaka mwakusimikizgika, ngakovwira pa kupeleka vyaka vyakuyaniska. Cifukwa mazenje gha kutimbana ghakuwunjikana pa luŵiro lwakuyana pafupifupi, kupenda unandi wa mazenje pa malo kungagwiliskirika ntchito kupima vyaka vya pacanya. Kweni pakwenera kupwelelera na nthowa iyi cifukwa pangaŵa mazenje ghaciŵiri. Vinthu vyakuphulika pa kutimbana vingapanga mazenje ghaciŵiri agho kanandi ghakuwoneka mu magulu panji mu mizere, kweni ghangawoneka so paŵekha kutali na apo kutimbana kukacitikira. Agha ghangayana na mazenje ghakwamba, ndipo ghangaŵa ghanandi mu mazenje ghacoko, ntheura kuŵapo kwawo kwambura kumanyikwa kungananga kupima vyaka. Vyaka vya malibwe ghakusungunuka na kutimbana agho ghakawunjikika mu maulendo gha Apollo vili pakati pa vyaka biliyoni 3.8 na 4.1: ici cagwiliskirika ntchito kusacizga nyengo ya Kutimbana Kukulu kwa Pamanyuma, ya kusazgikira kwa kutimbana. Vithuzi vyakulunjika comene vya Lunar Reconnaissance Orbiter mu vyaka vya m'ma 2010 vikulongora kuti luŵiro lwa sono lwa kupangika kwa mazenje lukujumpha comene ivyo vikaghanaghanirika kale. Ndondomeko ya mazenje ghaciŵiri yikughanaghanirika kusazganya masentimita ghaŵiri gha pacanya gha fuvu mu vyaka 81,000. Luŵiro ili lukujumpha kahandiredi luŵiro ilo likapimika kufuma ku kutimbana kwa tumalibwe tucoko pera. === Ivyo Vikulindilirika Munthazi === Pamanyuma pa vyaka biliyoni 5, mwezi uzamuzunguliya kutali na caro capasi na magaŵa 40 pa 100 kuluska sono. Kweni pafupifupi vyaka biliyoni 2 mpaka 3 pamanyuma pa ici, zuŵa lizamuŵa nyenyezi yikulu yakufiira. Usange zuŵa lizamuphimba caro capasi na mwezi, kukwekana na mphepo ya zuŵa kungapangiska mtunda pakati pa caro capasi na mwezi kucepa mpaka mwezi wanjire mukati mwa mphaka ya Roche ya caro capasi, ndipo ungaphwanyika. == Vimanyikwiro vya Kawiro == === Ukulu na Kuzitika === Mwezi ni setilayiti ya kawiro ya cinkhondi pa ukulu (pa ukulu na pa kuzitika) mu Kanozgero ka Zuŵa. Ungagaŵika nga ni mwezi wa kuzitika kwa cibwe, ntheura ni cibwe ca setilayiti kuyana na ng'anamulo la kasandiro ka pasi. Ngucoko kuluska Mekyuri kweni ngukulu comene kuluska cibwe cicoko cikulu comene ca Kanozgero ka Zuŵa, Pulutu. Mwezi ni setilayiti yaciŵiri pa kukhwima mu Kanozgero ka Zuŵa, pamanyuma pa Io. Na kuzitika kwa cigaŵa cimoza pa 81 ca kwa caro capasi, na ukulu wa makilomita pafupifupi 3,500 (kujumpha cigaŵa cimoza pa vinayi ca ukulu wa caro capasi), mwezi ni setilayiti ya kawiro yikulu comene mu Kanozgero ka Zuŵa kuyaniska na cibwe cake. Cisko ca mwezi cikuyana na usani wa Australia, Ulaya, panji United States. Malo ghose gha pacanya pa mwezi ni makilomita gha mbali zinayi pafupifupi miliyoni 38, ghakuyana na gha Amerika yose. === Mawonekero === Pakwamba mwezi ukaŵa na mawonekero ghakukhazikika na kukoka kwa ceneco, kweni kufuma apo wasintha. Ni mpira wakutalikilapo pacoko comene cifukwa ca kukwekeka na nkhongono za kukoka, ndipo mzere wake mutali wapendama makona 30 kufuma ku kulaŵiska caro capasi, cifukwa ca kupambana kwa nkhongono ya kukoka uko kukufuma ku mazenje ghakulu gha kutimbana. Mawonekero ghake ngatali kuluska ivyo nkhongono za kukoka za sono zingalongosora. "Cifufu ca kale" ici cikulongora kuti mwezi ukakhwima apo ukazunguliyanga pa hafu ya mtunda wake wa sono kufuma ku caro capasi, ndipo sono ngwakuzizima comene kuti mawonekero ghake ghawelere ku kukhazikika pa mtunda wake wa sono. Mazuŵa ghano, kusintha kwa cikopa na nkhongono za kukoka kukupanga waka tumapiri tucoko twa kuphwanyika kwa cikopa. === Kazengero === Mwezi uli na vigaŵa vyakupambana pa usungunu: cikopa, cigaŵa capakati, na mtima. Uli na mtima wa mukati wakukhwima wa cisulo cinandi, wa ukulu wapakati panyake wa makilomita 240 pera, na mtima wa kuwaro wa vinthu vyakuthira, comene cisulo cakusungunuka, wa ukulu wapakati wa makilomita pafupifupi 300. Kuzunguliya mtima kuli cigaŵa cakusungunuka pacoko ca ukulu wapakati wa makilomita pafupifupi 500. Kazengero aka kakughanaghanirika kuti kakapangika apo nyanja ya mwala wakusungunuka ya mwezi wose yikakhwimanga pacoko pacoko pamanyuma pa kupangika kwa mwezi vyaka biliyoni 4.5 ivyo vyajumpha. Kukhwima kwa nyanja iyi ya mwala wakusungunuka kungaŵa kuti kukapanga cigaŵa capakati ca vinthu vyakuzitika apo vinthu nga ni ''olivine'' na ''pyroxene'' vikabiranga pasi; apo pafupifupi vigaŵa vitatu pa vinayi vya nyanja ya mwala wakusungunuka vikakhwima, vinthu vyakupepuka vya ''plagioclase'' vikapangika na kuyandama kuŵa cikopa pacanya. Vinthu vyaumaliro kukhwima vingaŵa kuti pakwamba vikaŵa pakati pa cikopa na cigaŵa capakati, na unandi ukulu wa vigaŵa ivyo vikupanga kufunda. Kuyana na ghanoghano ili, mapu gha usungunu agho ghakapangika kufuma mu nthowa ya kuzunguliya ghakulongora kuti cikopa cikupangika comene na ''anorthosite''. Vigaŵa vya malibwe gha mwezi vya mwala wakusungunuka uwo ukafuma pacanya kufuma ku kusungunuka kwa cigaŵa capakati vikusimikizga kapangikiro ka cigaŵa capakati, ako kali na cisulo cinandi kuluska ca caro capasi. Cikopa cili na unandi wapakati wa makilomita pafupifupi 50. Kweni mtima wa mwezi ngucoko, wa ukulu wapakati wa makilomita pafupifupi 350 panji pasi, pafupifupi magaŵa 20 pa 100 gha ukulu wapakati wa mwezi. Kapangikiro kake kakumanyikwa makola yayi kweni panyake ni cisulo cakusazganika na sulfure na nickel pacoko. Kupenda kuzunguliya kwa mwezi uko kukusintha mu nyengo kukulongora kuti mtima ngwakusungunuka pacoko. Kukanikizga pa mtima wa mwezi kukughanaghanirika kuŵa GPa 5 (kanandi kakulu nga ni mphepo ya caro capasi kanandi 49,000). === Nkhongono ya Kukoka === Pakati, nkhongono ya kukoka pacanya pa mwezi ni 1.62 m/s², pafupifupi hafu ya ya pacanya pa Aresi na pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinkhondi na cimoza ca ya caro capasi. Pa myezi ya vibwe, mwezi uli na nkhongono ya kukoka ya pacanya yaciŵiri pa ukulu, pamanyuma pa Io. Luŵiro lwa kuthaŵa nkhongono yake ni makilomita 2.38 pa liŵiri. Nkhongono ya kukoka ya mwezi njambura kuyana pose. Vyakulongosora vya nkhongono iyi vyapimika mwa kulondezga kusintha kwa vyakutumika vya wayilesi vyakufuma ku vyombo vya mlengalenga ivyo vikuzunguliya mwezi. Vimanyikwiro vikulu vya nkhongono ya kukoka ya mwezi ni ma''mascon'', malo gha nkhongono ya kukoka yikulu comene agho ghakukolerana na mazenje ghanyake ghakulu gha kutimbana, ndipo ghakufuma pacoko ku mwala wakusungunuka wakukhwima wa ''maria'' uwo ukazuzga mazenje agha. Malo agha ghakukhwaska comene nthowa za vyombo vya mlengalenga ivyo vikuzunguliya mwezi. Pali mafumbo ghanyake: mwala wakusungunuka pera ungalongosora kupambana kose kwa nkhongono ya kukoka yayi, ndipo ma''mascon'' ghanyake ghakukolerana na mapiri gha moto gha ''maria'' yayi. Cigaŵa umo nkhongono ya kukoka ya mwezi yikuluska ya caro capasi cili na ukulu wapakati wa makilomita 60,000 (ndiko kuti, pasi pa cigaŵa cimoza pa vinkhondi na cimoza ca mtunda wa makilomita 378,000 pakati pa mwezi na caro capasi). Malo agha ghakuchemeka mlengalenga wa pakati pa caro capasi na mwezi. === Nkhongono ya Umagineti === Mwezi uli na nkhongono ya umagineti ya kuwaro ya pasi pa nanotesla 0.2, panji pasi pa cigaŵa cimoza pa 100,000 ca ya caro capasi. Mwezi ulije nkhongono ya umagineti ya mwezi wose; uli waka na umagineti mu cikopa. Mbiri ya nkhongono ya umagineti ya mwezi njambura kuzomerezgeka na wose, ndipo pacali kusoŵa kuzomerezgana pa nkhongono na nyengo ya nkhongono ya umagineti ya kale ya mwezi. Kupima kunandi kwacitika pa vigaŵa vya mwezi ivyo vikawunjikika mu maulendo gha Apollo. Kupima uku kukulongora kuti nkhongono ya umagineti ya kale ya mwezi yikaŵa na nyengo ziŵiri zakupambana. Mu nyengo yakwamba (vyaka biliyoni 4.5 mpaka 3.56 ivyo vyajumpha), nkhongono ya umagineti yikafika pafupifupi ma''microtesla'' 100, pafupi na ya caro capasi ya sono. Nyengo yaciŵiri yikaŵa yitali comene (vyaka biliyoni 3.58 mpaka 1 ivyo vyajumpha), kweni yambura nkhongono comene, yikufika ma''microtesla'' 5–7 pera. Nchambura kuthekera kuti ndondomeko yimoza ya kwenda kwa kufunda panji kwa vinthu yikapanga mbiri iyi kwambura kukhwaskika na vinthu vya kuwaro. Mu maghanoghano, umagineti unyake uwo wasyala ungafuma ku nkhongono za umagineti za kanyengo kacoko izo zikapangika pa kutimbana kukulu kwizira mu kukura kwa mitambo ya ''plasma''. Mitambo iyi yikupangika pa kutimbana kukulu mu nkhongono ya umagineti iyo yilipo. Ici cikukhozgeka na malo gha umagineti ukulu comene mu cikopa agho ghali pafupi na mbali yinyake ya mwezi kufuma ku mazenje ghakulu gha kutimbana. === Mphepo === Mwezi uli na mphepo iyo ni cigaŵa ca kuwaro comene pera, iyo njicoko comene mwakuti pafupifupi njambura kuŵapo, ndipo kuzitika kwake kose ndambura kufika matani 10. Kukanikizga pacanya kwa mphepo iyi yicoko ni pafupifupi 3 × 10⁻¹⁵ ya mphepo ya caro capasi; kukusintha na zuŵa la mwezi. Yikufuma ku mphepo izo zikufuma mu mwezi na ku vinthu ivyo vikuphulika apo tuvinthu twa mphepo ya zuŵa tukutimbana na dongo la mwezi. Vigaŵa ivyo vyasangika ni sodiyamu na potasiyamu, ivyo vikupangika na kutimbana uku (vikusangika so mu mphepo za Mekyuri na Io); hiliyamu-4 na neon kufuma ku mphepo ya zuŵa; na argon-40, radon-222, na polonium-210, ivyo vikufuma mu mwezi pamanyuma pa kupangika na kunangika kwa vinthu vya mtima wa vimenyu mu cikopa na cigaŵa capakati. Kusoŵa kwa vigaŵa nga ni okisijeni, naitirojeni, kaboni, haidrojeni na magnesiyamu, ivyo vilipo mu fuvu, kukumanyikwa yayi. Nthunthu ya maji yikasangika na Chandrayaan-1 ndipo yikusintha kuyana na malo kufuma ku mzere wapakati, ndipo yili yinandi comene pa makona pafupifupi 60–70; panyake yikufuma ku cisanu ca maji mu fuvu ico cikuzgoka mphepo. Mphepo izi zikuwelera mu fuvu cifukwa ca nkhongono ya kukoka ya mwezi panji zikutayika mu mlengalenga, kwali kwizira mu kukanikizga kwa ungweru wa zuŵa panji, usange zili na magesi, mwa kupyelekeka na nkhongono ya umagineti ya mphepo ya zuŵa. Mtambo wa fuvu wa nyengo zose ulipo kuzunguliya mwezi, uwo ukupangika na tuvinthu tucoko twakufuma ku nyenyezi za mcira. Matani 5 gha tuvinthu twa nyenyezi za mcira ghakughanaghanirika kutimbana na mwezi maora 24 ghaliwose, ndipo ici cikuphulika tuvinthu twa fuvu. Fuvu likukhala pacanya pa mwezi pafupifupi maminiti 10: maminiti 5 kukwera na maminiti 5 kuwa. Pakati, makilogalamu 120 gha fuvu ghali pacanya pa mwezi, ghakukwera mpaka makilomita 100 pacanya. Kupenda kwa fuvu kwa LADEE kukasanga kuti unandi wa tuvinthu ukaŵa ukulu comene pa kuwa kwa malibwe gha mlengalenga gha Geminid, Quadrantid, Northern Taurid, na Omicron Centaurid, apo caro capasi na mwezi vikujumpha mu vyakusyala vya nyenyezi za mcira. Mtambo wa fuvu wa mwezi ngwambura kuyana, ndipo ngwakukhwima comene pafupi na mphaka pakati pa mbali ya msana na mbali ya usiku ya mwezi. Kusanda kwa vigaŵa vya mwala wakusungunuka wa mwezi ivyo vikatoleka mu maulendo gha Apollo kukulongora kuti mwezi kale ukaŵa na mphepo yikulu pacoko kwa nyengo ya vyaka miliyoni 70 pakati pa vyaka biliyoni 3 na 4 ivyo vyajumpha. Mphepo iyi, iyo yikafuma ku mphepo izo zikafumanga mu mapiri gha moto gha mwezi, yikaŵa kaŵiri kuluska ya Aresi ya sono. Mphepo ya kale ya mwezi yikawuskika pakumalira na mphepo ya zuŵa na kuthandazgika mu mlengalenga. === Vyakucitika vya Pacanya === Nkhongono zakunanga kufuma ku nkhongono za kuthambo, tuvinthu twa nyutironi utu zikupanga, na zuŵa vikupangiska unandi wapakati wa nkhongono izi wa ma''millisievert'' 1.369 pa zuŵa pa msana wa mwezi, ico ni kaŵiri na hafu kuluska pa Malo gha Mlengalenga gha Pakati pa Vyaro, kankhondi mpaka kakhumi kuluska pa ulendo wa ndege kujumpha Mbwani ya Atlantic, na kamahandiredi ghaŵiri kuluska pacanya pa caro capasi. Kuyaniska, unandi wapakati ni ma''millisievert'' 1.84 pa zuŵa pa ulendo wa ku Aresi na pafupifupi 0.64 pa zuŵa pa Aresi yeneyiyo. Ungweru wa zuŵa ukupeleka so magesi ku fuvu la mwezi lakuphalaza comene ndipo ukulipangiska kuyandama. Ici cikovwira kuthandazgika luŵiro kwa fuvu la mwezi lakukakatira, ilo likunanga mapapu na vilwero. Pacanya pa mwezi pakuŵa na kufunda kwakupambana kufuma 120 °C mpaka −171 °C kuyana na ungweru wa zuŵa. Cifukwa ca kusoŵa kwa mphepo, kufunda kwa malo ghakupambana kukusintha comene kuyana na usange ghali mu ungweru wa zuŵa panji mu mzgezge, ntheura mawonekero gha malo ghakugwira ntchito yikulu pa kufunda kwa malo. Vigaŵa vya mazenje ghanandi, comene pasi pa mazenje ghanandi gha ku mphaka za mwezi, vili mu mzgezge nyengo zose. Mazenje agha gha mdima wa muyirayira ghali na kuzizima kukulu comene. Lunar Reconnaissance Orbiter yikapima kufunda kwapasi comene kwa nyengo ya kufunda mu mazenje gha ku mphaka ya kumwera pa −238 °C na −247 °C pera pafupi na nyengo ya kuzizima mu zenje la Hermite ku mphaka ya kumpoto. Uku ndiko kuzizima kukulu comene mu Kanozgero ka Zuŵa uko combo ca mlengalenga cikapimapo, kuzizima kuluska nanga ni pacanya pa Pulutu. Pacanya pa cikopa ca mwezi pali cigaŵa ca pacanya ca fuvu lakuphwanyika comene na kutimbana, comene lakuzirima, ilo likupangika na kutimbana. Fuvu lakupepuka comene, dongo la mwezi la galasi la silicon dioxide, likuyana na cisanu pa kukhwaska ndipo lili na fungo nga ni la mfuti iyo yaphulika. Fuvu la malo gha kale kanandi ndakukhwima kuluska la malo ghaphya: likupambana mu unandi kufuma mamita 10–15 mu malo ghapacanya na mamita 4–5 mu ''maria''. Pasi pa fuvu ili pali cigaŵa ca malibwe ghakuphwanyika comene ca makilomita ghanandi. Vyakucitika vikulu ivi vikughanaghanirika kupangiska kuti mabakiteriya ghaleke kupona pa vyombo vya mlengalenga pa mwezi kujumpha nyengo ya kuzunguliya kamoza kwa mwezi. === Vimanyikwiro vya Pacanya === Mawonekero gha malo gha mwezi ghapimika na laser na kupenda vithuzi. Cimanyikwiro cikulu comene ni dimba likulu la South Pole–Aitken ku mbali ya kutali, la ukulu wa makilomita pafupifupi 2,240, zenje likulu comene pa mwezi na laciŵiri pa ukulu mu Kanozgero ka Zuŵa. Na kuzika kwa makilomita 13, pasi pake ndipo pali malo ghapasi comene pacanya pa mwezi, ghakufika −9.178 km mu zenje lifupi mukati mwa zenje la Antoniadi. Malo ghapacanya comene pa mwezi, kusazgapo ghakuchemeka Selenean summit pa makilomita 10.629, ghali ku kumpoto-kumafumiro kwa dimba ili, ndipo ghangaŵa kuti ghakakhwimiska na kutimbana kwa mphepete uko kukapanga dimba la South Pole–Aitken. Madimba ghanyake ghakulu gha kutimbana nga ni Imbrium, Serenitatis, Crisium, Smythii, na Orientale ghali na malo ghapasi na mphepete zapacanya. Mbali ya kutali ya mwezi njapacanya na makilomita pafupifupi 1.9 kuluska mbali ya pafupi. Kusangika kwa tumapiri twa kuphwanyika kukulongora kuti mwezi wacepa na mamita pafupifupi 90 mu vyaka biliyoni yimoza vyaumaliro. Vimanyikwiro vyakuyana vilipo pa Mekyuri. Mare Frigoris, dimba pafupi na mphaka ya kumpoto ilo likaghanaghanirikanga kuŵa lakufwa, laphwanyika na kusamika. Cifukwa mwezi ulije vigaŵa vikulu vya pasi vyakwenda, kusintha kwa pasi kukucitika pacoko pacoko, ndipo kuphwanyika kukupangika apo ukutaya kufunda. Ŵasandi ŵasimikizga kuŵapo kwa phanga pa mwezi pafupi na Nyanja ya Mtendere, pafupi na malo agho Apollo 11 yikakhala mu 1969. Phanga ili, ilo lamanyikwa kuŵa mlomo wa thumbu la mwala wakusungunuka ilo lakhoŵa, ndisani mamita pafupifupi 45 na litali mpaka mamita 80. Kusanga uku ndiko kusimikizga kwakwamba kwa mlomo wa phanga la mwezi. Kupenda kukathemba vithuzi ivyo vikatoreka mu 2010 na Lunar Reconnaissance Orbiter ya NASA. Kufunda kwakukhazikika kwa phanga kwa pafupifupi 17 °C kungapeleka malo ghawemi ku ŵakwenda mu mlengalenga munthazi, ndipo kungaŵavikilira ku kufunda kukulu, ungweru wa zuŵa, na tumalibwe tucoko twa mlengalenga. Kweni pali masuzgo nga ni kunjira na ngozi ya kuwa kwa malibwe. Kusanga uku kukupeleka mwaŵi wa malo gha kukhala pa mwezi munthazi panji malo gha kubisamako pa ngozi. ==== Vimanyikwiro vya Mapiri gha Moto ==== Vimanyikwiro vikulu ivyo vikuwoneka kufuma pa caro capasi na maso ni malo ghakufipa na ghambura vimanyikwiro vinandi gha mwezi agho ghakuchemeka ''maria'' (cimoza ''mare''; kufuma ku Cilatini "nyanja", cifukwa kale ŵakaghanaghananga kuti ghakazura maji), agho ni madimba ghakulu gha mwala wakusungunuka wa kale uwo wakhwima. Nangauli ukuyana na wa pa caro capasi, mwala uwu wa mwezi uli na cisulo cinandi ndipo ulije vinthu ivyo vyasinthika na maji. Mwala unandi uwu ukafuma panji ukathiririka mu malo ghapasi agho ghakukolerana na mazenje gha kutimbana, nangauli malo ghakulu comene gha mwala uwu pa mwezi, Oceanus Procellarum, ghakukolerana na zenje lakuwoneka la kutimbana yayi. Nyengo zakupambana za kuthiririka kwa mwala mu ''maria'' kanandi zingamanyikwa na kupambana kwa kuŵala kwa pacanya na mphepete zakuwoneka za kuthiririka. Apo ''maria'' ghakapangikanga, kuzizima na kucepa kwa mwala wakusungunuka kukapanga tumapiri twakukwinyika mu malo ghanyake. Tumilonga twakuzunguliyazunguliya, utu tukusangika mu na kuzunguliya ''maria'', panyake ni minjololo ya mwala wakusungunuka iyo yikafwa panji mathumbu gha mwala wakusungunuka agho ghakhoŵa. Mapiri gha moto gha ''maria'' ghasintha mazenje gha kutimbana mu nthowa zinandi, kusazgapo kughazuzga pa unandi wakupambana, na kukwezga na kuphwanya pasi pake kufuma ku kukwera kwa vinthu vya ''maria'' pasi pake. Pafupifupi ''maria'' ghose ghali ku mbali ya pafupi ya mwezi, ndipo ghakuphimba magaŵa 31 pa 100 gha pacanya pa mbali ya pafupi kuyaniska na magaŵa 2 pa 100 gha mbali ya kutali. Panyake ici nchifukwa ca kuwunjikana kwa vigaŵa vyakupanga kufunda pasi pa cikopa ku mbali ya pafupi, ivyo vingaŵa kuti vikapangiska cigaŵa capakati ca pasi pake kufunda, kusungunuka pacoko, kukwera pacanya na kuphulika. Ukaboni wa mapiri gha moto gha sonosono pa mwezi wasangika pa malo 70 ghambura kunozgeka gha ''maria'', ghanyake gha vyaka pasi pa miliyoni 50. Vigaŵa vyakuŵala vya mwezi vikuchemeka ''terrae'', panji kanandi malo ghapacanya, cifukwa ngapacanya kuluska ''maria'' ghanandi. Vyaka vyake vyapimika kuŵa biliyoni 4.4, ndipo vingaŵa vinthu vya ''plagioclase'' ivyo vikawunjikana mu nyanja ya mwala wakusungunuka ya mwezi. Kupambana na caro capasi, palije mapiri ghakulu gha mwezi agho ghakughanaghanirika kupangika cifukwa ca kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi. ==== Mazenje gha Kutimbana ==== Ndondomeko yikulu ya pasi iyo yakhwaska pacanya pa mwezi ni kupangika kwa mazenje gha kutimbana, agho ghakupangika apo vibwe vicoko vya malibwe na nyenyezi za mcira vikutimbana na pacanya pa mwezi. Kukughanaghanirika kuti pali mazenje pafupifupi 300,000 ghakusani kujumpha kilomita 1 ku mbali ya pafupi ya mwezi. Mazenje gha mwezi ghali na mawonekero ghakupambana, kuyana na ukulu wawo. Kufuma ku ghacoko kuya ku ghakulu, mitundu yikulu ni mazenje ghapepuka gha mawonekero gha mbale na mphepete zakukwera, mazenje ghakusuzga gha pasi pakugonera, vikuta vya masitepu na mapiri gha pakati, madimba gha mphete ya mapiri, na madimba gha mphete ziŵiri panji kujumpha. Mazenje ghanandi comene gha kutimbana ngakuzunguliya, kweni ghanyake, nga ni Cantor na Janssen, ghali na mawonekero gha mbali zinandi, panyake cifukwa ca kuphwanyika kwa pasi pake. Ghanyake, nga ni Messier ziŵiri, Schiller, na Daniell, ngatali. Utali uwu ungafuma ku kutimbana kwa mphepete comene, kutimbana kwa vibwe vicoko viŵiri, kuphwanyika kwa cinthu pambere cindatimbane, panji kutimbana kwaciŵiri kwa pafupi pafupi. ==== Vizungulizgo vya Mwezi ==== Vizungulizgo vya mwezi ni vimanyikwiro vya fumbo ivyo vikusangika pacanya pose pa mwezi. Vikuwezga ungweru comene, vikuwoneka nga ni viphya (ndiko kuti vili na vimanyikwiro vya fuvu liphya), ndipo kanandi vili na mawonekero ghakuzunguliyazunguliya. Mawonekero ghawo kanandi ghakuwoneka makola cifukwa ca malo ghakufipa agho ghakwenda pakati pa vizungulizgo vyakuŵala. Vili mu malo agho nkhongono ya umagineti ya pacanya njikulu, ndipo vinandi vili ku mbali yinyake ya mwezi kufuma ku kutimbana kukulu. Vizungulizgo vyakumanyikwa ni Reiner Gamma na Mare Ingenii. Vikughanaghanirika kuŵa malo agho ghakavikilirika pacoko ku mphepo ya zuŵa, ntheura ghakusinthika pacoko pacoko na nyengo ya mlengalenga. === Kuŵapo kwa Maji === Maji ghakuthira ghangakhalilira pacanya pa mwezi yayi. Para ghakhwaskika na ungweru wa zuŵa, maji ghakugaŵika luŵiro na ungweru na kutayika mu mlengalenga. Kweni kufuma mu ma 1960, ŵasandi ŵakughanaghanira kuti cisanu ca maji cingaŵikika na nyenyezi za mcira izo zikutimbana, panji kupangika na kukolerana kwa malibwe gha mwezi gha okisijeni yinandi na haidrojeni ya mphepo ya zuŵa, ndipo kusiya maji ghacoko agho ghangakhalilira mu mazenje ghakuzizima gha mzgezge wa nyengo zose ku mphaka zose ziŵiri za mwezi. Viyelezgero vya makompyuta vikulongora kuti mpaka makilomita gha mbali zinayi 14,000 gha pacanya ghangaŵa mu mzgezge wa nyengo zose. Kuŵapo kwa maji ghakukwana pa mwezi nkhwakuzirwa comene kuti kukhala pa mwezi kuŵe kwambura kudura comene; kunyamula maji kufuma pa caro capasi kungadura comene. Mu vyaka vya pamanyuma, vimanyikwiro vya maji vyasangika pacanya pa mwezi. Mu 1994, kuyezga kwa radar pa combo ca mlengalenga ca Clementine kukalongora kuŵapo kwa tumalo tucoko twa maji ghakuzizima pafupi na pacanya. Kweni kulaŵiska kwa radar kwa pamanyuma kwa Arecibo kukulongora kuti vyakusangika ivi vingaŵa malibwe agho ghakaphulika kufuma ku mazenje ghaphya gha kutimbana. Mu 1998, cilwero ca nyutironi pa combo ca mlengalenga ca Lunar Prospector cikalongora kuti haidrojeni yinandi yilipo mu mita yakwamba ya kuzika mu fuvu pafupi na mphaka. Tumpira twa mwala wakusungunuka, utu tukatoleka ku caro capasi na Apollo 15, tukalongora maji ghacoko mukati mwawo. Combo ca mlengalenga ca Chandrayaan-1 ca 2008 casimikizga kuŵapo kwa cisanu ca maji pacanya, mwa kugwiliskira ntchito Moon Mineralogy Mapper. Cilwero ici cikawona mizere ya kukora ungweru iyo yikusangika na ''hydroxyl'', mu ungweru wa zuŵa wakuwezgeka, ndipo ici cikapeleka ukaboni wa cisanu ca maji cinandi pacanya pa mwezi. Combo ici cikalongora kuti unandi ungafika magaŵa 1,000 pa miliyoni. Mwa kugwiliskira ntchito ungweru wakuwezgeka, ungweru wambura kulunjika wa malo gha mzgezge ukasimikizga cisanu ca maji mukati mwa makona 20 gha mphaka zose ziŵiri mu 2018. Mu 2009, LCROSS yikatuma cinthu ca makilogalamu 2,300 kutimbana na zenje la mzgezge wa nyengo zose ku mphaka, ndipo yikasanga maji gha makilogalamu 100 panji kujumpha mu vinthu ivyo vikaphulika. Kupenda kunyake kwa vyakusangika vya LCROSS kukalongora kuti unandi wa maji ukaŵa pafupi na makilogalamu 155 ± 12. Mu Vula 2011, maji gha magaŵa 615–1410 pa miliyoni ghakasangika mu vigaŵa vya mukati vya cigaŵa ca mwezi 74220, "dongo la galasi la mtundu wa malalanje" lakumanyikwa, la titanium yinandi, ilo likafuma ku mapiri gha moto ndipo likawunjikika mu ulendo wa Apollo 17 mu 1972. Vigaŵa ivi vikapangika pa kuphulika kwa mapiri gha moto pa mwezi pafupifupi vyaka biliyoni 3.7 ivyo vyajumpha. Unandi uwu ukuyana na wa mwala wakusungunuka mu cigaŵa capakati ca pacanya ca caro capasi. Kupenda kwa vyakusangika vya Moon Mineralogy Mapper (M3) kukavumbula mu Mpupulu 2018 kakwamba "ukaboni wakusimikizgika" wa cisanu ca maji pacanya pa mwezi. Vyakusangika vikalongora vimanyikwiro vyapadera vya kuwezga ungweru vya cisanu ca maji, kupambana na fuvu na vinthu vinyake vyakuwezga ungweru. Cisanu cikasangika ku mphaka ya kumpoto na ya kumwera, nangauli cili cinandi ku kumwera, uko maji ghakakika mu mazenje na mphanyiko za mzgezge wa nyengo zose, ndipo ghakukhalilira nga ni cisanu pacanya cifukwa ghakuvikilirika ku zuŵa. Mu Thukila 2020, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakayowoya kuti ŵasanga maji pacanya pa mwezi apo pali ungweru wa zuŵa, na vyombo vinandi vya mlengalenga vyakupambana, kusazgapo SOFIA. == Ndondomeko ya Caro Capasi na Mwezi == === Nthowa ya Kuzunguliya === Mtunda wapakati wa nthowa ya mwezi kuzunguliya caro capasi, uwo ukuchemeka mtunda wa mwezi, ni makilomita pafupifupi 385,000, panji maliŵiri 1.3 gha ungweru, ukuyana na kuzunguliya caro capasi pafupifupi kankhondi na kanayi na cigaŵa. Nthowa ya mwezi njakuzunguliya makola yayi kweni njakutalikilapo pacoko. Ici cikung'anamula kuti mtunda pakati pa mwezi na caro capasi ukusintha kufuma pafupifupi makilomita 356,400 (pafupi comene) mpaka 406,700 (kutali comene), ntheura mtunda na ukulu wakuwoneka wa mwezi vikusintha mpaka magaŵa 14 pa 100. Ndondomeko ya caro capasi na mwezi yili na pakati pa kuzitika pakugaŵana, apo pali makilomita 5,000 (pafupifupi vigaŵa vitatu pa vinayi vya ukulu wapakati wa caro capasi) kufuma pakati pa caro capasi. Caro capasi na mwezi vyose viŵiri vikuzunguliya pakati apa, ntheura caro capasi cikunjenjemera kuzunguliya malo agha pa nthowa yiliyose ya mwezi. Pakati apa pakusamira kuwaro pacoko pacoko apo kukwekana kwa nkhongono za kukoka kukutora nkhongono kufuma ku viŵiri ivi, ndipo pakumalira pazamuŵa kuwaro kwa caro capasi. Mwezi ukumalizga kuzunguliya caro capasi kamoza kuyaniska na nyenyezi zambura kusamika pafupifupi mazuŵa 27.3 ghaliwose. Kweni cifukwa caro capasi na mwezi vikwenda pa nyengo yeneyiyo mu nthowa ya kuzunguliya zuŵa, vikutora nyengo yitali pacoko kuwelera ku kawonekero kamoza ka mwezi, mazuŵa 29.5, kumalizga ndondomeko yose nga umo yikuwonekera kufuma pa caro capasi. Nyengo iyi kanandi yikumanyikwa nga ni mwezi wa caka ndipo njakuyana na utali wa zuŵa la zuŵa pa mwezi. Ndondomeko ya nthowa ya mwezi yikusunga kupendama kwakuyana pafupifupi, makona pafupifupi 5, kuyaniska na nthowa ya caro capasi kuzunguliya zuŵa. Nthowa ya kupendama uku yikuzunguliya kumanjiliro pacoko pacoko, ndipo yikumalizga cizungulizgo kamoza mu vyaka 18.61. Ici cikung'anamula kuti kupendama kwa nthowa ya mwezi kuyaniska na mzere wapakati wa caro capasi kukusintha kufuma makona 18 mpaka 28 mu nyengo iyi. Mawonekero gha nthowa nagho ghakuzunguliya, kumafumiro mu vyaka 8.85. Kupambana na setilayiti zinandi za vibwe vinyake, ndondomeko ya nthowa ya mwezi yili pafupi na ndondomeko ya nthowa ya caro capasi kuluska na mzere wapakati wa caro capasi. Nthowa ya mwezi yikusinthika pacoko na zuŵa na caro capasi mu nthowa zinandi zicoko na zakusuzga. Vyakufumapo ivi vikulongosoreka mwa masamu na malango gha Cassini. === Kuzunguliya pa Ceneco === Cifukwa cakakika na caro capasi, mwezi uli na kukolerana kwa 1:1 kwa kuzunguliya pa ceneco na kuzunguliya caro capasi. Ici cikung'anamula kuti nyengo ya mwezi kuzunguliya caro capasi njakuyana na nyengo yake ya kuzunguliya pa ceneco. Ntheura nyengo zose ukulaŵiska caro capasi na cisko cimoza pafupifupi apo ukuzunguliya. Mbali ya mwezi iyo yikulaŵiska caro capasi yikuchemeka mbali ya pafupi, ndipo yinyake mbali ya kutali. Cifukwa mwezi ngwambura kukakika na zuŵa, msana na usiku vya mwezi vikucitika pa mwezi wose. Mbali ya kutali kanandi yikuchemeka mwautesi kuti "mbali ya mdima", kweni nadi yikupokera ungweru kanandi nga ni mbali ya pafupi: kamoza mu mazuŵa 29.5 gha caro capasi. Apo mwezi ukuwoneka yayi, mbali ya pafupi njamdima. Usiku wa mwezi ngwa mdima comene ku mbali ya kutali na pa kubisika kwa mwezi ku mbali ya pafupi (ndipo ngwa mdima kuluska usiku wambura mwezi pa caro capasi). Usiku, mbali ya pafupi yikupokera ungweru wa caro capasi mwakuti vimanyikwiro vya pacanya pa mwezi vingawoneka kufuma pa caro capasi. Ungweru wa caro capasi ukupangiska usiku pa mbali ya pafupi kuŵala kanandi 43, ndipo nyengo zinyake kanandi 55, kuluska usiku pa caro capasi wakuŵala na mwezi wakuzura. Kupendama kwa mwezi kuyaniska na nthowa ya caro capasi ni makona 1.5427, ntheura mu caka cimoza ca mazuŵa 346.62, zuŵa likusamira kufuma makona 1.5427 kumpoto kwa mzere wapakati wa mwezi kuya makona 1.5427 kumwera kwake na kuwelera. Ici cikuyana na umo, pa caro capasi, malo gha zuŵa ghakusamira kufuma ku mzere wa Cancer kuya ku mzere wa Capricorn na kuwelera caka ciliconse. Ici cikuŵika mphaka za mwezi mu mdima (panji na cigaŵa ca zuŵa pera ico cikuwoneka) kwa hafu ya caka ici na mu ungweru wa zuŵa kwa hafu yinyake. Unandi wa ungweru wa zuŵa uwo ukuwira malo ghakugonera pafupi na mphaka ukuthemba kupendama kwa zuŵa. Nyengo izi zili na vyakufumapo vicoko mu malo gha pafupi na mzere wapakati. Pakwamba mwezi ukazunguliyanga luŵiro pa ceneco, kweni pakwamba mu mbiri yake kuzunguliya kwake kukacepa na kukakika mu kalaŵiskiro aka cifukwa ca kukwekana uko kukafuma ku kukwekeka na nkhongono za kukoka za caro capasi. Mu nyengo, nkhongono ya kuzunguliya ya mwezi pa ceneco yikazgoka kufunda, mpaka mwezi ukaleka kuzunguliya kuyaniska na caro capasi. Mu 2016, ŵasandi ŵa vibwe mwa kugwiliskira ntchito vyakusangika vya Lunar Prospector ya NASA ya 1998–99 ŵakasanga malo ghaŵiri gha haidrojeni yinandi (panyake cisanu ca maji ca kale) ku mbali zakususkana za mwezi. Kukughanaghanirika kuti malo agha ghakaŵa mphaka za mwezi vyaka mabiliyoni ivyo vyajumpha pambere undakakike na caro capasi. === Vyakufumapo vya Nkhongono za Kukoka === Nkhongono ya kukoka iyo caro capasi na mwezi (na zuŵa) vikukokerana yili yikulu pacoko ku mbali izo zili pafupi, ndipo ici cikupanga nkhongono za kukoka za kuzuzga na kucepa kwa maji. Kuzuzga na kucepa kwa maji gha mbwani ndico cakufumapo cakumanyikwa comene, kweni nkhongono izi zikukhwaska so comene vinyake vya caro capasi, mwezi, na ndondomeko yawo. Cikopa cakukhwima ca mwezi cikuzuzga na kucepa na masentimita pafupifupi 10 mu mazuŵa 27, na vigaŵa vitatu: cimoza cambura kusintha cifukwa ca caro capasi, cifukwa vikuzunguliya mwakukolerana; cinyake cakusintha cifukwa ca kutalikilapo na kupendama kwa nthowa; na cigaŵa cicoko cakusintha kufuma ku zuŵa. Kuyana na kusanda kwa sonosono, ŵasandi ŵakughanaghanira kuti kukhwaska kwa mwezi pa caro capasi kungovwira kusunga nkhongono ya umagineti ya caro capasi. Vyakufumapo vyakuwunjikana vya kukanikizga uko kukupangika na nkhongono izi vikupanga kunyenyenkhuka kwa mwezi. Kunyenyenkhuka kwa mwezi kukucitika pacoko comene na kwambura nkhongono kuluska kwa caro capasi, nangauli kungatora mpaka ora limoza, kutali comene kuluska kwa pa caro capasi, cifukwa ca kuthandazgika kwa kunjenjemera mu cikopa cakomira na cakuphwanyika. Kuŵapo kwa kunyenyenkhuka kwa mwezi kukaŵa kusanga kwambura kulindilirika kufuma ku vilwero ivyo ŵakwenda mu mlengalenga ŵa Apollo ŵakaŵika pa mwezi kufuma 1969 mpaka 1972. Cakufumapo cakumanyikwa comene ca nkhongono za kukoka ni kukwera kwa maji gha mbwani. Nangauli mwezi ndiwo ukupanga nkhongono zinandi za kukoka, zuŵa nalo likupanga nkhongono izi ndipo likovwira mpaka magaŵa 40 pa 100 gha nkhongono ya mwezi; vyose pamoza vikupanga kuzuzga kukulu na kucoko kwa maji. Kuzuzga kwa maji ni vifufu viŵiri mu mbwani za caro capasi, cimoza ku mbali iyo yikulaŵiska mwezi na cinyake ku mbali yinyake. Apo caro capasi cikuzunguliya pa ceneco, cifufu cimoza (maji ghakuzura) cikusungika "pasi" pa mwezi, apo cinyake cili ku mbali yinyake. Kuzuzga pasi pa mwezi kukulongosoreka na nkhongono ya kukoka ya mwezi kuŵa yikulu pa maji agho ghali pafupi nawo. Kuzuzga ku mbali yinyake kungalongosoreka na nkhongono ya kuthaŵa pakati apo caro capasi cikuzunguliya pakati pa kuzitika, panji na kukhalilira kwa maji apo nkhongono ya kukoka ya mwezi njikulu pa caro capasi cakukhwima ico cili pafupi nawo, ndipo cikukokeka kutali na maji gha kutali. Ntheura, pali kuzuzga kuŵiri na kucepa kuŵiri mu maora pafupifupi 24. Cifukwa mwezi ukuzunguliya caro capasi mu nthowa yeneyiyo iyo caro capasi cikuzunguliyira, kuzuzga kukucitika maora 12 na maminiti 25 ghaliwose; maminiti 25 ni cifukwa ca nyengo iyo mwezi ukutora kuzunguliya caro capasi. Usange caro capasi cikaŵa caro ca maji pera (cambura vigaŵa vikulu vya mtunda), cingapanga kuzuzga kwa mita yimoza pera, ndipo kuzuzga uku kungamanyikwa makola, kweni kuzuzga kwa maji gha mbwani kukusinthika comene na vinthu vinyake: * kukwekana kwa maji na kuzunguliya kwa caro capasi kwizira pasi pa mbwani * kukhalilira kwa kwenda kwa maji * madimba gha mbwani agho ghakuŵa ghambura kuzika pafupi na mtunda * kusambasamba kwa maji pakati pa madimba ghakupambana gha mbwani === Kusintha kwa Ndondomeko === Kucedwa kwa kuzuzga kwa maji na kwa cikopa cakukhwima kukupanga nkhongono yakususkana na kuzunguliya kwa caro capasi. Ici "cikufumiska" nkhongono ya kuzunguliya kufuma ku kuzunguliya kwa caro capasi, ndipo cikucepeska kuzunguliya kwa caro capasi. Vyaka biliyoni 3.2 ivyo vyajumpha, zuŵa likaŵa la maora pafupifupi 13 pera. Nkhongono ya kuzunguliya iyo yikutayika kufuma ku kuzunguliya kwa caro capasi yikuya ku mwezi, ndipo yikukwezga mwezi ku nthowa ya pacanya apo ikucepeska luŵiro lwake lwa kuzunguliya caro capasi. Ntheura mtunda pakati pa caro capasi na mwezi ukusazgikira, ndipo kuzunguliya kwa caro capasi kukucepa. Kupima kufuma ku vyakuwezga ungweru vya laser ivyo vikasiyika mu maulendo gha Apollo kwasanga kuti mtunda wa mwezi ukusazgikira na milimita 38 pa caka (pafupifupi luŵiro ilo nyara za ŵanthu zikukulira). Mawotchi gha atomu ghakulongora kuti zuŵa la caro capasi likutalikilira na ma''microsecond'' pafupifupi 17 caka ciliconse. Mu nyengo, kukwekana uku kukupangiska kuzunguliya kwa caro capasi na nyengo ya mwezi kuzunguliya kuyana, ndipo cinthu cakupepuka cikukakika (nga umo mwezi uliri sono). Mu maghanoghano, mu vyaka biliyoni 50, kuzunguliya kwa caro capasi kuzamucepa kuyana na nyengo ya mwezi kuzunguliya, ndipo caro capasi cizamulaŵiska mwezi na mbali yimoza nyengo zose. Kweni pambere ici cindacitike, zuŵa lizamuŵa nyenyezi yikulu yakufiira, ndipo lingaphimba caro capasi na mwezi. Usange caro capasi na mwezi vyapona kuphimbika uku, nga umo kusanda kwa 2026 kukulongolera, kukwekana na mphepo ya zuŵa kungapangiska nthowa ya mwezi kucepa. Apo nthowa ya mwezi yazamufika pa mtunda wa makilomita 18,470, uzamujumpha mphaka ya Roche ya caro capasi ndipo nkhongono za kukoka za caro capasi zingaphwanya mwezi. Ungazgoka ndondomeko ya mphete, ndipo mphete zinandi zingacepa na kuwira pa caro capasi. == Kulaŵiska == === Ukulu na Malo Ghakuwoneka === Mwezi ukuwoneka kuthambo la caro capasi mwakupambana kuyana na malo agho munthu wakulaŵiskira pa caro capasi na nyengo ya caka, ya mwezi, na ya zuŵa. Mu caka, mwezi ukufika pacanya comene pa zuŵa pa malo ghakupambana. Mwezi wakuzura ukuwoneka pacanya comene kuthambo mu nyengo ya kuzizima na pasi comene mu nyengo ya kufunda, kupambana na zuŵa, ndipo ici nchaunenesko ku vigaŵa vya kumpoto na vya kumwera vya caro capasi. Ku Mphaka ya Kumpoto na ya Kumwera, mwezi ukuŵa pacanya pa mphepete ya kuthambo maora 24 kwa masabata ghaŵiri mu mwezi uliwose (pafupifupi mazuŵa 27.3). Tuvinyama tucoko twa mu maji twa ku Arctic tukugwiliskira ntchito ungweru wa mwezi apo zuŵa likuŵa pasi pa mphepete ya kuthambo kwa myezi yinandi. Pakati, ukulu wakuwoneka wa mwezi ni makona pafupifupi 0.52, pafupifupi wakuyana na wa zuŵa. Ukulu wakuwoneka na kuŵala kwake vikusintha cifukwa ca nthowa yake yakutalikilapo, ndipo ukuwoneka wakuŵala mpaka magaŵa 30 pa 100 na ukulu mpaka magaŵa 14 pa 100 para uli pafupi comene kuluska para uli kutali comene. Kweniso, cakucitika ca maghanoghano pera, ico cikuchemeka cinyengo ca mwezi, cikupangiska mwezi kuwoneka ukulu para uli pafupi na mphepete ya kuthambo. === Kalaŵiskiro na Kawonekero === Kalaŵiskiro kakuwoneka ka mwezi kakuthemba malo ghake kuthambo na cigaŵa ca caro capasi uko ukulaŵiskika. Mu cigaŵa ca kumpoto ukuwoneka wakuzgokera pasi kuyaniska na kawonekero ka cigaŵa ca kumwera. Nyengo zinyake "nyanga" za mwezi wa cikweru zikuwoneka nga ni zikulaŵiska pacanya kuluska kumphepete. Ici cikuchemeka mwezi wa maji, ndipo cikucitika kanandi ku tropiki. Kuzunguliya kwakukakika kwa mwezi apo ukuzunguliya caro capasi kukupangiska kuti mbali yimoza pera ya mwezi, iyo yikuchemeka mbali ya pafupi, yiwoneke kufuma pa caro capasi. Kweni nangauli kwenda kwa mwezi nkhwakukolerana, nkhwambura kusintha pacoko yayi, ndipo kusintha kucoko kwa kalaŵiskiro kukupangiska kuti mu nyengo na malo pa caro capasi, pafupifupi magaŵa 59 pa 100 gha pacanya pa mwezi ghawoneke. Cifukwa ca kusintha uku, nyengo zinyake ncakuthekera kuwona pacoko kuluska mwezi wakuzura (mpaka magaŵa pafupifupi 101 pa 100) panji cigaŵa cicoko ca mbali yake ya kutali (mpaka magaŵa 5 pa 100). ==== Vyakucitika Vyakulaŵiskika ==== Pakaŵa mphindano mu mbiri usange vimanyikwiro vyakuwoneka pacanya pa mwezi vikusintha mu nyengo. Mazuŵa ghano, mazgo ghanandi agha ghakughanaghanirika kuŵa vyautesi, ivyo vikafuma ku kulaŵiska mu ungweru wakupambana, kuwoneka kuheni kwa kuthambo, panji vithuzi vyambura kunozgeka makola. Kweni kufuma kwa mphepo kukucitika nyengo zinyake ndipo kungaŵa cifukwa ca vigaŵa vicoko vya vyakucitika vya kanyengo ivyo vyayowoyeka. Sonosono, kwasacizgika kuti malo gha makilomita pafupifupi 3 pacanya pa mwezi ghakasintha na kufuma kwa mphepo pafupifupi vyaka miliyoni yimoza ivyo vyajumpha. === Kawonekero ka Mwezi === Mwezi ukuzunguliya pa ceneco, apo ukuzunguliya caro capasi, ndipo ukusintha kalaŵiskiro kake ku zuŵa, ntheura ukuŵa na zuŵa la mwezi. Zuŵa la mwezi likuyana na mwezi umoza wa caka (kuzunguliya kamoza caro capasi). Kusintha kwa malo gha ungweru wa zuŵa pa mwezi mu zuŵa la mwezi kukuwoneka kufuma pa caro capasi nga ni kusintha kwa kawonekero ka mwezi. Kawonekero ka mwezi kakulondezga ndondomeko yakuwerezgeka, iyo yikwamba pa mwezi uphya. Mu hafu yakwamba ya ndondomeko, kalondezgero ni mwezi uphya, cikweru, cigaŵa cimoza pa vinayi, mwezi wakukura, na mwezi wakuzura. Mu hafu yaciŵiri, kalondezgero kakuzgokera, ndipo ndondomeko yikuwerezgeka. Kuŵala na ukulu wakuwoneka wa mwezi vikusintha so cifukwa ca nthowa yake yakutalikilapo kuzunguliya caro capasi. Ntheura, pa kawonekero kamoza, kuŵala kwa mwezi kukusintha so mpaka magaŵa 30 pa 100 pakati pa kuŵa kutali comene na pafupi comene. Para uli pafupi comene, cifukwa mwezi uli pafupi na caro capasi mpaka magaŵa 14 pa 100 kuluska para uli kutali comene, ukuwoneka ukulu mpaka magaŵa 30 pa 100. Mwezi wakuzura (panji uphya) pa malo agha ukuchemeka mwezi ukulu comene. Kawonekero kaliko kose ka vinayi vyapakati kakutora, pakati, pafupifupi mazuŵa 7 (pafupifupi mazuŵa 7.38), kweni nyengo iyi yingasintha na magaŵa pafupifupi 11 pa 100 cifukwa ca kusintha kwa mtunda pakati pa mwezi na caro capasi. Unandi wa mazuŵa kufuma pa mwezi uphya waumaliro ukuchemeka vyaka vya mwezi. Ndondomeko yose ya kawonekero ka mwezi yikuchemeka mwezi umoza wa caka. Vyaka na kawonekero ka mwezi pa zuŵa liliwose vingapimika mwa kupenda unandi wa mazuŵa kufuma pa mwezi uphya wakumanyikwa (mwaciyelezgero, 1 Matika 1900, panji 11 Mpupulu 1999) na kugaŵa nambala iyi na utali wapakati wa mwezi wa caka (mazuŵa 29.53059). Ivyo vyasyala pa kugaŵa ndivyo vyaka vya mwezi. Nthowa iyi yikughanaghanira kuti nthowa njakuzunguliya makola ndipo yikulaŵiska nyengo yeneyiyo ya mwezi uphya yayi, ntheura vyakufumapo vingapambana na maora ghacoko. Kulunjika kukucepa apo zuŵa likutalikirana na zuŵa la kwambira. Kupima kupepuka uku nkhwakukwana pa vinthu vinandi, kweni vyakukhumbikwa vyakulunjika comene vikukhumba kupima kwakusuzga. === Kuwezga Ungweru na Mtundu wa Pacanya === Kawonekero ka mwezi kakupangika na umo ukuwezgera ungweru na kapangikiro ka pacanya pake. Kuwezga ungweru kwake ni pafupifupi 0.12, ndiko kuti ukuwezga magaŵa 12 pa 100 gha ungweru uwo ukuwufika. Ici cikuyana na kuwezga ungweru kwa cibwe cicoko ca malibwe. Vigaŵa vya cisulo na titanium pacanya pa mwezi vikukora ungweru, ndipo vikupangiska malo nga ni ''maria'' kuŵa ghakufipa (kuwezga ungweru kucoko) kuluska malo ghapacanya. Mtundu weneco wa mwezi, kwambura kukhwaskika na mphepo, ni wakuzirima wakufipa pacoko. Kufuma pa caro capasi, mtundu wa mwezi ungasinthika na mphepo, nyengo zinyake ukuwoneka wakufiira panji wa buluu. Ungawoneka wakufiira pa kubisika kwa mwezi, cifukwa ungweru wakufiira wa zuŵa ukupindika na mphepo ya caro capasi na kufika pa mwezi. Cifukwa ca mtundu uwu wakufiira, kubisika kwa mwezi nyengo zinyake kukuchemeka mwezi wa ndopa. Mwezi ungawoneka so wakufiira para uli pasi kuthambo na kujumpha mu mphepo yinandi. Mwezi ungawoneka so wa buluu kuyana na tuvinthu tunyake mu mphepo, nga ni twa mapiri gha moto. Cifukwa mazgo ghakuti "mwezi wa ndopa" na "mwezi wa buluu" ghangagwiliskirika ntchito so pa myezi yakuzura yinyake ya caka, nyengo zose ghakung'anamula ungweru wa mwezi wakufiira panji wa buluu yayi. === Kubisika === Kubisika kukucitika pera apo zuŵa, caro capasi, na mwezi vili mu mzere umoza. Kubisika kwa zuŵa kukucitika pa mwezi uphya, apo mwezi uli pakati pa zuŵa na caro capasi. Kweni kubisika kwa mwezi kukucitika pa mwezi wakuzura, apo caro capasi cili pakati pa zuŵa na mwezi. Ukulu wakuwoneka wa mwezi ukuyana pafupifupi na wa zuŵa, ndipo vyose viŵiri vikuwoneka nga ni hafu ya kona limoza. Zuŵa ndikulu comene kuluska mwezi, kweni mtunda wake ukulu comene ndiwo ukulipangiska kuwoneka ukulu wakuyana na mwezi, uwo uli pafupi comene na ngucoko comene, kufuma pa caro capasi. Kusintha kwa ukulu wakuwoneka, cifukwa ca nthowa zambura kuzunguliya makola, nako kukuyana pafupifupi, nangauli kukucitika mu ndondomeko zakupambana. Ici cikupangiska kuthekera kwa kubisika kose kwa zuŵa (apo mwezi ukuwoneka ukulu kuluska zuŵa) na kubisika kwa mphete (apo mwezi ukuwoneka ucoko kuluska zuŵa). Pa kubisika kose, mwezi ukuphimba cimbale cose ca zuŵa, ndipo cigaŵa ca kuwaro ca zuŵa cikuwoneka na maso. Cifukwa mtunda pakati pa mwezi na caro capasi ukusazgikira pacoko pacoko mu nyengo, ukulu wakuwoneka wa mwezi ukucepa. Apo zuŵa likusintha kuya ku kuŵa nyenyezi yikulu yakufiira, ukulu wake na ukulu wakuwoneka kuthambo vikusazgikira pacoko pacoko. Kusintha kuŵiri uku pamoza kukung'anamula kuti vyaka miliyoni mahandiredi ivyo vyajumpha, mwezi ukaphimbanga zuŵa lose nyengo zose pa kubisika kwa zuŵa, ndipo kubisika kwa mphete kukaŵavya. Nga ni nthena, vyaka miliyoni mahandiredi munthazi, mwezi uzamuphimba so zuŵa lose yayi, ndipo kubisika kose kwa zuŵa kuzamucitika yayi. Cifukwa nthowa ya mwezi kuzunguliya caro capasi yapendama na makona pafupifupi 5.145 kuyaniska na nthowa ya caro capasi kuzunguliya zuŵa, kubisika kukucitika pa mwezi uliwose wakuzura na uphya yayi. Kuti kubisika kucitike, mwezi ukwenera kuŵa pafupi na apo ndondomeko ziŵiri za nthowa zikukumana. Nyengo na kuwerezgeka kwa kubisika kwa zuŵa na mwezi, na kwa mwezi na caro capasi, kukulongosoreka na ''saros'', iyo yili na nyengo ya vyaka pafupifupi 18. Cifukwa mwezi nyengo zose ukubisa malo gha hafu ya kona kuthambo, cakucitika cakukolerana ca kubisa nyenyezi cikucitika apo nyenyezi yakuŵala panji cibwe cikujumpha kumanyuma kwa mwezi ndipo cikubisika. Mu nthowa iyi, kubisika kwa zuŵa ni kubisa zuŵa. Cifukwa mwezi uli pafupi pacoko na caro capasi, kubisika kwa nyenyezi zinyake kukuwoneka kose pa caro capasi yayi, panji pa nyengo yimoza yayi. Cifukwa ca kusintha kwa nthowa ya mwezi, caka ciliconse nyenyezi zakupambana zikubisika. == Kupenda Mwezi == === Kulaŵiska Pambere pa Vilaŵiskiro vya Kutali (pambere pa 1609) === Ncakuthekera kuti kukura na kucepa kwa kawonekero ka mwezi kukalondezgeka pa kupima nyengo mu vithuzi vya kale comene vya mu mapanga vya ng'ombe zanalume na mawonekero gha masamu, vya vyaka mpaka 40,000 ivyo vyajumpha, panji na kugwiliskira ntchito tumakuni twa kupendera twa vyaka 20,000–30,000 ivyo vyajumpha. Vimanyikwiro vya mwezi vikamanyikwa na kuwunjikika mu ŵaciuta ŵa mwezi kufuma mu nyengo za kale, ndipo pamanyuma vikalembeka na kuŵikika mu vimanyikwiro kufuma pa kwamba kwa kulemba mu vyaka masauzandi ghanayi pambere Khristu. Cimoza mwa vithuzi vyakwamba ivyo vingaŵa vya mwezi ni cithuzi ca pa libwe ca vyaka 3,000 pambere Khristu ku Knowth, mu Ireland. Cikweru ico cikulongora mwezi pamoza na ciuta wa mwezi Nanna/Sin casangika kufuma mu vyaka masauzandi ghatatu pambere Khristu. Msandi wa nyenyezi na mulembi wa ndakatulo wakale comene uyo zina lake likumanyikwa, Enheduanna, wasembe mukulu wa Ŵakkadi wa ciuta wa mwezi Nanna/Sin na mwana wa fumu, mwana wa Sargon Mukulu, wakalondezganga mwezi mu vipinda vyake. Cithuzi ca kale comene ca mwezi ico cikulongora ubale wake na vinthu vinyake vya kumwamba ni cimbale ca kuthambo ca Nebra ca pafupifupi 1800–1600 pambere Khristu, ico cikulongora vinthu nga ni gulu la nyenyezi la Pleiades pafupi na mwezi. Mupenda vinjeru wa Ŵagiriki ŵa kale Anaxagoras (wakafwa 428 pambere Khristu) wakaghanaghana kuti zuŵa na mwezi vyose viŵiri ni malibwe ghakulu gha mawonekero gha mpira, na kuti mwezi ukuwezga ungweru wa zuŵa. Kunyake, mu vyaka vya m'ma 500 mpaka 400 pambere Khristu, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵa Ŵababuloni ŵakalemba ndondomeko ya ''Saros'' ya vyaka 18 ya kubisika kwa mwezi, ndipo ŵasandi ŵa nyenyezi ŵa Ŵaindiya ŵakalongosora kutalikirana kwa mwezi mwezi uliwose. Msandi wa nyenyezi wa Ŵacayina Shi Shen (mu vyaka vya m'ma 300 pambere Khristu) wakapeleka malangulo gha kulongolera kubisika kwa zuŵa na mwezi. Mu malongosoro gha Aristotle (384–322 pambere Khristu) gha caro cose ca mlengalenga, mwezi ukaŵa mphaka pakati pa vigaŵa vya vinthu vyakusintha (dongo, maji, mphepo na moto) na nyenyezi zambura kunangika, ghanoghano ilo likalongozga kwa vyaka mahandiredi. Archimedes (287–212 pambere Khristu) wakapanga cilwero ico cingapima kwenda kwa mwezi na vinthu vinyake mu Kanozgero ka Zuŵa. Mu vyaka vya m'ma 100 pambere Khristu, Seleucus wa ku Seleucia wakaghanaghana makola kuti kuzuzga na kucepa kwa maji kukufuma ku kukoka kwa mwezi, na kuti kukwera kwake kukuthemba malo gha mwezi kuyaniska na zuŵa. Mu vyaka vyenevivyo, Aristarchus wakapima ukulu na mtunda wa mwezi kufuma pa caro capasi, ndipo wakasanga kuti mtunda ni pafupifupi kanandi 20 ukulu wapakati wa caro capasi. Ŵacayina ŵa ufumu wa Han ŵakagomezganga kuti mwezi ni nkhongono yakuyana na ''qi'', ndipo ghanoghano lawo likamanya kuti ungweru wa mwezi ni kuwezgeka kwa ungweru wa zuŵa pera; Jing Fang (78–37 pambere Khristu) wakawona kuti mwezi uli na mawonekero gha mpira. Ptolemy (90–168 mumuwilo wa Khristu) wakanozga comene manambala gha Aristarchus, ndipo wakapima mtunda wapakati wa kanandi 59 ukulu wapakati wa caro capasi na ukulu wa 0.292 wa caro capasi, pafupi na manambala ghakwenelera gha pafupifupi 60 na 0.273. Mu 510 mumuwilo wa Khristu, msandi wa nyenyezi wa ku India Aryabhata wakayowoya mu buku lake kuti ungweru wa zuŵa wakuwezgeka ndiwo ukupangiska mwezi kuŵala. Msandi wa nyenyezi na wa vyakwenda Ibn al-Haytham (965–1039) wakasanga kuti ungweru wa zuŵa ukuwezgeka na mwezi nga ni galasi yayi, kweni ungweru ukufuma ku cigaŵa ciliconse ca pacanya pa mwezi pakuŵala, ku nthowa zose. Shen Kuo (1031–1095) wa ufumu wa Song wakapanga ciyelezgero cakuyaniska kukura na kucepa kwa mwezi na mpira wa siliva wakuwezga ungweru uwo, para wapakika ufu wakutuŵa na kulaŵiskika kufuma kumphepete, ungawoneka nga ni cikweru. Mu nyengo yapakati, pambere cilaŵiskiro ca kutali cindapangike, mwezi ukamanyikwanga comene kuŵa mpira, nangauli ŵanandi ŵakagomezganga kuti ngwakuterera makola. === Kupenda na Vilaŵiskiro vya Kutali (1609–1959) === Cilaŵiskiro ca kutali cikapangika na kuyowoyeka mu 1608. Kalembero kakwamba ka astronome ya cilaŵiskiro ca kutali na mapu ghacoko gha vimanyikwiro vya mwezi kakafuma kwa Thomas Harriot pakwamba pa nyengo ya kufunda ya 1609, kweni wakakapharazga yayi. Pa nyengo yeneyiyo Galileo Galilei nayo wakamba kugwiliskira ntchito vilaŵiskiro vya kutali kulaŵiska kuthambo na mwezi, ndipo mu caka cenecico wakalemba kulaŵiska kwakulongosora comene na vyakumalizgira vyakuzirwa, nga ni kuti mwezi ngwakuterera yayi, kweni uli na mapiri na mazenje, ivyo wakapharazga mu 1610 mu buku lake liphya ilo likayowoyeka comene, ''Sidereus Nuncius''. Pamanyuma mu vyaka vya m'ma 1600, ntchito ya Giovanni Battista Riccioli na Francesco Maria Grimaldi yikapangiska ndondomeko ya kuthya mazina vimanyikwiro vya mwezi iyo yikugwiliskirika ntchito mazuŵa ghano. Mapu ghakulunjika comene gha 1834–1836 gha Wilhelm Beer na Johann Heinrich von Mädler, na buku lawo la 1837 ''Der Mond'', kusanda kwakwamba kwakulunjika kwa masamu kwa vimanyikwiro vya mwezi, vikasazgapo kutalika kwa mapiri ghakujumpha 1,000, ndipo vikanjizga kusanda mwezi mwakulunjika nga ni pa malo gha caro capasi. Mazenje gha mwezi, agho Galileo wakawona kakwamba, ghakaghanaghanirikanga kuŵa gha mapiri gha moto mpaka mu ma 1870 apo Richard Proctor wakasacizga kuti ghakapangika na kutimbana. Ghanoghano ili likakhozgeka mu 1892 na viyezgo vya msandi wa pasi Grove Karl Gilbert, na kusanda kwakuyaniska kufuma 1920 mpaka ma 1940, ndipo ici cikapangiska kukura kwa kasandiro ka vigaŵa vya pasi pa mwezi, ako pofika ma 1950 kakaŵa cigaŵa ciphya ca kasandiro ka pasi ka mlengalenga. === Maulendo Ghakwamba ku Mwezi (1959–1976) === Pamanyuma pa Nkhondo Yaciŵiri ya Caro Cose, ndondomeko zakwamba za kutuma vyombo zikapangika, ndipo pakumalira kwa ma 1950 zikaŵa na nkhongono izo zikazomerezga Soviet Union na United States kutuma vyombo mu mlengalenga. Nkhondo ya Mtima yikapangiska vyaro viŵiri ivi kupanga luŵiro ndondomeko za kutuma vyombo, ndipo ici cikapangiska Mphikizgano wa Mlengalenga na pamanyuma Mphikizgano wa Mwezi, uko kukasazgirapo luŵiro na khumbo la kupenda mwezi. Pamanyuma pa ulendo wakwamba wa mlengalenga wa Sputnik 1 mu 1957, vyombo vya mlengalenga vya ndondomeko ya Luna ya Soviet Union vikaŵa vyakwamba kufiska vilato vinandi. Pamanyuma pa maulendo ghatatu ghambura kuthyika mazina agho ghakatondeka mu 1958, cinthu cakwamba cakupangika na ŵanthu, Luna 1, cikathaŵa nkhongono ya kukoka ya caro capasi na kujumpha mwezi pa 4 Matika 1959. Pamanyuma mu caka cenecico, cinthu cakwamba cakupangika na ŵanthu, Luna 2, cikafika pacanya pa mwezi mwa kutimbana mwakukhumba. Pakumalira kwa caka, Luna 3 yikaŵa cinthu cakwamba cakupangika na ŵanthu kufika ku mbali ya kutali ya mwezi, iyo kanandi yikuwoneka yayi, ndipo yikatora vithuzi vyakwamba vya mbali iyi. Combo cakwamba ca mlengalenga kukhala pasi makola pa mwezi cikaŵa Luna 9, ndipo combo cakwamba kuzunguliya mwezi cikaŵa Luna 10, vyose mu 1966. Pamanyuma pa pangano la Pulezidenti John F. Kennedy la 1961 la kufikiska ŵanthu pa mwezi pambere vyaka khumi vindamale, United States, pasi pa ulongozgi wa NASA, yikatuma vyombo vinandi vyambura ŵanthu kuti vipende pacanya pa mwezi pa kunozgekera maulendo gha ŵanthu: ndondomeko ya Ranger, ndondomeko ya Lunar Orbiter na ndondomeko ya Surveyor. Ndondomeko ya Apollo ya ŵanthu yikapangika pa nyengo yeneyiyo; pamanyuma pa viyezgo vinandi vya combo ca Apollo mu nthowa ya kuzunguliya caro capasi, na cifukwa ca kopa kuti Soviet Union yingafikiska ŵanthu pa mwezi, mu 1968 Apollo 8 yikaŵa ulendo wakwamba wa ŵanthu kuzunguliya mwezi. Vyamoyo vyakwamba vya pa caro capasi, fulu ziŵiri, zikazunguliya mwezi myezi yitatu pambere pa Zond 5 ya Soviet Union, ndipo fulu zinyake zikalondezga pa Zond 6. Kakwamba apo munthu wakafika pa mwezi na pa cinthu ciliconse ca kuwaro kwa caro capasi kukaŵa apo Neil Armstrong, mulongozgi wa ulendo wa Amerika wa Apollo 11, wakaŵika lundi pa mwezi pa 02:56 UTC pa 21 Vuna 1969. Ŵanthu pafupifupi miliyoni 500 pa caro cose ŵakawonera pa wayilesi ya kanema, unandi ukulu comene wa ŵakuwonera pa nyengo iyo. Pa nyengo yeneyiyo, ulendo unyake, Luna 15 ya Soviet Union, ukaŵa mu nthowa ya kuzunguliya mwezi, ndipo pamoza na Apollo 11 yikaŵa ciyelezgero cakwamba ca maulendo ghaŵiri gha kuwaro kwa caro capasi pa nyengo yimoza. Maulendo gha Apollo 11 mpaka 17 (kupatula Apollo 13, iyo yikaleka kufika pa mwezi) ghakatora makilogalamu 380.05 gha malibwe na dongo la mwezi mu vigaŵa 2,196. Vilwero vya kasandiro vikaŵikika pacanya pa mwezi pa maulendo ghose gha Apollo. Malo gha vilwero gha nyengo yitali, kusazgapo vilwero vya kupima kufunda, kunyenyenkhuka, na umagineti, ghakaŵikika pa malo agho Apollo 12, 14, 15, 16, na 17 yikakhala. Kutuma mauthenga ku caro capasi kukaleka pakumalira kwa 1977 cifukwa ca ndalama, kweni cifukwa vyakuwezga ungweru vya laser nvilwero vyambura kukhumba nkhongono, vicali kugwiliskirika ntchito. Apollo 17 mu 1972 yikaŵa ulendo waumaliro wa ŵanthu ku mwezi, ndipo waumaliro wa ŵanthu kufika pafupi na mwezi mpaka Artemis II mu 2026. Explorer 49 mu 1973 yikaŵa combo caumaliro ca U.S. ca mwezi mpaka 1994. Soviet Union yikalutilira kutuma maulendo gha marobotiki ku mwezi mpaka 1976, ndipo mu 1970 na Luna 17 yikaŵika galimoto lakwamba lakwendeskeka kufuma kutali, Lunokhod 1, pa cinthu ca kuwaro kwa caro capasi, ndipo yikawunjika na kuwezga makilogalamu 0.3 gha malibwe na dongo na maulendo ghatatu gha Luna (Luna 16 mu 1970, Luna 20 mu 1972, na Luna 24 mu 1976). === Phangano la Mwezi na Kuleka Kupenda (1976–1990) === Pamanyuma pa ulendo waumaliro wa Soviet Union ku mwezi mu 1976, pakaŵa kupenda kucoko kwa mwezi kwa vyaka 14. Maulendo gha mlengalenga ghakasintha kulaŵiska kupenda vibwe vya mukati (mwaciyelezgero ndondomeko ya Venera) na vya kuwaro (mwaciyelezgero Pioneer 10, 1972) vya Kanozgero ka Zuŵa, na so nthowa ya kuzunguliya caro capasi, kupanga na kwendeska, kupatula ma''satellite'' gha mauthenga, ma''satellite'' gha kulaŵiska caro capasi, vilaŵiskiro vya kutali vya mlengalenga na comene malo gha kukhala mu mlengalenga. Kudumba kwa Phangano la Mwezi mu 1979, na kuzomerezgeka kwake mu 1984, ndiyo ntchito yekha yikulu ya mwezi mpaka 1990. === Kupenda Kuphya (1990 mpaka sono) === Mu 1990, Hiten–Hagoromo, ulendo wakwamba wa mwezi kufuma 1976, ukafika mu nthowa ya kuzunguliya mwezi. Ukatumika na Japani, ndipo ukaŵa ulendo wakwamba wa mwezi uwo ukaŵa wa Soviet Union panji U.S. yayi. Mu 1994, U.S. yikatuma so combo ca mlengalenga (Clementine) ku mwezi kakwamba kufuma 1973. Ulendo uwu ukapanga mapu ghakwamba gha mawonekero gha mwezi pafupifupi wose, na vithuzi vyakwamba vya ungweru wa mitundu yinandi vya pacanya pose pa mwezi. Mu 1998, Lunar Prospector yikalondezga, ndipo vilwero vyake vikalongora kuŵapo kwa haidrojeni yinandi ku mphaka za mwezi, iyo panyake yikufuma ku cisanu ca maji mu mamita ghacoko gha pacanya gha fuvu mu mazenje gha mzgezge wa nyengo zose. Vyaka vyakulondezga vikawona maulendo ghakwamba ghanandi ku mwezi gha vyaro viphya ivyo vikupenda mwezi. Pakati pa 2004 na 2006, combo cakwamba ca Wupu wa Mlengalenga wa Ulaya (ESA), SMART-1, cikazunguliya mwezi ndipo cikalemba kupenda kwakwamba kwakulongosora kwa vigaŵa vya usungunu pacanya pa mwezi. Ndondomeko ya Ŵacayina ya Kupenda Mwezi yikafika pa mwezi kakwamba na Chang'e 1 (2007–2009), ndipo yikapanga mapu gha vithuzi gha mwezi wose. India yikafika, kuzunguliya, na kutimbana na mwezi mu 2008 kakwamba na Chandrayaan-1 na Moon Impact Probe, ndipo yikaŵa caro ca cinkhondi na ca cinkhondi na cimoza kucita nthena, ndipo yikapanga mapu ghakulunjika gha usungunu na malibwe gha pacanya pa mwezi, na kusimikizga kuŵapo kwa maji mu dongo la mwezi. U.S. yikatuma Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) na LCROSS pa 18 Zizima 2009. LCROSS yikamalizga ntchito yake mwa kutimbana mwakunozgeka mu zenje la Cabeus pa 9 Thukila 2009, apo LRO yicali kugwira ntchito, yikupima kutalika kwa malo na kujambura vithuzi vyakulunjika. China yikalutilira ndondomeko yake mu 2010 na Chang'e 2, iyo yikapanga mapu ghakulunjika comene mu myezi 8, na mu 2013 na Chang'e 3, combo ca kukhala pa mwezi pamoza na galimoto la mwezi la zina lakuti Yutu ("Kalulu wa Jade"). Ulendo uwu ukaŵa wakwamba wa galimoto la mwezi kufuma Lunokhod 2 mu 1973 na kukhala makola kwakwamba pa mwezi kufuma Luna 24 mu 1976, ndipo ukapangiska China kuŵa caro ca citatu kufiska ici. Mu 2014, combo cakwamba ca ndalama za ŵanthu paŵekha, Manfred Memorial Moon Mission, cikajumpha pafupi na mwezi. Ulendo unyake wa China, Chang'e 4, ukafika kakwamba ku mbali ya kutali ya mwezi pakwamba pa 2019. Mu 2019 so, India yikatuma combo cake caciŵiri, Chandrayaan-2, ku mwezi. Mu 2020, China yikacita ulendo wake wakwamba wa marobotiki wa kuwezga vigaŵa (Chang'e 5), ndipo yikawezga magalamu 1,731 gha vinthu vya mwezi ku caro capasi. U.S. yikapanga ndondomeko za kuwezgera ŵakwenda mu mlengalenga ku mwezi kwamba mu 2004, ndipo na kusayinika kwa Mapangano gha Artemis mu 2020, ghakulongozgeka na U.S., ndondomeko ya Artemis yikukhumba kuwezgera ŵanthu ku mwezi mu vyaka vya m'ma 2020. Vyaro vinandi vyanjira mu Mapangano agha. Kwiza kwa Mapangano gha Artemis kwawuska so mphindano pa ndondomeko ya pakati pa vyaro na kovwirana pa ntchito za mwezi, kuthemba Phangano la Mwezi na ghanoghano la Muzi wa Mwezi ilo likulongozgeka na ESA. Mu 2022, Korea ya Kumwera yikatuma Danuri, combo cake cakwamba ca mwezi, kufuma ku U.S. Mu 2023 na 2024, India na Japani vikaŵa vyaro vya cinayi na ca cinkhondi kufikiska makola combo pa mwezi, pamanyuma pa Soviet Union na United States mu ma 1960, na China mu 2013. Combo ca Japani, SLIM, cikapona mausiku ghatatu gha mwezi. Mu Mpupulu 2024, IM-1 yikaŵa combo cakwamba cakupangika na kampani kufika pa mwezi. China yikatuma Chang'e 6 mu Vula 2024, iyo yikawezga kakwamba vigaŵa kufuma ku mbali ya kutali ya mwezi. Yikanyamula so galimoto la China la kupenda pacanya pa mwezi na ungweru wa pasi pa uswesi. Pakistan yikatuma combo ca kuzunguliya mwezi ca ICUBE-Q pamoza na Chang'e 6. Nova-C 2, combo ca iSpace na Blue Ghost vyose vikatumika ku mwezi mu 2024. Ulendo wa NASA wa Artemis II wa ŵanthu kujumpha pafupi na mwezi ukatumika mu Masika 2026. Ukaŵa ulendo wakwamba wa ŵanthu kuzunguliya mwezi kufuma nyengo ya Apollo. Christina Koch wakaŵa mwanakazi wakwamba, Victor Glover munthu wakwamba wa khungu lakufipa, Jeremy Hansen wa ku Canada munthu wakwamba wambura kuŵa wa ku Amerika, na mulongozgi Reid Wiseman munthu mulara comene, kufuma pafupi na caro capasi na kuzunguliya mwezi. == Ŵanthu na Mwezi == Kuŵapo kwa ŵanthu pa mwezi kukamba na vyakusyala vya vyombo ivyo vikatimbana, ivyo vikakhala pasi, na ivyo vikuzunguliya mwezi. Vyombo vya kuzunguliya nga ni Lunar Reconnaissance Orbiter iyo yikatumika mu 2009 vikulutilira kupenda mwezi pa maulendo gha munthazi, apo vyombo vya kukhala pasi nga ni Chang'e 3 iyo yikatumika mu 2013, pamoza na cilaŵiskiro cake ca kutali ca ungweru wa pacanya pa uswesi, vikaŵa kuti vicali kugwira ntchito mu 2020. Vyakuwezga ungweru vinkhondi vyaŵikika pa mwezi kufuma mu ma 1970, ndipo vyagwiliskirika ntchito pa kupima kwakulunjika kwa kusintha kwa mwezi mwa laser. === Vyakufumapo vya Ŵanthu === Nangauli mwezi uli pa cigaŵa capasi comene ca kuvikilira vibwe, kunangika kwake nga ni malo ghambura kukhwaskika na gha kasandiro kwayowoyeka. Usange astronome yingacitika kufuma pa mwezi, yikwenera kuŵa yambura kunangika na vinthu na wayilesi. Nangauli mwezi ulije mphepo yikulu, kwendakwenda na kutimbana pa mwezi kukupanga mitambo ya fuvu iyo yingathandazgika kutali na kunanga mawonekero gha kale gha mwezi na vyapadera vyake vya kasandiro. Msambiri Alice Gorman wakuti, nangauli mwezi ngwambura kukhalika, kuyowoya kuti mwezi ngwakufwa kukuleka kulaŵiska kusintha kwake, ntheura ntchito za ŵanthu zikwenera kuwona malo gha mwezi nga ni cigaŵa ca ntchito iyi. Cakucitika ca "tardigrade" ca combo ca Beresheet ico cikawa mu 2019 cikunyamula tuvinyama tucoko twa ''tardigrade'' cayowoyeka nga ni ciyelezgero ca kusoŵa kwa ndondomeko na malango gha pakati pa vyaro gha kuvikilira vibwe. Vyakusyala vya mu mlengalenga kuzunguliya mwezi vyawonekera nga ni suzgo la munthazi apo maulendo ghakusazgikira, comene nga ni ngozi ku maulendo agha. Ntheura kulongozga vyakutaya pa mwezi kwayowoyeka nga ni nkhani iyo maulendo gha munthazi ghakwenera kumazga, comene pacanya pa mwezi. Vyakusyala vya ŵanthu ŵakufwa vyatoleka ku mwezi, kusazgapo na makampani gha ŵanthu paŵekha. Cifukwa mwezi ngwakupatulika panji ngwakuzirwa ku midawuko yinandi, kuŵika vyakusyala vya ŵakufwa mu mlengalenga kwasuskika na ŵalongozgi ŵa ŵanthu ŵa malo agho. Mwaciyelezgero, mulongozgi wa Ŵanavajo wa nyengo iyo Albert Hale wakasuska NASA pa kutuma milota ya msandi Eugene Shoemaker ku mwezi mu 1998. Kupatula vyakusyala vya ntchito za ŵanthu pa mwezi, pali vinthu vinyake ivyo vikaŵikika mwakukhumba kuti vikhalilire, nga ni cithuzi ca Moon Museum, mauthenga gha uwemi gha Apollo 11, vimbale 6 vya mwezi, cikumbusko ca Ŵakwenda mu Mlengalenga Ŵakufwa, na vinthu vinyake. === Astronome Kufuma pa Mwezi === Mwezi wagwiliskirika ntchito nga ni malo gha kulaŵiskira kuthambo na caro capasi. Caro capasi cikuwoneka kuthambo la mwezi na ukulu wakuwoneka wa makona pafupifupi 2, katatu mpaka kanayi ukulu wa mwezi panji zuŵa kuthambo la caro capasi. Kulaŵiska kufuma pa mwezi kukamba mu 1966 na vithuzi vyakwamba vya caro capasi kufuma pa mwezi, ivyo vikatoreka na Lunar Orbiter 1. Cakuzirwa comene ku midawuko ni cithuzi ca 1968 ico cikuchemeka "Kufuma kwa Caro Capasi", ico Bill Anders wa Apollo 8 wakatora. Mu Masika 1972 ulendo wa Apollo 16 ukaŵika cilaŵiskiro ca kutali cakwamba ca pa mwezi, ico cikajambura vithuzi na ungweru wakugaŵika vya kuthambo. Mwezi ukumanyikwa kuŵa malo ghawemi comene gha vilaŵiskiro vya kutali. Uli pafupi pacoko; mazenje ghanyake pafupi na mphaka ngamdima na ghakuzizima nyengo zose ndipo ngawemi comene ku vilaŵiskiro vya ungweru wa pasi pa uswesi; ndipo vilaŵiskiro vya wayilesi ku mbali ya kutali vingavikilirika ku congo ca wayilesi ca caro capasi. Dongo la mwezi, nangauli likuŵa suzgo ku vigaŵa vyakwenda vya vilaŵiskiro, lingasazganika na vinthu vinyake na kugwiliskirika ntchito kuzenga magalasi gha ukulu mpaka mamita 50. Cilaŵiskiro ca kutali ca kulaŵiska pacanya pera cingapangika mwa mtengo ucoko na vinthu vyakuthira vyapadera. Apo ntchito za ŵanthu pacanya pa mwezi zikusazgikira, kwenda kwa fuvu la mwezi kuzamusazgikira, ndipo vyakucitika viwemi vya astronome kufuma pacanya vizamucepa, kuyana na ndondomeko za kucepeska kuthandazgika kwa fuvu. === Maulendo Ghakupangika === Ndondomeko za mwezi za U.S. na China zili na cilato ca kuzenga malo gha kukhala pa mwezi mu vyaka vya m'ma 2030 pamoza na ŵabwezi ŵawo ŵa vyaro vinyake, ndipo vingaŵa kukhala pa mwezi kwakwamba kwa ŵanthu kufuma Apollo 17 mu 1972. Pamanyuma pa ulendo wa kuyezga wa Artemis III pafupi na caro capasi uwo ukunozgekera 2027, NASA yikukhumba kuwezgera ŵanthu pacanya pa mwezi mu 2028, na ŵakwenda mu mlengalenga ŵaŵiri ŵa Artemis IV kukhala ku mphaka ya kumwera ya mwezi. Apo maulendo gha Apollo ghakaŵa gha kupenda, ndondomeko ya Artemis yikukhumba kuŵapo kwa nyengo yitali. Pa ici, U.S. yikugwira ntchito pamoza na makampani pa mauthenga gha mwezi, kunyamula katundu, na kugwiliskira ntchito vyuma vya pa mwezi. Ndondomeko ya Chang'e ya China yikapharazga maulendo gha pamoza na ndondomeko ya Luna-Glob ya Russia. Maulendo ghaŵiri gha kupenda mwezi ghakunozgekera, Chang'e 7 mu 2026 na Chang'e 8 mu 2028, pambere ŵanthu ŵandafike mu 2029 panji 2030. === Kukhala pa Mwezi === Ŵanthu ŵakhala pa mwezi mu magulu gha ŵaŵiri na mpaka mazuŵa ghatatu. Pose pamoza ŵanthu 12 ŵakhala pa mwezi pa maulendo 6. Wose ŵakakhala mu mtundu umoza wa nyumba ya pacanya, Apollo Lunar Module. Mu kukhala uku ŵanthu ŵanyake ŵakajumpha pose pamoza mpaka zuŵa limoza ŵakwendakwenda pacanya. Masuzgo pa kwendakwenda pacanya ghakufuma ku fuvu la mwezi ilo likukakatira ku vyakuvwara na vilwero, ndipo likanyamulikanga mukati mwa nyumba. Ŵakwenda mu mlengalenga ŵakanowanga na kununkhizga fuvu, ilo likununkha nga ni mfuti, ndipo likachemeka "fungo la Apollo". Fuvu ili lakupepuka lingiziska masuzgo gha umoyo. Mu 2019, mbuto yimoza panji kujumpha yikamera mu kuyezga pa combo ca Chang'e 4. Yikanyamulika kufuma pa caro capasi pamoza na vyamoyo vinyake vicoko. Cifukwa mwezi ngwakukakika, ndipo ukulongora cisko cimoza pera ku caro capasi, kuŵapo kwa nyengo zose pa mwezi kuzamukhumba gulu la ma''satellite'' kuti ghatumizge mauthenga kufuma ku mbali ya kutali ya mwezi, na kufuma ku mphaka ya kumwera iyo yili na mawonekero ghakusuzga. Ma''satellite'' gha China gha Queqiao-1 na -2 ghali kale, ndipo NASA yikunozgekera ndondomeko ya mauthenga na kulongozgera mu Thukila 2026. === Ucindami pa Dango === Nangauli vyombo vya Luna vikathandazga vimanyikwiro vya Soviet Union pa mwezi, ndipo mbendera za U.S. zikaŵikika na ŵakwenda mu mlengalenga ŵa Apollo pa malo agho ŵakakhala, palije caro ico cikuti cigaŵa ciliconse ca mwezi nca ici. Nga ni nthena, kuŵa mwenecho wa vigaŵa vya mwezi, panji wose, kwa munthu paŵekha kukuzomerezgeka yayi. Phangano la Mlengalenga la 1967 likuti mwezi na mlengalenga wose ni "cigaŵa ca ŵanthu wose". Likucepeska kagwiliskiro ka mwezi ku vilato vya mtendere pera, ndipo likukanizga mwakulunjika malo gha ŵankhondo na vilwero vya kunanga ŵanthu ŵanandi. Vyaro vinandi vili mu phangano ili. Phangano la Mwezi la 1979 likapangika kulongosora, na kukanizga kugwiliskira ntchito vyuma vya mwezi na caro cimoza pera, kuvisiya ku ndondomeko ya pakati pa vyaro iyo yindalongosoreke. Mu Matika 2020, likaŵa kuti lasayinika na kuzomerezgeka na vyaro 18. Kufuma 2020, vyaro vyanjira mu Mapangano gha Artemis na U.S., agho ghakususka phangano ili. U.S. yayowoya so mu lamulo la pulezidenti kuti "United States yikuwona mlengalenga nga ni 'cuma ca caro cose' yayi" ndipo yikuti Phangano la Mwezi ni "kuyezga kwakutondeka kukanizga malonda gha wanangwa". Apo Australia yikasayina na kuzomerezga Phangano la Mwezi mu 1986 na Mapangano gha Artemis mu 2020, pakaŵa mphindano usange ghangakolerana. Pa ici, Phangano la Kufiska Phangano la Mwezi lasacizgika, nga ni nthowa ya kumazga masuzgo gha Phangano la Mwezi na kulikoleranya na malango na mapangano ghanyake nga ni Mapangano gha Artemis, kuti lizomerezgeke na ŵanandi. Cifukwa ca kusazgikira kwa khumbo la makampani na vyaro, comene kupenja malo, ŵapangi ŵa malango ŵa U.S. ŵakanjizga pakumalira kwa 2020 malango ghapadera gha kuvikilira malo gha mbiri agho vyombo vikakhala, ndipo magulu ghanyake ghakuti malo agha ghaŵe Malo gha Ucindami wa Caro Cose na malo gha kasandiro ghakuvikilirika. Mu 2021, Kalata ya Wanangwa wa Mwezi yikapangika na gulu la "ŵakumanya dango, ŵasandi ŵa vya kale vya mlengalenga na ŵanthu ŵakupwelelera", kuthemba ŵanthu ŵakukhozga wanangwa wa kawiro na ghanoghano la kuŵa munthu pa dango ku vinthu vyambura kuŵa ŵanthu mu mlengalenga. ==== Kukolerana na Kulongozga ==== Kusazgikira kwa ntchito za ŵanthu pa mwezi kwawuska khumbo la kukolerana kuti ntchito za pakati pa vyaro na za makampani pa mwezi zivikilirike. Nkhani kufuma pa kovwirana mpaka pa kukolerana pera, mwaciyelezgero kupanga nyengo yakugaŵana ya mwezi, zayowoyeka. Comene, kuŵika ndondomeko ya pakati pa vyaro panji ya Wupu wa Vyaro Vyose ya kulongozga ntchito za ŵanthu pa mwezi kwapemphika na Phangano la Mwezi na kusacizgika kwizira mu Phangano la Kufiska, kweni kucali mphindano. Ndondomeko za mwezi za sono nza vyaro vinandi, ya Artemis iyo yikulongozgeka na U.S. na ya Malo gha Kusanda Mwezi gha Pakati pa Vyaro agho ghakulongozgeka na China. Pa kovwirana na kukolerana kwa pakati pa vyaro kukulu, mawupu nga ni ILEWG, Moon Village Association, na ISECG ghapangika. == Mu Midawuko na Umoyo == === Majandulo === Ŵaciuta ŵa mwezi ŵali mu midawuko yose ya ŵanthu. Midawuko yinandi yakoleranya ndondomeko ya mwezi ya mazuŵa 29.5 na ndondomeko ya kuwona mwezi kwa ŵanakazi, nga umo kukuwonekera mu mizu yakugaŵana ya mazgo gha "kuwona mwezi" na "mwezi" mu viyowoyero vinandi. Mu Citumbuka nako, kuwona mwezi kukukolerana na lizgu lakuti mwezi. Kweni ici cikaŵa mu midawuko yose yayi, cifukwa ŵaciuta wose ŵa mwezi ŵakaŵa ŵanakazi yayi. Kweni majandulo ghanandi ghakumanyikwa ghali na ŵaciuta ŵanakazi ŵa mwezi, kusazgapo Selene wa Ŵagiriki, Luna wa Ŵaroma, Chang'e wa Ŵacayina, na Coyolxāuhqui wa Ŵaaztec, uyo kudumulika mutu kwake kungaŵa kulongora kubisika kwa mwezi. Ŵaciuta ŵanyake ŵanalume nga ni Nanna-Sin ŵakakolerananga so na kubaba na nthumbo. Ŵaciuta ŵanakazi ŵanyake, kusazgapo Artemis, Hecate, Phoebe, Theia na Isis, pakwamba ŵakaŵavya ubale na mwezi, kweni ŵakawusanga pamanyuma mu nyengo ya kale cifukwa ca kusazganika na Selene/Luna. Kugaŵika kwa mwezi mu vigaŵa viŵiri kuthambo ni cizukuso ico cikuyowoyeka kuti cikacitika na ncimi Muhammad. === Kupima Nyengo === Kufuma mu nyengo za kale ŵanthu ŵalaŵiska kawonekero ka mwezi na ndondomeko yake ya kukura na kucepa, ndipo ŵakuyigwiliskira ntchito kupima nyengo. Mazgo gha mwezi wa caka mu viyowoyero vinandi ghakulongora ubale uwu pakati pa nyengo ya mwezi wa caka na mwezi wa kuthambo. Mu Citumbuka, lizgu limoza lakuti mwezi likung'anamula vyose viŵiri. Kupima nyengo uku kukapangiska makalendala gha mwezi na zuŵa agho ghakaŵa ghanandi mu mbiri, kweni ghakupambana. Kalendala ya Cisilamu ya mu vyaka vya m'ma 600 ni ciyelezgero ca kalendala ya mwezi pera, umo myezi kanandi yikwamba na kuwoneka kwa ''hilal'', panji cikweru cakwamba ca mwezi, pa mphepete ya kuthambo. Cakuzirwa comene caŵa mwezi wakuzura, uwo ukusekelerika mu makalendala na midawuko yinandi, nga ni Vesak ya Ŵabuda. Mwezi wakuzura pafupi na nyengo ya kuvuna ukuchemeka mwezi wa vuna, ndipo ukusekelerika na visangalalo nga ni Cisangalalo ca Mwezi wa Vuna ca kalendala ya mwezi ya Ŵacayina, cisangalalo caciŵiri pa kuzirwa pamanyuma pa Caka Ciphya ca Ŵacayina. === Kulongoreka mu Midawuko === Ŵanthu ŵajambula mwezi kufuma mu nyengo za kale, nga umo vithuzi vya vyaka 40,000 ivyo vyajumpha na malemba gha vyaka masauzandi ghanayi pambere Khristu vikulongolera. Msandi wa nyenyezi na mulembi wa ndakatulo wakale comene uyo zina lake likumanyikwa, Enheduanna, wasembe mukulu wa Ŵakkadi wa ciuta wa mwezi Nanna/Sin na mwana wa Sargon Mukulu, wakalondezganga mwezi na kulemba ndakatulo za mwezi. ==== Cikweru ==== Pa kulongora mwezi, comene kawonekero kake, cikweru (🌙) caŵa cimanyikwiro cakuwerezgeka mu midawuko yinandi kufuma vyaka 3,000 pambere Khristu, panyake kale comene na nyanga za ng'ombe zanalume mu vithuzi vya mu mapanga vya vyaka 40,000 ivyo vyajumpha. Mu malembo nga ni gha Ŵacayina, cikweru casintha kuŵa cimanyikwiro 月, lizgu la mwezi, ndipo mu Eguputo wa kale cikaŵa cimanyikwiro 𓇹, cakung'anamula mwezi, ndipo cikalembeka nga ni zina la ciuta wa mwezi Iah. Mu vithuzi, cikweru cikagwiliskirikanga ntchito mu Mesopotamiya nga ni cimanyikwiro cikulu ca Nanna/Sîn, ciuta wa mwezi wa Ŵasumeri ŵa kale, uyo wakaŵa awiske wa Inanna/Ishtar, ciuta mwanakazi wa cibwe ca Venasi (wakulongoreka na nyenyezi ya Ishtar ya minyanga 8), na Utu/Shamash, ciuta wa zuŵa (wakulongoreka nga ni cimbale), ndipo ŵatatu wose kanandi ŵakulongoreka pafupi na pafupi. Nanna/Sîn, nga ni ŵaciuta ŵanyake ŵa mwezi, wakulongoreka nga ni ciuta wa nyanga, na vyakuvwara vya mutu panji vingoma vya mawonekero gha cikweru. Kanozgero kapadera ka cikweru na nyenyezi (☪️) kakufuma ku Nyengo ya Mkuŵa, ndipo kakulongora zuŵa na mwezi, panji mwezi na cibwe ca Venasi, pamoza. Kufuma apo kagwiliskiro ka nyenyezi na cikweru kakathandazgika, ndipo kakaŵa cimanyikwiro cakumanyikwa ca Cisilamu (nga ni ''hilal'' ya kalendala ya Cisilamu) na ca vyaro vinandi. ==== Ubale Unyake ==== Vimanyikwiro vya mwezi, malo ghapacanya ghakuŵala na ''maria'' ghakufipa, vyawoneka na midawuko yakupambana nga ni mawonekero ghakupambana. Mawonekero agha ni pakati pa ghanyake Munthu wa mu Mwezi panji Kalulu wa Mwezi (mwaciyelezgero mu majandulo gha Ŵacayina na gha Ŵaamerika ŵa malo agho). Mu nyengo yapakati pa caro cose, mwezi ukaŵa wakuzirwa mu midawuko pa nkhani nga ni ndakatulo za citemwa, uchimi, na maghanoghano gha ucizgi. Mu ''alchemy'' ya Kumanjiliro, mwezi ukakolerananga na siliva, apo golide likakolerananga na zuŵa. === Kulongoreka mu Midawuko ya Mazuŵa Ghano === Kawonero ka mwezi mu nyengo ya mazuŵa ghano kakhwaskika na astronome ya vilaŵiskiro vya kutali. Maghanoghano ghaphya agha ghakapangiska vinthu vya midawuko, kukoleranya maghanoghano gha citemwa pa mwezi na nkhani zakupeka nga ni nkhani zakupeka za kasandiro izo zikuyowoya za mwezi. Pamanyuma, maulendo gha mlengalenga ghakiziska nyengo ya mlengalenga, iyo yikapanga, comene na kufika kwakwamba pa mwezi, vyakufiska vya mbiri ku ŵanthu wose, ivyo vikulongoreka mu vithuzi vya caro capasi kufuma kutali na kuzizwa uko kukuchemeka "overview effect". Ici capelekezgeka na maghanoghano gha ŵanthu na ghakususka pa ubale wa midawuko na wa dango wa ŵanthu na mwezi, comene nga ni cinthu ca ufumu wakuthandazga mazaza, nga mu Mphikizgano wa Mlengalenga, na nga ni cinthu ca ukoloni kwizira mu kuguliska vyuma vya mwezi. Ndakatulo ya 1970 "Whitey on the Moon" yikamanyikwa comene cifukwa ca kulongora maghanoghano ghakususka agha. Maghanoghano ghanyake ghayowoya za kawiro ka mwezi, kuwuska nkhani nga ni kuvikilira mwezi na kuwugwiliskira ntchito mwakuti ukhalilire, kuwona mwezi nga ni cuma cakugaŵana. Mu 2021, 20 Vuna likaŵa Zuŵa la Mwezi la Pakati pa Vyaro, zuŵa la kufika kwakwamba kwa ŵanthu pa mwezi. === Vyakufumapo vya Mwezi pa Ŵanthu === Vyakufumapo vya mwezi ni ubale uwo ukughanaghanirika pakati pa nyengo zinyake za ndondomeko ya mwezi ya mazuŵa pafupifupi 29.5, na nkhalo na kusintha kwa thupi la ŵanthu pa caro capasi. Ndondomeko za mwezi zili na vyakufumapo vikulu pa midawuko ya ŵanthu, kweni palije ukaboni wakukhora wakuti ndondomeko izi zikukhwaska thupi la ŵanthu. Mwezi wakolerana kwa nyengo yitali na uchindere na kusoŵa vinjeru; mazgo gha Cingelezi ''lunacy'' na ''lunatic'' ghakufuma ku zina la Cilatini la mwezi, ''Luna''. Ŵapenda vinjeru Aristotle na Pliny Mulara ŵakayowoyanga kuti mwezi wakuzura ukwiziska uchindere ku ŵanthu ŵanyake, ŵakugomezga kuti wongo, uwo ni maji comene, ukwenera kukhwaskika na mwezi na nkhongono yake pa kuzuzga kwa maji, kweni nkhongono ya kukoka ya mwezi njicoko comene kukhwaska munthu yumoza. Mu ŵanthu ŵa mazuŵa ghano, vyakufumapo vya mwezi vyayowoyeka kuti vikupangiska kusazgikira kwa ŵanthu ŵakunjira mu vipatala vya ŵalwari ŵa wongo, ngozi za pa misewu, kukomana, panji kujikoma pa mwezi wakuzura, kweni mazgo agha ghalongoreka kuŵa ghautesi na kusanda kwakujumpha 37. [[Category:Chibwe|*]] addw26lwvobf13aiyilbaekso9u2cq1 123665 123635 2026-11-03T18:08:50Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123665 wikitext text/x-wiki {{see also|Category:Miyezi{{!}}Miyezi ya caka}} [[file:FullMoon2010.jpg|thumb|Mwezi wa [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]].]] [[File:Jupiter and the Galilean Satellites.jpg|thumb|upright|Myezi ya [[Jupita]]: ''Io'', ''Europa'', ''Ganymede'', ''Callisto''.]] [[file:Moon symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|☾]] '''Mwezi''' (cimanyikwiro: [[file:moon decrescent symbol (fixed width).svg|20px|☾]] panji [[file:moon crescent symbol (fixed width).svg|20px|☽]]) ndiyo setilayiti ya kawiro yekha ya [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Ukuzunguliya caro capasi mu nthowa yakutalikilapo, pa mtunda uwo ukusintha mu caka, wapakati wa makilomita pafupifupi 378,000. Ukumalizga kuzunguliya kamoza (mwezi wa caka), kuyana na caro capasi na [[Zuŵa|zuŵa]], mu mazuŵa 29.5 ghaliwose. Mwezi na caro capasi vikukoleka na nkhongono ya kukoka, iyo njankhongono comene ku mbali izo zikulaŵiskana. Nkhongono izi ndizo zikwiziska comene kuzuzga na kucepa kwa maji gha mbwani pa caro capasi, ndipo zaguza mwezi kuti nyengo zose ulaŵiske caro capasi na cigaŵa cimoza ceneco. Kukakika uku kukupangiska nyengo ya kuzunguliya kwa mwezi pa ceneco (zuŵa la mwezi) kuyana na nyengo yake ya kuzunguliya caro capasi (mwezi wa caka). Pa kasandiro ka pasi, mwezi ni cinthu ca kuzitika kwa cibwe panji cibwe ca setilayiti. Kuzitika kwake ni magaŵa 1.2 pa 100 gha kuzitika kwa caro capasi, ndipo ukulu wake ni makilomita 3,474, pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinayi ca ukulu wa caro capasi. Mu [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]], ngukulu na wakuzitika kuluska cibwe cicoko ciliconse ico cikumanyikwa, ndipo ni mwezi wa cinkhondi pa ukulu na pa kuzitika, kweniso ni mwezi ukulu comene na wakuzitika comene kuyana na cibwe cake. Nkhongono ya kukoka ya pacanya pa mwezi njicoko pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinkhondi na cimoza ca ya caro capasi, pafupifupi hafu ya ya Aresi, ndipo njaciŵiri pa ukulu pa myezi yose ya Kanozgero ka Zuŵa pamanyuma pa Io, mwezi wa Jupita. Thupi la mwezi lili na vigaŵa vyakupambana na ni la malibwe, ndipo lili na maji, mphepo, na nkhongono ya umagineti vicoko comene. Pacanya pa mwezi paphimbika na fuvu, ilo comene ni vinthu vyakupepuka ivyo vikaphulika kufuma ku cikopa ca mwezi apo vinthu vikatimbana nawo. Cikopa ca mwezi cili na mazenje gha kutimbana; ghanyake ghaphya ghali na mizere yakuŵala. Mwezi ukaŵa na mapiri gha moto mpaka vyaka biliyoni 1.2 ivyo vyajumpha, ndipo mwala wakusungunuka ukafuma comene ku mbali ya pafupi ya mwezi, iyo cikopa cake ncifupi, ukazuzga mazenje gha kale, ndipo apo ukazizima ukapanga malo ghakufipa agho ghakuwoneka makola sono, ghakuchemeka ''maria'' ("nyanja"). Mwezi ukughanaghanirika kuti ukapangika kufuma ku vinthu vya caro capasi ivyo vikaphulika apo cinthu ca ukulu wa [[Aresi]] cikatimbana na caro capasi. Kusanda kwa kupima vyaka kwa vigaŵa vya mwala wakusungunuka wa mwezi kukulongora kuti mwezi ukapangika vyaka biliyoni 4.35 ivyo vyajumpha, pamanyuma mu mbiri ya Kanozgero ka Zuŵa. Kufuma kutali, msana na usiku vya zuŵa la mwezi vikuwoneka nga ni kawonekero kakusintha ka mwezi, ndipo para mwezi ukujumpha mu mzgezge wa caro capasi, kubisika kwa mwezi kukuwoneka. Ukulu wa mwezi kuthambo la caro capasi ukuyana pafupifupi na wa zuŵa, ntheura mwezi ukuphimba zuŵa lose pa kubisika kose kwa zuŵa. Mwezi ndiwo cinthu cakuŵala comene kuthambo usiku cifukwa ca ukulu wake wakuwoneka, nangauli kuwezga ungweru kwa pacanya pake nkhwakuyana na kwa phula la misewu. Pafupifupi magaŵa 59 pa 100 gha pacanya pa mwezi ghakuwoneka kufuma pa caro capasi cifukwa ca makona ghakupambana agho mwezi ungawonekera kuthambo, ndipo vigaŵa vinyake vya mbali ya kutali ya mwezi vikuwoneka. Mwezi waŵa kasupe wakuzirwa wa maghanoghano na vinjeru mu mbiri ya ŵanthu, ndipo wakaŵa wakuzirwa ku kasandiro ka caro cose, majandulo, visopa, luso, kupima nyengo, kasandiro ka kawiro, na maulendo gha mlengalenga. Maulendo ghakwamba gha mlengalenga ku cinthu ca kuwaro kwa caro capasi ghakaŵa ku mwezi, kwamba mu 1959 na kujumpha pafupi kwa Luna 1 (iyo yikatumika na Soviet Union), na kutimbana kwakukhumbika kwa Luna 2, kulondezgana mu 1966 na kukhala pasi makola kwakwamba (na Luna 9) na kunjira mu nthowa ya kuzunguliya (na Luna 10). Ŵanthu ŵakafika dankha mu nthowa ya kuzunguliya mwezi na Apollo 8 (iyo yikatumika na United States) pa 24 Zimya 1968, ndipo pamanyuma pacanya pa mwezi na Apollo 11 pa 20 Vuna 1969, ndipo ici cikapangiska mwezi kuŵa cinthu cekha ca kumwamba kuwaro kwa caro capasi ico ŵanthu ŵafikako. Pofika 1972, maulendo 6 gha Apollo ghakaŵa kuti ghafikiska ŵanthu 12 pa mwezi, ndipo ŵakakhalako mpaka mazuŵa ghatatu. Kupenda kuphya kwa mwezi na marobotiki, comene kusimikizga kuŵapo kwa maji pa mwezi, kwasazgirapo maghanoghano gha kuwezgera ŵanthu ku mwezi. Mwa agha muli ndondomeko ya Artemis, kusazgapo ulendo wa Artemis II wa ŵanthu kujumpha pafupi na mwezi mu 2026. == Mazina na Muzu wa Lizgu == Zina la Cingelezi la setilayiti ya kawiro ya caro capasi kanandi likulembeka kuti ''Moon'', na M yikulu. Lizgu lakuti ''moon'' likufuma ku Cingelezi ca kale ''mōna'', ilo likufuma ku ''*mēnōn'', ilo nalo likufuma ku Proto-Indo-European ''*mēnsis'' ("mwezi wa caka"), ilo lingakolerana na lizgu lakung'anamula "kupima [nyengo]". Mu Citumbuka, lizgu lakuti ''mwezi'' nalo likung'anamula cinthu ca kumwamba na nyengo ya mazuŵa pafupifupi 30. Zina la Cilatini la mwezi ni ''lūna''. Lizgu la Cingelezi lakuti ''lunar'' likafuma ku Cilatini, panyake kwizira mu Cifulenci. Mu malemba gha kasandiro na mu nkhani zakupeka za kasandiro, mwezi nyengo zinyake ukuchemeka ''Luna'' kuti upambane na myezi yinyake. Mu ndakatulo, ''Luna'' lingang'anamula so mwezi wakulongoreka nga ni mwanakazi. Lizgu la Cigiriki ca kale ''selḗnē'' likang'anamulanga mwezi nga ni cinthu ca kumwamba, na so ciuta mwanakazi wa mwezi Selene. Lizgu la Cingelezi lambura kugwiliskirika ntchito kanandi lakuti ''selenian'' likulongosora mwezi nga ni caro. Muzu wakuti ''seleno-'' ukuwoneka mu mazgo nga ni ''selenography'' (kusanda pacanya pa mwezi). Vimanyikwiro vya astronome vya mwezi ni ☽ na ☾, mwaciyelezgero mu M☾, "kuzitika kwa mwezi". === Kagaŵiro === Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kasandiro ka Nyenyezi (IAU) ukuchema setilayiti ya caro capasi kuti "the Moon", na M yikulu. Setilayiti zinyake za kawiro za vibwe zikuchemeka "moons", na m yicoko. Mu mbiri, mwezi ukaŵa umoza mwa vibwe vya kale, mu ng'anamulo la kale la cinthu cakwendakwenda kuthambo. Apo Galileo wakasanga setilayiti izo zikuzunguliya Jupita, wakazichema kuti "myezi" cifukwa, nga ni mwezi, zingawonekera kuŵa vibwe ivyo vikuzunguliya cibwe cinyake. Ŵakumanya ŵanyake ŵakulondezga ng'anamulo la kasandiro ka pasi ilo likugaŵa myezi nga ni vibwe ivyo vikuzunguliya zuŵa apo vikuzunguliya so cibwe cinyake. Para tikulaŵiska kufuma ku zuŵa, mwezi ukuzunguliya zuŵa, ndipo caro capasi cikusintha pacoko nthowa yake. Ici capangiska ŵasandi ŵanyake kuyowoya kuti mwezi ungawonekera kuŵa cibwe, mu mbiri na mu kawiro kake, ndipo kuzitika kwake kungakwana kutozga nthowa yake kuzunguliya zuŵa usange ukaŵa paŵekha. Ŵanyake ŵakuti ici cikung'anamula kuti caro capasi na mwezi ni cibwe caŵiri. IAU yilije ng'anamulo la vibwe mu ndondomeko ya viŵiri, panji la ico cikupanga ndondomeko ya cibwe caŵiri, kweni ŵasandi ŵanandi ŵakuzomerezgana kuti ici cingakhumba pakati pa kuzitika kwa mwezi na caro capasi kuŵa kuwaro kwa caro capasi, ico nchambura kuŵa nthena. == Mbiri ya Kawiro == === Kapangikiro === Kupima vyaka kwa vigaŵa vya mwezi kukulongora kuti mwezi ukapangika mu vyaka miliyoni 200 vyakwamba pamanyuma pa kwamba kwa Kanozgero ka Zuŵa. Kupima kwakugomezgeka comene pa mitundu yikulu ya malibwe kukulongora vyaka biliyoni 4.35. Ghanoghano ilo likuzomerezgeka comene ni lakuti caro capasi na mwezi vikapangika pamanyuma pa kutimbana kukulu kwa cinthu ca ukulu wa Aresi (cakuchemeka Theia) na caro capasi ca kale. Kutimbana kwa mphepete uku kukaponya vinthu mu nthowa ya kuzunguliya caro capasi, ndipo vinthu ivi vikawunjikana na kupanga mwezi kuwaro pacoko kwa mphaka ya Roche ya caro capasi. Kutimbana kukulu kukughanaghanirika kuti kukacitikanga kanandi mu Kanozgero ka Zuŵa ka kale. Viyelezgero vya makompyuta vya kutimbana kukulu vyapeleka vyakufumapo ivyo vikukolerana na kuzitika kwa mtima wa mwezi na nkhongono ya kuzunguliya ya caro capasi na mwezi. Viyelezgero ivi vikulongora kuti cigaŵa cikulu ca mwezi cikafuma ku cinthu ico cikatimbana, m'malo mwa caro capasi ca kale. Kweni viyelezgero vya kufuma 2007 vikulongora kuti cigaŵa cikulu ca mwezi cikafuma ku caro capasi ca kale. Vinthu vinyake vya mukati mwa Kanozgero ka Zuŵa nga ni Aresi na Vesta, kuyana na malibwe gha mlengalenga agho ghakufumako, vili na kapangikiro ka okisijeni na tungsten kakupambana comene na ka caro capasi. Kweni caro capasi na mwezi vili na kapangikiro kakuyana pafupifupi. Kuyana uku kungalongosoreka na kusazganika kwa vinthu vyakuzgoka mphepo ivyo vikapanga vyose viŵiri pamanyuma pa kutimbana, nangauli pali mphindano pa ici. Kutimbana kukafumiska nkhongono zakukwana kusungunuska vinthu vyakuphulika na cikopa ca caro capasi, kupanga nyanja ya mwala wakusungunuka. Vinthu vyakusungunuka vyakuphulika vingaŵa kuti vikawunjikana so mu ndondomeko ya caro capasi na mwezi. Mwezi uwo ukapangika uphya ungaŵa kuti ukaŵa na nyanja yake ya mwala wakusungunuka; kuzika kwake kukughanaghanirika kuŵa kufuma pafupifupi makilomita 500 mpaka 1,737. Vigaŵa viŵiri vya ukulu wa vigaŵa vikulu vya mtunda mu cigaŵa ca pasi ca caro capasi vyasacizgika kuŵa vyakusyala vya Theia ivyo vicali mukati mwa caro capasi. Viyelezgero vya makompyuta vyakulunjika comene vikusanga kuti kutimbana kukulu kungaŵika luŵiro setilayiti ya kuzitika na unandi wa cisulo wakuyana na wa mwezi mu nthowa yakutali mwakukwana kufuma ku caro capasi kuti yileke kunangika na nkhongono ya kukoka (kuwaro kwa mphaka ya Roche). Nanga ni setilayiti izo pakwamba zikujumpha mukati mwa mphaka ya Roche zingapona, mwa kuwuskika vigaŵa vinyake na pamanyuma kukankhika ku nthowa zisani na zakukhazikika. Nangauli ghanoghano la kutimbana kukulu likulongosora ukaboni unandi, mafumbo ghanyake ghacali ghambura kuzgoleka, ghanandi ghakukhwaskana na kapangikiro ka mwezi. Viyelezgero ivyo mwezi ukutora cigaŵa cikulu ca caro capasi ca kale nvyakusuzga kukolerana na vyakusangika vya usungunu wa pasi pa zirconium, okisijeni, silicon, na vigaŵa vinyake. === Kukura kwa Kawiro === Mwezi uwo ukapangika uphya ukazunguliyanga caro capasi pafupi comene kuluska sono. Ntheura cilichose cikawonekanga cikulu comene kuthambo la cinyake, kubisika kukacitikanga kanandi, ndipo nkhongono za kukoka zikaŵa zikulu. Cifukwa ca nkhongono za kukoka, nthowa ya mwezi kuzunguliya caro capasi yakura comene, ndipo yikutora nyengo yitali. Pamanyuma pa kupangika, mwezi wazizima ndipo mphepo yake yinandi yawuskika. Pacanya pa mwezi pakusintha kufuma apo na kutimbana kukulu na kucoko kunandi, ndipo kwapanga malo ghakuŵa na mazenje gha vyaka vyose. Mwezi ukaŵa na mapiri gha moto mpaka vyaka biliyoni 1.2 ivyo vyajumpha, ndipo agha ghakapanga ''maria'' ghakuwoneka comene. Mwala wakusungunuka unandi wa ''maria'' ukafuma mu nyengo ya Imbrian, vyaka biliyoni 3.3–3.7 ivyo vyajumpha, nangauli unyake ngwa vyaka biliyoni 1.2 pera ndipo unyake ngwa vyaka biliyoni 4.2. Kuthandazgika kwa mwala uwu nkhwambura kuyana, ndipo ukuwoneka comene ku mbali ya pafupi ya mwezi. Vifukwa vya ici vindamanyikwe, nangauli kufupi kwa cikopa ku mbali ya pafupi kukughanaghanirika kuŵa cifukwa cimoza. Vifukwa vya kuthandazgika kwa malo ghapacanya gha mwezi ku mbali ya kutali navyo vindamanyikwe makola. Kupima kukulongora kuti cikopa ca mbali ya pafupi ncifupi kuluska ca mbali ya kutali. Malongosoro ghanyake ni ghakuti kutimbana kukulu ku mbali ya pafupi kungaŵa kuti kukapepuska mwala wakusungunuka kuthiririka pacanya. === Nyengo za Kasandiro ka Pasi pa Mwezi === Nyengo za kasandiro ka pasi pa mwezi zikuthemba kutimbana kwakuwoneka comene, nga ni mazenje gha mphete zinandi nga ni Nectaris, Imbrium, na Orientale, agho ghali na ukulu wa makilomita mahandiredi mpaka masauzandi, ndipo ghali na vinthu vyakuphulika ivyo vyathandazgika kutali. Nyengo izi zikuthyika mazina gha vimanyikwiro vyake, kufuma ku mazenje ghanandi kuwaro kwa ''maria'' ghakufipa, ku ''maria'' na mazenje gha pamanyuma, na pakumalira ku mazenje ghaphya, ghacali ghakuŵala na ghakuwoneka makola, ghakuŵa na mizere nga ni Copernicus panji Tycho. Kusoŵa kwa mphepo, nyengo, na ndondomeko za pasi za sonosono kukung'anamula kuti mazenje ghanandi agha ghakusungika makola. Nangauli mazenje ghacoko pera gha mphete zinandi ghapimika vyaka mwakusimikizgika, ngakovwira pa kupeleka vyaka vyakuyaniska. Cifukwa mazenje gha kutimbana ghakuwunjikana pa luŵiro lwakuyana pafupifupi, kupenda unandi wa mazenje pa malo kungagwiliskirika ntchito kupima vyaka vya pacanya. Kweni pakwenera kupwelelera na nthowa iyi cifukwa pangaŵa mazenje ghaciŵiri. Vinthu vyakuphulika pa kutimbana vingapanga mazenje ghaciŵiri agho kanandi ghakuwoneka mu magulu panji mu mizere, kweni ghangawoneka so paŵekha kutali na apo kutimbana kukacitikira. Agha ghangayana na mazenje ghakwamba, ndipo ghangaŵa ghanandi mu mazenje ghacoko, ntheura kuŵapo kwawo kwambura kumanyikwa kungananga kupima vyaka. Vyaka vya malibwe ghakusungunuka na kutimbana agho ghakawunjikika mu maulendo gha Apollo vili pakati pa vyaka biliyoni 3.8 na 4.1: ici cagwiliskirika ntchito kusacizga nyengo ya Kutimbana Kukulu kwa Pamanyuma, ya kusazgikira kwa kutimbana. Vithuzi vyakulunjika comene vya Lunar Reconnaissance Orbiter mu vyaka vya m'ma 2010 vikulongora kuti luŵiro lwa sono lwa kupangika kwa mazenje lukujumpha comene ivyo vikaghanaghanirika kale. Ndondomeko ya mazenje ghaciŵiri yikughanaghanirika kusazganya masentimita ghaŵiri gha pacanya gha fuvu mu vyaka 81,000. Luŵiro ili lukujumpha kahandiredi luŵiro ilo likapimika kufuma ku kutimbana kwa tumalibwe tucoko pera. === Ivyo Vikulindilirika Munthazi === Pamanyuma pa vyaka biliyoni 5, mwezi uzamuzunguliya kutali na caro capasi na magaŵa 40 pa 100 kuluska sono. Kweni pafupifupi vyaka biliyoni 2 mpaka 3 pamanyuma pa ici, zuŵa lizamuŵa nyenyezi yikulu yakufiira. Usange zuŵa lizamuphimba caro capasi na mwezi, kukwekana na mphepo ya zuŵa kungapangiska mtunda pakati pa caro capasi na mwezi kucepa mpaka mwezi wanjire mukati mwa mphaka ya Roche ya caro capasi, ndipo ungaphwanyika. == Vimanyikwiro vya Kawiro == === Ukulu na Kuzitika === Mwezi ni setilayiti ya kawiro ya cinkhondi pa ukulu (pa ukulu na pa kuzitika) mu Kanozgero ka Zuŵa. Ungagaŵika nga ni mwezi wa kuzitika kwa cibwe, ntheura ni cibwe ca setilayiti kuyana na ng'anamulo la kasandiro ka pasi. Ngucoko kuluska Mekyuri kweni ngukulu comene kuluska cibwe cicoko cikulu comene ca Kanozgero ka Zuŵa, Pulutu. Mwezi ni setilayiti yaciŵiri pa kukhwima mu Kanozgero ka Zuŵa, pamanyuma pa Io. Na kuzitika kwa cigaŵa cimoza pa 81 ca kwa caro capasi, na ukulu wa makilomita pafupifupi 3,500 (kujumpha cigaŵa cimoza pa vinayi ca ukulu wa caro capasi), mwezi ni setilayiti ya kawiro yikulu comene mu Kanozgero ka Zuŵa kuyaniska na cibwe cake. Cisko ca mwezi cikuyana na usani wa Australia, Ulaya, panji United States. Malo ghose gha pacanya pa mwezi ni makilomita gha mbali zinayi pafupifupi miliyoni 38, ghakuyana na gha Amerika yose. === Mawonekero === Pakwamba mwezi ukaŵa na mawonekero ghakukhazikika na kukoka kwa ceneco, kweni kufuma apo wasintha. Ni mpira wakutalikilapo pacoko comene cifukwa ca kukwekeka na nkhongono za kukoka, ndipo mzere wake mutali wapendama makona 30 kufuma ku kulaŵiska caro capasi, cifukwa ca kupambana kwa nkhongono ya kukoka uko kukufuma ku mazenje ghakulu gha kutimbana. Mawonekero ghake ngatali kuluska ivyo nkhongono za kukoka za sono zingalongosora. "Cifufu ca kale" ici cikulongora kuti mwezi ukakhwima apo ukazunguliyanga pa hafu ya mtunda wake wa sono kufuma ku caro capasi, ndipo sono ngwakuzizima comene kuti mawonekero ghake ghawelere ku kukhazikika pa mtunda wake wa sono. Mazuŵa ghano, kusintha kwa cikopa na nkhongono za kukoka kukupanga waka tumapiri tucoko twa kuphwanyika kwa cikopa. === Kazengero === Mwezi uli na vigaŵa vyakupambana pa usungunu: cikopa, cigaŵa capakati, na mtima. Uli na mtima wa mukati wakukhwima wa cisulo cinandi, wa ukulu wapakati panyake wa makilomita 240 pera, na mtima wa kuwaro wa vinthu vyakuthira, comene cisulo cakusungunuka, wa ukulu wapakati wa makilomita pafupifupi 300. Kuzunguliya mtima kuli cigaŵa cakusungunuka pacoko ca ukulu wapakati wa makilomita pafupifupi 500. Kazengero aka kakughanaghanirika kuti kakapangika apo nyanja ya mwala wakusungunuka ya mwezi wose yikakhwimanga pacoko pacoko pamanyuma pa kupangika kwa mwezi vyaka biliyoni 4.5 ivyo vyajumpha. Kukhwima kwa nyanja iyi ya mwala wakusungunuka kungaŵa kuti kukapanga cigaŵa capakati ca vinthu vyakuzitika apo vinthu nga ni ''olivine'' na ''pyroxene'' vikabiranga pasi; apo pafupifupi vigaŵa vitatu pa vinayi vya nyanja ya mwala wakusungunuka vikakhwima, vinthu vyakupepuka vya ''plagioclase'' vikapangika na kuyandama kuŵa cikopa pacanya. Vinthu vyaumaliro kukhwima vingaŵa kuti pakwamba vikaŵa pakati pa cikopa na cigaŵa capakati, na unandi ukulu wa vigaŵa ivyo vikupanga kufunda. Kuyana na ghanoghano ili, mapu gha usungunu agho ghakapangika kufuma mu nthowa ya kuzunguliya ghakulongora kuti cikopa cikupangika comene na ''anorthosite''. Vigaŵa vya malibwe gha mwezi vya mwala wakusungunuka uwo ukafuma pacanya kufuma ku kusungunuka kwa cigaŵa capakati vikusimikizga kapangikiro ka cigaŵa capakati, ako kali na cisulo cinandi kuluska ca caro capasi. Cikopa cili na unandi wapakati wa makilomita pafupifupi 50. Kweni mtima wa mwezi ngucoko, wa ukulu wapakati wa makilomita pafupifupi 350 panji pasi, pafupifupi magaŵa 20 pa 100 gha ukulu wapakati wa mwezi. Kapangikiro kake kakumanyikwa makola yayi kweni panyake ni cisulo cakusazganika na sulfure na nickel pacoko. Kupenda kuzunguliya kwa mwezi uko kukusintha mu nyengo kukulongora kuti mtima ngwakusungunuka pacoko. Kukanikizga pa mtima wa mwezi kukughanaghanirika kuŵa GPa 5 (kanandi kakulu nga ni mphepo ya caro capasi kanandi 49,000). === Nkhongono ya Kukoka === Pakati, nkhongono ya kukoka pacanya pa mwezi ni 1.62 m/s², pafupifupi hafu ya ya pacanya pa Aresi na pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinkhondi na cimoza ca ya caro capasi. Pa myezi ya vibwe, mwezi uli na nkhongono ya kukoka ya pacanya yaciŵiri pa ukulu, pamanyuma pa Io. Luŵiro lwa kuthaŵa nkhongono yake ni makilomita 2.38 pa liŵiri. Nkhongono ya kukoka ya mwezi njambura kuyana pose. Vyakulongosora vya nkhongono iyi vyapimika mwa kulondezga kusintha kwa vyakutumika vya wayilesi vyakufuma ku vyombo vya mlengalenga ivyo vikuzunguliya mwezi. Vimanyikwiro vikulu vya nkhongono ya kukoka ya mwezi ni ma''mascon'', malo gha nkhongono ya kukoka yikulu comene agho ghakukolerana na mazenje ghanyake ghakulu gha kutimbana, ndipo ghakufuma pacoko ku mwala wakusungunuka wakukhwima wa ''maria'' uwo ukazuzga mazenje agha. Malo agha ghakukhwaska comene nthowa za vyombo vya mlengalenga ivyo vikuzunguliya mwezi. Pali mafumbo ghanyake: mwala wakusungunuka pera ungalongosora kupambana kose kwa nkhongono ya kukoka yayi, ndipo ma''mascon'' ghanyake ghakukolerana na mapiri gha moto gha ''maria'' yayi. Cigaŵa umo nkhongono ya kukoka ya mwezi yikuluska ya caro capasi cili na ukulu wapakati wa makilomita 60,000 (ndiko kuti, pasi pa cigaŵa cimoza pa vinkhondi na cimoza ca mtunda wa makilomita 378,000 pakati pa mwezi na caro capasi). Malo agha ghakuchemeka mlengalenga wa pakati pa caro capasi na mwezi. === Nkhongono ya Umagineti === Mwezi uli na nkhongono ya umagineti ya kuwaro ya pasi pa nanotesla 0.2, panji pasi pa cigaŵa cimoza pa 100,000 ca ya caro capasi. Mwezi ulije nkhongono ya umagineti ya mwezi wose; uli waka na umagineti mu cikopa. Mbiri ya nkhongono ya umagineti ya mwezi njambura kuzomerezgeka na wose, ndipo pacali kusoŵa kuzomerezgana pa nkhongono na nyengo ya nkhongono ya umagineti ya kale ya mwezi. Kupima kunandi kwacitika pa vigaŵa vya mwezi ivyo vikawunjikika mu maulendo gha Apollo. Kupima uku kukulongora kuti nkhongono ya umagineti ya kale ya mwezi yikaŵa na nyengo ziŵiri zakupambana. Mu nyengo yakwamba (vyaka biliyoni 4.5 mpaka 3.56 ivyo vyajumpha), nkhongono ya umagineti yikafika pafupifupi ma''microtesla'' 100, pafupi na ya caro capasi ya sono. Nyengo yaciŵiri yikaŵa yitali comene (vyaka biliyoni 3.58 mpaka 1 ivyo vyajumpha), kweni yambura nkhongono comene, yikufika ma''microtesla'' 5–7 pera. Nchambura kuthekera kuti ndondomeko yimoza ya kwenda kwa kufunda panji kwa vinthu yikapanga mbiri iyi kwambura kukhwaskika na vinthu vya kuwaro. Mu maghanoghano, umagineti unyake uwo wasyala ungafuma ku nkhongono za umagineti za kanyengo kacoko izo zikapangika pa kutimbana kukulu kwizira mu kukura kwa mitambo ya ''plasma''. Mitambo iyi yikupangika pa kutimbana kukulu mu nkhongono ya umagineti iyo yilipo. Ici cikukhozgeka na malo gha umagineti ukulu comene mu cikopa agho ghali pafupi na mbali yinyake ya mwezi kufuma ku mazenje ghakulu gha kutimbana. === Mphepo === Mwezi uli na mphepo iyo ni cigaŵa ca kuwaro comene pera, iyo njicoko comene mwakuti pafupifupi njambura kuŵapo, ndipo kuzitika kwake kose ndambura kufika matani 10. Kukanikizga pacanya kwa mphepo iyi yicoko ni pafupifupi 3 × 10⁻¹⁵ ya mphepo ya caro capasi; kukusintha na zuŵa la mwezi. Yikufuma ku mphepo izo zikufuma mu mwezi na ku vinthu ivyo vikuphulika apo tuvinthu twa mphepo ya zuŵa tukutimbana na dongo la mwezi. Vigaŵa ivyo vyasangika ni sodiyamu na potasiyamu, ivyo vikupangika na kutimbana uku (vikusangika so mu mphepo za Mekyuri na Io); hiliyamu-4 na neon kufuma ku mphepo ya zuŵa; na argon-40, radon-222, na polonium-210, ivyo vikufuma mu mwezi pamanyuma pa kupangika na kunangika kwa vinthu vya mtima wa vimenyu mu cikopa na cigaŵa capakati. Kusoŵa kwa vigaŵa nga ni okisijeni, naitirojeni, kaboni, haidrojeni na magnesiyamu, ivyo vilipo mu fuvu, kukumanyikwa yayi. Nthunthu ya maji yikasangika na Chandrayaan-1 ndipo yikusintha kuyana na malo kufuma ku mzere wapakati, ndipo yili yinandi comene pa makona pafupifupi 60–70; panyake yikufuma ku cisanu ca maji mu fuvu ico cikuzgoka mphepo. Mphepo izi zikuwelera mu fuvu cifukwa ca nkhongono ya kukoka ya mwezi panji zikutayika mu mlengalenga, kwali kwizira mu kukanikizga kwa ungweru wa zuŵa panji, usange zili na magesi, mwa kupyelekeka na nkhongono ya umagineti ya mphepo ya zuŵa. Mtambo wa fuvu wa nyengo zose ulipo kuzunguliya mwezi, uwo ukupangika na tuvinthu tucoko twakufuma ku nyenyezi za mcira. Matani 5 gha tuvinthu twa nyenyezi za mcira ghakughanaghanirika kutimbana na mwezi maora 24 ghaliwose, ndipo ici cikuphulika tuvinthu twa fuvu. Fuvu likukhala pacanya pa mwezi pafupifupi maminiti 10: maminiti 5 kukwera na maminiti 5 kuwa. Pakati, makilogalamu 120 gha fuvu ghali pacanya pa mwezi, ghakukwera mpaka makilomita 100 pacanya. Kupenda kwa fuvu kwa LADEE kukasanga kuti unandi wa tuvinthu ukaŵa ukulu comene pa kuwa kwa malibwe gha mlengalenga gha Geminid, Quadrantid, Northern Taurid, na Omicron Centaurid, apo caro capasi na mwezi vikujumpha mu vyakusyala vya nyenyezi za mcira. Mtambo wa fuvu wa mwezi ngwambura kuyana, ndipo ngwakukhwima comene pafupi na mphaka pakati pa mbali ya msana na mbali ya usiku ya mwezi. Kusanda kwa vigaŵa vya mwala wakusungunuka wa mwezi ivyo vikatoleka mu maulendo gha Apollo kukulongora kuti mwezi kale ukaŵa na mphepo yikulu pacoko kwa nyengo ya vyaka miliyoni 70 pakati pa vyaka biliyoni 3 na 4 ivyo vyajumpha. Mphepo iyi, iyo yikafuma ku mphepo izo zikafumanga mu mapiri gha moto gha mwezi, yikaŵa kaŵiri kuluska ya Aresi ya sono. Mphepo ya kale ya mwezi yikawuskika pakumalira na mphepo ya zuŵa na kuthandazgika mu mlengalenga. === Vyakucitika vya Pacanya === Nkhongono zakunanga kufuma ku nkhongono za kuthambo, tuvinthu twa nyutironi utu zikupanga, na zuŵa vikupangiska unandi wapakati wa nkhongono izi wa ma''millisievert'' 1.369 pa zuŵa pa msana wa mwezi, ico ni kaŵiri na hafu kuluska pa Malo gha Mlengalenga gha Pakati pa Vyaro, kankhondi mpaka kakhumi kuluska pa ulendo wa ndege kujumpha Mbwani ya Atlantic, na kamahandiredi ghaŵiri kuluska pacanya pa caro capasi. Kuyaniska, unandi wapakati ni ma''millisievert'' 1.84 pa zuŵa pa ulendo wa ku Aresi na pafupifupi 0.64 pa zuŵa pa Aresi yeneyiyo. Ungweru wa zuŵa ukupeleka so magesi ku fuvu la mwezi lakuphalaza comene ndipo ukulipangiska kuyandama. Ici cikovwira kuthandazgika luŵiro kwa fuvu la mwezi lakukakatira, ilo likunanga mapapu na vilwero. Pacanya pa mwezi pakuŵa na kufunda kwakupambana kufuma 120 °C mpaka −171 °C kuyana na ungweru wa zuŵa. Cifukwa ca kusoŵa kwa mphepo, kufunda kwa malo ghakupambana kukusintha comene kuyana na usange ghali mu ungweru wa zuŵa panji mu mzgezge, ntheura mawonekero gha malo ghakugwira ntchito yikulu pa kufunda kwa malo. Vigaŵa vya mazenje ghanandi, comene pasi pa mazenje ghanandi gha ku mphaka za mwezi, vili mu mzgezge nyengo zose. Mazenje agha gha mdima wa muyirayira ghali na kuzizima kukulu comene. Lunar Reconnaissance Orbiter yikapima kufunda kwapasi comene kwa nyengo ya kufunda mu mazenje gha ku mphaka ya kumwera pa −238 °C na −247 °C pera pafupi na nyengo ya kuzizima mu zenje la Hermite ku mphaka ya kumpoto. Uku ndiko kuzizima kukulu comene mu Kanozgero ka Zuŵa uko combo ca mlengalenga cikapimapo, kuzizima kuluska nanga ni pacanya pa Pulutu. Pacanya pa cikopa ca mwezi pali cigaŵa ca pacanya ca fuvu lakuphwanyika comene na kutimbana, comene lakuzirima, ilo likupangika na kutimbana. Fuvu lakupepuka comene, dongo la mwezi la galasi la silicon dioxide, likuyana na cisanu pa kukhwaska ndipo lili na fungo nga ni la mfuti iyo yaphulika. Fuvu la malo gha kale kanandi ndakukhwima kuluska la malo ghaphya: likupambana mu unandi kufuma mamita 10–15 mu malo ghapacanya na mamita 4–5 mu ''maria''. Pasi pa fuvu ili pali cigaŵa ca malibwe ghakuphwanyika comene ca makilomita ghanandi. Vyakucitika vikulu ivi vikughanaghanirika kupangiska kuti mabakiteriya ghaleke kupona pa vyombo vya mlengalenga pa mwezi kujumpha nyengo ya kuzunguliya kamoza kwa mwezi. === Vimanyikwiro vya Pacanya === Mawonekero gha malo gha mwezi ghapimika na laser na kupenda vithuzi. Cimanyikwiro cikulu comene ni dimba likulu la South Pole–Aitken ku mbali ya kutali, la ukulu wa makilomita pafupifupi 2,240, zenje likulu comene pa mwezi na laciŵiri pa ukulu mu Kanozgero ka Zuŵa. Na kuzika kwa makilomita 13, pasi pake ndipo pali malo ghapasi comene pacanya pa mwezi, ghakufika −9.178 km mu zenje lifupi mukati mwa zenje la Antoniadi. Malo ghapacanya comene pa mwezi, kusazgapo ghakuchemeka Selenean summit pa makilomita 10.629, ghali ku kumpoto-kumafumiro kwa dimba ili, ndipo ghangaŵa kuti ghakakhwimiska na kutimbana kwa mphepete uko kukapanga dimba la South Pole–Aitken. Madimba ghanyake ghakulu gha kutimbana nga ni Imbrium, Serenitatis, Crisium, Smythii, na Orientale ghali na malo ghapasi na mphepete zapacanya. Mbali ya kutali ya mwezi njapacanya na makilomita pafupifupi 1.9 kuluska mbali ya pafupi. Kusangika kwa tumapiri twa kuphwanyika kukulongora kuti mwezi wacepa na mamita pafupifupi 90 mu vyaka biliyoni yimoza vyaumaliro. Vimanyikwiro vyakuyana vilipo pa Mekyuri. Mare Frigoris, dimba pafupi na mphaka ya kumpoto ilo likaghanaghanirikanga kuŵa lakufwa, laphwanyika na kusamika. Cifukwa mwezi ulije vigaŵa vikulu vya pasi vyakwenda, kusintha kwa pasi kukucitika pacoko pacoko, ndipo kuphwanyika kukupangika apo ukutaya kufunda. Ŵasandi ŵasimikizga kuŵapo kwa phanga pa mwezi pafupi na Nyanja ya Mtendere, pafupi na malo agho Apollo 11 yikakhala mu 1969. Phanga ili, ilo lamanyikwa kuŵa mlomo wa thumbu la mwala wakusungunuka ilo lakhoŵa, ndisani mamita pafupifupi 45 na litali mpaka mamita 80. Kusanga uku ndiko kusimikizga kwakwamba kwa mlomo wa phanga la mwezi. Kupenda kukathemba vithuzi ivyo vikatoreka mu 2010 na Lunar Reconnaissance Orbiter ya NASA. Kufunda kwakukhazikika kwa phanga kwa pafupifupi 17 °C kungapeleka malo ghawemi ku ŵakwenda mu mlengalenga munthazi, ndipo kungaŵavikilira ku kufunda kukulu, ungweru wa zuŵa, na tumalibwe tucoko twa mlengalenga. Kweni pali masuzgo nga ni kunjira na ngozi ya kuwa kwa malibwe. Kusanga uku kukupeleka mwaŵi wa malo gha kukhala pa mwezi munthazi panji malo gha kubisamako pa ngozi. ==== Vimanyikwiro vya Mapiri gha Moto ==== Vimanyikwiro vikulu ivyo vikuwoneka kufuma pa caro capasi na maso ni malo ghakufipa na ghambura vimanyikwiro vinandi gha mwezi agho ghakuchemeka ''maria'' (cimoza ''mare''; kufuma ku Cilatini "nyanja", cifukwa kale ŵakaghanaghananga kuti ghakazura maji), agho ni madimba ghakulu gha mwala wakusungunuka wa kale uwo wakhwima. Nangauli ukuyana na wa pa caro capasi, mwala uwu wa mwezi uli na cisulo cinandi ndipo ulije vinthu ivyo vyasinthika na maji. Mwala unandi uwu ukafuma panji ukathiririka mu malo ghapasi agho ghakukolerana na mazenje gha kutimbana, nangauli malo ghakulu comene gha mwala uwu pa mwezi, Oceanus Procellarum, ghakukolerana na zenje lakuwoneka la kutimbana yayi. Nyengo zakupambana za kuthiririka kwa mwala mu ''maria'' kanandi zingamanyikwa na kupambana kwa kuŵala kwa pacanya na mphepete zakuwoneka za kuthiririka. Apo ''maria'' ghakapangikanga, kuzizima na kucepa kwa mwala wakusungunuka kukapanga tumapiri twakukwinyika mu malo ghanyake. Tumilonga twakuzunguliyazunguliya, utu tukusangika mu na kuzunguliya ''maria'', panyake ni minjololo ya mwala wakusungunuka iyo yikafwa panji mathumbu gha mwala wakusungunuka agho ghakhoŵa. Mapiri gha moto gha ''maria'' ghasintha mazenje gha kutimbana mu nthowa zinandi, kusazgapo kughazuzga pa unandi wakupambana, na kukwezga na kuphwanya pasi pake kufuma ku kukwera kwa vinthu vya ''maria'' pasi pake. Pafupifupi ''maria'' ghose ghali ku mbali ya pafupi ya mwezi, ndipo ghakuphimba magaŵa 31 pa 100 gha pacanya pa mbali ya pafupi kuyaniska na magaŵa 2 pa 100 gha mbali ya kutali. Panyake ici nchifukwa ca kuwunjikana kwa vigaŵa vyakupanga kufunda pasi pa cikopa ku mbali ya pafupi, ivyo vingaŵa kuti vikapangiska cigaŵa capakati ca pasi pake kufunda, kusungunuka pacoko, kukwera pacanya na kuphulika. Ukaboni wa mapiri gha moto gha sonosono pa mwezi wasangika pa malo 70 ghambura kunozgeka gha ''maria'', ghanyake gha vyaka pasi pa miliyoni 50. Vigaŵa vyakuŵala vya mwezi vikuchemeka ''terrae'', panji kanandi malo ghapacanya, cifukwa ngapacanya kuluska ''maria'' ghanandi. Vyaka vyake vyapimika kuŵa biliyoni 4.4, ndipo vingaŵa vinthu vya ''plagioclase'' ivyo vikawunjikana mu nyanja ya mwala wakusungunuka ya mwezi. Kupambana na caro capasi, palije mapiri ghakulu gha mwezi agho ghakughanaghanirika kupangika cifukwa ca kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi. ==== Mazenje gha Kutimbana ==== Ndondomeko yikulu ya pasi iyo yakhwaska pacanya pa mwezi ni kupangika kwa mazenje gha kutimbana, agho ghakupangika apo vibwe vicoko vya malibwe na nyenyezi za mcira vikutimbana na pacanya pa mwezi. Kukughanaghanirika kuti pali mazenje pafupifupi 300,000 ghakusani kujumpha kilomita 1 ku mbali ya pafupi ya mwezi. Mazenje gha mwezi ghali na mawonekero ghakupambana, kuyana na ukulu wawo. Kufuma ku ghacoko kuya ku ghakulu, mitundu yikulu ni mazenje ghapepuka gha mawonekero gha mbale na mphepete zakukwera, mazenje ghakusuzga gha pasi pakugonera, vikuta vya masitepu na mapiri gha pakati, madimba gha mphete ya mapiri, na madimba gha mphete ziŵiri panji kujumpha. Mazenje ghanandi comene gha kutimbana ngakuzunguliya, kweni ghanyake, nga ni Cantor na Janssen, ghali na mawonekero gha mbali zinandi, panyake cifukwa ca kuphwanyika kwa pasi pake. Ghanyake, nga ni Messier ziŵiri, Schiller, na Daniell, ngatali. Utali uwu ungafuma ku kutimbana kwa mphepete comene, kutimbana kwa vibwe vicoko viŵiri, kuphwanyika kwa cinthu pambere cindatimbane, panji kutimbana kwaciŵiri kwa pafupi pafupi. ==== Vizungulizgo vya Mwezi ==== Vizungulizgo vya mwezi ni vimanyikwiro vya fumbo ivyo vikusangika pacanya pose pa mwezi. Vikuwezga ungweru comene, vikuwoneka nga ni viphya (ndiko kuti vili na vimanyikwiro vya fuvu liphya), ndipo kanandi vili na mawonekero ghakuzunguliyazunguliya. Mawonekero ghawo kanandi ghakuwoneka makola cifukwa ca malo ghakufipa agho ghakwenda pakati pa vizungulizgo vyakuŵala. Vili mu malo agho nkhongono ya umagineti ya pacanya njikulu, ndipo vinandi vili ku mbali yinyake ya mwezi kufuma ku kutimbana kukulu. Vizungulizgo vyakumanyikwa ni Reiner Gamma na Mare Ingenii. Vikughanaghanirika kuŵa malo agho ghakavikilirika pacoko ku mphepo ya zuŵa, ntheura ghakusinthika pacoko pacoko na nyengo ya mlengalenga. === Kuŵapo kwa Maji === Maji ghakuthira ghangakhalilira pacanya pa mwezi yayi. Para ghakhwaskika na ungweru wa zuŵa, maji ghakugaŵika luŵiro na ungweru na kutayika mu mlengalenga. Kweni kufuma mu ma 1960, ŵasandi ŵakughanaghanira kuti cisanu ca maji cingaŵikika na nyenyezi za mcira izo zikutimbana, panji kupangika na kukolerana kwa malibwe gha mwezi gha okisijeni yinandi na haidrojeni ya mphepo ya zuŵa, ndipo kusiya maji ghacoko agho ghangakhalilira mu mazenje ghakuzizima gha mzgezge wa nyengo zose ku mphaka zose ziŵiri za mwezi. Viyelezgero vya makompyuta vikulongora kuti mpaka makilomita gha mbali zinayi 14,000 gha pacanya ghangaŵa mu mzgezge wa nyengo zose. Kuŵapo kwa maji ghakukwana pa mwezi nkhwakuzirwa comene kuti kukhala pa mwezi kuŵe kwambura kudura comene; kunyamula maji kufuma pa caro capasi kungadura comene. Mu vyaka vya pamanyuma, vimanyikwiro vya maji vyasangika pacanya pa mwezi. Mu 1994, kuyezga kwa radar pa combo ca mlengalenga ca Clementine kukalongora kuŵapo kwa tumalo tucoko twa maji ghakuzizima pafupi na pacanya. Kweni kulaŵiska kwa radar kwa pamanyuma kwa Arecibo kukulongora kuti vyakusangika ivi vingaŵa malibwe agho ghakaphulika kufuma ku mazenje ghaphya gha kutimbana. Mu 1998, cilwero ca nyutironi pa combo ca mlengalenga ca Lunar Prospector cikalongora kuti haidrojeni yinandi yilipo mu mita yakwamba ya kuzika mu fuvu pafupi na mphaka. Tumpira twa mwala wakusungunuka, utu tukatoleka ku caro capasi na Apollo 15, tukalongora maji ghacoko mukati mwawo. Combo ca mlengalenga ca Chandrayaan-1 ca 2008 casimikizga kuŵapo kwa cisanu ca maji pacanya, mwa kugwiliskira ntchito Moon Mineralogy Mapper. Cilwero ici cikawona mizere ya kukora ungweru iyo yikusangika na ''hydroxyl'', mu ungweru wa zuŵa wakuwezgeka, ndipo ici cikapeleka ukaboni wa cisanu ca maji cinandi pacanya pa mwezi. Combo ici cikalongora kuti unandi ungafika magaŵa 1,000 pa miliyoni. Mwa kugwiliskira ntchito ungweru wakuwezgeka, ungweru wambura kulunjika wa malo gha mzgezge ukasimikizga cisanu ca maji mukati mwa makona 20 gha mphaka zose ziŵiri mu 2018. Mu 2009, LCROSS yikatuma cinthu ca makilogalamu 2,300 kutimbana na zenje la mzgezge wa nyengo zose ku mphaka, ndipo yikasanga maji gha makilogalamu 100 panji kujumpha mu vinthu ivyo vikaphulika. Kupenda kunyake kwa vyakusangika vya LCROSS kukalongora kuti unandi wa maji ukaŵa pafupi na makilogalamu 155 ± 12. Mu Vula 2011, maji gha magaŵa 615–1410 pa miliyoni ghakasangika mu vigaŵa vya mukati vya cigaŵa ca mwezi 74220, "dongo la galasi la mtundu wa malalanje" lakumanyikwa, la titanium yinandi, ilo likafuma ku mapiri gha moto ndipo likawunjikika mu ulendo wa Apollo 17 mu 1972. Vigaŵa ivi vikapangika pa kuphulika kwa mapiri gha moto pa mwezi pafupifupi vyaka biliyoni 3.7 ivyo vyajumpha. Unandi uwu ukuyana na wa mwala wakusungunuka mu cigaŵa capakati ca pacanya ca caro capasi. Kupenda kwa vyakusangika vya Moon Mineralogy Mapper (M3) kukavumbula mu Mpupulu 2018 kakwamba "ukaboni wakusimikizgika" wa cisanu ca maji pacanya pa mwezi. Vyakusangika vikalongora vimanyikwiro vyapadera vya kuwezga ungweru vya cisanu ca maji, kupambana na fuvu na vinthu vinyake vyakuwezga ungweru. Cisanu cikasangika ku mphaka ya kumpoto na ya kumwera, nangauli cili cinandi ku kumwera, uko maji ghakakika mu mazenje na mphanyiko za mzgezge wa nyengo zose, ndipo ghakukhalilira nga ni cisanu pacanya cifukwa ghakuvikilirika ku zuŵa. Mu Thukila 2020, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakayowoya kuti ŵasanga maji pacanya pa mwezi apo pali ungweru wa zuŵa, na vyombo vinandi vya mlengalenga vyakupambana, kusazgapo SOFIA. == Ndondomeko ya Caro Capasi na Mwezi == === Nthowa ya Kuzunguliya === Mtunda wapakati wa nthowa ya mwezi kuzunguliya caro capasi, uwo ukuchemeka mtunda wa mwezi, ni makilomita pafupifupi 385,000, panji maliŵiri 1.3 gha ungweru, ukuyana na kuzunguliya caro capasi pafupifupi kankhondi na kanayi na cigaŵa. Nthowa ya mwezi njakuzunguliya makola yayi kweni njakutalikilapo pacoko. Ici cikung'anamula kuti mtunda pakati pa mwezi na caro capasi ukusintha kufuma pafupifupi makilomita 356,400 (pafupi comene) mpaka 406,700 (kutali comene), ntheura mtunda na ukulu wakuwoneka wa mwezi vikusintha mpaka magaŵa 14 pa 100. Ndondomeko ya caro capasi na mwezi yili na pakati pa kuzitika pakugaŵana, apo pali makilomita 5,000 (pafupifupi vigaŵa vitatu pa vinayi vya ukulu wapakati wa caro capasi) kufuma pakati pa caro capasi. Caro capasi na mwezi vyose viŵiri vikuzunguliya pakati apa, ntheura caro capasi cikunjenjemera kuzunguliya malo agha pa nthowa yiliyose ya mwezi. Pakati apa pakusamira kuwaro pacoko pacoko apo kukwekana kwa nkhongono za kukoka kukutora nkhongono kufuma ku viŵiri ivi, ndipo pakumalira pazamuŵa kuwaro kwa caro capasi. Mwezi ukumalizga kuzunguliya caro capasi kamoza kuyaniska na nyenyezi zambura kusamika pafupifupi mazuŵa 27.3 ghaliwose. Kweni cifukwa caro capasi na mwezi vikwenda pa nyengo yeneyiyo mu nthowa ya kuzunguliya zuŵa, vikutora nyengo yitali pacoko kuwelera ku kawonekero kamoza ka mwezi, mazuŵa 29.5, kumalizga ndondomeko yose nga umo yikuwonekera kufuma pa caro capasi. Nyengo iyi kanandi yikumanyikwa nga ni mwezi wa caka ndipo njakuyana na utali wa zuŵa la zuŵa pa mwezi. Ndondomeko ya nthowa ya mwezi yikusunga kupendama kwakuyana pafupifupi, makona pafupifupi 5, kuyaniska na nthowa ya caro capasi kuzunguliya zuŵa. Nthowa ya kupendama uku yikuzunguliya kumanjiliro pacoko pacoko, ndipo yikumalizga cizungulizgo kamoza mu vyaka 18.61. Ici cikung'anamula kuti kupendama kwa nthowa ya mwezi kuyaniska na mzere wapakati wa caro capasi kukusintha kufuma makona 18 mpaka 28 mu nyengo iyi. Mawonekero gha nthowa nagho ghakuzunguliya, kumafumiro mu vyaka 8.85. Kupambana na setilayiti zinandi za vibwe vinyake, ndondomeko ya nthowa ya mwezi yili pafupi na ndondomeko ya nthowa ya caro capasi kuluska na mzere wapakati wa caro capasi. Nthowa ya mwezi yikusinthika pacoko na zuŵa na caro capasi mu nthowa zinandi zicoko na zakusuzga. Vyakufumapo ivi vikulongosoreka mwa masamu na malango gha Cassini. === Kuzunguliya pa Ceneco === Cifukwa cakakika na caro capasi, mwezi uli na kukolerana kwa 1:1 kwa kuzunguliya pa ceneco na kuzunguliya caro capasi. Ici cikung'anamula kuti nyengo ya mwezi kuzunguliya caro capasi njakuyana na nyengo yake ya kuzunguliya pa ceneco. Ntheura nyengo zose ukulaŵiska caro capasi na cisko cimoza pafupifupi apo ukuzunguliya. Mbali ya mwezi iyo yikulaŵiska caro capasi yikuchemeka mbali ya pafupi, ndipo yinyake mbali ya kutali. Cifukwa mwezi ngwambura kukakika na zuŵa, msana na usiku vya mwezi vikucitika pa mwezi wose. Mbali ya kutali kanandi yikuchemeka mwautesi kuti "mbali ya mdima", kweni nadi yikupokera ungweru kanandi nga ni mbali ya pafupi: kamoza mu mazuŵa 29.5 gha caro capasi. Apo mwezi ukuwoneka yayi, mbali ya pafupi njamdima. Usiku wa mwezi ngwa mdima comene ku mbali ya kutali na pa kubisika kwa mwezi ku mbali ya pafupi (ndipo ngwa mdima kuluska usiku wambura mwezi pa caro capasi). Usiku, mbali ya pafupi yikupokera ungweru wa caro capasi mwakuti vimanyikwiro vya pacanya pa mwezi vingawoneka kufuma pa caro capasi. Ungweru wa caro capasi ukupangiska usiku pa mbali ya pafupi kuŵala kanandi 43, ndipo nyengo zinyake kanandi 55, kuluska usiku pa caro capasi wakuŵala na mwezi wakuzura. Kupendama kwa mwezi kuyaniska na nthowa ya caro capasi ni makona 1.5427, ntheura mu caka cimoza ca mazuŵa 346.62, zuŵa likusamira kufuma makona 1.5427 kumpoto kwa mzere wapakati wa mwezi kuya makona 1.5427 kumwera kwake na kuwelera. Ici cikuyana na umo, pa caro capasi, malo gha zuŵa ghakusamira kufuma ku mzere wa Cancer kuya ku mzere wa Capricorn na kuwelera caka ciliconse. Ici cikuŵika mphaka za mwezi mu mdima (panji na cigaŵa ca zuŵa pera ico cikuwoneka) kwa hafu ya caka ici na mu ungweru wa zuŵa kwa hafu yinyake. Unandi wa ungweru wa zuŵa uwo ukuwira malo ghakugonera pafupi na mphaka ukuthemba kupendama kwa zuŵa. Nyengo izi zili na vyakufumapo vicoko mu malo gha pafupi na mzere wapakati. Pakwamba mwezi ukazunguliyanga luŵiro pa ceneco, kweni pakwamba mu mbiri yake kuzunguliya kwake kukacepa na kukakika mu kalaŵiskiro aka cifukwa ca kukwekana uko kukafuma ku kukwekeka na nkhongono za kukoka za caro capasi. Mu nyengo, nkhongono ya kuzunguliya ya mwezi pa ceneco yikazgoka kufunda, mpaka mwezi ukaleka kuzunguliya kuyaniska na caro capasi. Mu 2016, ŵasandi ŵa vibwe mwa kugwiliskira ntchito vyakusangika vya Lunar Prospector ya NASA ya 1998–99 ŵakasanga malo ghaŵiri gha haidrojeni yinandi (panyake cisanu ca maji ca kale) ku mbali zakususkana za mwezi. Kukughanaghanirika kuti malo agha ghakaŵa mphaka za mwezi vyaka mabiliyoni ivyo vyajumpha pambere undakakike na caro capasi. === Vyakufumapo vya Nkhongono za Kukoka === Nkhongono ya kukoka iyo caro capasi na mwezi (na zuŵa) vikukokerana yili yikulu pacoko ku mbali izo zili pafupi, ndipo ici cikupanga nkhongono za kukoka za kuzuzga na kucepa kwa maji. Kuzuzga na kucepa kwa maji gha mbwani ndico cakufumapo cakumanyikwa comene, kweni nkhongono izi zikukhwaska so comene vinyake vya caro capasi, mwezi, na ndondomeko yawo. Cikopa cakukhwima ca mwezi cikuzuzga na kucepa na masentimita pafupifupi 10 mu mazuŵa 27, na vigaŵa vitatu: cimoza cambura kusintha cifukwa ca caro capasi, cifukwa vikuzunguliya mwakukolerana; cinyake cakusintha cifukwa ca kutalikilapo na kupendama kwa nthowa; na cigaŵa cicoko cakusintha kufuma ku zuŵa. Kuyana na kusanda kwa sonosono, ŵasandi ŵakughanaghanira kuti kukhwaska kwa mwezi pa caro capasi kungovwira kusunga nkhongono ya umagineti ya caro capasi. Vyakufumapo vyakuwunjikana vya kukanikizga uko kukupangika na nkhongono izi vikupanga kunyenyenkhuka kwa mwezi. Kunyenyenkhuka kwa mwezi kukucitika pacoko comene na kwambura nkhongono kuluska kwa caro capasi, nangauli kungatora mpaka ora limoza, kutali comene kuluska kwa pa caro capasi, cifukwa ca kuthandazgika kwa kunjenjemera mu cikopa cakomira na cakuphwanyika. Kuŵapo kwa kunyenyenkhuka kwa mwezi kukaŵa kusanga kwambura kulindilirika kufuma ku vilwero ivyo ŵakwenda mu mlengalenga ŵa Apollo ŵakaŵika pa mwezi kufuma 1969 mpaka 1972. Cakufumapo cakumanyikwa comene ca nkhongono za kukoka ni kukwera kwa maji gha mbwani. Nangauli mwezi ndiwo ukupanga nkhongono zinandi za kukoka, zuŵa nalo likupanga nkhongono izi ndipo likovwira mpaka magaŵa 40 pa 100 gha nkhongono ya mwezi; vyose pamoza vikupanga kuzuzga kukulu na kucoko kwa maji. Kuzuzga kwa maji ni vifufu viŵiri mu mbwani za caro capasi, cimoza ku mbali iyo yikulaŵiska mwezi na cinyake ku mbali yinyake. Apo caro capasi cikuzunguliya pa ceneco, cifufu cimoza (maji ghakuzura) cikusungika "pasi" pa mwezi, apo cinyake cili ku mbali yinyake. Kuzuzga pasi pa mwezi kukulongosoreka na nkhongono ya kukoka ya mwezi kuŵa yikulu pa maji agho ghali pafupi nawo. Kuzuzga ku mbali yinyake kungalongosoreka na nkhongono ya kuthaŵa pakati apo caro capasi cikuzunguliya pakati pa kuzitika, panji na kukhalilira kwa maji apo nkhongono ya kukoka ya mwezi njikulu pa caro capasi cakukhwima ico cili pafupi nawo, ndipo cikukokeka kutali na maji gha kutali. Ntheura, pali kuzuzga kuŵiri na kucepa kuŵiri mu maora pafupifupi 24. Cifukwa mwezi ukuzunguliya caro capasi mu nthowa yeneyiyo iyo caro capasi cikuzunguliyira, kuzuzga kukucitika maora 12 na maminiti 25 ghaliwose; maminiti 25 ni cifukwa ca nyengo iyo mwezi ukutora kuzunguliya caro capasi. Usange caro capasi cikaŵa caro ca maji pera (cambura vigaŵa vikulu vya mtunda), cingapanga kuzuzga kwa mita yimoza pera, ndipo kuzuzga uku kungamanyikwa makola, kweni kuzuzga kwa maji gha mbwani kukusinthika comene na vinthu vinyake: * kukwekana kwa maji na kuzunguliya kwa caro capasi kwizira pasi pa mbwani * kukhalilira kwa kwenda kwa maji * madimba gha mbwani agho ghakuŵa ghambura kuzika pafupi na mtunda * kusambasamba kwa maji pakati pa madimba ghakupambana gha mbwani === Kusintha kwa Ndondomeko === Kucedwa kwa kuzuzga kwa maji na kwa cikopa cakukhwima kukupanga nkhongono yakususkana na kuzunguliya kwa caro capasi. Ici "cikufumiska" nkhongono ya kuzunguliya kufuma ku kuzunguliya kwa caro capasi, ndipo cikucepeska kuzunguliya kwa caro capasi. Vyaka biliyoni 3.2 ivyo vyajumpha, zuŵa likaŵa la maora pafupifupi 13 pera. Nkhongono ya kuzunguliya iyo yikutayika kufuma ku kuzunguliya kwa caro capasi yikuya ku mwezi, ndipo yikukwezga mwezi ku nthowa ya pacanya apo ikucepeska luŵiro lwake lwa kuzunguliya caro capasi. Ntheura mtunda pakati pa caro capasi na mwezi ukusazgikira, ndipo kuzunguliya kwa caro capasi kukucepa. Kupima kufuma ku vyakuwezga ungweru vya laser ivyo vikasiyika mu maulendo gha Apollo kwasanga kuti mtunda wa mwezi ukusazgikira na milimita 38 pa caka (pafupifupi luŵiro ilo nyara za ŵanthu zikukulira). Mawotchi gha atomu ghakulongora kuti zuŵa la caro capasi likutalikilira na ma''microsecond'' pafupifupi 17 caka ciliconse. Mu nyengo, kukwekana uku kukupangiska kuzunguliya kwa caro capasi na nyengo ya mwezi kuzunguliya kuyana, ndipo cinthu cakupepuka cikukakika (nga umo mwezi uliri sono). Mu maghanoghano, mu vyaka biliyoni 50, kuzunguliya kwa caro capasi kuzamucepa kuyana na nyengo ya mwezi kuzunguliya, ndipo caro capasi cizamulaŵiska mwezi na mbali yimoza nyengo zose. Kweni pambere ici cindacitike, zuŵa lizamuŵa nyenyezi yikulu yakufiira, ndipo lingaphimba caro capasi na mwezi. Usange caro capasi na mwezi vyapona kuphimbika uku, nga umo kusanda kwa 2026 kukulongolera, kukwekana na mphepo ya zuŵa kungapangiska nthowa ya mwezi kucepa. Apo nthowa ya mwezi yazamufika pa mtunda wa makilomita 18,470, uzamujumpha mphaka ya Roche ya caro capasi ndipo nkhongono za kukoka za caro capasi zingaphwanya mwezi. Ungazgoka ndondomeko ya mphete, ndipo mphete zinandi zingacepa na kuwira pa caro capasi. == Kulaŵiska == === Ukulu na Malo Ghakuwoneka === Mwezi ukuwoneka kuthambo la caro capasi mwakupambana kuyana na malo agho munthu wakulaŵiskira pa caro capasi na nyengo ya caka, ya mwezi, na ya zuŵa. Mu caka, mwezi ukufika pacanya comene pa zuŵa pa malo ghakupambana. Mwezi wakuzura ukuwoneka pacanya comene kuthambo mu nyengo ya kuzizima na pasi comene mu nyengo ya kufunda, kupambana na zuŵa, ndipo ici nchaunenesko ku vigaŵa vya kumpoto na vya kumwera vya caro capasi. Ku Mphaka ya Kumpoto na ya Kumwera, mwezi ukuŵa pacanya pa mphepete ya kuthambo maora 24 kwa masabata ghaŵiri mu mwezi uliwose (pafupifupi mazuŵa 27.3). Tuvinyama tucoko twa mu maji twa ku Arctic tukugwiliskira ntchito ungweru wa mwezi apo zuŵa likuŵa pasi pa mphepete ya kuthambo kwa myezi yinandi. Pakati, ukulu wakuwoneka wa mwezi ni makona pafupifupi 0.52, pafupifupi wakuyana na wa zuŵa. Ukulu wakuwoneka na kuŵala kwake vikusintha cifukwa ca nthowa yake yakutalikilapo, ndipo ukuwoneka wakuŵala mpaka magaŵa 30 pa 100 na ukulu mpaka magaŵa 14 pa 100 para uli pafupi comene kuluska para uli kutali comene. Kweniso, cakucitika ca maghanoghano pera, ico cikuchemeka cinyengo ca mwezi, cikupangiska mwezi kuwoneka ukulu para uli pafupi na mphepete ya kuthambo. === Kalaŵiskiro na Kawonekero === Kalaŵiskiro kakuwoneka ka mwezi kakuthemba malo ghake kuthambo na cigaŵa ca caro capasi uko ukulaŵiskika. Mu cigaŵa ca kumpoto ukuwoneka wakuzgokera pasi kuyaniska na kawonekero ka cigaŵa ca kumwera. Nyengo zinyake "nyanga" za mwezi wa cikweru zikuwoneka nga ni zikulaŵiska pacanya kuluska kumphepete. Ici cikuchemeka mwezi wa maji, ndipo cikucitika kanandi ku tropiki. Kuzunguliya kwakukakika kwa mwezi apo ukuzunguliya caro capasi kukupangiska kuti mbali yimoza pera ya mwezi, iyo yikuchemeka mbali ya pafupi, yiwoneke kufuma pa caro capasi. Kweni nangauli kwenda kwa mwezi nkhwakukolerana, nkhwambura kusintha pacoko yayi, ndipo kusintha kucoko kwa kalaŵiskiro kukupangiska kuti mu nyengo na malo pa caro capasi, pafupifupi magaŵa 59 pa 100 gha pacanya pa mwezi ghawoneke. Cifukwa ca kusintha uku, nyengo zinyake ncakuthekera kuwona pacoko kuluska mwezi wakuzura (mpaka magaŵa pafupifupi 101 pa 100) panji cigaŵa cicoko ca mbali yake ya kutali (mpaka magaŵa 5 pa 100). ==== Vyakucitika Vyakulaŵiskika ==== Pakaŵa mphindano mu mbiri usange vimanyikwiro vyakuwoneka pacanya pa mwezi vikusintha mu nyengo. Mazuŵa ghano, mazgo ghanandi agha ghakughanaghanirika kuŵa vyautesi, ivyo vikafuma ku kulaŵiska mu ungweru wakupambana, kuwoneka kuheni kwa kuthambo, panji vithuzi vyambura kunozgeka makola. Kweni kufuma kwa mphepo kukucitika nyengo zinyake ndipo kungaŵa cifukwa ca vigaŵa vicoko vya vyakucitika vya kanyengo ivyo vyayowoyeka. Sonosono, kwasacizgika kuti malo gha makilomita pafupifupi 3 pacanya pa mwezi ghakasintha na kufuma kwa mphepo pafupifupi vyaka miliyoni yimoza ivyo vyajumpha. === Kawonekero ka Mwezi === Mwezi ukuzunguliya pa ceneco, apo ukuzunguliya caro capasi, ndipo ukusintha kalaŵiskiro kake ku zuŵa, ntheura ukuŵa na zuŵa la mwezi. Zuŵa la mwezi likuyana na mwezi umoza wa caka (kuzunguliya kamoza caro capasi). Kusintha kwa malo gha ungweru wa zuŵa pa mwezi mu zuŵa la mwezi kukuwoneka kufuma pa caro capasi nga ni kusintha kwa kawonekero ka mwezi. Kawonekero ka mwezi kakulondezga ndondomeko yakuwerezgeka, iyo yikwamba pa mwezi uphya. Mu hafu yakwamba ya ndondomeko, kalondezgero ni mwezi uphya, cikweru, cigaŵa cimoza pa vinayi, mwezi wakukura, na mwezi wakuzura. Mu hafu yaciŵiri, kalondezgero kakuzgokera, ndipo ndondomeko yikuwerezgeka. Kuŵala na ukulu wakuwoneka wa mwezi vikusintha so cifukwa ca nthowa yake yakutalikilapo kuzunguliya caro capasi. Ntheura, pa kawonekero kamoza, kuŵala kwa mwezi kukusintha so mpaka magaŵa 30 pa 100 pakati pa kuŵa kutali comene na pafupi comene. Para uli pafupi comene, cifukwa mwezi uli pafupi na caro capasi mpaka magaŵa 14 pa 100 kuluska para uli kutali comene, ukuwoneka ukulu mpaka magaŵa 30 pa 100. Mwezi wakuzura (panji uphya) pa malo agha ukuchemeka mwezi ukulu comene. Kawonekero kaliko kose ka vinayi vyapakati kakutora, pakati, pafupifupi mazuŵa 7 (pafupifupi mazuŵa 7.38), kweni nyengo iyi yingasintha na magaŵa pafupifupi 11 pa 100 cifukwa ca kusintha kwa mtunda pakati pa mwezi na caro capasi. Unandi wa mazuŵa kufuma pa mwezi uphya waumaliro ukuchemeka vyaka vya mwezi. Ndondomeko yose ya kawonekero ka mwezi yikuchemeka mwezi umoza wa caka. Vyaka na kawonekero ka mwezi pa zuŵa liliwose vingapimika mwa kupenda unandi wa mazuŵa kufuma pa mwezi uphya wakumanyikwa (mwaciyelezgero, 1 Matika 1900, panji 11 Mpupulu 1999) na kugaŵa nambala iyi na utali wapakati wa mwezi wa caka (mazuŵa 29.53059). Ivyo vyasyala pa kugaŵa ndivyo vyaka vya mwezi. Nthowa iyi yikughanaghanira kuti nthowa njakuzunguliya makola ndipo yikulaŵiska nyengo yeneyiyo ya mwezi uphya yayi, ntheura vyakufumapo vingapambana na maora ghacoko. Kulunjika kukucepa apo zuŵa likutalikirana na zuŵa la kwambira. Kupima kupepuka uku nkhwakukwana pa vinthu vinandi, kweni vyakukhumbikwa vyakulunjika comene vikukhumba kupima kwakusuzga. === Kuwezga Ungweru na Mtundu wa Pacanya === Kawonekero ka mwezi kakupangika na umo ukuwezgera ungweru na kapangikiro ka pacanya pake. Kuwezga ungweru kwake ni pafupifupi 0.12, ndiko kuti ukuwezga magaŵa 12 pa 100 gha ungweru uwo ukuwufika. Ici cikuyana na kuwezga ungweru kwa cibwe cicoko ca malibwe. Vigaŵa vya cisulo na titanium pacanya pa mwezi vikukora ungweru, ndipo vikupangiska malo nga ni ''maria'' kuŵa ghakufipa (kuwezga ungweru kucoko) kuluska malo ghapacanya. Mtundu weneco wa mwezi, kwambura kukhwaskika na mphepo, ni wakuzirima wakufipa pacoko. Kufuma pa caro capasi, mtundu wa mwezi ungasinthika na mphepo, nyengo zinyake ukuwoneka wakufiira panji wa buluu. Ungawoneka wakufiira pa kubisika kwa mwezi, cifukwa ungweru wakufiira wa zuŵa ukupindika na mphepo ya caro capasi na kufika pa mwezi. Cifukwa ca mtundu uwu wakufiira, kubisika kwa mwezi nyengo zinyake kukuchemeka mwezi wa ndopa. Mwezi ungawoneka so wakufiira para uli pasi kuthambo na kujumpha mu mphepo yinandi. Mwezi ungawoneka so wa buluu kuyana na tuvinthu tunyake mu mphepo, nga ni twa mapiri gha moto. Cifukwa mazgo ghakuti "mwezi wa ndopa" na "mwezi wa buluu" ghangagwiliskirika ntchito so pa myezi yakuzura yinyake ya caka, nyengo zose ghakung'anamula ungweru wa mwezi wakufiira panji wa buluu yayi. === Kubisika === Kubisika kukucitika pera apo zuŵa, caro capasi, na mwezi vili mu mzere umoza. Kubisika kwa zuŵa kukucitika pa mwezi uphya, apo mwezi uli pakati pa zuŵa na caro capasi. Kweni kubisika kwa mwezi kukucitika pa mwezi wakuzura, apo caro capasi cili pakati pa zuŵa na mwezi. Ukulu wakuwoneka wa mwezi ukuyana pafupifupi na wa zuŵa, ndipo vyose viŵiri vikuwoneka nga ni hafu ya kona limoza. Zuŵa ndikulu comene kuluska mwezi, kweni mtunda wake ukulu comene ndiwo ukulipangiska kuwoneka ukulu wakuyana na mwezi, uwo uli pafupi comene na ngucoko comene, kufuma pa caro capasi. Kusintha kwa ukulu wakuwoneka, cifukwa ca nthowa zambura kuzunguliya makola, nako kukuyana pafupifupi, nangauli kukucitika mu ndondomeko zakupambana. Ici cikupangiska kuthekera kwa kubisika kose kwa zuŵa (apo mwezi ukuwoneka ukulu kuluska zuŵa) na kubisika kwa mphete (apo mwezi ukuwoneka ucoko kuluska zuŵa). Pa kubisika kose, mwezi ukuphimba cimbale cose ca zuŵa, ndipo cigaŵa ca kuwaro ca zuŵa cikuwoneka na maso. Cifukwa mtunda pakati pa mwezi na caro capasi ukusazgikira pacoko pacoko mu nyengo, ukulu wakuwoneka wa mwezi ukucepa. Apo zuŵa likusintha kuya ku kuŵa nyenyezi yikulu yakufiira, ukulu wake na ukulu wakuwoneka kuthambo vikusazgikira pacoko pacoko. Kusintha kuŵiri uku pamoza kukung'anamula kuti vyaka miliyoni mahandiredi ivyo vyajumpha, mwezi ukaphimbanga zuŵa lose nyengo zose pa kubisika kwa zuŵa, ndipo kubisika kwa mphete kukaŵavya. Nga ni nthena, vyaka miliyoni mahandiredi munthazi, mwezi uzamuphimba so zuŵa lose yayi, ndipo kubisika kose kwa zuŵa kuzamucitika yayi. Cifukwa nthowa ya mwezi kuzunguliya caro capasi yapendama na makona pafupifupi 5.145 kuyaniska na nthowa ya caro capasi kuzunguliya zuŵa, kubisika kukucitika pa mwezi uliwose wakuzura na uphya yayi. Kuti kubisika kucitike, mwezi ukwenera kuŵa pafupi na apo ndondomeko ziŵiri za nthowa zikukumana. Nyengo na kuwerezgeka kwa kubisika kwa zuŵa na mwezi, na kwa mwezi na caro capasi, kukulongosoreka na ''saros'', iyo yili na nyengo ya vyaka pafupifupi 18. Cifukwa mwezi nyengo zose ukubisa malo gha hafu ya kona kuthambo, cakucitika cakukolerana ca kubisa nyenyezi cikucitika apo nyenyezi yakuŵala panji cibwe cikujumpha kumanyuma kwa mwezi ndipo cikubisika. Mu nthowa iyi, kubisika kwa zuŵa ni kubisa zuŵa. Cifukwa mwezi uli pafupi pacoko na caro capasi, kubisika kwa nyenyezi zinyake kukuwoneka kose pa caro capasi yayi, panji pa nyengo yimoza yayi. Cifukwa ca kusintha kwa nthowa ya mwezi, caka ciliconse nyenyezi zakupambana zikubisika. == Kupenda Mwezi == === Kulaŵiska Pambere pa Vilaŵiskiro vya Kutali (pambere pa 1609) === Ncakuthekera kuti kukura na kucepa kwa kawonekero ka mwezi kukalondezgeka pa kupima nyengo mu vithuzi vya kale comene vya mu mapanga vya ng'ombe zanalume na mawonekero gha masamu, vya vyaka mpaka 40,000 ivyo vyajumpha, panji na kugwiliskira ntchito tumakuni twa kupendera twa vyaka 20,000–30,000 ivyo vyajumpha. Vimanyikwiro vya mwezi vikamanyikwa na kuwunjikika mu ŵaciuta ŵa mwezi kufuma mu nyengo za kale, ndipo pamanyuma vikalembeka na kuŵikika mu vimanyikwiro kufuma pa kwamba kwa kulemba mu vyaka masauzandi ghanayi pambere Khristu. Cimoza mwa vithuzi vyakwamba ivyo vingaŵa vya mwezi ni cithuzi ca pa libwe ca vyaka 3,000 pambere Khristu ku Knowth, mu Ireland. Cikweru ico cikulongora mwezi pamoza na ciuta wa mwezi Nanna/Sin casangika kufuma mu vyaka masauzandi ghatatu pambere Khristu. Msandi wa nyenyezi na mulembi wa ndakatulo wakale comene uyo zina lake likumanyikwa, Enheduanna, wasembe mukulu wa Ŵakkadi wa ciuta wa mwezi Nanna/Sin na mwana wa fumu, mwana wa Sargon Mukulu, wakalondezganga mwezi mu vipinda vyake. Cithuzi ca kale comene ca mwezi ico cikulongora ubale wake na vinthu vinyake vya kumwamba ni cimbale ca kuthambo ca Nebra ca pafupifupi 1800–1600 pambere Khristu, ico cikulongora vinthu nga ni gulu la nyenyezi la Pleiades pafupi na mwezi. Mupenda vinjeru wa Ŵagiriki ŵa kale Anaxagoras (wakafwa 428 pambere Khristu) wakaghanaghana kuti zuŵa na mwezi vyose viŵiri ni malibwe ghakulu gha mawonekero gha mpira, na kuti mwezi ukuwezga ungweru wa zuŵa. Kunyake, mu vyaka vya m'ma 500 mpaka 400 pambere Khristu, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵa Ŵababuloni ŵakalemba ndondomeko ya ''Saros'' ya vyaka 18 ya kubisika kwa mwezi, ndipo ŵasandi ŵa nyenyezi ŵa Ŵaindiya ŵakalongosora kutalikirana kwa mwezi mwezi uliwose. Msandi wa nyenyezi wa Ŵacayina Shi Shen (mu vyaka vya m'ma 300 pambere Khristu) wakapeleka malangulo gha kulongolera kubisika kwa zuŵa na mwezi. Mu malongosoro gha Aristotle (384–322 pambere Khristu) gha caro cose ca mlengalenga, mwezi ukaŵa mphaka pakati pa vigaŵa vya vinthu vyakusintha (dongo, maji, mphepo na moto) na nyenyezi zambura kunangika, ghanoghano ilo likalongozga kwa vyaka mahandiredi. Archimedes (287–212 pambere Khristu) wakapanga cilwero ico cingapima kwenda kwa mwezi na vinthu vinyake mu Kanozgero ka Zuŵa. Mu vyaka vya m'ma 100 pambere Khristu, Seleucus wa ku Seleucia wakaghanaghana makola kuti kuzuzga na kucepa kwa maji kukufuma ku kukoka kwa mwezi, na kuti kukwera kwake kukuthemba malo gha mwezi kuyaniska na zuŵa. Mu vyaka vyenevivyo, Aristarchus wakapima ukulu na mtunda wa mwezi kufuma pa caro capasi, ndipo wakasanga kuti mtunda ni pafupifupi kanandi 20 ukulu wapakati wa caro capasi. Ŵacayina ŵa ufumu wa Han ŵakagomezganga kuti mwezi ni nkhongono yakuyana na ''qi'', ndipo ghanoghano lawo likamanya kuti ungweru wa mwezi ni kuwezgeka kwa ungweru wa zuŵa pera; Jing Fang (78–37 pambere Khristu) wakawona kuti mwezi uli na mawonekero gha mpira. Ptolemy (90–168 mumuwilo wa Khristu) wakanozga comene manambala gha Aristarchus, ndipo wakapima mtunda wapakati wa kanandi 59 ukulu wapakati wa caro capasi na ukulu wa 0.292 wa caro capasi, pafupi na manambala ghakwenelera gha pafupifupi 60 na 0.273. Mu 510 mumuwilo wa Khristu, msandi wa nyenyezi wa ku India Aryabhata wakayowoya mu buku lake kuti ungweru wa zuŵa wakuwezgeka ndiwo ukupangiska mwezi kuŵala. Msandi wa nyenyezi na wa mendero Ibn al-Haytham (965–1039) wakasanga kuti ungweru wa zuŵa ukuwezgeka na mwezi nga ni galasi yayi, kweni ungweru ukufuma ku cigaŵa ciliconse ca pacanya pa mwezi pakuŵala, ku nthowa zose. Shen Kuo (1031–1095) wa ufumu wa Song wakapanga ciyelezgero cakuyaniska kukura na kucepa kwa mwezi na mpira wa siliva wakuwezga ungweru uwo, para wapakika ufu wakutuŵa na kulaŵiskika kufuma kumphepete, ungawoneka nga ni cikweru. Mu nyengo yapakati, pambere cilaŵiskiro ca kutali cindapangike, mwezi ukamanyikwanga comene kuŵa mpira, nangauli ŵanandi ŵakagomezganga kuti ngwakuterera makola. === Kupenda na Vilaŵiskiro vya Kutali (1609–1959) === Cilaŵiskiro ca kutali cikapangika na kuyowoyeka mu 1608. Kalembero kakwamba ka astronome ya cilaŵiskiro ca kutali na mapu ghacoko gha vimanyikwiro vya mwezi kakafuma kwa Thomas Harriot pakwamba pa nyengo ya kufunda ya 1609, kweni wakakapharazga yayi. Pa nyengo yeneyiyo Galileo Galilei nayo wakamba kugwiliskira ntchito vilaŵiskiro vya kutali kulaŵiska kuthambo na mwezi, ndipo mu caka cenecico wakalemba kulaŵiska kwakulongosora comene na vyakumalizgira vyakuzirwa, nga ni kuti mwezi ngwakuterera yayi, kweni uli na mapiri na mazenje, ivyo wakapharazga mu 1610 mu buku lake liphya ilo likayowoyeka comene, ''Sidereus Nuncius''. Pamanyuma mu vyaka vya m'ma 1600, ntchito ya Giovanni Battista Riccioli na Francesco Maria Grimaldi yikapangiska ndondomeko ya kuthya mazina vimanyikwiro vya mwezi iyo yikugwiliskirika ntchito mazuŵa ghano. Mapu ghakulunjika comene gha 1834–1836 gha Wilhelm Beer na Johann Heinrich von Mädler, na buku lawo la 1837 ''Der Mond'', kusanda kwakwamba kwakulunjika kwa masamu kwa vimanyikwiro vya mwezi, vikasazgapo kutalika kwa mapiri ghakujumpha 1,000, ndipo vikanjizga kusanda mwezi mwakulunjika nga ni pa malo gha caro capasi. Mazenje gha mwezi, agho Galileo wakawona kakwamba, ghakaghanaghanirikanga kuŵa gha mapiri gha moto mpaka mu ma 1870 apo Richard Proctor wakasacizga kuti ghakapangika na kutimbana. Ghanoghano ili likakhozgeka mu 1892 na viyezgo vya msandi wa pasi Grove Karl Gilbert, na kusanda kwakuyaniska kufuma 1920 mpaka ma 1940, ndipo ici cikapangiska kukura kwa kasandiro ka vigaŵa vya pasi pa mwezi, ako pofika ma 1950 kakaŵa cigaŵa ciphya ca kasandiro ka pasi ka mlengalenga. === Maulendo Ghakwamba ku Mwezi (1959–1976) === Pamanyuma pa Nkhondo Yaciŵiri ya Caro Cose, ndondomeko zakwamba za kutuma vyombo zikapangika, ndipo pakumalira kwa ma 1950 zikaŵa na nkhongono izo zikazomerezga Soviet Union na United States kutuma vyombo mu mlengalenga. Nkhondo ya Mtima yikapangiska vyaro viŵiri ivi kupanga luŵiro ndondomeko za kutuma vyombo, ndipo ici cikapangiska Mphikizgano wa Mlengalenga na pamanyuma Mphikizgano wa Mwezi, uko kukasazgirapo luŵiro na khumbo la kupenda mwezi. Pamanyuma pa ulendo wakwamba wa mlengalenga wa Sputnik 1 mu 1957, vyombo vya mlengalenga vya ndondomeko ya Luna ya Soviet Union vikaŵa vyakwamba kufiska vilato vinandi. Pamanyuma pa maulendo ghatatu ghambura kuthyika mazina agho ghakatondeka mu 1958, cinthu cakwamba cakupangika na ŵanthu, Luna 1, cikathaŵa nkhongono ya kukoka ya caro capasi na kujumpha mwezi pa 4 Matika 1959. Pamanyuma mu caka cenecico, cinthu cakwamba cakupangika na ŵanthu, Luna 2, cikafika pacanya pa mwezi mwa kutimbana mwakukhumba. Pakumalira kwa caka, Luna 3 yikaŵa cinthu cakwamba cakupangika na ŵanthu kufika ku mbali ya kutali ya mwezi, iyo kanandi yikuwoneka yayi, ndipo yikatora vithuzi vyakwamba vya mbali iyi. Combo cakwamba ca mlengalenga kukhala pasi makola pa mwezi cikaŵa Luna 9, ndipo combo cakwamba kuzunguliya mwezi cikaŵa Luna 10, vyose mu 1966. Pamanyuma pa pangano la Pulezidenti John F. Kennedy la 1961 la kufikiska ŵanthu pa mwezi pambere vyaka khumi vindamale, United States, pasi pa ulongozgi wa NASA, yikatuma vyombo vinandi vyambura ŵanthu kuti vipende pacanya pa mwezi pa kunozgekera maulendo gha ŵanthu: ndondomeko ya Ranger, ndondomeko ya Lunar Orbiter na ndondomeko ya Surveyor. Ndondomeko ya Apollo ya ŵanthu yikapangika pa nyengo yeneyiyo; pamanyuma pa viyezgo vinandi vya combo ca Apollo mu nthowa ya kuzunguliya caro capasi, na cifukwa ca kopa kuti Soviet Union yingafikiska ŵanthu pa mwezi, mu 1968 Apollo 8 yikaŵa ulendo wakwamba wa ŵanthu kuzunguliya mwezi. Vyamoyo vyakwamba vya pa caro capasi, fulu ziŵiri, zikazunguliya mwezi myezi yitatu pambere pa Zond 5 ya Soviet Union, ndipo fulu zinyake zikalondezga pa Zond 6. Kakwamba apo munthu wakafika pa mwezi na pa cinthu ciliconse ca kuwaro kwa caro capasi kukaŵa apo Neil Armstrong, mulongozgi wa ulendo wa Amerika wa Apollo 11, wakaŵika lundi pa mwezi pa 02:56 UTC pa 21 Vuna 1969. Ŵanthu pafupifupi miliyoni 500 pa caro cose ŵakawonera pa wayilesi ya kanema, unandi ukulu comene wa ŵakuwonera pa nyengo iyo. Pa nyengo yeneyiyo, ulendo unyake, Luna 15 ya Soviet Union, ukaŵa mu nthowa ya kuzunguliya mwezi, ndipo pamoza na Apollo 11 yikaŵa ciyelezgero cakwamba ca maulendo ghaŵiri gha kuwaro kwa caro capasi pa nyengo yimoza. Maulendo gha Apollo 11 mpaka 17 (kupatula Apollo 13, iyo yikaleka kufika pa mwezi) ghakatora makilogalamu 380.05 gha malibwe na dongo la mwezi mu vigaŵa 2,196. Vilwero vya kasandiro vikaŵikika pacanya pa mwezi pa maulendo ghose gha Apollo. Malo gha vilwero gha nyengo yitali, kusazgapo vilwero vya kupima kufunda, kunyenyenkhuka, na umagineti, ghakaŵikika pa malo agho Apollo 12, 14, 15, 16, na 17 yikakhala. Kutuma mauthenga ku caro capasi kukaleka pakumalira kwa 1977 cifukwa ca ndalama, kweni cifukwa vyakuwezga ungweru vya laser nvilwero vyambura kukhumba nkhongono, vicali kugwiliskirika ntchito. Apollo 17 mu 1972 yikaŵa ulendo waumaliro wa ŵanthu ku mwezi, ndipo waumaliro wa ŵanthu kufika pafupi na mwezi mpaka Artemis II mu 2026. Explorer 49 mu 1973 yikaŵa combo caumaliro ca U.S. ca mwezi mpaka 1994. Soviet Union yikalutilira kutuma maulendo gha marobotiki ku mwezi mpaka 1976, ndipo mu 1970 na Luna 17 yikaŵika galimoto lakwamba lakwendeskeka kufuma kutali, Lunokhod 1, pa cinthu ca kuwaro kwa caro capasi, ndipo yikawunjika na kuwezga makilogalamu 0.3 gha malibwe na dongo na maulendo ghatatu gha Luna (Luna 16 mu 1970, Luna 20 mu 1972, na Luna 24 mu 1976). === Phangano la Mwezi na Kuleka Kupenda (1976–1990) === Pamanyuma pa ulendo waumaliro wa Soviet Union ku mwezi mu 1976, pakaŵa kupenda kucoko kwa mwezi kwa vyaka 14. Maulendo gha mlengalenga ghakasintha kulaŵiska kupenda vibwe vya mukati (mwaciyelezgero ndondomeko ya Venera) na vya kuwaro (mwaciyelezgero Pioneer 10, 1972) vya Kanozgero ka Zuŵa, na so nthowa ya kuzunguliya caro capasi, kupanga na kwendeska, kupatula ma''satellite'' gha mauthenga, ma''satellite'' gha kulaŵiska caro capasi, vilaŵiskiro vya kutali vya mlengalenga na comene malo gha kukhala mu mlengalenga. Kudumba kwa Phangano la Mwezi mu 1979, na kuzomerezgeka kwake mu 1984, ndiyo ntchito yekha yikulu ya mwezi mpaka 1990. === Kupenda Kuphya (1990 mpaka sono) === Mu 1990, Hiten–Hagoromo, ulendo wakwamba wa mwezi kufuma 1976, ukafika mu nthowa ya kuzunguliya mwezi. Ukatumika na Japani, ndipo ukaŵa ulendo wakwamba wa mwezi uwo ukaŵa wa Soviet Union panji U.S. yayi. Mu 1994, U.S. yikatuma so combo ca mlengalenga (Clementine) ku mwezi kakwamba kufuma 1973. Ulendo uwu ukapanga mapu ghakwamba gha mawonekero gha mwezi pafupifupi wose, na vithuzi vyakwamba vya ungweru wa mitundu yinandi vya pacanya pose pa mwezi. Mu 1998, Lunar Prospector yikalondezga, ndipo vilwero vyake vikalongora kuŵapo kwa haidrojeni yinandi ku mphaka za mwezi, iyo panyake yikufuma ku cisanu ca maji mu mamita ghacoko gha pacanya gha fuvu mu mazenje gha mzgezge wa nyengo zose. Vyaka vyakulondezga vikawona maulendo ghakwamba ghanandi ku mwezi gha vyaro viphya ivyo vikupenda mwezi. Pakati pa 2004 na 2006, combo cakwamba ca Wupu wa Mlengalenga wa Ulaya (ESA), SMART-1, cikazunguliya mwezi ndipo cikalemba kupenda kwakwamba kwakulongosora kwa vigaŵa vya usungunu pacanya pa mwezi. Ndondomeko ya Ŵacayina ya Kupenda Mwezi yikafika pa mwezi kakwamba na Chang'e 1 (2007–2009), ndipo yikapanga mapu gha vithuzi gha mwezi wose. India yikafika, kuzunguliya, na kutimbana na mwezi mu 2008 kakwamba na Chandrayaan-1 na Moon Impact Probe, ndipo yikaŵa caro ca cinkhondi na ca cinkhondi na cimoza kucita nthena, ndipo yikapanga mapu ghakulunjika gha usungunu na malibwe gha pacanya pa mwezi, na kusimikizga kuŵapo kwa maji mu dongo la mwezi. U.S. yikatuma Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) na LCROSS pa 18 Zizima 2009. LCROSS yikamalizga ntchito yake mwa kutimbana mwakunozgeka mu zenje la Cabeus pa 9 Thukila 2009, apo LRO yicali kugwira ntchito, yikupima kutalika kwa malo na kujambura vithuzi vyakulunjika. China yikalutilira ndondomeko yake mu 2010 na Chang'e 2, iyo yikapanga mapu ghakulunjika comene mu myezi 8, na mu 2013 na Chang'e 3, combo ca kukhala pa mwezi pamoza na galimoto la mwezi la zina lakuti Yutu ("Kalulu wa Jade"). Ulendo uwu ukaŵa wakwamba wa galimoto la mwezi kufuma Lunokhod 2 mu 1973 na kukhala makola kwakwamba pa mwezi kufuma Luna 24 mu 1976, ndipo ukapangiska China kuŵa caro ca citatu kufiska ici. Mu 2014, combo cakwamba ca ndalama za ŵanthu paŵekha, Manfred Memorial Moon Mission, cikajumpha pafupi na mwezi. Ulendo unyake wa China, Chang'e 4, ukafika kakwamba ku mbali ya kutali ya mwezi pakwamba pa 2019. Mu 2019 so, India yikatuma combo cake caciŵiri, Chandrayaan-2, ku mwezi. Mu 2020, China yikacita ulendo wake wakwamba wa marobotiki wa kuwezga vigaŵa (Chang'e 5), ndipo yikawezga magalamu 1,731 gha vinthu vya mwezi ku caro capasi. U.S. yikapanga ndondomeko za kuwezgera ŵakwenda mu mlengalenga ku mwezi kwamba mu 2004, ndipo na kusayinika kwa Mapangano gha Artemis mu 2020, ghakulongozgeka na U.S., ndondomeko ya Artemis yikukhumba kuwezgera ŵanthu ku mwezi mu vyaka vya m'ma 2020. Vyaro vinandi vyanjira mu Mapangano agha. Kwiza kwa Mapangano gha Artemis kwawuska so mphindano pa ndondomeko ya pakati pa vyaro na kovwirana pa ntchito za mwezi, kuthemba Phangano la Mwezi na ghanoghano la Muzi wa Mwezi ilo likulongozgeka na ESA. Mu 2022, Korea ya Kumwera yikatuma Danuri, combo cake cakwamba ca mwezi, kufuma ku U.S. Mu 2023 na 2024, India na Japani vikaŵa vyaro vya cinayi na ca cinkhondi kufikiska makola combo pa mwezi, pamanyuma pa Soviet Union na United States mu ma 1960, na China mu 2013. Combo ca Japani, SLIM, cikapona mausiku ghatatu gha mwezi. Mu Mpupulu 2024, IM-1 yikaŵa combo cakwamba cakupangika na kampani kufika pa mwezi. China yikatuma Chang'e 6 mu Vula 2024, iyo yikawezga kakwamba vigaŵa kufuma ku mbali ya kutali ya mwezi. Yikanyamula so galimoto la China la kupenda pacanya pa mwezi na ungweru wa pasi pa uswesi. Pakistan yikatuma combo ca kuzunguliya mwezi ca ICUBE-Q pamoza na Chang'e 6. Nova-C 2, combo ca iSpace na Blue Ghost vyose vikatumika ku mwezi mu 2024. Ulendo wa NASA wa Artemis II wa ŵanthu kujumpha pafupi na mwezi ukatumika mu Masika 2026. Ukaŵa ulendo wakwamba wa ŵanthu kuzunguliya mwezi kufuma nyengo ya Apollo. Christina Koch wakaŵa mwanakazi wakwamba, Victor Glover munthu wakwamba wa khungu lakufipa, Jeremy Hansen wa ku Canada munthu wakwamba wambura kuŵa wa ku Amerika, na mulongozgi Reid Wiseman munthu mulara comene, kufuma pafupi na caro capasi na kuzunguliya mwezi. == Ŵanthu na Mwezi == Kuŵapo kwa ŵanthu pa mwezi kukamba na vyakusyala vya vyombo ivyo vikatimbana, ivyo vikakhala pasi, na ivyo vikuzunguliya mwezi. Vyombo vya kuzunguliya nga ni Lunar Reconnaissance Orbiter iyo yikatumika mu 2009 vikulutilira kupenda mwezi pa maulendo gha munthazi, apo vyombo vya kukhala pasi nga ni Chang'e 3 iyo yikatumika mu 2013, pamoza na cilaŵiskiro cake ca kutali ca ungweru wa pacanya pa uswesi, vikaŵa kuti vicali kugwira ntchito mu 2020. Vyakuwezga ungweru vinkhondi vyaŵikika pa mwezi kufuma mu ma 1970, ndipo vyagwiliskirika ntchito pa kupima kwakulunjika kwa kusintha kwa mwezi mwa laser. === Vyakufumapo vya Ŵanthu === Nangauli mwezi uli pa cigaŵa capasi comene ca kuvikilira vibwe, kunangika kwake nga ni malo ghambura kukhwaskika na gha kasandiro kwayowoyeka. Usange astronome yingacitika kufuma pa mwezi, yikwenera kuŵa yambura kunangika na vinthu na wayilesi. Nangauli mwezi ulije mphepo yikulu, kwendakwenda na kutimbana pa mwezi kukupanga mitambo ya fuvu iyo yingathandazgika kutali na kunanga mawonekero gha kale gha mwezi na vyapadera vyake vya kasandiro. Msambiri Alice Gorman wakuti, nangauli mwezi ngwambura kukhalika, kuyowoya kuti mwezi ngwakufwa kukuleka kulaŵiska kusintha kwake, ntheura ntchito za ŵanthu zikwenera kuwona malo gha mwezi nga ni cigaŵa ca ntchito iyi. Cakucitika ca "tardigrade" ca combo ca Beresheet ico cikawa mu 2019 cikunyamula tuvinyama tucoko twa ''tardigrade'' cayowoyeka nga ni ciyelezgero ca kusoŵa kwa ndondomeko na malango gha pakati pa vyaro gha kuvikilira vibwe. Vyakusyala vya mu mlengalenga kuzunguliya mwezi vyawonekera nga ni suzgo la munthazi apo maulendo ghakusazgikira, comene nga ni ngozi ku maulendo agha. Ntheura kulongozga vyakutaya pa mwezi kwayowoyeka nga ni nkhani iyo maulendo gha munthazi ghakwenera kumazga, comene pacanya pa mwezi. Vyakusyala vya ŵanthu ŵakufwa vyatoleka ku mwezi, kusazgapo na makampani gha ŵanthu paŵekha. Cifukwa mwezi ngwakupatulika panji ngwakuzirwa ku midawuko yinandi, kuŵika vyakusyala vya ŵakufwa mu mlengalenga kwasuskika na ŵalongozgi ŵa ŵanthu ŵa malo agho. Mwaciyelezgero, mulongozgi wa Ŵanavajo wa nyengo iyo Albert Hale wakasuska NASA pa kutuma milota ya msandi Eugene Shoemaker ku mwezi mu 1998. Kupatula vyakusyala vya ntchito za ŵanthu pa mwezi, pali vinthu vinyake ivyo vikaŵikika mwakukhumba kuti vikhalilire, nga ni cithuzi ca Moon Museum, mauthenga gha uwemi gha Apollo 11, vimbale 6 vya mwezi, cikumbusko ca Ŵakwenda mu Mlengalenga Ŵakufwa, na vinthu vinyake. === Astronome Kufuma pa Mwezi === Mwezi wagwiliskirika ntchito nga ni malo gha kulaŵiskira kuthambo na caro capasi. Caro capasi cikuwoneka kuthambo la mwezi na ukulu wakuwoneka wa makona pafupifupi 2, katatu mpaka kanayi ukulu wa mwezi panji zuŵa kuthambo la caro capasi. Kulaŵiska kufuma pa mwezi kukamba mu 1966 na vithuzi vyakwamba vya caro capasi kufuma pa mwezi, ivyo vikatoreka na Lunar Orbiter 1. Cakuzirwa comene ku midawuko ni cithuzi ca 1968 ico cikuchemeka "Kufuma kwa Caro Capasi", ico Bill Anders wa Apollo 8 wakatora. Mu Masika 1972 ulendo wa Apollo 16 ukaŵika cilaŵiskiro ca kutali cakwamba ca pa mwezi, ico cikajambura vithuzi na ungweru wakugaŵika vya kuthambo. Mwezi ukumanyikwa kuŵa malo ghawemi comene gha vilaŵiskiro vya kutali. Uli pafupi pacoko; mazenje ghanyake pafupi na mphaka ngamdima na ghakuzizima nyengo zose ndipo ngawemi comene ku vilaŵiskiro vya ungweru wa pasi pa uswesi; ndipo vilaŵiskiro vya wayilesi ku mbali ya kutali vingavikilirika ku congo ca wayilesi ca caro capasi. Dongo la mwezi, nangauli likuŵa suzgo ku vigaŵa vyakwenda vya vilaŵiskiro, lingasazganika na vinthu vinyake na kugwiliskirika ntchito kuzenga magalasi gha ukulu mpaka mamita 50. Cilaŵiskiro ca kutali ca kulaŵiska pacanya pera cingapangika mwa mtengo ucoko na vinthu vyakuthira vyapadera. Apo ntchito za ŵanthu pacanya pa mwezi zikusazgikira, kwenda kwa fuvu la mwezi kuzamusazgikira, ndipo vyakucitika viwemi vya astronome kufuma pacanya vizamucepa, kuyana na ndondomeko za kucepeska kuthandazgika kwa fuvu. === Maulendo Ghakupangika === Ndondomeko za mwezi za U.S. na China zili na cilato ca kuzenga malo gha kukhala pa mwezi mu vyaka vya m'ma 2030 pamoza na ŵabwezi ŵawo ŵa vyaro vinyake, ndipo vingaŵa kukhala pa mwezi kwakwamba kwa ŵanthu kufuma Apollo 17 mu 1972. Pamanyuma pa ulendo wa kuyezga wa Artemis III pafupi na caro capasi uwo ukunozgekera 2027, NASA yikukhumba kuwezgera ŵanthu pacanya pa mwezi mu 2028, na ŵakwenda mu mlengalenga ŵaŵiri ŵa Artemis IV kukhala ku mphaka ya kumwera ya mwezi. Apo maulendo gha Apollo ghakaŵa gha kupenda, ndondomeko ya Artemis yikukhumba kuŵapo kwa nyengo yitali. Pa ici, U.S. yikugwira ntchito pamoza na makampani pa mauthenga gha mwezi, kunyamula katundu, na kugwiliskira ntchito vyuma vya pa mwezi. Ndondomeko ya Chang'e ya China yikapharazga maulendo gha pamoza na ndondomeko ya Luna-Glob ya Russia. Maulendo ghaŵiri gha kupenda mwezi ghakunozgekera, Chang'e 7 mu 2026 na Chang'e 8 mu 2028, pambere ŵanthu ŵandafike mu 2029 panji 2030. === Kukhala pa Mwezi === Ŵanthu ŵakhala pa mwezi mu magulu gha ŵaŵiri na mpaka mazuŵa ghatatu. Pose pamoza ŵanthu 12 ŵakhala pa mwezi pa maulendo 6. Wose ŵakakhala mu mtundu umoza wa nyumba ya pacanya, Apollo Lunar Module. Mu kukhala uku ŵanthu ŵanyake ŵakajumpha pose pamoza mpaka zuŵa limoza ŵakwendakwenda pacanya. Masuzgo pa kwendakwenda pacanya ghakufuma ku fuvu la mwezi ilo likukakatira ku vyakuvwara na vilwero, ndipo likanyamulikanga mukati mwa nyumba. Ŵakwenda mu mlengalenga ŵakanowanga na kununkhizga fuvu, ilo likununkha nga ni mfuti, ndipo likachemeka "fungo la Apollo". Fuvu ili lakupepuka lingiziska masuzgo gha umoyo. Mu 2019, mbuto yimoza panji kujumpha yikamera mu kuyezga pa combo ca Chang'e 4. Yikanyamulika kufuma pa caro capasi pamoza na vyamoyo vinyake vicoko. Cifukwa mwezi ngwakukakika, ndipo ukulongora cisko cimoza pera ku caro capasi, kuŵapo kwa nyengo zose pa mwezi kuzamukhumba gulu la ma''satellite'' kuti ghatumizge mauthenga kufuma ku mbali ya kutali ya mwezi, na kufuma ku mphaka ya kumwera iyo yili na mawonekero ghakusuzga. Ma''satellite'' gha China gha Queqiao-1 na -2 ghali kale, ndipo NASA yikunozgekera ndondomeko ya mauthenga na kulongozgera mu Thukila 2026. === Ucindami pa Dango === Nangauli vyombo vya Luna vikathandazga vimanyikwiro vya Soviet Union pa mwezi, ndipo mbendera za U.S. zikaŵikika na ŵakwenda mu mlengalenga ŵa Apollo pa malo agho ŵakakhala, palije caro ico cikuti cigaŵa ciliconse ca mwezi nca ici. Nga ni nthena, kuŵa mwenecho wa vigaŵa vya mwezi, panji wose, kwa munthu paŵekha kukuzomerezgeka yayi. Phangano la Mlengalenga la 1967 likuti mwezi na mlengalenga wose ni "cigaŵa ca ŵanthu wose". Likucepeska kagwiliskiro ka mwezi ku vilato vya mtendere pera, ndipo likukanizga mwakulunjika malo gha ŵankhondo na vilwero vya kunanga ŵanthu ŵanandi. Vyaro vinandi vili mu phangano ili. Phangano la Mwezi la 1979 likapangika kulongosora, na kukanizga kugwiliskira ntchito vyuma vya mwezi na caro cimoza pera, kuvisiya ku ndondomeko ya pakati pa vyaro iyo yindalongosoreke. Mu Matika 2020, likaŵa kuti lasayinika na kuzomerezgeka na vyaro 18. Kufuma 2020, vyaro vyanjira mu Mapangano gha Artemis na U.S., agho ghakususka phangano ili. U.S. yayowoya so mu lamulo la pulezidenti kuti "United States yikuwona mlengalenga nga ni 'cuma ca caro cose' yayi" ndipo yikuti Phangano la Mwezi ni "kuyezga kwakutondeka kukanizga malonda gha wanangwa". Apo Australia yikasayina na kuzomerezga Phangano la Mwezi mu 1986 na Mapangano gha Artemis mu 2020, pakaŵa mphindano usange ghangakolerana. Pa ici, Phangano la Kufiska Phangano la Mwezi lasacizgika, nga ni nthowa ya kumazga masuzgo gha Phangano la Mwezi na kulikoleranya na malango na mapangano ghanyake nga ni Mapangano gha Artemis, kuti lizomerezgeke na ŵanandi. Cifukwa ca kusazgikira kwa khumbo la makampani na vyaro, comene kupenja malo, ŵapangi ŵa malango ŵa U.S. ŵakanjizga pakumalira kwa 2020 malango ghapadera gha kuvikilira malo gha mbiri agho vyombo vikakhala, ndipo magulu ghanyake ghakuti malo agha ghaŵe Malo gha Ucindami wa Caro Cose na malo gha kasandiro ghakuvikilirika. Mu 2021, Kalata ya Wanangwa wa Mwezi yikapangika na gulu la "ŵakumanya dango, ŵasandi ŵa vya kale vya mlengalenga na ŵanthu ŵakupwelelera", kuthemba ŵanthu ŵakukhozga wanangwa wa kawiro na ghanoghano la kuŵa munthu pa dango ku vinthu vyambura kuŵa ŵanthu mu mlengalenga. ==== Kukolerana na Kulongozga ==== Kusazgikira kwa ntchito za ŵanthu pa mwezi kwawuska khumbo la kukolerana kuti ntchito za pakati pa vyaro na za makampani pa mwezi zivikilirike. Nkhani kufuma pa kovwirana mpaka pa kukolerana pera, mwaciyelezgero kupanga nyengo yakugaŵana ya mwezi, zayowoyeka. Comene, kuŵika ndondomeko ya pakati pa vyaro panji ya Wupu wa Vyaro Vyose ya kulongozga ntchito za ŵanthu pa mwezi kwapemphika na Phangano la Mwezi na kusacizgika kwizira mu Phangano la Kufiska, kweni kucali mphindano. Ndondomeko za mwezi za sono nza vyaro vinandi, ya Artemis iyo yikulongozgeka na U.S. na ya Malo gha Kusanda Mwezi gha Pakati pa Vyaro agho ghakulongozgeka na China. Pa kovwirana na kukolerana kwa pakati pa vyaro kukulu, mawupu nga ni ILEWG, Moon Village Association, na ISECG ghapangika. == Mu Midawuko na Umoyo == === Majandulo === Ŵaciuta ŵa mwezi ŵali mu midawuko yose ya ŵanthu. Midawuko yinandi yakoleranya ndondomeko ya mwezi ya mazuŵa 29.5 na ndondomeko ya kuwona mwezi kwa ŵanakazi, nga umo kukuwonekera mu mizu yakugaŵana ya mazgo gha "kuwona mwezi" na "mwezi" mu viyowoyero vinandi. Mu Citumbuka nako, kuwona mwezi kukukolerana na lizgu lakuti mwezi. Kweni ici cikaŵa mu midawuko yose yayi, cifukwa ŵaciuta wose ŵa mwezi ŵakaŵa ŵanakazi yayi. Kweni majandulo ghanandi ghakumanyikwa ghali na ŵaciuta ŵanakazi ŵa mwezi, kusazgapo Selene wa Ŵagiriki, Luna wa Ŵaroma, Chang'e wa Ŵacayina, na Coyolxāuhqui wa Ŵaaztec, uyo kudumulika mutu kwake kungaŵa kulongora kubisika kwa mwezi. Ŵaciuta ŵanyake ŵanalume nga ni Nanna-Sin ŵakakolerananga so na kubaba na nthumbo. Ŵaciuta ŵanakazi ŵanyake, kusazgapo Artemis, Hecate, Phoebe, Theia na Isis, pakwamba ŵakaŵavya ubale na mwezi, kweni ŵakawusanga pamanyuma mu nyengo ya kale cifukwa ca kusazganika na Selene/Luna. Kugaŵika kwa mwezi mu vigaŵa viŵiri kuthambo ni cizukuso ico cikuyowoyeka kuti cikacitika na ncimi Muhammad. === Kupima Nyengo === Kufuma mu nyengo za kale ŵanthu ŵalaŵiska kawonekero ka mwezi na ndondomeko yake ya kukura na kucepa, ndipo ŵakuyigwiliskira ntchito kupima nyengo. Mazgo gha mwezi wa caka mu viyowoyero vinandi ghakulongora ubale uwu pakati pa nyengo ya mwezi wa caka na mwezi wa kuthambo. Mu Citumbuka, lizgu limoza lakuti mwezi likung'anamula vyose viŵiri. Kupima nyengo uku kukapangiska makalendala gha mwezi na zuŵa agho ghakaŵa ghanandi mu mbiri, kweni ghakupambana. Kalendala ya Cisilamu ya mu vyaka vya m'ma 600 ni ciyelezgero ca kalendala ya mwezi pera, umo myezi kanandi yikwamba na kuwoneka kwa ''hilal'', panji cikweru cakwamba ca mwezi, pa mphepete ya kuthambo. Cakuzirwa comene caŵa mwezi wakuzura, uwo ukusekelerika mu makalendala na midawuko yinandi, nga ni Vesak ya Ŵabuda. Mwezi wakuzura pafupi na nyengo ya kuvuna ukuchemeka mwezi wa vuna, ndipo ukusekelerika na visangalalo nga ni Cisangalalo ca Mwezi wa Vuna ca kalendala ya mwezi ya Ŵacayina, cisangalalo caciŵiri pa kuzirwa pamanyuma pa Caka Ciphya ca Ŵacayina. === Kulongoreka mu Midawuko === Ŵanthu ŵajambula mwezi kufuma mu nyengo za kale, nga umo vithuzi vya vyaka 40,000 ivyo vyajumpha na malemba gha vyaka masauzandi ghanayi pambere Khristu vikulongolera. Msandi wa nyenyezi na mulembi wa ndakatulo wakale comene uyo zina lake likumanyikwa, Enheduanna, wasembe mukulu wa Ŵakkadi wa ciuta wa mwezi Nanna/Sin na mwana wa Sargon Mukulu, wakalondezganga mwezi na kulemba ndakatulo za mwezi. ==== Cikweru ==== Pa kulongora mwezi, comene kawonekero kake, cikweru (🌙) caŵa cimanyikwiro cakuwerezgeka mu midawuko yinandi kufuma vyaka 3,000 pambere Khristu, panyake kale comene na nyanga za ng'ombe zanalume mu vithuzi vya mu mapanga vya vyaka 40,000 ivyo vyajumpha. Mu malembo nga ni gha Ŵacayina, cikweru casintha kuŵa cimanyikwiro 月, lizgu la mwezi, ndipo mu Eguputo wa kale cikaŵa cimanyikwiro 𓇹, cakung'anamula mwezi, ndipo cikalembeka nga ni zina la ciuta wa mwezi Iah. Mu vithuzi, cikweru cikagwiliskirikanga ntchito mu Mesopotamiya nga ni cimanyikwiro cikulu ca Nanna/Sîn, ciuta wa mwezi wa Ŵasumeri ŵa kale, uyo wakaŵa awiske wa Inanna/Ishtar, ciuta mwanakazi wa cibwe ca Venasi (wakulongoreka na nyenyezi ya Ishtar ya minyanga 8), na Utu/Shamash, ciuta wa zuŵa (wakulongoreka nga ni cimbale), ndipo ŵatatu wose kanandi ŵakulongoreka pafupi na pafupi. Nanna/Sîn, nga ni ŵaciuta ŵanyake ŵa mwezi, wakulongoreka nga ni ciuta wa nyanga, na vyakuvwara vya mutu panji vingoma vya mawonekero gha cikweru. Kanozgero kapadera ka cikweru na nyenyezi (☪️) kakufuma ku Nyengo ya Mkuŵa, ndipo kakulongora zuŵa na mwezi, panji mwezi na cibwe ca Venasi, pamoza. Kufuma apo kagwiliskiro ka nyenyezi na cikweru kakathandazgika, ndipo kakaŵa cimanyikwiro cakumanyikwa ca Cisilamu (nga ni ''hilal'' ya kalendala ya Cisilamu) na ca vyaro vinandi. ==== Ubale Unyake ==== Vimanyikwiro vya mwezi, malo ghapacanya ghakuŵala na ''maria'' ghakufipa, vyawoneka na midawuko yakupambana nga ni mawonekero ghakupambana. Mawonekero agha ni pakati pa ghanyake Munthu wa mu Mwezi panji Kalulu wa Mwezi (mwaciyelezgero mu majandulo gha Ŵacayina na gha Ŵaamerika ŵa malo agho). Mu nyengo yapakati pa caro cose, mwezi ukaŵa wakuzirwa mu midawuko pa nkhani nga ni ndakatulo za citemwa, uchimi, na maghanoghano gha ucizgi. Mu ''alchemy'' ya Kumanjiliro, mwezi ukakolerananga na siliva, apo golide likakolerananga na zuŵa. === Kulongoreka mu Midawuko ya Mazuŵa Ghano === Kawonero ka mwezi mu nyengo ya mazuŵa ghano kakhwaskika na astronome ya vilaŵiskiro vya kutali. Maghanoghano ghaphya agha ghakapangiska vinthu vya midawuko, kukoleranya maghanoghano gha citemwa pa mwezi na nkhani zakupeka nga ni nkhani zakupeka za kasandiro izo zikuyowoya za mwezi. Pamanyuma, maulendo gha mlengalenga ghakiziska nyengo ya mlengalenga, iyo yikapanga, comene na kufika kwakwamba pa mwezi, vyakufiska vya mbiri ku ŵanthu wose, ivyo vikulongoreka mu vithuzi vya caro capasi kufuma kutali na kuzizwa uko kukuchemeka "overview effect". Ici capelekezgeka na maghanoghano gha ŵanthu na ghakususka pa ubale wa midawuko na wa dango wa ŵanthu na mwezi, comene nga ni cinthu ca ufumu wakuthandazga mazaza, nga mu Mphikizgano wa Mlengalenga, na nga ni cinthu ca ukoloni kwizira mu kuguliska vyuma vya mwezi. Ndakatulo ya 1970 "Whitey on the Moon" yikamanyikwa comene cifukwa ca kulongora maghanoghano ghakususka agha. Maghanoghano ghanyake ghayowoya za kawiro ka mwezi, kuwuska nkhani nga ni kuvikilira mwezi na kuwugwiliskira ntchito mwakuti ukhalilire, kuwona mwezi nga ni cuma cakugaŵana. Mu 2021, 20 Vuna likaŵa Zuŵa la Mwezi la Pakati pa Vyaro, zuŵa la kufika kwakwamba kwa ŵanthu pa mwezi. === Vyakufumapo vya Mwezi pa Ŵanthu === Vyakufumapo vya mwezi ni ubale uwo ukughanaghanirika pakati pa nyengo zinyake za ndondomeko ya mwezi ya mazuŵa pafupifupi 29.5, na nkhalo na kusintha kwa thupi la ŵanthu pa caro capasi. Ndondomeko za mwezi zili na vyakufumapo vikulu pa midawuko ya ŵanthu, kweni palije ukaboni wakukhora wakuti ndondomeko izi zikukhwaska thupi la ŵanthu. Mwezi wakolerana kwa nyengo yitali na uchindere na kusoŵa vinjeru; mazgo gha Cingelezi ''lunacy'' na ''lunatic'' ghakufuma ku zina la Cilatini la mwezi, ''Luna''. Ŵapenda vinjeru Aristotle na Pliny Mulara ŵakayowoyanga kuti mwezi wakuzura ukwiziska uchindere ku ŵanthu ŵanyake, ŵakugomezga kuti wongo, uwo ni maji comene, ukwenera kukhwaskika na mwezi na nkhongono yake pa kuzuzga kwa maji, kweni nkhongono ya kukoka ya mwezi njicoko comene kukhwaska munthu yumoza. Mu ŵanthu ŵa mazuŵa ghano, vyakufumapo vya mwezi vyayowoyeka kuti vikupangiska kusazgikira kwa ŵanthu ŵakunjira mu vipatala vya ŵalwari ŵa wongo, ngozi za pa misewu, kukomana, panji kujikoma pa mwezi wakuzura, kweni mazgo agha ghalongoreka kuŵa ghautesi na kusanda kwakujumpha 37. [[Category:Chibwe|*]] 3qb4svxkn0q37fvx9va36xp7q2f5u8l 123675 123665 2026-11-04T11:31:39Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha Wikidata (tum labels) 123675 wikitext text/x-wiki {{see also|Category:Miyezi{{!}}Miyezi ya caka}} [[file:FullMoon2010.jpg|thumb|Mwezi wa [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]].]] [[File:Jupiter and the Galilean Satellites.jpg|thumb|upright|Myezi ya [[Jupita]]: ''Io'', ''Europa'', ''Ganymede'', ''Callisto''.]] [[file:Moon symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|☾]] '''Mwezi''' (cimanyikwiro: [[file:moon decrescent symbol (fixed width).svg|20px|☾]] panji [[file:moon crescent symbol (fixed width).svg|20px|☽]]) ndiyo setilayiti ya kawiro yekha ya [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Ukuzunguliya caro capasi mu nthowa yakutalikilapo, pa mtunda uwo ukusintha mu caka, wapakati wa makilomita pafupifupi 378,000. Ukumalizga kuzunguliya kamoza (mwezi wa caka), kuyana na caro capasi na [[Zuŵa|zuŵa]], mu mazuŵa 29.5 ghaliwose. Mwezi na caro capasi vikukoleka na nkhongono ya kukoka, iyo njankhongono comene ku mbali izo zikulaŵiskana. Nkhongono izi ndizo zikwiziska comene kuzuzga na kucepa kwa maji gha mbwani pa caro capasi, ndipo zaguza mwezi kuti nyengo zose ulaŵiske caro capasi na cigaŵa cimoza ceneco. Kukakika uku kukupangiska nyengo ya kuzunguliya kwa mwezi pa ceneco (zuŵa la mwezi) kuyana na nyengo yake ya kuzunguliya caro capasi (mwezi wa caka). Pa kasandiro ka pasi, mwezi ni cinthu ca kuzitika kwa cibwe panji cibwe ca setilayiti. Kuzitika kwake ni magaŵa 1.2 pa 100 gha kuzitika kwa caro capasi, ndipo ukulu wake ni makilomita 3,474, pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinayi ca ukulu wa caro capasi. Mu [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]], ngukulu na wakuzitika kuluska cibwe cicoko ciliconse ico cikumanyikwa, ndipo ni mwezi wa cinkhondi pa ukulu na pa kuzitika, kweniso ni mwezi ukulu comene na wakuzitika comene kuyana na cibwe cake. Nkhongono ya kukoka ya pacanya pa mwezi njicoko pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinkhondi na cimoza ca ya caro capasi, pafupifupi hafu ya ya Aresi, ndipo njaciŵiri pa ukulu pa myezi yose ya Kanozgero ka Zuŵa pamanyuma pa Io, mwezi wa Jupita. Thupi la mwezi lili na vigaŵa vyakupambana na ni la malibwe, ndipo lili na maji, mphepo, na nkhongono ya umagineti vicoko comene. Pacanya pa mwezi paphimbika na fuvu, ilo comene ni vinthu vyakupepuka ivyo vikaphulika kufuma ku cikopa ca mwezi apo vinthu vikatimbana nawo. Cikopa ca mwezi cili na mazenje gha kutimbana; ghanyake ghaphya ghali na mizere yakuŵala. Mwezi ukaŵa na mapiri gha moto mpaka vyaka biliyoni 1.2 ivyo vyajumpha, ndipo mwala wakusungunuka ukafuma comene ku mbali ya pafupi ya mwezi, iyo cikopa cake ncifupi, ukazuzga mazenje gha kale, ndipo apo ukazizima ukapanga malo ghakufipa agho ghakuwoneka makola sono, ghakuchemeka ''maria'' ("nyanja"). Mwezi ukughanaghanirika kuti ukapangika kufuma ku vinthu vya caro capasi ivyo vikaphulika apo cinthu ca ukulu wa [[Aresi]] cikatimbana na caro capasi. Kusanda kwa kupima vyaka kwa vigaŵa vya mwala wakusungunuka wa mwezi kukulongora kuti mwezi ukapangika vyaka biliyoni 4.35 ivyo vyajumpha, pamanyuma mu mbiri ya Kanozgero ka Zuŵa. Kufuma kutali, msana na usiku vya zuŵa la mwezi vikuwoneka nga ni kawonekero kakusintha ka mwezi, ndipo para mwezi ukujumpha mu mzgezge wa caro capasi, kubisika kwa mwezi kukuwoneka. Ukulu wa mwezi kuthambo la caro capasi ukuyana pafupifupi na wa zuŵa, ntheura mwezi ukuphimba zuŵa lose pa kubisika kose kwa zuŵa. Mwezi ndiwo cinthu cakuŵala comene kuthambo usiku cifukwa ca ukulu wake wakuwoneka, nangauli kuwezga ungweru kwa pacanya pake nkhwakuyana na kwa phula la misewu. Pafupifupi magaŵa 59 pa 100 gha pacanya pa mwezi ghakuwoneka kufuma pa caro capasi cifukwa ca makona ghakupambana agho mwezi ungawonekera kuthambo, ndipo vigaŵa vinyake vya mbali ya kutali ya mwezi vikuwoneka. Mwezi waŵa kasupe wakuzirwa wa maghanoghano na vinjeru mu mbiri ya ŵanthu, ndipo wakaŵa wakuzirwa ku kasandiro ka caro cose, majandulo, visopa, luso, kupima nyengo, kasandiro ka kawiro, na maulendo gha mlengalenga. Maulendo ghakwamba gha mlengalenga ku cinthu ca kuwaro kwa caro capasi ghakaŵa ku mwezi, kwamba mu 1959 na kujumpha pafupi kwa Luna 1 (iyo yikatumika na Soviet Union), na kutimbana kwakukhumbika kwa Luna 2, kulondezgana mu 1966 na kukhala pasi makola kwakwamba (na Luna 9) na kunjira mu nthowa ya kuzunguliya (na Luna 10). Ŵanthu ŵakafika dankha mu nthowa ya kuzunguliya mwezi na Apollo 8 (iyo yikatumika na United States) pa 24 Zimya 1968, ndipo pamanyuma pacanya pa mwezi na Apollo 11 pa 20 Vuna 1969, ndipo ici cikapangiska mwezi kuŵa cinthu cekha ca kumwamba kuwaro kwa caro capasi ico ŵanthu ŵafikako. Pofika 1972, maulendo 6 gha Apollo ghakaŵa kuti ghafikiska ŵanthu 12 pa mwezi, ndipo ŵakakhalako mpaka mazuŵa ghatatu. Kupenda kuphya kwa mwezi na marobotiki, comene kusimikizga kuŵapo kwa maji pa mwezi, kwasazgirapo maghanoghano gha kuwezgera ŵanthu ku mwezi. Mwa agha muli ndondomeko ya Artemis, kusazgapo ulendo wa Artemis II wa ŵanthu kujumpha pafupi na mwezi mu 2026. == Mazina na Muzu wa Lizgu == Zina la Cingelezi la setilayiti ya kawiro ya caro capasi kanandi likulembeka kuti ''Moon'', na M yikulu. Lizgu lakuti ''moon'' likufuma ku Cingelezi ca kale ''mōna'', ilo likufuma ku ''*mēnōn'', ilo nalo likufuma ku Proto-Indo-European ''*mēnsis'' ("mwezi wa caka"), ilo lingakolerana na lizgu lakung'anamula "kupima [nyengo]". Mu Citumbuka, lizgu lakuti ''mwezi'' nalo likung'anamula cinthu ca kumwamba na nyengo ya mazuŵa pafupifupi 30. Zina la Cilatini la mwezi ni ''lūna''. Lizgu la Cingelezi lakuti ''lunar'' likafuma ku Cilatini, panyake kwizira mu Cifulenci. Mu malemba gha kasandiro na mu nkhani zakupeka za kasandiro, mwezi nyengo zinyake ukuchemeka ''Luna'' kuti upambane na myezi yinyake. Mu ndakatulo, ''Luna'' lingang'anamula so mwezi wakulongoreka nga ni mwanakazi. Lizgu la Cigiriki ca kale ''selḗnē'' likang'anamulanga mwezi nga ni cinthu ca kumwamba, na so ciuta mwanakazi wa mwezi Selene. Lizgu la Cingelezi lambura kugwiliskirika ntchito kanandi lakuti ''selenian'' likulongosora mwezi nga ni caro. Muzu wakuti ''seleno-'' ukuwoneka mu mazgo nga ni ''selenography'' (kusanda pacanya pa mwezi). Vimanyikwiro vya astronome vya mwezi ni ☽ na ☾, mwaciyelezgero mu M☾, "kuzitika kwa mwezi". === Kagaŵiro === Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kasandiro ka Nyenyezi (IAU) ukuchema setilayiti ya caro capasi kuti "the Moon", na M yikulu. Setilayiti zinyake za kawiro za vibwe zikuchemeka "moons", na m yicoko. Mu mbiri, mwezi ukaŵa umoza mwa vibwe vya kale, mu ng'anamulo la kale la cinthu cakwendakwenda kuthambo. Apo Galileo wakasanga setilayiti izo zikuzunguliya Jupita, wakazichema kuti "myezi" cifukwa, nga ni mwezi, zingawonekera kuŵa vibwe ivyo vikuzunguliya cibwe cinyake. Ŵakumanya ŵanyake ŵakulondezga ng'anamulo la kasandiro ka pasi ilo likugaŵa myezi nga ni vibwe ivyo vikuzunguliya zuŵa apo vikuzunguliya so cibwe cinyake. Para tikulaŵiska kufuma ku zuŵa, mwezi ukuzunguliya zuŵa, ndipo caro capasi cikusintha pacoko nthowa yake. Ici capangiska ŵasandi ŵanyake kuyowoya kuti mwezi ungawonekera kuŵa cibwe, mu mbiri na mu kawiro kake, ndipo kuzitika kwake kungakwana kutozga nthowa yake kuzunguliya zuŵa usange ukaŵa paŵekha. Ŵanyake ŵakuti ici cikung'anamula kuti caro capasi na mwezi ni cibwe caŵiri. IAU yilije ng'anamulo la vibwe mu ndondomeko ya viŵiri, panji la ico cikupanga ndondomeko ya cibwe caŵiri, kweni ŵasandi ŵanandi ŵakuzomerezgana kuti ici cingakhumba pakati pa kuzitika kwa mwezi na caro capasi kuŵa kuwaro kwa caro capasi, ico nchambura kuŵa nthena. == Mbiri ya Kawiro == === Kapangikiro === Kupima vyaka kwa vigaŵa vya mwezi kukulongora kuti mwezi ukapangika mu vyaka miliyoni 200 vyakwamba pamanyuma pa kwamba kwa Kanozgero ka Zuŵa. Kupima kwakugomezgeka comene pa mitundu yikulu ya malibwe kukulongora vyaka biliyoni 4.35. Ghanoghano ilo likuzomerezgeka comene ni lakuti caro capasi na mwezi vikapangika pamanyuma pa kutimbana kukulu kwa cinthu ca ukulu wa Aresi (cakuchemeka Theia) na caro capasi ca kale. Kutimbana kwa mphepete uku kukaponya vinthu mu nthowa ya kuzunguliya caro capasi, ndipo vinthu ivi vikawunjikana na kupanga mwezi kuwaro pacoko kwa mphaka ya Roche ya caro capasi. Kutimbana kukulu kukughanaghanirika kuti kukacitikanga kanandi mu Kanozgero ka Zuŵa ka kale. Viyelezgero vya makompyuta vya kutimbana kukulu vyapeleka vyakufumapo ivyo vikukolerana na kuzitika kwa mtima wa mwezi na nkhongono ya kuzunguliya ya caro capasi na mwezi. Viyelezgero ivi vikulongora kuti cigaŵa cikulu ca mwezi cikafuma ku cinthu ico cikatimbana, m'malo mwa caro capasi ca kale. Kweni viyelezgero vya kufuma 2007 vikulongora kuti cigaŵa cikulu ca mwezi cikafuma ku caro capasi ca kale. Vinthu vinyake vya mukati mwa Kanozgero ka Zuŵa nga ni Aresi na Vesta, kuyana na malibwe gha mlengalenga agho ghakufumako, vili na kapangikiro ka okisijeni na tungsten kakupambana comene na ka caro capasi. Kweni caro capasi na mwezi vili na kapangikiro kakuyana pafupifupi. Kuyana uku kungalongosoreka na kusazganika kwa vinthu vyakuzgoka mphepo ivyo vikapanga vyose viŵiri pamanyuma pa kutimbana, nangauli pali mphindano pa ici. Kutimbana kukafumiska nkhongono zakukwana kusungunuska vinthu vyakuphulika na cikopa ca caro capasi, kupanga nyanja ya mwala wakusungunuka. Vinthu vyakusungunuka vyakuphulika vingaŵa kuti vikawunjikana so mu ndondomeko ya caro capasi na mwezi. Mwezi uwo ukapangika uphya ungaŵa kuti ukaŵa na nyanja yake ya mwala wakusungunuka; kuzika kwake kukughanaghanirika kuŵa kufuma pafupifupi makilomita 500 mpaka 1,737. Vigaŵa viŵiri vya ukulu wa vigaŵa vikulu vya mtunda mu cigaŵa ca pasi ca caro capasi vyasacizgika kuŵa vyakusyala vya Theia ivyo vicali mukati mwa caro capasi. Viyelezgero vya makompyuta vyakulunjika comene vikusanga kuti kutimbana kukulu kungaŵika luŵiro setilayiti ya kuzitika na unandi wa cisulo wakuyana na wa mwezi mu nthowa yakutali mwakukwana kufuma ku caro capasi kuti yileke kunangika na nkhongono ya kukoka (kuwaro kwa mphaka ya Roche). Nanga ni setilayiti izo pakwamba zikujumpha mukati mwa mphaka ya Roche zingapona, mwa kuwuskika vigaŵa vinyake na pamanyuma kukankhika ku nthowa zisani na zakukhazikika. Nangauli ghanoghano la kutimbana kukulu likulongosora ukaboni unandi, mafumbo ghanyake ghacali ghambura kuzgoleka, ghanandi ghakukhwaskana na kapangikiro ka mwezi. Viyelezgero ivyo mwezi ukutora cigaŵa cikulu ca caro capasi ca kale nvyakusuzga kukolerana na vyakusangika vya usungunu wa pasi pa zirconium, okisijeni, silicon, na vigaŵa vinyake. === Kukura kwa Kawiro === Mwezi uwo ukapangika uphya ukazunguliyanga caro capasi pafupi comene kuluska sono. Ntheura cilichose cikawonekanga cikulu comene kuthambo la cinyake, kubisika kukacitikanga kanandi, ndipo nkhongono za kukoka zikaŵa zikulu. Cifukwa ca nkhongono za kukoka, nthowa ya mwezi kuzunguliya caro capasi yakura comene, ndipo yikutora nyengo yitali. Pamanyuma pa kupangika, mwezi wazizima ndipo mphepo yake yinandi yawuskika. Pacanya pa mwezi pakusintha kufuma apo na kutimbana kukulu na kucoko kunandi, ndipo kwapanga malo ghakuŵa na mazenje gha vyaka vyose. Mwezi ukaŵa na mapiri gha moto mpaka vyaka biliyoni 1.2 ivyo vyajumpha, ndipo agha ghakapanga ''maria'' ghakuwoneka comene. Mwala wakusungunuka unandi wa ''maria'' ukafuma mu nyengo ya Imbrian, vyaka biliyoni 3.3–3.7 ivyo vyajumpha, nangauli unyake ngwa vyaka biliyoni 1.2 pera ndipo unyake ngwa vyaka biliyoni 4.2. Kuthandazgika kwa mwala uwu nkhwambura kuyana, ndipo ukuwoneka comene ku mbali ya pafupi ya mwezi. Vifukwa vya ici vindamanyikwe, nangauli kufupi kwa cikopa ku mbali ya pafupi kukughanaghanirika kuŵa cifukwa cimoza. Vifukwa vya kuthandazgika kwa malo ghapacanya gha mwezi ku mbali ya kutali navyo vindamanyikwe makola. Kupima kukulongora kuti cikopa ca mbali ya pafupi ncifupi kuluska ca mbali ya kutali. Malongosoro ghanyake ni ghakuti kutimbana kukulu ku mbali ya pafupi kungaŵa kuti kukapepuska mwala wakusungunuka kuthiririka pacanya. === Nyengo za Kasandiro ka Pasi pa Mwezi === Nyengo za kasandiro ka pasi pa mwezi zikuthemba kutimbana kwakuwoneka comene, nga ni mazenje gha mphete zinandi nga ni Nectaris, Imbrium, na Orientale, agho ghali na ukulu wa makilomita mahandiredi mpaka masauzandi, ndipo ghali na vinthu vyakuphulika ivyo vyathandazgika kutali. Nyengo izi zikuthyika mazina gha vimanyikwiro vyake, kufuma ku mazenje ghanandi kuwaro kwa ''maria'' ghakufipa, ku ''maria'' na mazenje gha pamanyuma, na pakumalira ku mazenje ghaphya, ghacali ghakuŵala na ghakuwoneka makola, ghakuŵa na mizere nga ni Copernicus panji Tycho. Kusoŵa kwa mphepo, nyengo, na ndondomeko za pasi za sonosono kukung'anamula kuti mazenje ghanandi agha ghakusungika makola. Nangauli mazenje ghacoko pera gha mphete zinandi ghapimika vyaka mwakusimikizgika, ngakovwira pa kupeleka vyaka vyakuyaniska. Cifukwa mazenje gha kutimbana ghakuwunjikana pa luŵiro lwakuyana pafupifupi, kupenda unandi wa mazenje pa malo kungagwiliskirika ntchito kupima vyaka vya pacanya. Kweni pakwenera kupwelelera na nthowa iyi cifukwa pangaŵa mazenje ghaciŵiri. Vinthu vyakuphulika pa kutimbana vingapanga mazenje ghaciŵiri agho kanandi ghakuwoneka mu magulu panji mu mizere, kweni ghangawoneka so paŵekha kutali na apo kutimbana kukacitikira. Agha ghangayana na mazenje ghakwamba, ndipo ghangaŵa ghanandi mu mazenje ghacoko, ntheura kuŵapo kwawo kwambura kumanyikwa kungananga kupima vyaka. Vyaka vya malibwe ghakusungunuka na kutimbana agho ghakawunjikika mu maulendo gha Apollo vili pakati pa vyaka biliyoni 3.8 na 4.1: ici cagwiliskirika ntchito kusacizga nyengo ya Kutimbana Kukulu kwa Pamanyuma, ya kusazgikira kwa kutimbana. Vithuzi vyakulunjika comene vya Lunar Reconnaissance Orbiter mu vyaka vya m'ma 2010 vikulongora kuti luŵiro lwa sono lwa kupangika kwa mazenje lukujumpha comene ivyo vikaghanaghanirika kale. Ndondomeko ya mazenje ghaciŵiri yikughanaghanirika kusazganya masentimita ghaŵiri gha pacanya gha fuvu mu vyaka 81,000. Luŵiro ili lukujumpha kahandiredi luŵiro ilo likapimika kufuma ku kutimbana kwa tumalibwe tucoko pera. === Ivyo Vikulindilirika Munthazi === Pamanyuma pa vyaka biliyoni 5, mwezi uzamuzunguliya kutali na caro capasi na magaŵa 40 pa 100 kuluska sono. Kweni pafupifupi vyaka biliyoni 2 mpaka 3 pamanyuma pa ici, zuŵa lizamuŵa nyenyezi yikulu yakufiira. Usange zuŵa lizamuphimba caro capasi na mwezi, kukwekana na mphepo ya zuŵa kungapangiska mtunda pakati pa caro capasi na mwezi kucepa mpaka mwezi wanjire mukati mwa mphaka ya Roche ya caro capasi, ndipo ungaphwanyika. == Vimanyikwiro vya Kawiro == === Ukulu na Kuzitika === Mwezi ni setilayiti ya kawiro ya cinkhondi pa ukulu (pa ukulu na pa kuzitika) mu Kanozgero ka Zuŵa. Ungagaŵika nga ni mwezi wa kuzitika kwa cibwe, ntheura ni cibwe ca setilayiti kuyana na ng'anamulo la kasandiro ka pasi. Ngucoko kuluska Mekyuri kweni ngukulu comene kuluska cibwe cicoko cikulu comene ca Kanozgero ka Zuŵa, Pulutu. Mwezi ni setilayiti yaciŵiri pa kukhwima mu Kanozgero ka Zuŵa, pamanyuma pa Io. Na kuzitika kwa cigaŵa cimoza pa 81 ca kwa caro capasi, na ukulu wa makilomita pafupifupi 3,500 (kujumpha cigaŵa cimoza pa vinayi ca ukulu wa caro capasi), mwezi ni setilayiti ya kawiro yikulu comene mu Kanozgero ka Zuŵa kuyaniska na cibwe cake. Cisko ca mwezi cikuyana na usani wa Australia, Ulaya, panji United States. Malo ghose gha pacanya pa mwezi ni makilomita gha mbali zinayi pafupifupi miliyoni 38, ghakuyana na gha Amerika yose. === Mawonekero === Pakwamba mwezi ukaŵa na mawonekero ghakukhazikika na kukoka kwa ceneco, kweni kufuma apo wasintha. Ni mpira wakutalikilapo pacoko comene cifukwa ca kukwekeka na nkhongono za kukoka, ndipo mzere wake mutali wapendama makona 30 kufuma ku kulaŵiska caro capasi, cifukwa ca kupambana kwa nkhongono ya kukoka uko kukufuma ku mazenje ghakulu gha kutimbana. Mawonekero ghake ngatali kuluska ivyo nkhongono za kukoka za sono zingalongosora. "Cifufu ca kale" ici cikulongora kuti mwezi ukakhwima apo ukazunguliyanga pa hafu ya mtunda wake wa sono kufuma ku caro capasi, ndipo sono ngwakuzizima comene kuti mawonekero ghake ghawelere ku kukhazikika pa mtunda wake wa sono. Mazuŵa ghano, kusintha kwa cikopa na nkhongono za kukoka kukupanga waka tumapiri tucoko twa kuphwanyika kwa cikopa. === Kazengero === Mwezi uli na vigaŵa vyakupambana pa usungunu: cikopa, cigaŵa capakati, na mtima. Uli na mtima wa mukati wakukhwima wa cisulo cinandi, wa ukulu wapakati panyake wa makilomita 240 pera, na mtima wa kuwaro wa vinthu vyakuthira, comene cisulo cakusungunuka, wa ukulu wapakati wa makilomita pafupifupi 300. Kuzunguliya mtima kuli cigaŵa cakusungunuka pacoko ca ukulu wapakati wa makilomita pafupifupi 500. Kazengero aka kakughanaghanirika kuti kakapangika apo nyanja ya mwala wakusungunuka ya mwezi wose yikakhwimanga pacoko pacoko pamanyuma pa kupangika kwa mwezi vyaka biliyoni 4.5 ivyo vyajumpha. Kukhwima kwa nyanja iyi ya mwala wakusungunuka kungaŵa kuti kukapanga cigaŵa capakati ca vinthu vyakuzitika apo vinthu nga ni ''olivine'' na ''pyroxene'' vikabiranga pasi; apo pafupifupi vigaŵa vitatu pa vinayi vya nyanja ya mwala wakusungunuka vikakhwima, vinthu vyakupepuka vya ''plagioclase'' vikapangika na kuyandama kuŵa cikopa pacanya. Vinthu vyaumaliro kukhwima vingaŵa kuti pakwamba vikaŵa pakati pa cikopa na cigaŵa capakati, na unandi ukulu wa vigaŵa ivyo vikupanga kufunda. Kuyana na ghanoghano ili, mapu gha usungunu agho ghakapangika kufuma mu nthowa ya kuzunguliya ghakulongora kuti cikopa cikupangika comene na ''anorthosite''. Vigaŵa vya malibwe gha mwezi vya mwala wakusungunuka uwo ukafuma pacanya kufuma ku kusungunuka kwa cigaŵa capakati vikusimikizga kapangikiro ka cigaŵa capakati, ako kali na cisulo cinandi kuluska ca caro capasi. Cikopa cili na unandi wapakati wa makilomita pafupifupi 50. Kweni mtima wa mwezi ngucoko, wa ukulu wapakati wa makilomita pafupifupi 350 panji pasi, pafupifupi magaŵa 20 pa 100 gha ukulu wapakati wa mwezi. Kapangikiro kake kakumanyikwa makola yayi kweni panyake ni cisulo cakusazganika na sulfure na nickel pacoko. Kupenda kuzunguliya kwa mwezi uko kukusintha mu nyengo kukulongora kuti mtima ngwakusungunuka pacoko. Kukanikizga pa mtima wa mwezi kukughanaghanirika kuŵa GPa 5 (kanandi kakulu nga ni mphepo ya caro capasi kanandi 49,000). === Nkhongono ya Kukoka === Pakati, nkhongono ya kukoka pacanya pa mwezi ni 1.62 m/s², pafupifupi hafu ya ya pacanya pa Aresi na pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinkhondi na cimoza ca ya caro capasi. Pa myezi ya vibwe, mwezi uli na nkhongono ya kukoka ya pacanya yaciŵiri pa ukulu, pamanyuma pa Io. Luŵiro lwa kuthaŵa nkhongono yake ni makilomita 2.38 pa liŵiri. Nkhongono ya kukoka ya mwezi njambura kuyana pose. Vyakulongosora vya nkhongono iyi vyapimika mwa kulondezga kusintha kwa vyakutumika vya wayilesi vyakufuma ku vyombo vya mlengalenga ivyo vikuzunguliya mwezi. Vimanyikwiro vikulu vya nkhongono ya kukoka ya mwezi ni ma''mascon'', malo gha nkhongono ya kukoka yikulu comene agho ghakukolerana na mazenje ghanyake ghakulu gha kutimbana, ndipo ghakufuma pacoko ku mwala wakusungunuka wakukhwima wa ''maria'' uwo ukazuzga mazenje agha. Malo agha ghakukhwaska comene nthowa za vyombo vya mlengalenga ivyo vikuzunguliya mwezi. Pali mafumbo ghanyake: mwala wakusungunuka pera ungalongosora kupambana kose kwa nkhongono ya kukoka yayi, ndipo ma''mascon'' ghanyake ghakukolerana na mapiri gha moto gha ''maria'' yayi. Cigaŵa umo nkhongono ya kukoka ya mwezi yikuluska ya caro capasi cili na ukulu wapakati wa makilomita 60,000 (ndiko kuti, pasi pa cigaŵa cimoza pa vinkhondi na cimoza ca mtunda wa makilomita 378,000 pakati pa mwezi na caro capasi). Malo agha ghakuchemeka mlengalenga wa pakati pa caro capasi na mwezi. === Nkhongono ya Umagineti === Mwezi uli na nkhongono ya umagineti ya kuwaro ya pasi pa nanotesla 0.2, panji pasi pa cigaŵa cimoza pa 100,000 ca ya caro capasi. Mwezi ulije nkhongono ya umagineti ya mwezi wose; uli waka na umagineti mu cikopa. Mbiri ya nkhongono ya umagineti ya mwezi njambura kuzomerezgeka na wose, ndipo pacali kusoŵa kuzomerezgana pa nkhongono na nyengo ya nkhongono ya umagineti ya kale ya mwezi. Kupima kunandi kwacitika pa vigaŵa vya mwezi ivyo vikawunjikika mu maulendo gha Apollo. Kupima uku kukulongora kuti nkhongono ya umagineti ya kale ya mwezi yikaŵa na nyengo ziŵiri zakupambana. Mu nyengo yakwamba (vyaka biliyoni 4.5 mpaka 3.56 ivyo vyajumpha), nkhongono ya umagineti yikafika pafupifupi ma''microtesla'' 100, pafupi na ya caro capasi ya sono. Nyengo yaciŵiri yikaŵa yitali comene (vyaka biliyoni 3.58 mpaka 1 ivyo vyajumpha), kweni yambura nkhongono comene, yikufika ma''microtesla'' 5–7 pera. Nchambura kuthekera kuti ndondomeko yimoza ya kwenda kwa kufunda panji kwa vinthu yikapanga mbiri iyi kwambura kukhwaskika na vinthu vya kuwaro. Mu maghanoghano, umagineti unyake uwo wasyala ungafuma ku nkhongono za umagineti za kanyengo kacoko izo zikapangika pa kutimbana kukulu kwizira mu kukura kwa mitambo ya ''plasma''. Mitambo iyi yikupangika pa kutimbana kukulu mu nkhongono ya umagineti iyo yilipo. Ici cikukhozgeka na malo gha umagineti ukulu comene mu cikopa agho ghali pafupi na mbali yinyake ya mwezi kufuma ku mazenje ghakulu gha kutimbana. === Mphepo === Mwezi uli na mphepo iyo ni cigaŵa ca kuwaro comene pera, iyo njicoko comene mwakuti pafupifupi njambura kuŵapo, ndipo kuzitika kwake kose ndambura kufika matani 10. Kukanikizga pacanya kwa mphepo iyi yicoko ni pafupifupi 3 × 10⁻¹⁵ ya mphepo ya caro capasi; kukusintha na zuŵa la mwezi. Yikufuma ku mphepo izo zikufuma mu mwezi na ku vinthu ivyo vikuphulika apo tuvinthu twa mphepo ya zuŵa tukutimbana na dongo la mwezi. Vigaŵa ivyo vyasangika ni sodiyamu na potasiyamu, ivyo vikupangika na kutimbana uku (vikusangika so mu mphepo za Mekyuri na Io); hiliyamu-4 na neon kufuma ku mphepo ya zuŵa; na argon-40, radon-222, na polonium-210, ivyo vikufuma mu mwezi pamanyuma pa kupangika na kunangika kwa vinthu vya mtima wa vimenyu mu cikopa na cigaŵa capakati. Kusoŵa kwa vigaŵa nga ni okisijeni, naitirojeni, kaboni, haidrojeni na magnesiyamu, ivyo vilipo mu fuvu, kukumanyikwa yayi. Nthunthu ya maji yikasangika na Chandrayaan-1 ndipo yikusintha kuyana na malo kufuma ku mzere wapakati, ndipo yili yinandi comene pa makona pafupifupi 60–70; panyake yikufuma ku cisanu ca maji mu fuvu ico cikuzgoka mphepo. Mphepo izi zikuwelera mu fuvu cifukwa ca nkhongono ya kukoka ya mwezi panji zikutayika mu mlengalenga, kwali kwizira mu kukanikizga kwa ungweru wa zuŵa panji, usange zili na magesi, mwa kupyelekeka na nkhongono ya umagineti ya mphepo ya zuŵa. Mtambo wa fuvu wa nyengo zose ulipo kuzunguliya mwezi, uwo ukupangika na tuvinthu tucoko twakufuma ku nyenyezi za mcira. Matani 5 gha tuvinthu twa nyenyezi za mcira ghakughanaghanirika kutimbana na mwezi maora 24 ghaliwose, ndipo ici cikuphulika tuvinthu twa fuvu. Fuvu likukhala pacanya pa mwezi pafupifupi maminiti 10: maminiti 5 kukwera na maminiti 5 kuwa. Pakati, makilogalamu 120 gha fuvu ghali pacanya pa mwezi, ghakukwera mpaka makilomita 100 pacanya. Kupenda kwa fuvu kwa LADEE kukasanga kuti unandi wa tuvinthu ukaŵa ukulu comene pa kuwa kwa malibwe gha mlengalenga gha Geminid, Quadrantid, Northern Taurid, na Omicron Centaurid, apo caro capasi na mwezi vikujumpha mu vyakusyala vya nyenyezi za mcira. Mtambo wa fuvu wa mwezi ngwambura kuyana, ndipo ngwakukhwima comene pafupi na mphaka pakati pa mbali ya msana na mbali ya usiku ya mwezi. Kusanda kwa vigaŵa vya mwala wakusungunuka wa mwezi ivyo vikatoleka mu maulendo gha Apollo kukulongora kuti mwezi kale ukaŵa na mphepo yikulu pacoko kwa nyengo ya vyaka miliyoni 70 pakati pa vyaka biliyoni 3 na 4 ivyo vyajumpha. Mphepo iyi, iyo yikafuma ku mphepo izo zikafumanga mu mapiri gha moto gha mwezi, yikaŵa kaŵiri kuluska ya Aresi ya sono. Mphepo ya kale ya mwezi yikawuskika pakumalira na mphepo ya zuŵa na kuthandazgika mu mlengalenga. === Vyakucitika vya Pacanya === Nkhongono zakunanga kufuma ku nkhongono za kuthambo, tuvinthu twa nyutironi utu zikupanga, na zuŵa vikupangiska unandi wapakati wa nkhongono izi wa ma''millisievert'' 1.369 pa zuŵa pa msana wa mwezi, ico ni kaŵiri na hafu kuluska pa Malo gha Mlengalenga gha Pakati pa Vyaro, kankhondi mpaka kakhumi kuluska pa ulendo wa ndege kujumpha Mbwani ya Atlantic, na kamahandiredi ghaŵiri kuluska pacanya pa caro capasi. Kuyaniska, unandi wapakati ni ma''millisievert'' 1.84 pa zuŵa pa ulendo wa ku Aresi na pafupifupi 0.64 pa zuŵa pa Aresi yeneyiyo. Ungweru wa zuŵa ukupeleka so magesi ku fuvu la mwezi lakuphalaza comene ndipo ukulipangiska kuyandama. Ici cikovwira kuthandazgika luŵiro kwa fuvu la mwezi lakukakatira, ilo likunanga phapo na vilwero. Pacanya pa mwezi pakuŵa na kufunda kwakupambana kufuma 120 °C mpaka −171 °C kuyana na ungweru wa zuŵa. Cifukwa ca kusoŵa kwa mphepo, kufunda kwa malo ghakupambana kukusintha comene kuyana na usange ghali mu ungweru wa zuŵa panji mu mzgezge, ntheura mawonekero gha malo ghakugwira ntchito yikulu pa kufunda kwa malo. Vigaŵa vya mazenje ghanandi, comene pasi pa mazenje ghanandi gha ku mphaka za mwezi, vili mu mzgezge nyengo zose. Mazenje agha gha mdima wa muyirayira ghali na kuzizima kukulu comene. Lunar Reconnaissance Orbiter yikapima kufunda kwapasi comene kwa nyengo ya kufunda mu mazenje gha ku mphaka ya kumwera pa −238 °C na −247 °C pera pafupi na nyengo ya kuzizima mu zenje la Hermite ku mphaka ya kumpoto. Uku ndiko kuzizima kukulu comene mu Kanozgero ka Zuŵa uko combo ca mlengalenga cikapimapo, kuzizima kuluska nanga ni pacanya pa Pulutu. Pacanya pa cikopa ca mwezi pali cigaŵa ca pacanya ca fuvu lakuphwanyika comene na kutimbana, comene lakuzirima, ilo likupangika na kutimbana. Fuvu lakupepuka comene, dongo la mwezi la galasi la silicon dioxide, likuyana na cisanu pa kukhwaska ndipo lili na fungo nga ni la mfuti iyo yaphulika. Fuvu la malo gha kale kanandi ndakukhwima kuluska la malo ghaphya: likupambana mu unandi kufuma mamita 10–15 mu malo ghapacanya na mamita 4–5 mu ''maria''. Pasi pa fuvu ili pali cigaŵa ca malibwe ghakuphwanyika comene ca makilomita ghanandi. Vyakucitika vikulu ivi vikughanaghanirika kupangiska kuti mabakiteriya ghaleke kupona pa vyombo vya mlengalenga pa mwezi kujumpha nyengo ya kuzunguliya kamoza kwa mwezi. === Vimanyikwiro vya Pacanya === Mawonekero gha malo gha mwezi ghapimika na laser na kupenda vithuzi. Cimanyikwiro cikulu comene ni dimba likulu la South Pole–Aitken ku mbali ya kutali, la ukulu wa makilomita pafupifupi 2,240, zenje likulu comene pa mwezi na laciŵiri pa ukulu mu Kanozgero ka Zuŵa. Na kuzika kwa makilomita 13, pasi pake ndipo pali malo ghapasi comene pacanya pa mwezi, ghakufika −9.178 km mu zenje lifupi mukati mwa zenje la Antoniadi. Malo ghapacanya comene pa mwezi, kusazgapo ghakuchemeka Selenean summit pa makilomita 10.629, ghali ku kumpoto-kumafumiro kwa dimba ili, ndipo ghangaŵa kuti ghakakhwimiska na kutimbana kwa mphepete uko kukapanga dimba la South Pole–Aitken. Madimba ghanyake ghakulu gha kutimbana nga ni Imbrium, Serenitatis, Crisium, Smythii, na Orientale ghali na malo ghapasi na mphepete zapacanya. Mbali ya kutali ya mwezi njapacanya na makilomita pafupifupi 1.9 kuluska mbali ya pafupi. Kusangika kwa tumapiri twa kuphwanyika kukulongora kuti mwezi wacepa na mamita pafupifupi 90 mu vyaka biliyoni yimoza vyaumaliro. Vimanyikwiro vyakuyana vilipo pa Mekyuri. Mare Frigoris, dimba pafupi na mphaka ya kumpoto ilo likaghanaghanirikanga kuŵa lakufwa, laphwanyika na kusamika. Cifukwa mwezi ulije vigaŵa vikulu vya pasi vyakwenda, kusintha kwa pasi kukucitika pacoko pacoko, ndipo kuphwanyika kukupangika apo ukutaya kufunda. Ŵasandi ŵasimikizga kuŵapo kwa phanga pa mwezi pafupi na Nyanja ya Mtendere, pafupi na malo agho Apollo 11 yikakhala mu 1969. Phanga ili, ilo lamanyikwa kuŵa mlomo wa thumbu la mwala wakusungunuka ilo lakhoŵa, ndisani mamita pafupifupi 45 na litali mpaka mamita 80. Kusanga uku ndiko kusimikizga kwakwamba kwa mlomo wa phanga la mwezi. Kupenda kukathemba vithuzi ivyo vikatoreka mu 2010 na Lunar Reconnaissance Orbiter ya NASA. Kufunda kwakukhazikika kwa phanga kwa pafupifupi 17 °C kungapeleka malo ghawemi ku ŵakwenda mu mlengalenga munthazi, ndipo kungaŵavikilira ku kufunda kukulu, ungweru wa zuŵa, na tumalibwe tucoko twa mlengalenga. Kweni pali masuzgo nga ni kunjira na ngozi ya kuwa kwa malibwe. Kusanga uku kukupeleka mwaŵi wa malo gha kukhala pa mwezi munthazi panji malo gha kubisamako pa ngozi. ==== Vimanyikwiro vya Mapiri gha Moto ==== Vimanyikwiro vikulu ivyo vikuwoneka kufuma pa caro capasi na maso ni malo ghakufipa na ghambura vimanyikwiro vinandi gha mwezi agho ghakuchemeka ''maria'' (cimoza ''mare''; kufuma ku Cilatini "nyanja", cifukwa kale ŵakaghanaghananga kuti ghakazura maji), agho ni madimba ghakulu gha mwala wakusungunuka wa kale uwo wakhwima. Nangauli ukuyana na wa pa caro capasi, mwala uwu wa mwezi uli na cisulo cinandi ndipo ulije vinthu ivyo vyasinthika na maji. Mwala unandi uwu ukafuma panji ukathiririka mu malo ghapasi agho ghakukolerana na mazenje gha kutimbana, nangauli malo ghakulu comene gha mwala uwu pa mwezi, Oceanus Procellarum, ghakukolerana na zenje lakuwoneka la kutimbana yayi. Nyengo zakupambana za kuthiririka kwa mwala mu ''maria'' kanandi zingamanyikwa na kupambana kwa kuŵala kwa pacanya na mphepete zakuwoneka za kuthiririka. Apo ''maria'' ghakapangikanga, kuzizima na kucepa kwa mwala wakusungunuka kukapanga tumapiri twakukwinyika mu malo ghanyake. Tumilonga twakuzunguliyazunguliya, utu tukusangika mu na kuzunguliya ''maria'', panyake ni minjololo ya mwala wakusungunuka iyo yikafwa panji mathumbu gha mwala wakusungunuka agho ghakhoŵa. Mapiri gha moto gha ''maria'' ghasintha mazenje gha kutimbana mu nthowa zinandi, kusazgapo kughazuzga pa unandi wakupambana, na kukwezga na kuphwanya pasi pake kufuma ku kukwera kwa vinthu vya ''maria'' pasi pake. Pafupifupi ''maria'' ghose ghali ku mbali ya pafupi ya mwezi, ndipo ghakuphimba magaŵa 31 pa 100 gha pacanya pa mbali ya pafupi kuyaniska na magaŵa 2 pa 100 gha mbali ya kutali. Panyake ici nchifukwa ca kuwunjikana kwa vigaŵa vyakupanga kufunda pasi pa cikopa ku mbali ya pafupi, ivyo vingaŵa kuti vikapangiska cigaŵa capakati ca pasi pake kufunda, kusungunuka pacoko, kukwera pacanya na kuphulika. Ukaboni wa mapiri gha moto gha sonosono pa mwezi wasangika pa malo 70 ghambura kunozgeka gha ''maria'', ghanyake gha vyaka pasi pa miliyoni 50. Vigaŵa vyakuŵala vya mwezi vikuchemeka ''terrae'', panji kanandi malo ghapacanya, cifukwa ngapacanya kuluska ''maria'' ghanandi. Vyaka vyake vyapimika kuŵa biliyoni 4.4, ndipo vingaŵa vinthu vya ''plagioclase'' ivyo vikawunjikana mu nyanja ya mwala wakusungunuka ya mwezi. Kupambana na caro capasi, palije mapiri ghakulu gha mwezi agho ghakughanaghanirika kupangika cifukwa ca kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi. ==== Mazenje gha Kutimbana ==== Ndondomeko yikulu ya pasi iyo yakhwaska pacanya pa mwezi ni kupangika kwa mazenje gha kutimbana, agho ghakupangika apo vibwe vicoko vya malibwe na nyenyezi za mcira vikutimbana na pacanya pa mwezi. Kukughanaghanirika kuti pali mazenje pafupifupi 300,000 ghakusani kujumpha kilomita 1 ku mbali ya pafupi ya mwezi. Mazenje gha mwezi ghali na mawonekero ghakupambana, kuyana na ukulu wawo. Kufuma ku ghacoko kuya ku ghakulu, mitundu yikulu ni mazenje ghapepuka gha mawonekero gha mbale na mphepete zakukwera, mazenje ghakusuzga gha pasi pakugonera, vikuta vya masitepu na mapiri gha pakati, madimba gha mphete ya mapiri, na madimba gha mphete ziŵiri panji kujumpha. Mazenje ghanandi comene gha kutimbana ngakuzunguliya, kweni ghanyake, nga ni Cantor na Janssen, ghali na mawonekero gha mbali zinandi, panyake cifukwa ca kuphwanyika kwa pasi pake. Ghanyake, nga ni Messier ziŵiri, Schiller, na Daniell, ngatali. Utali uwu ungafuma ku kutimbana kwa mphepete comene, kutimbana kwa vibwe vicoko viŵiri, kuphwanyika kwa cinthu pambere cindatimbane, panji kutimbana kwaciŵiri kwa pafupi pafupi. ==== Vizungulizgo vya Mwezi ==== Vizungulizgo vya mwezi ni vimanyikwiro vya fumbo ivyo vikusangika pacanya pose pa mwezi. Vikuwezga ungweru comene, vikuwoneka nga ni viphya (ndiko kuti vili na vimanyikwiro vya fuvu liphya), ndipo kanandi vili na mawonekero ghakuzunguliyazunguliya. Mawonekero ghawo kanandi ghakuwoneka makola cifukwa ca malo ghakufipa agho ghakwenda pakati pa vizungulizgo vyakuŵala. Vili mu malo agho nkhongono ya umagineti ya pacanya njikulu, ndipo vinandi vili ku mbali yinyake ya mwezi kufuma ku kutimbana kukulu. Vizungulizgo vyakumanyikwa ni Reiner Gamma na Mare Ingenii. Vikughanaghanirika kuŵa malo agho ghakavikilirika pacoko ku mphepo ya zuŵa, ntheura ghakusinthika pacoko pacoko na nyengo ya mlengalenga. === Kuŵapo kwa Maji === Maji ghakuthira ghangakhalilira pacanya pa mwezi yayi. Para ghakhwaskika na ungweru wa zuŵa, maji ghakugaŵika luŵiro na ungweru na kutayika mu mlengalenga. Kweni kufuma mu ma 1960, ŵasandi ŵakughanaghanira kuti cisanu ca maji cingaŵikika na nyenyezi za mcira izo zikutimbana, panji kupangika na kukolerana kwa malibwe gha mwezi gha okisijeni yinandi na haidrojeni ya mphepo ya zuŵa, ndipo kusiya maji ghacoko agho ghangakhalilira mu mazenje ghakuzizima gha mzgezge wa nyengo zose ku mphaka zose ziŵiri za mwezi. Viyelezgero vya makompyuta vikulongora kuti mpaka makilomita gha mbali zinayi 14,000 gha pacanya ghangaŵa mu mzgezge wa nyengo zose. Kuŵapo kwa maji ghakukwana pa mwezi nkhwakuzirwa comene kuti kukhala pa mwezi kuŵe kwambura kudura comene; kunyamula maji kufuma pa caro capasi kungadura comene. Mu vyaka vya pamanyuma, vimanyikwiro vya maji vyasangika pacanya pa mwezi. Mu 1994, kuyezga kwa radar pa combo ca mlengalenga ca Clementine kukalongora kuŵapo kwa tumalo tucoko twa maji ghakuzizima pafupi na pacanya. Kweni kulaŵiska kwa radar kwa pamanyuma kwa Arecibo kukulongora kuti vyakusangika ivi vingaŵa malibwe agho ghakaphulika kufuma ku mazenje ghaphya gha kutimbana. Mu 1998, cilwero ca nyutironi pa combo ca mlengalenga ca Lunar Prospector cikalongora kuti haidrojeni yinandi yilipo mu mita yakwamba ya kuzika mu fuvu pafupi na mphaka. Tumpira twa mwala wakusungunuka, utu tukatoleka ku caro capasi na Apollo 15, tukalongora maji ghacoko mukati mwawo. Combo ca mlengalenga ca Chandrayaan-1 ca 2008 casimikizga kuŵapo kwa cisanu ca maji pacanya, mwa kugwiliskira ntchito Moon Mineralogy Mapper. Cilwero ici cikawona mizere ya kukora ungweru iyo yikusangika na ''hydroxyl'', mu ungweru wa zuŵa wakuwezgeka, ndipo ici cikapeleka ukaboni wa cisanu ca maji cinandi pacanya pa mwezi. Combo ici cikalongora kuti unandi ungafika magaŵa 1,000 pa miliyoni. Mwa kugwiliskira ntchito ungweru wakuwezgeka, ungweru wambura kulunjika wa malo gha mzgezge ukasimikizga cisanu ca maji mukati mwa makona 20 gha mphaka zose ziŵiri mu 2018. Mu 2009, LCROSS yikatuma cinthu ca makilogalamu 2,300 kutimbana na zenje la mzgezge wa nyengo zose ku mphaka, ndipo yikasanga maji gha makilogalamu 100 panji kujumpha mu vinthu ivyo vikaphulika. Kupenda kunyake kwa vyakusangika vya LCROSS kukalongora kuti unandi wa maji ukaŵa pafupi na makilogalamu 155 ± 12. Mu Vula 2011, maji gha magaŵa 615–1410 pa miliyoni ghakasangika mu vigaŵa vya mukati vya cigaŵa ca mwezi 74220, "dongo la galasi la mtundu wa malalanje" lakumanyikwa, la titanium yinandi, ilo likafuma ku mapiri gha moto ndipo likawunjikika mu ulendo wa Apollo 17 mu 1972. Vigaŵa ivi vikapangika pa kuphulika kwa mapiri gha moto pa mwezi pafupifupi vyaka biliyoni 3.7 ivyo vyajumpha. Unandi uwu ukuyana na wa mwala wakusungunuka mu cigaŵa capakati ca pacanya ca caro capasi. Kupenda kwa vyakusangika vya Moon Mineralogy Mapper (M3) kukavumbula mu Mpupulu 2018 kakwamba "ukaboni wakusimikizgika" wa cisanu ca maji pacanya pa mwezi. Vyakusangika vikalongora vimanyikwiro vyapadera vya kuwezga ungweru vya cisanu ca maji, kupambana na fuvu na vinthu vinyake vyakuwezga ungweru. Cisanu cikasangika ku mphaka ya kumpoto na ya kumwera, nangauli cili cinandi ku kumwera, uko maji ghakakika mu mazenje na mphanyiko za mzgezge wa nyengo zose, ndipo ghakukhalilira nga ni cisanu pacanya cifukwa ghakuvikilirika ku zuŵa. Mu Thukila 2020, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakayowoya kuti ŵasanga maji pacanya pa mwezi apo pali ungweru wa zuŵa, na vyombo vinandi vya mlengalenga vyakupambana, kusazgapo SOFIA. == Ndondomeko ya Caro Capasi na Mwezi == === Nthowa ya Kuzunguliya === Mtunda wapakati wa nthowa ya mwezi kuzunguliya caro capasi, uwo ukuchemeka mtunda wa mwezi, ni makilomita pafupifupi 385,000, panji maliŵiri 1.3 gha ungweru, ukuyana na kuzunguliya caro capasi pafupifupi kankhondi na kanayi na cigaŵa. Nthowa ya mwezi njakuzunguliya makola yayi kweni njakutalikilapo pacoko. Ici cikung'anamula kuti mtunda pakati pa mwezi na caro capasi ukusintha kufuma pafupifupi makilomita 356,400 (pafupi comene) mpaka 406,700 (kutali comene), ntheura mtunda na ukulu wakuwoneka wa mwezi vikusintha mpaka magaŵa 14 pa 100. Ndondomeko ya caro capasi na mwezi yili na pakati pa kuzitika pakugaŵana, apo pali makilomita 5,000 (pafupifupi vigaŵa vitatu pa vinayi vya ukulu wapakati wa caro capasi) kufuma pakati pa caro capasi. Caro capasi na mwezi vyose viŵiri vikuzunguliya pakati apa, ntheura caro capasi cikunjenjemera kuzunguliya malo agha pa nthowa yiliyose ya mwezi. Pakati apa pakusamira kuwaro pacoko pacoko apo kukwekana kwa nkhongono za kukoka kukutora nkhongono kufuma ku viŵiri ivi, ndipo pakumalira pazamuŵa kuwaro kwa caro capasi. Mwezi ukumalizga kuzunguliya caro capasi kamoza kuyaniska na nyenyezi zambura kusamika pafupifupi mazuŵa 27.3 ghaliwose. Kweni cifukwa caro capasi na mwezi vikwenda pa nyengo yeneyiyo mu nthowa ya kuzunguliya zuŵa, vikutora nyengo yitali pacoko kuwelera ku kawonekero kamoza ka mwezi, mazuŵa 29.5, kumalizga ndondomeko yose nga umo yikuwonekera kufuma pa caro capasi. Nyengo iyi kanandi yikumanyikwa nga ni mwezi wa caka ndipo njakuyana na utali wa zuŵa la zuŵa pa mwezi. Ndondomeko ya nthowa ya mwezi yikusunga kupendama kwakuyana pafupifupi, makona pafupifupi 5, kuyaniska na nthowa ya caro capasi kuzunguliya zuŵa. Nthowa ya kupendama uku yikuzunguliya kumanjiliro pacoko pacoko, ndipo yikumalizga cizungulizgo kamoza mu vyaka 18.61. Ici cikung'anamula kuti kupendama kwa nthowa ya mwezi kuyaniska na mzere wapakati wa caro capasi kukusintha kufuma makona 18 mpaka 28 mu nyengo iyi. Mawonekero gha nthowa nagho ghakuzunguliya, kumafumiro mu vyaka 8.85. Kupambana na setilayiti zinandi za vibwe vinyake, ndondomeko ya nthowa ya mwezi yili pafupi na ndondomeko ya nthowa ya caro capasi kuluska na mzere wapakati wa caro capasi. Nthowa ya mwezi yikusinthika pacoko na zuŵa na caro capasi mu nthowa zinandi zicoko na zakusuzga. Vyakufumapo ivi vikulongosoreka mwa masamu na malango gha Cassini. === Kuzunguliya pa Ceneco === Cifukwa cakakika na caro capasi, mwezi uli na kukolerana kwa 1:1 kwa kuzunguliya pa ceneco na kuzunguliya caro capasi. Ici cikung'anamula kuti nyengo ya mwezi kuzunguliya caro capasi njakuyana na nyengo yake ya kuzunguliya pa ceneco. Ntheura nyengo zose ukulaŵiska caro capasi na cisko cimoza pafupifupi apo ukuzunguliya. Mbali ya mwezi iyo yikulaŵiska caro capasi yikuchemeka mbali ya pafupi, ndipo yinyake mbali ya kutali. Cifukwa mwezi ngwambura kukakika na zuŵa, msana na usiku vya mwezi vikucitika pa mwezi wose. Mbali ya kutali kanandi yikuchemeka mwautesi kuti "mbali ya mdima", kweni nadi yikupokera ungweru kanandi nga ni mbali ya pafupi: kamoza mu mazuŵa 29.5 gha caro capasi. Apo mwezi ukuwoneka yayi, mbali ya pafupi njamdima. Usiku wa mwezi ngwa mdima comene ku mbali ya kutali na pa kubisika kwa mwezi ku mbali ya pafupi (ndipo ngwa mdima kuluska usiku wambura mwezi pa caro capasi). Usiku, mbali ya pafupi yikupokera ungweru wa caro capasi mwakuti vimanyikwiro vya pacanya pa mwezi vingawoneka kufuma pa caro capasi. Ungweru wa caro capasi ukupangiska usiku pa mbali ya pafupi kuŵala kanandi 43, ndipo nyengo zinyake kanandi 55, kuluska usiku pa caro capasi wakuŵala na mwezi wakuzura. Kupendama kwa mwezi kuyaniska na nthowa ya caro capasi ni makona 1.5427, ntheura mu caka cimoza ca mazuŵa 346.62, zuŵa likusamira kufuma makona 1.5427 kumpoto kwa mzere wapakati wa mwezi kuya makona 1.5427 kumwera kwake na kuwelera. Ici cikuyana na umo, pa caro capasi, malo gha zuŵa ghakusamira kufuma ku mzere wa Cancer kuya ku mzere wa Capricorn na kuwelera caka ciliconse. Ici cikuŵika mphaka za mwezi mu mdima (panji na cigaŵa ca zuŵa pera ico cikuwoneka) kwa hafu ya caka ici na mu ungweru wa zuŵa kwa hafu yinyake. Unandi wa ungweru wa zuŵa uwo ukuwira malo ghakugonera pafupi na mphaka ukuthemba kupendama kwa zuŵa. Nyengo izi zili na vyakufumapo vicoko mu malo gha pafupi na mzere wapakati. Pakwamba mwezi ukazunguliyanga luŵiro pa ceneco, kweni pakwamba mu mbiri yake kuzunguliya kwake kukacepa na kukakika mu kalaŵiskiro aka cifukwa ca kukwekana uko kukafuma ku kukwekeka na nkhongono za kukoka za caro capasi. Mu nyengo, nkhongono ya kuzunguliya ya mwezi pa ceneco yikazgoka kufunda, mpaka mwezi ukaleka kuzunguliya kuyaniska na caro capasi. Mu 2016, ŵasandi ŵa vibwe mwa kugwiliskira ntchito vyakusangika vya Lunar Prospector ya NASA ya 1998–99 ŵakasanga malo ghaŵiri gha haidrojeni yinandi (panyake cisanu ca maji ca kale) ku mbali zakususkana za mwezi. Kukughanaghanirika kuti malo agha ghakaŵa mphaka za mwezi vyaka mabiliyoni ivyo vyajumpha pambere undakakike na caro capasi. === Vyakufumapo vya Nkhongono za Kukoka === Nkhongono ya kukoka iyo caro capasi na mwezi (na zuŵa) vikukokerana yili yikulu pacoko ku mbali izo zili pafupi, ndipo ici cikupanga nkhongono za kukoka za kuzuzga na kucepa kwa maji. Kuzuzga na kucepa kwa maji gha mbwani ndico cakufumapo cakumanyikwa comene, kweni nkhongono izi zikukhwaska so comene vinyake vya caro capasi, mwezi, na ndondomeko yawo. Cikopa cakukhwima ca mwezi cikuzuzga na kucepa na masentimita pafupifupi 10 mu mazuŵa 27, na vigaŵa vitatu: cimoza cambura kusintha cifukwa ca caro capasi, cifukwa vikuzunguliya mwakukolerana; cinyake cakusintha cifukwa ca kutalikilapo na kupendama kwa nthowa; na cigaŵa cicoko cakusintha kufuma ku zuŵa. Kuyana na kusanda kwa sonosono, ŵasandi ŵakughanaghanira kuti kukhwaska kwa mwezi pa caro capasi kungovwira kusunga nkhongono ya umagineti ya caro capasi. Vyakufumapo vyakuwunjikana vya kukanikizga uko kukupangika na nkhongono izi vikupanga kunyenyenkhuka kwa mwezi. Kunyenyenkhuka kwa mwezi kukucitika pacoko comene na kwambura nkhongono kuluska kwa caro capasi, nangauli kungatora mpaka ora limoza, kutali comene kuluska kwa pa caro capasi, cifukwa ca kuthandazgika kwa kunjenjemera mu cikopa cakomira na cakuphwanyika. Kuŵapo kwa kunyenyenkhuka kwa mwezi kukaŵa kusanga kwambura kulindilirika kufuma ku vilwero ivyo ŵakwenda mu mlengalenga ŵa Apollo ŵakaŵika pa mwezi kufuma 1969 mpaka 1972. Cakufumapo cakumanyikwa comene ca nkhongono za kukoka ni kukwera kwa maji gha mbwani. Nangauli mwezi ndiwo ukupanga nkhongono zinandi za kukoka, zuŵa nalo likupanga nkhongono izi ndipo likovwira mpaka magaŵa 40 pa 100 gha nkhongono ya mwezi; vyose pamoza vikupanga kuzuzga kukulu na kucoko kwa maji. Kuzuzga kwa maji ni vifufu viŵiri mu mbwani za caro capasi, cimoza ku mbali iyo yikulaŵiska mwezi na cinyake ku mbali yinyake. Apo caro capasi cikuzunguliya pa ceneco, cifufu cimoza (maji ghakuzura) cikusungika "pasi" pa mwezi, apo cinyake cili ku mbali yinyake. Kuzuzga pasi pa mwezi kukulongosoreka na nkhongono ya kukoka ya mwezi kuŵa yikulu pa maji agho ghali pafupi nawo. Kuzuzga ku mbali yinyake kungalongosoreka na nkhongono ya kuthaŵa pakati apo caro capasi cikuzunguliya pakati pa kuzitika, panji na kukhalilira kwa maji apo nkhongono ya kukoka ya mwezi njikulu pa caro capasi cakukhwima ico cili pafupi nawo, ndipo cikukokeka kutali na maji gha kutali. Ntheura, pali kuzuzga kuŵiri na kucepa kuŵiri mu maora pafupifupi 24. Cifukwa mwezi ukuzunguliya caro capasi mu nthowa yeneyiyo iyo caro capasi cikuzunguliyira, kuzuzga kukucitika maora 12 na maminiti 25 ghaliwose; maminiti 25 ni cifukwa ca nyengo iyo mwezi ukutora kuzunguliya caro capasi. Usange caro capasi cikaŵa caro ca maji pera (cambura vigaŵa vikulu vya mtunda), cingapanga kuzuzga kwa mita yimoza pera, ndipo kuzuzga uku kungamanyikwa makola, kweni kuzuzga kwa maji gha mbwani kukusinthika comene na vinthu vinyake: * kukwekana kwa maji na kuzunguliya kwa caro capasi kwizira pasi pa mbwani * kukhalilira kwa kwenda kwa maji * madimba gha mbwani agho ghakuŵa ghambura kuzika pafupi na mtunda * kusambasamba kwa maji pakati pa madimba ghakupambana gha mbwani === Kusintha kwa Ndondomeko === Kucedwa kwa kuzuzga kwa maji na kwa cikopa cakukhwima kukupanga nkhongono yakususkana na kuzunguliya kwa caro capasi. Ici "cikufumiska" nkhongono ya kuzunguliya kufuma ku kuzunguliya kwa caro capasi, ndipo cikucepeska kuzunguliya kwa caro capasi. Vyaka biliyoni 3.2 ivyo vyajumpha, zuŵa likaŵa la maora pafupifupi 13 pera. Nkhongono ya kuzunguliya iyo yikutayika kufuma ku kuzunguliya kwa caro capasi yikuya ku mwezi, ndipo yikukwezga mwezi ku nthowa ya pacanya apo ikucepeska luŵiro lwake lwa kuzunguliya caro capasi. Ntheura mtunda pakati pa caro capasi na mwezi ukusazgikira, ndipo kuzunguliya kwa caro capasi kukucepa. Kupima kufuma ku vyakuwezga ungweru vya laser ivyo vikasiyika mu maulendo gha Apollo kwasanga kuti mtunda wa mwezi ukusazgikira na milimita 38 pa caka (pafupifupi luŵiro ilo nyara za ŵanthu zikukulira). Mawotchi gha atomu ghakulongora kuti zuŵa la caro capasi likutalikilira na ma''microsecond'' pafupifupi 17 caka ciliconse. Mu nyengo, kukwekana uku kukupangiska kuzunguliya kwa caro capasi na nyengo ya mwezi kuzunguliya kuyana, ndipo cinthu cakupepuka cikukakika (nga umo mwezi uliri sono). Mu maghanoghano, mu vyaka biliyoni 50, kuzunguliya kwa caro capasi kuzamucepa kuyana na nyengo ya mwezi kuzunguliya, ndipo caro capasi cizamulaŵiska mwezi na mbali yimoza nyengo zose. Kweni pambere ici cindacitike, zuŵa lizamuŵa nyenyezi yikulu yakufiira, ndipo lingaphimba caro capasi na mwezi. Usange caro capasi na mwezi vyapona kuphimbika uku, nga umo kusanda kwa 2026 kukulongolera, kukwekana na mphepo ya zuŵa kungapangiska nthowa ya mwezi kucepa. Apo nthowa ya mwezi yazamufika pa mtunda wa makilomita 18,470, uzamujumpha mphaka ya Roche ya caro capasi ndipo nkhongono za kukoka za caro capasi zingaphwanya mwezi. Ungazgoka ndondomeko ya mphete, ndipo mphete zinandi zingacepa na kuwira pa caro capasi. == Kulaŵiska == === Ukulu na Malo Ghakuwoneka === Mwezi ukuwoneka kuthambo la caro capasi mwakupambana kuyana na malo agho munthu wakulaŵiskira pa caro capasi na nyengo ya caka, ya mwezi, na ya zuŵa. Mu caka, mwezi ukufika pacanya comene pa zuŵa pa malo ghakupambana. Mwezi wakuzura ukuwoneka pacanya comene kuthambo mu nyengo ya kuzizima na pasi comene mu nyengo ya kufunda, kupambana na zuŵa, ndipo ici nchaunenesko ku vigaŵa vya kumpoto na vya kumwera vya caro capasi. Ku Mphaka ya Kumpoto na ya Kumwera, mwezi ukuŵa pacanya pa mphepete ya kuthambo maora 24 kwa masabata ghaŵiri mu mwezi uliwose (pafupifupi mazuŵa 27.3). Tuvinyama tucoko twa mu maji twa ku Arctic tukugwiliskira ntchito ungweru wa mwezi apo zuŵa likuŵa pasi pa mphepete ya kuthambo kwa myezi yinandi. Pakati, ukulu wakuwoneka wa mwezi ni makona pafupifupi 0.52, pafupifupi wakuyana na wa zuŵa. Ukulu wakuwoneka na kuŵala kwake vikusintha cifukwa ca nthowa yake yakutalikilapo, ndipo ukuwoneka wakuŵala mpaka magaŵa 30 pa 100 na ukulu mpaka magaŵa 14 pa 100 para uli pafupi comene kuluska para uli kutali comene. Kweniso, cakucitika ca maghanoghano pera, ico cikuchemeka cinyengo ca mwezi, cikupangiska mwezi kuwoneka ukulu para uli pafupi na mphepete ya kuthambo. === Kalaŵiskiro na Kawonekero === Kalaŵiskiro kakuwoneka ka mwezi kakuthemba malo ghake kuthambo na cigaŵa ca caro capasi uko ukulaŵiskika. Mu cigaŵa ca kumpoto ukuwoneka wakuzgokera pasi kuyaniska na kawonekero ka cigaŵa ca kumwera. Nyengo zinyake "nyanga" za mwezi wa cikweru zikuwoneka nga ni zikulaŵiska pacanya kuluska kumphepete. Ici cikuchemeka mwezi wa maji, ndipo cikucitika kanandi ku tropiki. Kuzunguliya kwakukakika kwa mwezi apo ukuzunguliya caro capasi kukupangiska kuti mbali yimoza pera ya mwezi, iyo yikuchemeka mbali ya pafupi, yiwoneke kufuma pa caro capasi. Kweni nangauli kwenda kwa mwezi nkhwakukolerana, nkhwambura kusintha pacoko yayi, ndipo kusintha kucoko kwa kalaŵiskiro kukupangiska kuti mu nyengo na malo pa caro capasi, pafupifupi magaŵa 59 pa 100 gha pacanya pa mwezi ghawoneke. Cifukwa ca kusintha uku, nyengo zinyake ncakuthekera kuwona pacoko kuluska mwezi wakuzura (mpaka magaŵa pafupifupi 101 pa 100) panji cigaŵa cicoko ca mbali yake ya kutali (mpaka magaŵa 5 pa 100). ==== Vyakucitika Vyakulaŵiskika ==== Pakaŵa mphindano mu mbiri usange vimanyikwiro vyakuwoneka pacanya pa mwezi vikusintha mu nyengo. Mazuŵa ghano, mazgo ghanandi agha ghakughanaghanirika kuŵa vyautesi, ivyo vikafuma ku kulaŵiska mu ungweru wakupambana, kuwoneka kuheni kwa kuthambo, panji vithuzi vyambura kunozgeka makola. Kweni kufuma kwa mphepo kukucitika nyengo zinyake ndipo kungaŵa cifukwa ca vigaŵa vicoko vya vyakucitika vya kanyengo ivyo vyayowoyeka. Sonosono, kwasacizgika kuti malo gha makilomita pafupifupi 3 pacanya pa mwezi ghakasintha na kufuma kwa mphepo pafupifupi vyaka miliyoni yimoza ivyo vyajumpha. === Kawonekero ka Mwezi === Mwezi ukuzunguliya pa ceneco, apo ukuzunguliya caro capasi, ndipo ukusintha kalaŵiskiro kake ku zuŵa, ntheura ukuŵa na zuŵa la mwezi. Zuŵa la mwezi likuyana na mwezi umoza wa caka (kuzunguliya kamoza caro capasi). Kusintha kwa malo gha ungweru wa zuŵa pa mwezi mu zuŵa la mwezi kukuwoneka kufuma pa caro capasi nga ni kusintha kwa kawonekero ka mwezi. Kawonekero ka mwezi kakulondezga ndondomeko yakuwerezgeka, iyo yikwamba pa mwezi uphya. Mu hafu yakwamba ya ndondomeko, kalondezgero ni mwezi uphya, cikweru, cigaŵa cimoza pa vinayi, mwezi wakukura, na mwezi wakuzura. Mu hafu yaciŵiri, kalondezgero kakuzgokera, ndipo ndondomeko yikuwerezgeka. Kuŵala na ukulu wakuwoneka wa mwezi vikusintha so cifukwa ca nthowa yake yakutalikilapo kuzunguliya caro capasi. Ntheura, pa kawonekero kamoza, kuŵala kwa mwezi kukusintha so mpaka magaŵa 30 pa 100 pakati pa kuŵa kutali comene na pafupi comene. Para uli pafupi comene, cifukwa mwezi uli pafupi na caro capasi mpaka magaŵa 14 pa 100 kuluska para uli kutali comene, ukuwoneka ukulu mpaka magaŵa 30 pa 100. Mwezi wakuzura (panji uphya) pa malo agha ukuchemeka mwezi ukulu comene. Kawonekero kaliko kose ka vinayi vyapakati kakutora, pakati, pafupifupi mazuŵa 7 (pafupifupi mazuŵa 7.38), kweni nyengo iyi yingasintha na magaŵa pafupifupi 11 pa 100 cifukwa ca kusintha kwa mtunda pakati pa mwezi na caro capasi. Unandi wa mazuŵa kufuma pa mwezi uphya waumaliro ukuchemeka vyaka vya mwezi. Ndondomeko yose ya kawonekero ka mwezi yikuchemeka mwezi umoza wa caka. Vyaka na kawonekero ka mwezi pa zuŵa liliwose vingapimika mwa kupenda unandi wa mazuŵa kufuma pa mwezi uphya wakumanyikwa (mwaciyelezgero, 1 Matika 1900, panji 11 Mpupulu 1999) na kugaŵa nambala iyi na utali wapakati wa mwezi wa caka (mazuŵa 29.53059). Ivyo vyasyala pa kugaŵa ndivyo vyaka vya mwezi. Nthowa iyi yikughanaghanira kuti nthowa njakuzunguliya makola ndipo yikulaŵiska nyengo yeneyiyo ya mwezi uphya yayi, ntheura vyakufumapo vingapambana na maora ghacoko. Kulunjika kukucepa apo zuŵa likutalikirana na zuŵa la kwambira. Kupima kupepuka uku nkhwakukwana pa vinthu vinandi, kweni vyakukhumbikwa vyakulunjika comene vikukhumba kupima kwakusuzga. === Kuwezga Ungweru na Mtundu wa Pacanya === Kawonekero ka mwezi kakupangika na umo ukuwezgera ungweru na kapangikiro ka pacanya pake. Kuwezga ungweru kwake ni pafupifupi 0.12, ndiko kuti ukuwezga magaŵa 12 pa 100 gha ungweru uwo ukuwufika. Ici cikuyana na kuwezga ungweru kwa cibwe cicoko ca malibwe. Vigaŵa vya cisulo na titanium pacanya pa mwezi vikukora ungweru, ndipo vikupangiska malo nga ni ''maria'' kuŵa ghakufipa (kuwezga ungweru kucoko) kuluska malo ghapacanya. Mtundu weneco wa mwezi, kwambura kukhwaskika na mphepo, ni wakuzirima wakufipa pacoko. Kufuma pa caro capasi, mtundu wa mwezi ungasinthika na mphepo, nyengo zinyake ukuwoneka wakufiira panji wa buluu. Ungawoneka wakufiira pa kubisika kwa mwezi, cifukwa ungweru wakufiira wa zuŵa ukupindika na mphepo ya caro capasi na kufika pa mwezi. Cifukwa ca mtundu uwu wakufiira, kubisika kwa mwezi nyengo zinyake kukuchemeka mwezi wa ndopa. Mwezi ungawoneka so wakufiira para uli pasi kuthambo na kujumpha mu mphepo yinandi. Mwezi ungawoneka so wa buluu kuyana na tuvinthu tunyake mu mphepo, nga ni twa mapiri gha moto. Cifukwa mazgo ghakuti "mwezi wa ndopa" na "mwezi wa buluu" ghangagwiliskirika ntchito so pa myezi yakuzura yinyake ya caka, nyengo zose ghakung'anamula ungweru wa mwezi wakufiira panji wa buluu yayi. === Kubisika === Kubisika kukucitika pera apo zuŵa, caro capasi, na mwezi vili mu mzere umoza. Kubisika kwa zuŵa kukucitika pa mwezi uphya, apo mwezi uli pakati pa zuŵa na caro capasi. Kweni kubisika kwa mwezi kukucitika pa mwezi wakuzura, apo caro capasi cili pakati pa zuŵa na mwezi. Ukulu wakuwoneka wa mwezi ukuyana pafupifupi na wa zuŵa, ndipo vyose viŵiri vikuwoneka nga ni hafu ya kona limoza. Zuŵa ndikulu comene kuluska mwezi, kweni mtunda wake ukulu comene ndiwo ukulipangiska kuwoneka ukulu wakuyana na mwezi, uwo uli pafupi comene na ngucoko comene, kufuma pa caro capasi. Kusintha kwa ukulu wakuwoneka, cifukwa ca nthowa zambura kuzunguliya makola, nako kukuyana pafupifupi, nangauli kukucitika mu ndondomeko zakupambana. Ici cikupangiska kuthekera kwa kubisika kose kwa zuŵa (apo mwezi ukuwoneka ukulu kuluska zuŵa) na kubisika kwa mphete (apo mwezi ukuwoneka ucoko kuluska zuŵa). Pa kubisika kose, mwezi ukuphimba cimbale cose ca zuŵa, ndipo cigaŵa ca kuwaro ca zuŵa cikuwoneka na maso. Cifukwa mtunda pakati pa mwezi na caro capasi ukusazgikira pacoko pacoko mu nyengo, ukulu wakuwoneka wa mwezi ukucepa. Apo zuŵa likusintha kuya ku kuŵa nyenyezi yikulu yakufiira, ukulu wake na ukulu wakuwoneka kuthambo vikusazgikira pacoko pacoko. Kusintha kuŵiri uku pamoza kukung'anamula kuti vyaka miliyoni mahandiredi ivyo vyajumpha, mwezi ukaphimbanga zuŵa lose nyengo zose pa kubisika kwa zuŵa, ndipo kubisika kwa mphete kukaŵavya. Nga ni nthena, vyaka miliyoni mahandiredi munthazi, mwezi uzamuphimba so zuŵa lose yayi, ndipo kubisika kose kwa zuŵa kuzamucitika yayi. Cifukwa nthowa ya mwezi kuzunguliya caro capasi yapendama na makona pafupifupi 5.145 kuyaniska na nthowa ya caro capasi kuzunguliya zuŵa, kubisika kukucitika pa mwezi uliwose wakuzura na uphya yayi. Kuti kubisika kucitike, mwezi ukwenera kuŵa pafupi na apo ndondomeko ziŵiri za nthowa zikukumana. Nyengo na kuwerezgeka kwa kubisika kwa zuŵa na mwezi, na kwa mwezi na caro capasi, kukulongosoreka na ''saros'', iyo yili na nyengo ya vyaka pafupifupi 18. Cifukwa mwezi nyengo zose ukubisa malo gha hafu ya kona kuthambo, cakucitika cakukolerana ca kubisa nyenyezi cikucitika apo nyenyezi yakuŵala panji cibwe cikujumpha kumanyuma kwa mwezi ndipo cikubisika. Mu nthowa iyi, kubisika kwa zuŵa ni kubisa zuŵa. Cifukwa mwezi uli pafupi pacoko na caro capasi, kubisika kwa nyenyezi zinyake kukuwoneka kose pa caro capasi yayi, panji pa nyengo yimoza yayi. Cifukwa ca kusintha kwa nthowa ya mwezi, caka ciliconse nyenyezi zakupambana zikubisika. == Kupenda Mwezi == === Kulaŵiska Pambere pa Vilaŵiskiro vya Kutali (pambere pa 1609) === Ncakuthekera kuti kukura na kucepa kwa kawonekero ka mwezi kukalondezgeka pa kupima nyengo mu vithuzi vya kale comene vya mu mapanga vya ng'ombe zanalume na mawonekero gha masamu, vya vyaka mpaka 40,000 ivyo vyajumpha, panji na kugwiliskira ntchito tumakuni twa kupendera twa vyaka 20,000–30,000 ivyo vyajumpha. Vimanyikwiro vya mwezi vikamanyikwa na kuwunjikika mu ŵaciuta ŵa mwezi kufuma mu nyengo za kale, ndipo pamanyuma vikalembeka na kuŵikika mu vimanyikwiro kufuma pa kwamba kwa kulemba mu vyaka masauzandi ghanayi pambere Khristu. Cimoza mwa vithuzi vyakwamba ivyo vingaŵa vya mwezi ni cithuzi ca pa libwe ca vyaka 3,000 pambere Khristu ku Knowth, mu Ireland. Cikweru ico cikulongora mwezi pamoza na ciuta wa mwezi Nanna/Sin casangika kufuma mu vyaka masauzandi ghatatu pambere Khristu. Msandi wa nyenyezi na mulembi wa ndakatulo wakale comene uyo zina lake likumanyikwa, Enheduanna, wasembe mukulu wa Ŵakkadi wa ciuta wa mwezi Nanna/Sin na mwana wa fumu, mwana wa Sargon Mukulu, wakalondezganga mwezi mu vipinda vyake. Cithuzi ca kale comene ca mwezi ico cikulongora ubale wake na vinthu vinyake vya kumwamba ni cimbale ca kuthambo ca Nebra ca pafupifupi 1800–1600 pambere Khristu, ico cikulongora vinthu nga ni gulu la nyenyezi la Pleiades pafupi na mwezi. Mupenda vinjeru wa Ŵagiriki ŵa kale Anaxagoras (wakafwa 428 pambere Khristu) wakaghanaghana kuti zuŵa na mwezi vyose viŵiri ni malibwe ghakulu gha mawonekero gha mpira, na kuti mwezi ukuwezga ungweru wa zuŵa. Kunyake, mu vyaka vya m'ma 500 mpaka 400 pambere Khristu, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵa Ŵababuloni ŵakalemba ndondomeko ya ''Saros'' ya vyaka 18 ya kubisika kwa mwezi, ndipo ŵasandi ŵa nyenyezi ŵa Ŵaindiya ŵakalongosora kutalikirana kwa mwezi mwezi uliwose. Msandi wa nyenyezi wa Ŵacayina Shi Shen (mu vyaka vya m'ma 300 pambere Khristu) wakapeleka malangulo gha kulongolera kubisika kwa zuŵa na mwezi. Mu malongosoro gha Aristotle (384–322 pambere Khristu) gha caro cose ca mlengalenga, mwezi ukaŵa mphaka pakati pa vigaŵa vya vinthu vyakusintha (dongo, maji, mphepo na moto) na nyenyezi zambura kunangika, ghanoghano ilo likalongozga kwa vyaka mahandiredi. Archimedes (287–212 pambere Khristu) wakapanga cilwero ico cingapima kwenda kwa mwezi na vinthu vinyake mu Kanozgero ka Zuŵa. Mu vyaka vya m'ma 100 pambere Khristu, Seleucus wa ku Seleucia wakaghanaghana makola kuti kuzuzga na kucepa kwa maji kukufuma ku kukoka kwa mwezi, na kuti kukwera kwake kukuthemba malo gha mwezi kuyaniska na zuŵa. Mu vyaka vyenevivyo, Aristarchus wakapima ukulu na mtunda wa mwezi kufuma pa caro capasi, ndipo wakasanga kuti mtunda ni pafupifupi kanandi 20 ukulu wapakati wa caro capasi. Ŵacayina ŵa ufumu wa Han ŵakagomezganga kuti mwezi ni nkhongono yakuyana na ''qi'', ndipo ghanoghano lawo likamanya kuti ungweru wa mwezi ni kuwezgeka kwa ungweru wa zuŵa pera; Jing Fang (78–37 pambere Khristu) wakawona kuti mwezi uli na mawonekero gha mpira. Ptolemy (90–168 mumuwilo wa Khristu) wakanozga comene manambala gha Aristarchus, ndipo wakapima mtunda wapakati wa kanandi 59 ukulu wapakati wa caro capasi na ukulu wa 0.292 wa caro capasi, pafupi na manambala ghakwenelera gha pafupifupi 60 na 0.273. Mu 510 mumuwilo wa Khristu, msandi wa nyenyezi wa ku India Aryabhata wakayowoya mu buku lake kuti ungweru wa zuŵa wakuwezgeka ndiwo ukupangiska mwezi kuŵala. Msandi wa nyenyezi na wa mendero Ibn al-Haytham (965–1039) wakasanga kuti ungweru wa zuŵa ukuwezgeka na mwezi nga ni galasi yayi, kweni ungweru ukufuma ku cigaŵa ciliconse ca pacanya pa mwezi pakuŵala, ku nthowa zose. Shen Kuo (1031–1095) wa ufumu wa Song wakapanga ciyelezgero cakuyaniska kukura na kucepa kwa mwezi na mpira wa siliva wakuwezga ungweru uwo, para wapakika ufu wakutuŵa na kulaŵiskika kufuma kumphepete, ungawoneka nga ni cikweru. Mu nyengo yapakati, pambere cilaŵiskiro ca kutali cindapangike, mwezi ukamanyikwanga comene kuŵa mpira, nangauli ŵanandi ŵakagomezganga kuti ngwakuterera makola. === Kupenda na Vilaŵiskiro vya Kutali (1609–1959) === Cilaŵiskiro ca kutali cikapangika na kuyowoyeka mu 1608. Kalembero kakwamba ka astronome ya cilaŵiskiro ca kutali na mapu ghacoko gha vimanyikwiro vya mwezi kakafuma kwa Thomas Harriot pakwamba pa nyengo ya kufunda ya 1609, kweni wakakapharazga yayi. Pa nyengo yeneyiyo Galileo Galilei nayo wakamba kugwiliskira ntchito vilaŵiskiro vya kutali kulaŵiska kuthambo na mwezi, ndipo mu caka cenecico wakalemba kulaŵiska kwakulongosora comene na vyakumalizgira vyakuzirwa, nga ni kuti mwezi ngwakuterera yayi, kweni uli na mapiri na mazenje, ivyo wakapharazga mu 1610 mu buku lake liphya ilo likayowoyeka comene, ''Sidereus Nuncius''. Pamanyuma mu vyaka vya m'ma 1600, ntchito ya Giovanni Battista Riccioli na Francesco Maria Grimaldi yikapangiska ndondomeko ya kuthya mazina vimanyikwiro vya mwezi iyo yikugwiliskirika ntchito mazuŵa ghano. Mapu ghakulunjika comene gha 1834–1836 gha Wilhelm Beer na Johann Heinrich von Mädler, na buku lawo la 1837 ''Der Mond'', kusanda kwakwamba kwakulunjika kwa masamu kwa vimanyikwiro vya mwezi, vikasazgapo kutalika kwa mapiri ghakujumpha 1,000, ndipo vikanjizga kusanda mwezi mwakulunjika nga ni pa malo gha caro capasi. Mazenje gha mwezi, agho Galileo wakawona kakwamba, ghakaghanaghanirikanga kuŵa gha mapiri gha moto mpaka mu ma 1870 apo Richard Proctor wakasacizga kuti ghakapangika na kutimbana. Ghanoghano ili likakhozgeka mu 1892 na viyezgo vya msandi wa pasi Grove Karl Gilbert, na kusanda kwakuyaniska kufuma 1920 mpaka ma 1940, ndipo ici cikapangiska kukura kwa kasandiro ka vigaŵa vya pasi pa mwezi, ako pofika ma 1950 kakaŵa cigaŵa ciphya ca kasandiro ka pasi ka mlengalenga. === Maulendo Ghakwamba ku Mwezi (1959–1976) === Pamanyuma pa Nkhondo Yaciŵiri ya Caro Cose, ndondomeko zakwamba za kutuma vyombo zikapangika, ndipo pakumalira kwa ma 1950 zikaŵa na nkhongono izo zikazomerezga Soviet Union na United States kutuma vyombo mu mlengalenga. Nkhondo ya Mtima yikapangiska vyaro viŵiri ivi kupanga luŵiro ndondomeko za kutuma vyombo, ndipo ici cikapangiska Mphikizgano wa Mlengalenga na pamanyuma Mphikizgano wa Mwezi, uko kukasazgirapo luŵiro na khumbo la kupenda mwezi. Pamanyuma pa ulendo wakwamba wa mlengalenga wa Sputnik 1 mu 1957, vyombo vya mlengalenga vya ndondomeko ya Luna ya Soviet Union vikaŵa vyakwamba kufiska vilato vinandi. Pamanyuma pa maulendo ghatatu ghambura kuthyika mazina agho ghakatondeka mu 1958, cinthu cakwamba cakupangika na ŵanthu, Luna 1, cikathaŵa nkhongono ya kukoka ya caro capasi na kujumpha mwezi pa 4 Matika 1959. Pamanyuma mu caka cenecico, cinthu cakwamba cakupangika na ŵanthu, Luna 2, cikafika pacanya pa mwezi mwa kutimbana mwakukhumba. Pakumalira kwa caka, Luna 3 yikaŵa cinthu cakwamba cakupangika na ŵanthu kufika ku mbali ya kutali ya mwezi, iyo kanandi yikuwoneka yayi, ndipo yikatora vithuzi vyakwamba vya mbali iyi. Combo cakwamba ca mlengalenga kukhala pasi makola pa mwezi cikaŵa Luna 9, ndipo combo cakwamba kuzunguliya mwezi cikaŵa Luna 10, vyose mu 1966. Pamanyuma pa pangano la Pulezidenti John F. Kennedy la 1961 la kufikiska ŵanthu pa mwezi pambere vyaka khumi vindamale, United States, pasi pa ulongozgi wa NASA, yikatuma vyombo vinandi vyambura ŵanthu kuti vipende pacanya pa mwezi pa kunozgekera maulendo gha ŵanthu: ndondomeko ya Ranger, ndondomeko ya Lunar Orbiter na ndondomeko ya Surveyor. Ndondomeko ya Apollo ya ŵanthu yikapangika pa nyengo yeneyiyo; pamanyuma pa viyezgo vinandi vya combo ca Apollo mu nthowa ya kuzunguliya caro capasi, na cifukwa ca kopa kuti Soviet Union yingafikiska ŵanthu pa mwezi, mu 1968 Apollo 8 yikaŵa ulendo wakwamba wa ŵanthu kuzunguliya mwezi. Vyamoyo vyakwamba vya pa caro capasi, fulu ziŵiri, zikazunguliya mwezi myezi yitatu pambere pa Zond 5 ya Soviet Union, ndipo fulu zinyake zikalondezga pa Zond 6. Kakwamba apo munthu wakafika pa mwezi na pa cinthu ciliconse ca kuwaro kwa caro capasi kukaŵa apo Neil Armstrong, mulongozgi wa ulendo wa Amerika wa Apollo 11, wakaŵika lundi pa mwezi pa 02:56 UTC pa 21 Vuna 1969. Ŵanthu pafupifupi miliyoni 500 pa caro cose ŵakawonera pa wayilesi ya kanema, unandi ukulu comene wa ŵakuwonera pa nyengo iyo. Pa nyengo yeneyiyo, ulendo unyake, Luna 15 ya Soviet Union, ukaŵa mu nthowa ya kuzunguliya mwezi, ndipo pamoza na Apollo 11 yikaŵa ciyelezgero cakwamba ca maulendo ghaŵiri gha kuwaro kwa caro capasi pa nyengo yimoza. Maulendo gha Apollo 11 mpaka 17 (kupatula Apollo 13, iyo yikaleka kufika pa mwezi) ghakatora makilogalamu 380.05 gha malibwe na dongo la mwezi mu vigaŵa 2,196. Vilwero vya kasandiro vikaŵikika pacanya pa mwezi pa maulendo ghose gha Apollo. Malo gha vilwero gha nyengo yitali, kusazgapo vilwero vya kupima kufunda, kunyenyenkhuka, na umagineti, ghakaŵikika pa malo agho Apollo 12, 14, 15, 16, na 17 yikakhala. Kutuma mauthenga ku caro capasi kukaleka pakumalira kwa 1977 cifukwa ca ndalama, kweni cifukwa vyakuwezga ungweru vya laser nvilwero vyambura kukhumba nkhongono, vicali kugwiliskirika ntchito. Apollo 17 mu 1972 yikaŵa ulendo waumaliro wa ŵanthu ku mwezi, ndipo waumaliro wa ŵanthu kufika pafupi na mwezi mpaka Artemis II mu 2026. Explorer 49 mu 1973 yikaŵa combo caumaliro ca U.S. ca mwezi mpaka 1994. Soviet Union yikalutilira kutuma maulendo gha marobotiki ku mwezi mpaka 1976, ndipo mu 1970 na Luna 17 yikaŵika galimoto lakwamba lakwendeskeka kufuma kutali, Lunokhod 1, pa cinthu ca kuwaro kwa caro capasi, ndipo yikawunjika na kuwezga makilogalamu 0.3 gha malibwe na dongo na maulendo ghatatu gha Luna (Luna 16 mu 1970, Luna 20 mu 1972, na Luna 24 mu 1976). === Phangano la Mwezi na Kuleka Kupenda (1976–1990) === Pamanyuma pa ulendo waumaliro wa Soviet Union ku mwezi mu 1976, pakaŵa kupenda kucoko kwa mwezi kwa vyaka 14. Maulendo gha mlengalenga ghakasintha kulaŵiska kupenda vibwe vya mukati (mwaciyelezgero ndondomeko ya Venera) na vya kuwaro (mwaciyelezgero Pioneer 10, 1972) vya Kanozgero ka Zuŵa, na so nthowa ya kuzunguliya caro capasi, kupanga na kwendeska, kupatula ma''satellite'' gha mauthenga, ma''satellite'' gha kulaŵiska caro capasi, vilaŵiskiro vya kutali vya mlengalenga na comene malo gha kukhala mu mlengalenga. Kudumba kwa Phangano la Mwezi mu 1979, na kuzomerezgeka kwake mu 1984, ndiyo ntchito yekha yikulu ya mwezi mpaka 1990. === Kupenda Kuphya (1990 mpaka sono) === Mu 1990, Hiten–Hagoromo, ulendo wakwamba wa mwezi kufuma 1976, ukafika mu nthowa ya kuzunguliya mwezi. Ukatumika na Japani, ndipo ukaŵa ulendo wakwamba wa mwezi uwo ukaŵa wa Soviet Union panji U.S. yayi. Mu 1994, U.S. yikatuma so combo ca mlengalenga (Clementine) ku mwezi kakwamba kufuma 1973. Ulendo uwu ukapanga mapu ghakwamba gha mawonekero gha mwezi pafupifupi wose, na vithuzi vyakwamba vya ungweru wa mitundu yinandi vya pacanya pose pa mwezi. Mu 1998, Lunar Prospector yikalondezga, ndipo vilwero vyake vikalongora kuŵapo kwa haidrojeni yinandi ku mphaka za mwezi, iyo panyake yikufuma ku cisanu ca maji mu mamita ghacoko gha pacanya gha fuvu mu mazenje gha mzgezge wa nyengo zose. Vyaka vyakulondezga vikawona maulendo ghakwamba ghanandi ku mwezi gha vyaro viphya ivyo vikupenda mwezi. Pakati pa 2004 na 2006, combo cakwamba ca Wupu wa Mlengalenga wa Ulaya (ESA), SMART-1, cikazunguliya mwezi ndipo cikalemba kupenda kwakwamba kwakulongosora kwa vigaŵa vya usungunu pacanya pa mwezi. Ndondomeko ya Ŵacayina ya Kupenda Mwezi yikafika pa mwezi kakwamba na Chang'e 1 (2007–2009), ndipo yikapanga mapu gha vithuzi gha mwezi wose. India yikafika, kuzunguliya, na kutimbana na mwezi mu 2008 kakwamba na Chandrayaan-1 na Moon Impact Probe, ndipo yikaŵa caro ca cinkhondi na ca cinkhondi na cimoza kucita nthena, ndipo yikapanga mapu ghakulunjika gha usungunu na malibwe gha pacanya pa mwezi, na kusimikizga kuŵapo kwa maji mu dongo la mwezi. U.S. yikatuma Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) na LCROSS pa 18 Zizima 2009. LCROSS yikamalizga ntchito yake mwa kutimbana mwakunozgeka mu zenje la Cabeus pa 9 Thukila 2009, apo LRO yicali kugwira ntchito, yikupima kutalika kwa malo na kujambura vithuzi vyakulunjika. China yikalutilira ndondomeko yake mu 2010 na Chang'e 2, iyo yikapanga mapu ghakulunjika comene mu myezi 8, na mu 2013 na Chang'e 3, combo ca kukhala pa mwezi pamoza na galimoto la mwezi la zina lakuti Yutu ("Kalulu wa Jade"). Ulendo uwu ukaŵa wakwamba wa galimoto la mwezi kufuma Lunokhod 2 mu 1973 na kukhala makola kwakwamba pa mwezi kufuma Luna 24 mu 1976, ndipo ukapangiska China kuŵa caro ca citatu kufiska ici. Mu 2014, combo cakwamba ca ndalama za ŵanthu paŵekha, Manfred Memorial Moon Mission, cikajumpha pafupi na mwezi. Ulendo unyake wa China, Chang'e 4, ukafika kakwamba ku mbali ya kutali ya mwezi pakwamba pa 2019. Mu 2019 so, India yikatuma combo cake caciŵiri, Chandrayaan-2, ku mwezi. Mu 2020, China yikacita ulendo wake wakwamba wa marobotiki wa kuwezga vigaŵa (Chang'e 5), ndipo yikawezga magalamu 1,731 gha vinthu vya mwezi ku caro capasi. U.S. yikapanga ndondomeko za kuwezgera ŵakwenda mu mlengalenga ku mwezi kwamba mu 2004, ndipo na kusayinika kwa Mapangano gha Artemis mu 2020, ghakulongozgeka na U.S., ndondomeko ya Artemis yikukhumba kuwezgera ŵanthu ku mwezi mu vyaka vya m'ma 2020. Vyaro vinandi vyanjira mu Mapangano agha. Kwiza kwa Mapangano gha Artemis kwawuska so mphindano pa ndondomeko ya pakati pa vyaro na kovwirana pa ntchito za mwezi, kuthemba Phangano la Mwezi na ghanoghano la Muzi wa Mwezi ilo likulongozgeka na ESA. Mu 2022, Korea ya Kumwera yikatuma Danuri, combo cake cakwamba ca mwezi, kufuma ku U.S. Mu 2023 na 2024, India na Japani vikaŵa vyaro vya cinayi na ca cinkhondi kufikiska makola combo pa mwezi, pamanyuma pa Soviet Union na United States mu ma 1960, na China mu 2013. Combo ca Japani, SLIM, cikapona mausiku ghatatu gha mwezi. Mu Mpupulu 2024, IM-1 yikaŵa combo cakwamba cakupangika na kampani kufika pa mwezi. China yikatuma Chang'e 6 mu Vula 2024, iyo yikawezga kakwamba vigaŵa kufuma ku mbali ya kutali ya mwezi. Yikanyamula so galimoto la China la kupenda pacanya pa mwezi na ungweru wa pasi pa uswesi. Pakistan yikatuma combo ca kuzunguliya mwezi ca ICUBE-Q pamoza na Chang'e 6. Nova-C 2, combo ca iSpace na Blue Ghost vyose vikatumika ku mwezi mu 2024. Ulendo wa NASA wa Artemis II wa ŵanthu kujumpha pafupi na mwezi ukatumika mu Masika 2026. Ukaŵa ulendo wakwamba wa ŵanthu kuzunguliya mwezi kufuma nyengo ya Apollo. Christina Koch wakaŵa mwanakazi wakwamba, Victor Glover munthu wakwamba wa khungu lakufipa, Jeremy Hansen wa ku Canada munthu wakwamba wambura kuŵa wa ku Amerika, na mulongozgi Reid Wiseman munthu mulara comene, kufuma pafupi na caro capasi na kuzunguliya mwezi. == Ŵanthu na Mwezi == Kuŵapo kwa ŵanthu pa mwezi kukamba na vyakusyala vya vyombo ivyo vikatimbana, ivyo vikakhala pasi, na ivyo vikuzunguliya mwezi. Vyombo vya kuzunguliya nga ni Lunar Reconnaissance Orbiter iyo yikatumika mu 2009 vikulutilira kupenda mwezi pa maulendo gha munthazi, apo vyombo vya kukhala pasi nga ni Chang'e 3 iyo yikatumika mu 2013, pamoza na cilaŵiskiro cake ca kutali ca ungweru wa pacanya pa uswesi, vikaŵa kuti vicali kugwira ntchito mu 2020. Vyakuwezga ungweru vinkhondi vyaŵikika pa mwezi kufuma mu ma 1970, ndipo vyagwiliskirika ntchito pa kupima kwakulunjika kwa kusintha kwa mwezi mwa laser. === Vyakufumapo vya Ŵanthu === Nangauli mwezi uli pa cigaŵa capasi comene ca kuvikilira vibwe, kunangika kwake nga ni malo ghambura kukhwaskika na gha kasandiro kwayowoyeka. Usange astronome yingacitika kufuma pa mwezi, yikwenera kuŵa yambura kunangika na vinthu na wayilesi. Nangauli mwezi ulije mphepo yikulu, kwendakwenda na kutimbana pa mwezi kukupanga mitambo ya fuvu iyo yingathandazgika kutali na kunanga mawonekero gha kale gha mwezi na vyapadera vyake vya kasandiro. Msambiri Alice Gorman wakuti, nangauli mwezi ngwambura kukhalika, kuyowoya kuti mwezi ngwakufwa kukuleka kulaŵiska kusintha kwake, ntheura ntchito za ŵanthu zikwenera kuwona malo gha mwezi nga ni cigaŵa ca ntchito iyi. Cakucitika ca "tardigrade" ca combo ca Beresheet ico cikawa mu 2019 cikunyamula tuvinyama tucoko twa ''tardigrade'' cayowoyeka nga ni ciyelezgero ca kusoŵa kwa ndondomeko na malango gha pakati pa vyaro gha kuvikilira vibwe. Vyakusyala vya mu mlengalenga kuzunguliya mwezi vyawonekera nga ni suzgo la munthazi apo maulendo ghakusazgikira, comene nga ni ngozi ku maulendo agha. Ntheura kulongozga vyakutaya pa mwezi kwayowoyeka nga ni nkhani iyo maulendo gha munthazi ghakwenera kumazga, comene pacanya pa mwezi. Vyakusyala vya ŵanthu ŵakufwa vyatoleka ku mwezi, kusazgapo na makampani gha ŵanthu paŵekha. Cifukwa mwezi ngwakupatulika panji ngwakuzirwa ku midawuko yinandi, kuŵika vyakusyala vya ŵakufwa mu mlengalenga kwasuskika na ŵalongozgi ŵa ŵanthu ŵa malo agho. Mwaciyelezgero, mulongozgi wa Ŵanavajo wa nyengo iyo Albert Hale wakasuska NASA pa kutuma milota ya msandi Eugene Shoemaker ku mwezi mu 1998. Kupatula vyakusyala vya ntchito za ŵanthu pa mwezi, pali vinthu vinyake ivyo vikaŵikika mwakukhumba kuti vikhalilire, nga ni cithuzi ca Moon Museum, mauthenga gha uwemi gha Apollo 11, vimbale 6 vya mwezi, cikumbusko ca Ŵakwenda mu Mlengalenga Ŵakufwa, na vinthu vinyake. === Astronome Kufuma pa Mwezi === Mwezi wagwiliskirika ntchito nga ni malo gha kulaŵiskira kuthambo na caro capasi. Caro capasi cikuwoneka kuthambo la mwezi na ukulu wakuwoneka wa makona pafupifupi 2, katatu mpaka kanayi ukulu wa mwezi panji zuŵa kuthambo la caro capasi. Kulaŵiska kufuma pa mwezi kukamba mu 1966 na vithuzi vyakwamba vya caro capasi kufuma pa mwezi, ivyo vikatoreka na Lunar Orbiter 1. Cakuzirwa comene ku midawuko ni cithuzi ca 1968 ico cikuchemeka "Kufuma kwa Caro Capasi", ico Bill Anders wa Apollo 8 wakatora. Mu Masika 1972 ulendo wa Apollo 16 ukaŵika cilaŵiskiro ca kutali cakwamba ca pa mwezi, ico cikajambura vithuzi na ungweru wakugaŵika vya kuthambo. Mwezi ukumanyikwa kuŵa malo ghawemi comene gha vilaŵiskiro vya kutali. Uli pafupi pacoko; mazenje ghanyake pafupi na mphaka ngamdima na ghakuzizima nyengo zose ndipo ngawemi comene ku vilaŵiskiro vya ungweru wa pasi pa uswesi; ndipo vilaŵiskiro vya wayilesi ku mbali ya kutali vingavikilirika ku congo ca wayilesi ca caro capasi. Dongo la mwezi, nangauli likuŵa suzgo ku vigaŵa vyakwenda vya vilaŵiskiro, lingasazganika na vinthu vinyake na kugwiliskirika ntchito kuzenga magalasi gha ukulu mpaka mamita 50. Cilaŵiskiro ca kutali ca kulaŵiska pacanya pera cingapangika mwa mtengo ucoko na vinthu vyakuthira vyapadera. Apo ntchito za ŵanthu pacanya pa mwezi zikusazgikira, kwenda kwa fuvu la mwezi kuzamusazgikira, ndipo vyakucitika viwemi vya astronome kufuma pacanya vizamucepa, kuyana na ndondomeko za kucepeska kuthandazgika kwa fuvu. === Maulendo Ghakupangika === Ndondomeko za mwezi za U.S. na China zili na cilato ca kuzenga malo gha kukhala pa mwezi mu vyaka vya m'ma 2030 pamoza na ŵabwezi ŵawo ŵa vyaro vinyake, ndipo vingaŵa kukhala pa mwezi kwakwamba kwa ŵanthu kufuma Apollo 17 mu 1972. Pamanyuma pa ulendo wa kuyezga wa Artemis III pafupi na caro capasi uwo ukunozgekera 2027, NASA yikukhumba kuwezgera ŵanthu pacanya pa mwezi mu 2028, na ŵakwenda mu mlengalenga ŵaŵiri ŵa Artemis IV kukhala ku mphaka ya kumwera ya mwezi. Apo maulendo gha Apollo ghakaŵa gha kupenda, ndondomeko ya Artemis yikukhumba kuŵapo kwa nyengo yitali. Pa ici, U.S. yikugwira ntchito pamoza na makampani pa mauthenga gha mwezi, kunyamula katundu, na kugwiliskira ntchito vyuma vya pa mwezi. Ndondomeko ya Chang'e ya China yikapharazga maulendo gha pamoza na ndondomeko ya Luna-Glob ya Russia. Maulendo ghaŵiri gha kupenda mwezi ghakunozgekera, Chang'e 7 mu 2026 na Chang'e 8 mu 2028, pambere ŵanthu ŵandafike mu 2029 panji 2030. === Kukhala pa Mwezi === Ŵanthu ŵakhala pa mwezi mu magulu gha ŵaŵiri na mpaka mazuŵa ghatatu. Pose pamoza ŵanthu 12 ŵakhala pa mwezi pa maulendo 6. Wose ŵakakhala mu mtundu umoza wa nyumba ya pacanya, Apollo Lunar Module. Mu kukhala uku ŵanthu ŵanyake ŵakajumpha pose pamoza mpaka zuŵa limoza ŵakwendakwenda pacanya. Masuzgo pa kwendakwenda pacanya ghakufuma ku fuvu la mwezi ilo likukakatira ku vyakuvwara na vilwero, ndipo likanyamulikanga mukati mwa nyumba. Ŵakwenda mu mlengalenga ŵakanowanga na kununkhizga fuvu, ilo likununkha nga ni mfuti, ndipo likachemeka "fungo la Apollo". Fuvu ili lakupepuka lingiziska masuzgo gha umoyo. Mu 2019, mbuto yimoza panji kujumpha yikamera mu kuyezga pa combo ca Chang'e 4. Yikanyamulika kufuma pa caro capasi pamoza na vyamoyo vinyake vicoko. Cifukwa mwezi ngwakukakika, ndipo ukulongora cisko cimoza pera ku caro capasi, kuŵapo kwa nyengo zose pa mwezi kuzamukhumba gulu la ma''satellite'' kuti ghatumizge mauthenga kufuma ku mbali ya kutali ya mwezi, na kufuma ku mphaka ya kumwera iyo yili na mawonekero ghakusuzga. Ma''satellite'' gha China gha Queqiao-1 na -2 ghali kale, ndipo NASA yikunozgekera ndondomeko ya mauthenga na kulongozgera mu Thukila 2026. === Ucindami pa Dango === Nangauli vyombo vya Luna vikathandazga vimanyikwiro vya Soviet Union pa mwezi, ndipo mbendera za U.S. zikaŵikika na ŵakwenda mu mlengalenga ŵa Apollo pa malo agho ŵakakhala, palije caro ico cikuti cigaŵa ciliconse ca mwezi nca ici. Nga ni nthena, kuŵa mwenecho wa vigaŵa vya mwezi, panji wose, kwa munthu paŵekha kukuzomerezgeka yayi. Phangano la Mlengalenga la 1967 likuti mwezi na mlengalenga wose ni "cigaŵa ca ŵanthu wose". Likucepeska kagwiliskiro ka mwezi ku vilato vya mtendere pera, ndipo likukanizga mwakulunjika malo gha ŵankhondo na vilwero vya kunanga ŵanthu ŵanandi. Vyaro vinandi vili mu phangano ili. Phangano la Mwezi la 1979 likapangika kulongosora, na kukanizga kugwiliskira ntchito vyuma vya mwezi na caro cimoza pera, kuvisiya ku ndondomeko ya pakati pa vyaro iyo yindalongosoreke. Mu Matika 2020, likaŵa kuti lasayinika na kuzomerezgeka na vyaro 18. Kufuma 2020, vyaro vyanjira mu Mapangano gha Artemis na U.S., agho ghakususka phangano ili. U.S. yayowoya so mu lamulo la pulezidenti kuti "United States yikuwona mlengalenga nga ni 'cuma ca caro cose' yayi" ndipo yikuti Phangano la Mwezi ni "kuyezga kwakutondeka kukanizga malonda gha wanangwa". Apo Australia yikasayina na kuzomerezga Phangano la Mwezi mu 1986 na Mapangano gha Artemis mu 2020, pakaŵa mphindano usange ghangakolerana. Pa ici, Phangano la Kufiska Phangano la Mwezi lasacizgika, nga ni nthowa ya kumazga masuzgo gha Phangano la Mwezi na kulikoleranya na malango na mapangano ghanyake nga ni Mapangano gha Artemis, kuti lizomerezgeke na ŵanandi. Cifukwa ca kusazgikira kwa khumbo la makampani na vyaro, comene kupenja malo, ŵapangi ŵa malango ŵa U.S. ŵakanjizga pakumalira kwa 2020 malango ghapadera gha kuvikilira malo gha mbiri agho vyombo vikakhala, ndipo magulu ghanyake ghakuti malo agha ghaŵe Malo gha Ucindami wa Caro Cose na malo gha kasandiro ghakuvikilirika. Mu 2021, Kalata ya Wanangwa wa Mwezi yikapangika na gulu la "ŵakumanya dango, ŵasandi ŵa vya kale vya mlengalenga na ŵanthu ŵakupwelelera", kuthemba ŵanthu ŵakukhozga wanangwa wa kawiro na ghanoghano la kuŵa munthu pa dango ku vinthu vyambura kuŵa ŵanthu mu mlengalenga. ==== Kukolerana na Kulongozga ==== Kusazgikira kwa ntchito za ŵanthu pa mwezi kwawuska khumbo la kukolerana kuti ntchito za pakati pa vyaro na za makampani pa mwezi zivikilirike. Nkhani kufuma pa kovwirana mpaka pa kukolerana pera, mwaciyelezgero kupanga nyengo yakugaŵana ya mwezi, zayowoyeka. Comene, kuŵika ndondomeko ya pakati pa vyaro panji ya Wupu wa Vyaro Vyose ya kulongozga ntchito za ŵanthu pa mwezi kwapemphika na Phangano la Mwezi na kusacizgika kwizira mu Phangano la Kufiska, kweni kucali mphindano. Ndondomeko za mwezi za sono nza vyaro vinandi, ya Artemis iyo yikulongozgeka na U.S. na ya Malo gha Kusanda Mwezi gha Pakati pa Vyaro agho ghakulongozgeka na China. Pa kovwirana na kukolerana kwa pakati pa vyaro kukulu, mawupu nga ni ILEWG, Moon Village Association, na ISECG ghapangika. == Mu Midawuko na Umoyo == === Majandulo === Ŵaciuta ŵa mwezi ŵali mu midawuko yose ya ŵanthu. Midawuko yinandi yakoleranya ndondomeko ya mwezi ya mazuŵa 29.5 na ndondomeko ya kuwona mwezi kwa ŵanakazi, nga umo kukuwonekera mu mizu yakugaŵana ya mazgo gha "kuwona mwezi" na "mwezi" mu viyowoyero vinandi. Mu Citumbuka nako, kuwona mwezi kukukolerana na lizgu lakuti mwezi. Kweni ici cikaŵa mu midawuko yose yayi, cifukwa ŵaciuta wose ŵa mwezi ŵakaŵa ŵanakazi yayi. Kweni majandulo ghanandi ghakumanyikwa ghali na ŵaciuta ŵanakazi ŵa mwezi, kusazgapo Selene wa Ŵagiriki, Luna wa Ŵaroma, Chang'e wa Ŵacayina, na Coyolxāuhqui wa Ŵaaztec, uyo kudumulika mutu kwake kungaŵa kulongora kubisika kwa mwezi. Ŵaciuta ŵanyake ŵanalume nga ni Nanna-Sin ŵakakolerananga so na kubaba na nthumbo. Ŵaciuta ŵanakazi ŵanyake, kusazgapo Artemis, Hecate, Phoebe, Theia na Isis, pakwamba ŵakaŵavya ubale na mwezi, kweni ŵakawusanga pamanyuma mu nyengo ya kale cifukwa ca kusazganika na Selene/Luna. Kugaŵika kwa mwezi mu vigaŵa viŵiri kuthambo ni cizukuso ico cikuyowoyeka kuti cikacitika na ncimi Muhammad. === Kupima Nyengo === Kufuma mu nyengo za kale ŵanthu ŵalaŵiska kawonekero ka mwezi na ndondomeko yake ya kukura na kucepa, ndipo ŵakuyigwiliskira ntchito kupima nyengo. Mazgo gha mwezi wa caka mu viyowoyero vinandi ghakulongora ubale uwu pakati pa nyengo ya mwezi wa caka na mwezi wa kuthambo. Mu Citumbuka, lizgu limoza lakuti mwezi likung'anamula vyose viŵiri. Kupima nyengo uku kukapangiska makalendala gha mwezi na zuŵa agho ghakaŵa ghanandi mu mbiri, kweni ghakupambana. Kalendala ya Cisilamu ya mu vyaka vya m'ma 600 ni ciyelezgero ca kalendala ya mwezi pera, umo myezi kanandi yikwamba na kuwoneka kwa ''hilal'', panji cikweru cakwamba ca mwezi, pa mphepete ya kuthambo. Cakuzirwa comene caŵa mwezi wakuzura, uwo ukusekelerika mu makalendala na midawuko yinandi, nga ni Vesak ya Ŵabuda. Mwezi wakuzura pafupi na nyengo ya kuvuna ukuchemeka mwezi wa vuna, ndipo ukusekelerika na visangalalo nga ni Cisangalalo ca Mwezi wa Vuna ca kalendala ya mwezi ya Ŵacayina, cisangalalo caciŵiri pa kuzirwa pamanyuma pa Caka Ciphya ca Ŵacayina. === Kulongoreka mu Midawuko === Ŵanthu ŵajambula mwezi kufuma mu nyengo za kale, nga umo vithuzi vya vyaka 40,000 ivyo vyajumpha na malemba gha vyaka masauzandi ghanayi pambere Khristu vikulongolera. Msandi wa nyenyezi na mulembi wa ndakatulo wakale comene uyo zina lake likumanyikwa, Enheduanna, wasembe mukulu wa Ŵakkadi wa ciuta wa mwezi Nanna/Sin na mwana wa Sargon Mukulu, wakalondezganga mwezi na kulemba ndakatulo za mwezi. ==== Cikweru ==== Pa kulongora mwezi, comene kawonekero kake, cikweru (🌙) caŵa cimanyikwiro cakuwerezgeka mu midawuko yinandi kufuma vyaka 3,000 pambere Khristu, panyake kale comene na nyanga za ng'ombe zanalume mu vithuzi vya mu mapanga vya vyaka 40,000 ivyo vyajumpha. Mu malembo nga ni gha Ŵacayina, cikweru casintha kuŵa cimanyikwiro 月, lizgu la mwezi, ndipo mu Eguputo wa kale cikaŵa cimanyikwiro 𓇹, cakung'anamula mwezi, ndipo cikalembeka nga ni zina la ciuta wa mwezi Iah. Mu vithuzi, cikweru cikagwiliskirikanga ntchito mu Mesopotamiya nga ni cimanyikwiro cikulu ca Nanna/Sîn, ciuta wa mwezi wa Ŵasumeri ŵa kale, uyo wakaŵa awiske wa Inanna/Ishtar, ciuta mwanakazi wa cibwe ca Venasi (wakulongoreka na nyenyezi ya Ishtar ya minyanga 8), na Utu/Shamash, ciuta wa zuŵa (wakulongoreka nga ni cimbale), ndipo ŵatatu wose kanandi ŵakulongoreka pafupi na pafupi. Nanna/Sîn, nga ni ŵaciuta ŵanyake ŵa mwezi, wakulongoreka nga ni ciuta wa nyanga, na vyakuvwara vya mutu panji vingoma vya mawonekero gha cikweru. Kanozgero kapadera ka cikweru na nyenyezi (☪️) kakufuma ku Nyengo ya Mkuŵa, ndipo kakulongora zuŵa na mwezi, panji mwezi na cibwe ca Venasi, pamoza. Kufuma apo kagwiliskiro ka nyenyezi na cikweru kakathandazgika, ndipo kakaŵa cimanyikwiro cakumanyikwa ca Cisilamu (nga ni ''hilal'' ya kalendala ya Cisilamu) na ca vyaro vinandi. ==== Ubale Unyake ==== Vimanyikwiro vya mwezi, malo ghapacanya ghakuŵala na ''maria'' ghakufipa, vyawoneka na midawuko yakupambana nga ni mawonekero ghakupambana. Mawonekero agha ni pakati pa ghanyake Munthu wa mu Mwezi panji Kalulu wa Mwezi (mwaciyelezgero mu majandulo gha Ŵacayina na gha Ŵaamerika ŵa malo agho). Mu nyengo yapakati pa caro cose, mwezi ukaŵa wakuzirwa mu midawuko pa nkhani nga ni ndakatulo za citemwa, uchimi, na maghanoghano gha ucizgi. Mu ''alchemy'' ya Kumanjiliro, mwezi ukakolerananga na siliva, apo golide likakolerananga na zuŵa. === Kulongoreka mu Midawuko ya Mazuŵa Ghano === Kawonero ka mwezi mu nyengo ya mazuŵa ghano kakhwaskika na astronome ya vilaŵiskiro vya kutali. Maghanoghano ghaphya agha ghakapangiska vinthu vya midawuko, kukoleranya maghanoghano gha citemwa pa mwezi na nkhani zakupeka nga ni nkhani zakupeka za kasandiro izo zikuyowoya za mwezi. Pamanyuma, maulendo gha mlengalenga ghakiziska nyengo ya mlengalenga, iyo yikapanga, comene na kufika kwakwamba pa mwezi, vyakufiska vya mbiri ku ŵanthu wose, ivyo vikulongoreka mu vithuzi vya caro capasi kufuma kutali na kuzizwa uko kukuchemeka "overview effect". Ici capelekezgeka na maghanoghano gha ŵanthu na ghakususka pa ubale wa midawuko na wa dango wa ŵanthu na mwezi, comene nga ni cinthu ca ufumu wakuthandazga mazaza, nga mu Mphikizgano wa Mlengalenga, na nga ni cinthu ca ukoloni kwizira mu kuguliska vyuma vya mwezi. Ndakatulo ya 1970 "Whitey on the Moon" yikamanyikwa comene cifukwa ca kulongora maghanoghano ghakususka agha. Maghanoghano ghanyake ghayowoya za kawiro ka mwezi, kuwuska nkhani nga ni kuvikilira mwezi na kuwugwiliskira ntchito mwakuti ukhalilire, kuwona mwezi nga ni cuma cakugaŵana. Mu 2021, 20 Vuna likaŵa Zuŵa la Mwezi la Pakati pa Vyaro, zuŵa la kufika kwakwamba kwa ŵanthu pa mwezi. === Vyakufumapo vya Mwezi pa Ŵanthu === Vyakufumapo vya mwezi ni ubale uwo ukughanaghanirika pakati pa nyengo zinyake za ndondomeko ya mwezi ya mazuŵa pafupifupi 29.5, na nkhalo na kusintha kwa thupi la ŵanthu pa caro capasi. Ndondomeko za mwezi zili na vyakufumapo vikulu pa midawuko ya ŵanthu, kweni palije ukaboni wakukhora wakuti ndondomeko izi zikukhwaska thupi la ŵanthu. Mwezi wakolerana kwa nyengo yitali na uchindere na kusoŵa vinjeru; mazgo gha Cingelezi ''lunacy'' na ''lunatic'' ghakufuma ku zina la Cilatini la mwezi, ''Luna''. Ŵapenda vinjeru Aristotle na Pliny Mulara ŵakayowoyanga kuti mwezi wakuzura ukwiziska uchindere ku ŵanthu ŵanyake, ŵakugomezga kuti wongo, uwo ni maji comene, ukwenera kukhwaskika na mwezi na nkhongono yake pa kuzuzga kwa maji, kweni nkhongono ya kukoka ya mwezi njicoko comene kukhwaska munthu yumoza. Mu ŵanthu ŵa mazuŵa ghano, vyakufumapo vya mwezi vyayowoyeka kuti vikupangiska kusazgikira kwa ŵanthu ŵakunjira mu vipatala vya ŵalwari ŵa wongo, ngozi za pa misewu, kukomana, panji kujikoma pa mwezi wakuzura, kweni mazgo agha ghalongoreka kuŵa ghautesi na kusanda kwakujumpha 37. [[Category:Chibwe|*]] 5nrjb5okfeoyp0tmam2l3dek27lxnch 0 4372 123462 22732 2026-11-03T12:08:33Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123462 wikitext text/x-wiki [[File:Zea mays - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-283.jpg|thumb|250px|Cingoma]] [[File:Corncobs.jpg|thumb|250px|Vingoma]] [[File:Zea mays fraise MHNT.BOT.2011.18.21.jpg|thumb|''Zea mays "fraise"'']] [[File:Dent Corn 'Oaxacan Green' (Zea mays) MHNT 2.jpg|thumb|''Zea mays "Oaxacan Green"'']] [[File:Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese' MHNT.BOT.2015.34.1.jpg|thumb|''Zea mays "Ottofile giallo Tortonese”'']] '''Cingoma''' (''Zea mays'') ni [[Vyakumela|cakumera]] citali ca utheka ico cikupanga mbuto za vyakulya. Cikaŵetika na ŵanthu ŵa kale ŵa ku Mexico ya kumwera. Cingoma cikuthemba ŵanthu kuti cipandike. Kufuma apo cikafika ku vigaŵa vinyake vya caro capasi, caŵa cakulya cikulu mu vigaŵa vinandi vya caro capasi, ndipo cikupangika cinandi kuluska tirigu na mpunga. Cingoma cinandi cikugwiliskirika ntchito nga ni cakurya ca viŵeto. Cingoma cikulimika pa caro cose capasi; cikupangika cinandi pa caka kuluska mbuto yiliyose. Mu 2020, cingoma cikapangika matani biliyoni 1.1 pa caro cose capasi. [[Category:Vyakumela]] gyvuxnljeyp96pkrl2hajm0fk8styib 123653 123462 2026-11-03T17:55:01Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123653 wikitext text/x-wiki [[File:Zea mays - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-283.jpg|thumb|250px|Cingoma]] [[File:Corncobs.jpg|thumb|250px|Vingoma]] [[File:Zea mays fraise MHNT.BOT.2011.18.21.jpg|thumb|''Zea mays "fraise"'']] [[File:Dent Corn 'Oaxacan Green' (Zea mays) MHNT 2.jpg|thumb|''Zea mays "Oaxacan Green"'']] [[File:Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese' MHNT.BOT.2015.34.1.jpg|thumb|''Zea mays "Ottofile giallo Tortonese”'']] '''Cingoma''' (''Zea mays''), panji ''corn'' mu Cingelezi ca Amerika, ni [[Vyakumela|cakumera]] citali na cakukhora ca mtundu wa utheka ico cikupanga mbuto za vyakulya. Ntonga ya mahamba ya cakumera ici yikupanga maluŵa gha ŵanalume panji visisi, ivyo vikupanga ufu wa maluŵa, na maluŵa gha ŵanakazi agho ghakuchemeka vingoma. Vingoma vikupeleka mbuto. Mu mitundu ya malonda ya mazuŵa ghano, mbuto izi kanandi nza mtundu wa cikasu panji zakutuŵa; mitundu yinyake yingaŵa ya mitundu yinandi. Cingoma cikaŵetika na ŵanthu ŵa kale ŵa ku Mexico ya kumwera pafupifupi vyaka 9,000 ivyo vyajumpha kufuma ku ''teosinte'' ya mu thengere. Ŵanthu ŵa kale ŵa Amerika ŵakacipandanga pamoza na nyemba na maungu mu ndondomeko ya "Ŵadumbu Ŵatatu". Cingoma cikuthemba ŵanthu kuti cipandike. Kufuma pa kusinthana kwa Columbus, caŵa cakulya cikulu mu vigaŵa vinandi vya caro capasi, ndipo cingoma cose ico cikupangika cikujumpha tirigu na mpunga. Cingoma cinandi cikugwiliskirika ntchito nga ni vyakulya vya viŵeto, kwali nga ni mbuto panji cakumera cose, ico cingamangika nga ni vyakulya vya viŵeto panji kupangika kuŵa ''silage''. Mitundu ya shuga yinandi, yakuchemeka cingoma ca shuga, yikulimika kuti ŵanthu ŵarye, apo mitundu ya minda yikugwiliskirika ntchito pa vyakulya vya viŵeto, ufu wa cingoma, sitachi, shuga wa cingoma, mafuta gha cingoma, moŵa nga ni ''bourbon whiskey'', na vinthu vya usungunu kusazgapo ethanol na vyakotchera vinyake vya vyamoyo. Cingoma cikulimika pa caro cose capasi; cikupangika cinandi pa caka kuluska mbuto yiliyose. Mu 2020, cingoma cikapangika matani biliyoni 1.1 pa caro cose capasi. Cikukhwaskika na vibenene na nthenda zinandi; vibenene viŵiri vikulu, cibenene ca Ulaya ico cikuboola ntonga na mphutsi za misisi, vyose viŵiri vikutayiska madola biliyoni yimoza caka ciliconse mu United States. Kuŵeta vyakumera kwa mazuŵa ghano kwasazgira comene vyakupangika na uwemi nga ni vyakukhozga thupi, kuzizipizga cilala, na kuzizipizga vibenene na nthenda. Cingoma cinandi sono cili na vyakuhara vyakusinthika. Nga ni cakulya, cingoma cikugwiliskirika ntchito kupanga vyakulya vinandi kusazgapo ''tortilla'' na ''tamale'' za Mexico, ''polenta'' ya Italy, na ''grits'' za Amerika, na nsima mu Malaŵi na kunyake mu Afilika. Purotini ya cingoma njicoko pa ma''amino acid'' ghanyake ghakukhumbikwa, ndipo ''niacin'' iyo yilimo yikuŵa yakugwiliskirika ntchito pera para yafumyika na ''alkali''. Mu Amerika Yapakati ya kale, cingoma cikasopeka nga ni ciuta wa cingoma ndipo cikajambulika mu vithuzi vya malibwe. == Malongosoro == Cingoma ni utheka utali wa caka cimoza wa ntonga yimoza, ulitali kufuma mamita 1.2 mpaka 4. Mahamba ghatali na ghafupi ghakufuma ku mafundo, limoza limoza ku mbali zakupambana za ntonga. Cingoma cili na maluŵa gha ŵanalume na gha ŵanakazi ghakupambana pa cakumera cimoza. Pacanya pa ntonga pali visisi, maluŵa gha ŵanalume; ghakufumiska ufu wa maluŵa, uwo ukuthandazgika na mphepo. Maluŵa gha ŵanakazi, pasi pa ntonga kufuma ku visisi, ghakuwoneka dankha nga ni sisi lakupepuka, sisi limoza pa duŵa lililose la wanakazi, ilo likusanduka mbuto para lapokera ufu wa maluŵa. Maluŵa ghose gha wanakazi ghakusanduka cingoma, cakuphimbika na vigaŵa vinandi vya mahamba (makoko). Hamba la cingoma ndilo hamba ilo likukolerana comene na cingoma cinyake ico cikukura. Hamba ili na agho ghali pacanya pake ghakupeleka kujumpha vigaŵa vitatu pa vinayi vya sitachi iyo yikuzuzga mbuto. Mbuto kanandi nza cikasu panji zakutuŵa mu mitundu ya mazuŵa ghano; mitundu yinyake yili na mbuto za malalanje, zakufiira, za nthaka, za buluu, za pepo, panji zakufipa. Zikunozgeka mu mizere 8 mpaka 32 kuzunguliya cisonga; pangaŵa mbuto mpaka 1,200 pa cingoma cikulu. Mtundu wa cikasu ukufuma ku ma''carotenoid''; wakufiira ukufuma ku vinthu vinyake, ndipo mitundu ya malalanje na yiŵisi yingaŵa na kusazganika kwa mitundu iyi. Cingoma cikukhumba mausiku gha utali unyake kuti cipange maluŵa. Kupanga maluŵa kukukhumba so mazuŵa ghakufunda ghakukwana pacanya pa 10 °C. Kupanga maluŵa kukulongozgeka na vyakuhara. Mitundu ya ku tropiki yingaŵa na suzgo para yalimika kutali na mzere wapakati, cifukwa mazuŵa ghatali ghangapangiska vyakumera kukura vitali m'malo mwa kupanga mbuto pambere nyengo ya kuzizima yindize. Kweni kukura vitali luŵiro kungaŵa kwiwemi pa kupanga vyakotchera. Ntonga ziphya za cingoma zikuwunjika mankhwala ghankhongono gha kukoma tuzirombo, agho ghakucivikilira ku vibenene vinandi. Cifukwa misisi yake njambura kuzika, cingoma cili pa ngozi ya cilala, cikuzizipizga yayi dongo lambura vyakulya, ndipo cingazuka na mphepo zikulu. Ufu wa maluŵa ungiziska ulwari wa kukhwasula, kweni unandi ukuwira mu mamita ghacoko kufuma ku visisi, ntheura ngozi njikulu ku ŵantchito ŵa mu minda pera. == Vyakuhara == Cingoma cili na vigaŵa 20 vya vyakuhara. Magaŵa 83 pa 100 gha kupambana kwa vyakuhara vyake ghakufuma ku ''teosinte'' ya kale, comene cifukwa mitundu ya Zea yingatorana na yinyake. Barbara McClintock wakagwiliskira ntchito cingoma kusimikizga ghanoghano lake la "vyakuhara vyakudumpha", ilo wakapokera nalo Mphoto ya Nobel mu 1983. Cingoma cicali cakuyelezgera cakuzirwa pa kasandiro ka vyakuhara na kukura kwa vyamoyo. Malemba gha Vyakuhara vya Cingoma ghakulipirika na Unduna wa Ulimi wa United States (USDA) kovwira kusanda cingoma. Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kunozga Cingoma na Tirigu ukusunga mitundu yinandi ya cingoma iyo yayezgeka pa kuzizipizga vibenene. Mu 2005, mawupu gha U.S. ghakapanga gulu la kusanda vyakuhara vyose vya cingoma, ndipo ntchito iyi yikamalizgika mu 2008. Mu 2009, gulu likapharazga vyakusangika. Vyakuhara vyose, ivyo magaŵa 85 pa 100 ni vyakuhara vyakudumpha, vili na vyakuhara 32,540. == Kagaŵiro == === Mbumba ya Kuwaro === Cingoma cikukolerana pafupi na mapira, ndipo kutali comene na mpunga na tirigu, ivyo vili mu gulu linyake likulu la utheka. Cikukolerana so pafupi na Tripsacum. === Cingoma na Teosinte === Cingoma ni mtundu wakuŵetika wa mitundu yinayi ya ''teosinte'', ŵabali ŵake ŵa mu thengere. ''Teosinte'' yingaŵa kuti yikagwiliskirikanga ntchito na ŵakusaka na ŵakutola cifukwa yikasimikizganga vyakulya vyawo, pakuti yingakolerana na kusintha kwa nyengo na malo. Ghanoghano lakuti cingoma cikafuma ku ''teosinte'' likasacizgika na msandi wa vyakumera wa Russia Nikolai Vavilov mu 1931, na msandi wa Amerika George Beadle mu 1932. Vyakumera viŵiri ivi vikuwoneka mwakupambana, cingoma cili na ntonga yimoza yitali na mahamba ghanandi ndipo ''teosinte'' ni cakumera cifupi ca minthavi yinandi. Kupambana uku kukulongozgeka comene na vyakuhara viŵiri pera. Pakumalira kwa ma 1930, Paul Mangelsdorf wakasacizga kuti cingoma ca panyumba cikafuma ku kusazganika kwa cingoma cinyake ca mu thengere na Tripsacum; ghanoghano ili lasuskika na kupima kwa vyakuhara kwa mazuŵa ghano. Mu 2004, John Doebley wakasanga kuti ''teosinte'' ya Balsas, ya mu dambo la mlonga wa Balsas mu Mexico, ndiyo yikuyana comene na cingoma ca mazuŵa ghano mu vyakuhara. Pakati pa dambo ili ndipo cingoma cikaŵetika dankha. Vilwero vya malibwe vya kusira na vyakusyala vya cingoma vyasangika mu phanga pafupi na Iguala, mu malo gha vyaka 8,700. Doebley na ŵanyake ŵakalongora mu 2002 kuti cingoma cikaŵetika kamoza pera, pafupifupi vyaka 9,000 ivyo vyajumpha, ndipo pamanyuma cikathandazgika mu Amerika yose. Ufu wa maluŵa gha cingoma wa vyaka 7,300 wasangika mu mphepete ya Caribbean. Cingoma ca kale cikalimikanga mu Mexico ya kumwera, Amerika Yapakati, na kumpoto kwa Amerika ya Kumwera vyaka 7,000 ivyo vyajumpha. Vingoma vya kale vyakusangika mu phanga la Guila Naquitz mu Oaxaca nvya vyaka pafupifupi 6,250; vya kale comene kufuma ku mapanga pafupi na Tehuacan nvya vyaka 5,450. === Kuthandazgika Kumpoto === Pafupifupi vyaka 4,500 ivyo vyajumpha, cingoma cikamba kuthandazgika kumpoto. Cikalimika dankha mu New Mexico na Arizona pafupifupi vyaka 4,100 ivyo vyajumpha. Mu vyaka 1,000 vyakwamba vya mumuwilo wa Khristu, kulima cingoma kukathandazgika comene kumpoto. Kulima na kurya cingoma kukulu mu Amerika ya Kumpoto ya kumafumiro kukamba pafupifupi 900 mumuwilo wa Khristu. Ŵanthu ŵa kale ŵa Amerika ŵakadumula nkholongo zikulu na madimba gha utheka kuti ŵalime cingoma. Kusazgikira kwa kulima cingoma vyaka 500 mpaka 1,000 ivyo vyajumpha kukakolerana na kucepa kwa nkhono za maji ghawemi, izo zikukhwaskika luŵiro na kusintha kwa malo. === Mazina === Zina la Cingelezi lakuti ''maize'' likufuma ku Cisipanya ''maíz'', kufuma ku Citaíno ''mahis''. Carl Linnaeus wakagwiliskira ntchito zina ili mu ''Zea mays''. Zina lakuti ''maize'' likutemweka mu kasandiro na pa caro cose cifukwa likung'anamula mbuto iyi pera, kupambana na ''corn'', ilo lili na ng'anamulo zinandi kuyana na malo. Vyaro vinandi vikugwiliskira ntchito ''maize'', ndipo ''corn'' likugwiliskirika ntchito comene mu U.S. na vyaro vinyake vicoko vya Cingelezi. Mu vyaro ivyo vikugwiliskira ntchito ''maize'', lizgu lakuti ''corn'' lingang'anamula mbuto yiliyose, nga ni tirigu mu Ungelezi. Kagwiliskiro ka ''corn'' pa cingoma kakamba nga ni kufupiska kwa "Indian corn" mu Amerika ya Kumpoto mu vyaka vya m'ma 1700. Mu Citumbuka, lizgu lakuti ''cingoma'' likugwiliskirika ntchito pa cakumera na pa cisonga. Msandi wa mbiri ya vyakulya Betty Fussell wakulemba kuti kuyowoya lizgu lakuti ''corn'' nkhunjira mu kung'anamulika kwautesi kwa ciyowoyero na mbiri. Nga ni Ŵangelezi, Ŵasipanya ŵakachema cingoma kuti ''panizo'', lizgu la mbuto zose, nga umo Ŵaitaliya ŵakacitira na ''polenta''. Ŵangelezi pamanyuma ŵakacichema "tirigu wa Turkey" panji "corn wa Ŵaindiya". Mawupu gha pakati pa vyaro ghakuwona ''maize'' kuŵa zina liwemi. Lizgu ili likugwiliskirika ntchito na Wupu wa Vyakulya na Ulimi wa UN, na mu mazina gha mawupu ghanandi gha cingoma mu Mexico, India, Australia, Nigeria, Ghana, South Africa, na Zimbabwe. Mu United States, ''maize'' na ''corn'' ghangagwiliskirika ntchito mwakusinthana. == Kulima == === Kukura pambere pa Columbus === Cingoma cikukhumba ŵanthu kuti cipandike. Mbuto za ''teosinte'' zikuwa ku cisonga zekha, kweni za cingoma ca panyumba yayi. Cingoma cose cikafuma ku kuŵetika kamoza mu Mexico ya kumwera pafupifupi vyaka 9,000 ivyo vyajumpha. Mitundu ya kale comene iyo yicalipo ni ya mapiri gha Mexico. Cingoma cikathandazgika kufuma apa kuya ku malo ghapasi na mu Amerika yose mu nthowa ziŵiri zikulu. Cikafika mu mapiri gha Ecuador vyaka 8,000 ivyo vyajumpha panji kujumpha, mu Amerika Yapakati ya pasi pofika vyaka 7,600 ivyo vyajumpha, na mu madambo gha mapiri gha Colombia pakati pa vyaka 7,000 na 6,000 ivyo vyajumpha. Vyakumera vyakwamba vya cingoma vikapanga cingoma cimoza cicoko pa cakumera. Ŵaolmec na Ŵamaya ŵakalima mitundu yinandi ya cingoma mu Amerika Yapakati yose; ŵakaciphika, kucisira na kucinozga mwa ''nixtamalization''. Pofika vyaka 3,000 ivyo vyajumpha, cingoma cikaŵa pakati pa mdawuko wa Ŵaolmec, kusazgapo kalendala, ciyowoyero, na majandulo ghawo. Ŵamapuche ŵa Chile ŵakalimanga cingoma pamoza na ''quinoa'' na mbatata pambere Ŵasipanya ŵandize. Pambere Ufumu wa Inca undakure, cingoma cikaguliskikanga na kunyamulika mpaka kumwera ku Argentina, panyake kufuma ku Chile kujumpha mapiri gha Andes. === Kusinthana kwa Columbus === Pamanyuma pa kufika kwa Ŵaulaya mu 1492, Ŵasipanya ŵakaryanga cingoma, ndipo ŵakupenja na ŵalonda ŵakaciwezgera ku Ulaya. Ŵasipanya ŵakatemwanga comene cingwa ca tirigu kuluska cingoma. Ufu wa cingoma ukagwiliskirikanga ntchito yayi pa cingwa ca mgonelo, cifukwa pa nyengo iyo ŵakagomezganga kuti tirigu pera ndiyo yingasanduka thupi la Khristu. Cingoma cikathandazgika ku caro cose cifukwa cingakura mu nyengo zakupambana. Cikalimika mu Spain vyaka makhumi ghacoko pamanyuma pa maulendo gha Columbus ndipo pamanyuma cikathandazgika ku Italy, Afilika ya Kumanjiliro, Philippines na kunyake. Pofika vyaka vya m'ma 1600, cikaŵa cakulya ca ŵalimi ŵakavu mu Ulaya ya Kumwera. Pofika vyaka vya m'ma 1700, cikaŵa cakulya cikulu ca ŵalimi ŵa France ya kumwera na Italy, comene nga ni ''polenta'' mu Italy. Apo cingoma cikanjizgika mu ulimi wa Kumanjiliro, cikapokereka makola cifukwa ca kupanga kunandi. Kweni luŵiro suzgo likulu la kusoŵa vyakulya vyakukwana likawoneka kulikose uko cikaŵa cakulya cikulu. Ŵanthu ŵa kale ŵa Amerika ŵakasambira kunyika cingoma mu maji gha ''alkali'', ghakupangika na milota na laimu, kufuma pafupifupi 1200–1500 pambere Khristu. Ŵakacitanga nthena kuti ŵawuskepo makoko, kweni ici cikafumiska so ''niacin'', vitamini B, iyo kusoŵa kwake kukwiziska nthenda ya ''pellagra''. Apo nthowa iyi na kurya vyakulya vyakupambana vikamanyikwa na kugwiliskirika ntchito, ''pellagra'' yikamalira mu vyaro vyakukura. Nthenda iyi yicalipo mu malo gha vyakulya vicoko na mu misasa ya ŵakuthaŵa umo ŵanthu ŵakuthemba cingoma cakupika. === Kuŵeta kwa Kale === Kuŵeta cingoma pambere pa mbiri yakulembeka kukapangiska vyakumera vikulu ivyo vikupanga vingoma vikulu. Kuŵeta kwa mazuŵa ghano kukamba na ŵanthu awo ŵakasankhanga mitundu yakupanga comene mu minda yawo na kuguliska mbuto ku ŵalimi ŵanyake. James L. Reid wakaŵa yumoza mwa ŵakwamba na ŵakupunda comene, ndipo wakapanga Reid's Yellow Dent mu ma 1860. Ntchito izi zakwamba zikathemba kusankha kunandi na kusankha vyakumera pamanyuma pa kutolera ufu wa maluŵa. Ntchito za pamanyuma zikasazgapo kusankha kwa cingoma ku mzere, mitundu yakusazganika kufuma ku mitundu yakuŵetika mu mbumba yimoza, na mitundu yakusazganika kaŵiri ya mitundu yinayi, iyo yikapunda comene. Ndondomeko za kuŵeta za mayunivesite zikaŵa zakuzirwa comene pa kupanga na kunjizga mitundu yakusazganika ya mazuŵa ghano. Kufuma mu ma 1940, mitundu yiwemi comene ya cingoma yaŵa mitundu yakusazganika ya mbumba yakwamba kufuma ku mitundu iyo yanozgeka pa vimanyikwiro vinyake, nga ni vyakupangika, vyakukhozga thupi, kuzizipizga cilala, vibenene na nthenda. Kuŵeta kwa kale na kusintha vyakuhara vyose viŵiri vyasazgira vyakupangika na kucepeska khumbo la minda, mankhwala gha vibenene, maji, na feteleza. Pali ukaboni wakususkana pa usange nkhongono ya cakumera cimoza kupanga yasazgikira mu vyaka makhumi vyaumaliro. Ici cikulongora kuti kusintha kwa vyakupangika kukukolerana na kupendama kwa mahamba, kuleka kuwa, kuzizipizga kulimika pafupi na pafupi, kuzizipizga nthenda na vibenene, na vimanyikwiro vinyake vya ulimi. Mitundu yinyake ya cingoma yaŵetika kuti yipange vingoma vinandi; izi ndizo zikupanga "vingoma vicoko" ivyo vikurika nga ni dende mu vyakulya vya Asiya. Mtundu wa maluŵa luŵiro wakuchemeka cingoma cicoko ukapangika kovwira kusanda, cifukwa mbumba zinandi zingasangika mu caka cimoza. Mtundu unyake wa olotón wakolerana na tuvinyama tucoko twa kukora naitirojeni, utu tukupeleka ku cakumera magaŵa 29–82 pa 100 gha naitirojeni yake. Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kunozga Cingoma na Tirigu (CIMMYT) ukwendeska ndondomeko ya kuŵeta kwa kale kuti upeleke mitundu yiwemi, kufuma mu ma 1980. Mbuto za mitundu yakusazganika zikuthandazgika mu Afilika kwizira mu ntchito yake ya Cingoma Cakuzizipizga Cilala ca Afilika. Mitundu ya kale ya ku tropiki yicali kasupe wakuzirwa kweni wambura kugwiliskirika ntchito makola wa vyakuhara vya kuzizipizga nthenda na vibenene. Vyakuhara ivi vingasazgika mu mitundu yakupanga comene. Vyakuhara vyambura kusangika kanandi vya cilato ici vikasangika na Dao na Sood mu 2014. Mu 2018, Zerka Rashid wa CIMMYT wakasanga vigaŵa viphya vya vyakuhara ivyo vikuzizipizga nthenda ya mahamba ya mapira. === Kusintha Vyakuhara === Cingoma cakusintha vyakuhara cikaŵa cimoza mwa vyakulya 26 vyakusintha vyakuhara ivyo vikalimikanga pa malonda mu 2016. Cinandi comene ni cingoma ca Bt. Cingoma cakusintha vyakuhara cikulimika kufuma 1997 mu United States na Canada; pofika 2016, magaŵa 92 pa 100 gha cingoma ca U.S. ghakaŵa ghakusintha vyakuhara. Mu 2011, cingoma cakuzizipizga mankhwala gha masongole na cakuzizipizga vibenene cikalimikanga mu vyaro vyakujumpha 20. Mu Lupya 2000, vyakulya vya mtengo wa madola mpaka miliyoni 50 vikawezgereka cifukwa vikaŵa na cingoma cakusintha vyakuhara ca Starlink, ico cikazomerezgeka pa vyakulya vya viŵeto pera. === Kulima === Cifukwa cikuzizipizga kuzizima yayi, mu malo gha nyengo yapakati cingoma cikwenera kupandika mu nyengo ya kufunda kwakwamba. Misisi yake kanandi njambura kuzika, ntheura cakumera cikuthemba unyowevu wa dongo. Pakuti cikugwiliskira ntchito nthowa ya C4 pa usanisinuru, cingoma cikugwiliskira ntchito maji makola kuluska vyakumera vya C3 nga ni soya. Cingoma cikukhwaskika comene na cilala apo sisi likufuma, apo maluŵa ghali pafupi kupokera ufu. Mu United States, vuna liwemi likalongolerekanga usange cingoma cikaŵa "pa makongono pofika 4 Vuna", nangauli mitundu ya mazuŵa ghano kanandi yikujumpha ici. Cingoma ca ''silage'' cikuvunika apo cakumera cicali ciŵisi. Cingoma ca shuga cikuvunika apo mbuto zili mu "nyengo ya mkaka", pamanyuma pa kupokera ufu wa maluŵa kweni pambere sitachi yindapangike. Cingoma ca minda cikusiyika mu munda mpaka nyengo yitali kuti mbuto zikome makola, ndipo nyengo zinyake cikuvunika mu nyengo ya kuzizima panji pakwamba pa nyengo ya kufunda. Kuzirwa kwa unyowevu wa dongo wakukwana kukuwoneka mu vigaŵa vinandi vya Afilika, uko cilala ca nyengo zinyake kanandi cikunanga cingoma na kwiziska njara. Nangauli cikulimika comene mu nyengo zakunyowa na zakufunda, cingakura mu nyengo zakuzizima, zakufunda, zakomira panji zakunyowa, ntheura ni cakumera cakuzizipizga comene. Ŵanthu ŵa kale ŵa Amerika ŵakapandanga cingoma mu tumapiri tucoko twa dongo, mu ndondomeko ya Ŵadumbu Ŵatatu. Cingoma cikakhazganga nyemba; nyemba zikapelekanga naitirojeni kufuma ku mabakiteriya agho ghakukhala pa misisi yawo; ndipo maungu ghakaphimbanga dongo kukanizga masongole na kufumbuka kwa maji. === Kuvuna === Cingoma ca shuga, ico cikuvunika pambere pa cingoma ca mbuto, cikukhwima mu mazuŵa 60 mpaka 100 kuyana na mtundu. Vuna litali la cingoma ca shuga lingapangika mwa kupanda mitundu iyo yikukhwima luŵiro na pacoko pacoko, panji kupanda vigaŵa vyakupambana pa masabata ghaŵiri ghaliwose. Cingoma ico cikuvunika nga ni mbuto cingasiyika mu munda nyengo yitali, nanga ni myezi, pamanyuma pakuti canozgeka; cingavunika na kusungika mu makoko usange cikomira. Kuyana na Unduna wa Ulimi wa U.S., mu vyaka 40 kufuma 1855 mpaka 1894, ntchito iyo yikakhumbikwanga kupanga cipimo cimoza ca cingoma yikacepa kufuma maora ghanayi na maminiti 34 mpaka maminiti 41 pera. Pambere pa 1940, cingoma cinandi mu Amerika ya Kumpoto cikavunikanga na mawoko. Ici cikakhumbanga ŵantchito ŵanandi na visangalalo vya pamoza vya kusenda. Kufuma mu ma 1850, makina ghanyake ghakamba kovwira. Pa mawoko panji na makina, cingoma cose cikuvunika, ndipo cikukhumba ntchito yinyake ya kufumyamo mbuto. Vingoma vyose kanandi vikasungikanga mu nkhokwe. Mazuŵa ghano nkhokwe izi zili zicoko cifukwa minda yinandi ya mazuŵa ghano yikuvuna mbuto na makina ghakulu na kuzisunga mu matanki. Makina agha ghakudumula ntonga yayi; ghakuyiguza waka pasi, ndipo yikusyala pasi kuŵa feteleza wa dongo. Makina ghakupatula makoko na cisonga, ghakusunga mbuto pera. === Kusunga Mbuto === Kukomeska nkhwakuzirwa kuvikilira panji kucepeska kunangika na bowa, iyo yikunanga mbuto na poizoni. Usange mbuto zili na unyowevu unandi, vilwero vya kukomeska vikugwiliskirika ntchito mwa kupuzga mphepo yakufunda mu mbuto. Ici cingakhumba nkhongono zinandi za mphepo zakuyaka na magesi. === Kupangika === Cingoma cikulimika comene pa caro cose, ndipo cikupangika cinandi pa caka kuluska mbuto yiliyose. Mu 2020, cingoma cose ca caro capasi cikaŵa matani biliyoni 1.16, ndipo U.S. yikalongozga na magaŵa 31.0 pa 100. China yikapanga magaŵa 22.4 pa 100. Mu Mpupulu 2026, mitengo ya cingoma ya munthazi yikafika pacanya comene kufuma Vuna 2023, cifukwa ŵanthu ŵakalindilira kucepa kwa cingoma ca U.S. na khumbo likulu la caro cose. Lipoti la USDA la Mpupulu 2026 likacepeska kulongolera kwa vyakupangika vya cingoma ca U.S. === Vibenene na Nthenda === Vinthu vinandi vingananga kukura kwa cingoma, kusazgapo vinyama vyambura fupa la msana, masongole, na tuzirombo twa nthenda. Cingoma cili pa ngozi ya nthenda zinandi za bowa, mabakiteriya, na tubungulu. Izo zikuzirwa pa vyacuma ni nthenda za mahamba, za cingoma, na za ntonga. Nthenda zinyake za bowa zikupanga poizoni wakofya nga ni ''aflatoxin''. Mu United States mu 2022, nthenda yakunanga comene yikaŵa ''tar spot'', iyo yikatayiska vipimo miliyoni 116.8. Cingoma cikutaya madola biliyoni yimoza caka ciliconse mu U.S. kufuma ku vibenene viŵiri vikulu, cibenene ca Ulaya cakuboola ntonga na mphutsi za misisi. Cibenene cinyake cikulu ni mbozi ya ''fall armyworm'', iyo yaŵa suzgo likulu so mu Afilika na mu Malaŵi. Cibenene ca ''weevil'' ca cingoma ni cibenene cikulu ca mbuto zakusungika. Mbozi yinyake ni cibenene cikulu ca cingoma mu Asiya. Mphutsi za ''nematode'' nazo zikunanga cingoma. Panyake cakumera ciliconse ca cingoma cili na mphutsi izi, ndipo unandi wawo mu misisi ungaŵa "ukulu comene". Zikupangiska vyakumera kuleka kukura, nyengo zinyake mu munda wose, comene para pali so kusoŵa maji na masongole ghanandi. Vyakumera vinandi vingasuskana na cingoma na kucepeska vyakupangika. Kulaŵilira kungaŵa kuwuskapo masongole na mawoko panji makina, na moto, panji na mankhwala gha masongole. == Kagwiliskiro == === Vyakulya === Cingoma na ufu wa cingoma ni vyakulya vikulu mu vigaŵa vinandi vya caro capasi. Cingoma cikugwiliskirika ntchito kupanga sitachi. Sitachi ya cingoma yingasinthika kupanga shuga wa cingoma. Cingoma cingapangika moŵa wa ''bourbon''. Mafuta gha cingoma ghakufumyika ku mtima wa mbuto. Kale, ŵanakazi ŵa Amerika Yapakati ŵakagwiliskiranga ntchito libwe la kusira kusira cingoma kuŵa ufu. Ŵamama ŵakugwiliskiranga ntchito so cingoma nga ni phala la ŵana ŵakuleka kunkha. Pamanyuma pa kupangika kwa viŵiya vya dongo, Ŵaolmec ŵakamba kuphika cingoma pamoza na nyemba, kusazgira vyakukhozga thupi mu cakulya cikulu. Nangauli cingoma cili na ''niacin'', yikugwiliskirika ntchito mu thupi yayi kwambura ''nixtamalization''. Ŵamaya ŵakagwiliskiranga ntchito ufu uwu kupanga phala na ''tamale''. Cingoma ni cakulya cikulu ca Mexico. ''Masa'' ndiyo cigaŵa cikulu ca ''tortilla'', ''atole'' na vyakulya vinyake vinandi vya Amerika Yapakati. Bowa wa cingoma, wakuchemeka ''huitlacoche'', uwo ukukura pa cingoma, ni cakulya cakutemweka mu Mexico. Ufu wa cingoma ukupangika phala lakukhwima mu midawuko yinandi: ''polenta'' ya Italy, ''angu'' ya Brazil, ''mămăligă'' ya Romania, ''grits'' za U.S., ''pap'' ya South Africa, na sadza, nsima, ugali na mazina ghanyake mu vigaŵa vinyake vya Afilika. Cingoma cikanjizgika mu Afilika na Ŵapwitikizi mu vyaka vya m'ma 1500, ndipo caŵa cakulya cikulu comene ca Afilika. Cingoma ca shuga, mtundu uwo uli na shuga munandi na sitachi yicoko, cikurika cambura kukhwima nga ni cingoma cakuwocha panji cakuphika. === Vyakukhozga Thupi === Mbuto za cingoma ca shuga zaziŵisi zili na magaŵa 76 pa 100 gha maji, 19 gha shuga na sitachi, 3 gha purotini, na 1 gha mafuta. Mu magalamu 100, mbuto za cingoma zikupeleka ma''calorie'' 86 ndipo ni kasupe uwemi wa mavitamini gha B, ''thiamin'', ''niacin'' (usange yafumyika), na ''folate''. Cingoma cili na ma''amino acid'' ghanyake ghakukhumbikwa ghacoko, ndico cifukwa ni kasupe uheni wa purotini. Purotini za nyemba zikukwaniska izo za cingoma. === Vyakulya vya Viŵeto === Cingoma ni kasupe mukulu wa vyakulya vya viŵeto. Mu United States, vyakulya vya viŵeto ni pafupifupi magaŵa 40 pa 100 gha cingoma cose ico cikugwiliskirika ntchito mu caro. Nga ni mbuto, mbuto zakomira zikugwiliskirika ntchito nga ni vyakulya vya viŵeto. Kanandi zikusungika pa cisonga mu nkhokwe, panji kufumyika na kusungika mu matanki. Para mbuto zikugwiliskirika ntchito pa viŵeto, cakumera cinyake cose cingagwiliskirika ntchito pamanyuma nga ni vyakulya, vyakugonapo viŵeto, panji feteleza wa dongo. Para cakumera cose cikugwiliskirika ntchito pa viŵeto, kanandi cikudumulika na kupangika ''silage'', cifukwa ngakugaya makola na ngakunowa ku viŵeto kuluska ivyo vyakomira. Kale, cingoma cikawunjikikanga mu milu pamanyuma pa kuvuna kuti cikome so. Pamanyuma cikasungikanga myezi mpaka cikaperekekanga ku viŵeto. Mu malo gha ku tropiki, cingoma cikuvunika caka cose na kupelekeka ciŵisi ku viŵeto. === Vinthu vya Usungunu === Sitachi ya cingoma yingapangika pulasitiki, nsalu, ulimbo, na vinthu vinyake vinandi vya usungunu. Maji agho ghakufuma pa kusira cingoma na maji ghakugwiliskirika ntchito mu mafakitale na mu kusanda kukuzga tuvinyama tucoko. === Vyakotchera === Cingoma ca viŵeto cikugwiliskirika ntchito pa kufundiska; masitovu ghapadera gha cingoma ghakugwiliskira ntchito cingoma panji makuni ghakusirika kupanga kufunda. Visonga vya cingoma vingagwiliskirika ntchito nga ni vyakotchera. Cingoma cikugwiliskirika ntchito kupanga mafuta gha ethanol. Mtengo wa vyakulya ukukhwaskika na kagwiliskiro ka cingoma pa vyakotchera: kagwiliskiro aka kakusazgira khumbo, ntheura na mtengo wa cingoma. Nyumba ya magesi ya vyakotchera vya vyamoyo ku Strem, mu Austria, yikamba kugwira ntchito mu 2005. == Mu Midawuko ya Ŵanthu == Mu Amerika Yapakati, cingoma cikuwonekera nga ni nkhongono ya umoyo, ndipo cikusopeka nga ni ciuta wa cingoma, kanandi wanakazi. Mu U.S., vingoma vyajambulika pa mizati ya nyumba ya mphala ya caro. Nyumba ya Cingoma mu Mitchell, South Dakota, yikugwiliskira ntchito vingoma vya mitundu yakupambana kupanga vithuzi pa malinga ivyo vikusinthika caka ciliconse. Cithuzi ca simenti ca Munda wa Cingoma mu Dublin, Ohio, cikulongora vingoma mahandiredi mu munda wa utheka. Ntonga ya cingoma na vingoma viŵiri vyakukhwima yikulongoreka pa ndalama ya Croatia ya lipa limoza. Mbuto za cingoma nyengo zinyake zikulongora wofi, cifukwa cingoma cikupelekeka ku nkhuku, izo zikulongora ŵanthu ŵa wofi. Mu myezi pambere pa kuwiska ulongozgi mu Chile mu 1973, ŵakususka Allende ŵakaponyanga cingoma ku malo gha ŵankhondo kuti ŵamuwiske. [[Category:Vyakumela]] t4s52m9f8i9kts0uobrzv0aofhufjtc 123674 123653 2026-11-04T11:31:37Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha Wikidata (tum labels) 123674 wikitext text/x-wiki [[File:Zea mays - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-283.jpg|thumb|250px|Cingoma]] [[File:Corncobs.jpg|thumb|250px|Vingoma]] [[File:Zea mays fraise MHNT.BOT.2011.18.21.jpg|thumb|''Zea mays "fraise"'']] [[File:Dent Corn 'Oaxacan Green' (Zea mays) MHNT 2.jpg|thumb|''Zea mays "Oaxacan Green"'']] [[File:Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese' MHNT.BOT.2015.34.1.jpg|thumb|''Zea mays "Ottofile giallo Tortonese”'']] '''Cingoma''' (''Zea mays''), panji ''corn'' mu Cingelezi ca Amerika, ni [[Vyakumela|cakumera]] citali na cakukhora ca mtundu wa utheka ico cikupanga mbuto za vyakulya. Ntonga ya mahamba ya cakumera ici yikupanga maluŵa gha ŵanalume panji visisi, ivyo vikupanga ufu wa maluŵa, na maluŵa gha ŵanakazi agho ghakuchemeka vingoma. Vingoma vikupeleka mbuto. Mu mitundu ya malonda ya mazuŵa ghano, mbuto izi kanandi nza mtundu wa cikasu panji zakutuŵa; mitundu yinyake yingaŵa ya mitundu yinandi. Cingoma cikaŵetika na ŵanthu ŵa kale ŵa ku Mexico ya kumwera pafupifupi vyaka 9,000 ivyo vyajumpha kufuma ku ''teosinte'' ya mu thengere. Ŵanthu ŵa kale ŵa Amerika ŵakacipandanga pamoza na nchunga na nyungu mu ndondomeko ya "Ŵadumbu Ŵatatu". Cingoma cikuthemba ŵanthu kuti cipandike. Kufuma pa kusinthana kwa Columbus, caŵa cakulya cikulu mu vigaŵa vinandi vya caro capasi, ndipo cingoma cose ico cikupangika cikujumpha tirigu na mpunga. Cingoma cinandi cikugwiliskirika ntchito nga ni vyakulya vya viŵeto, kwali nga ni mbuto panji cakumera cose, ico cingamangika nga ni vyakulya vya viŵeto panji kupangika kuŵa ''silage''. Mitundu ya shuga yinandi, yakuchemeka cingoma ca shuga, yikulimika kuti ŵanthu ŵarye, apo mitundu ya minda yikugwiliskirika ntchito pa vyakulya vya viŵeto, ufu wa cingoma, sitachi, shuga wa cingoma, mafuta gha cingoma, moŵa nga ni ''bourbon whiskey'', na vinthu vya usungunu kusazgapo ethanol na vyakotchera vinyake vya vyamoyo. Cingoma cikulimika pa caro cose capasi; cikupangika cinandi pa caka kuluska mbuto yiliyose. Mu 2020, cingoma cikapangika matani biliyoni 1.1 pa caro cose capasi. Cikukhwaskika na vibenene na nthenda zinandi; vibenene viŵiri vikulu, cibenene ca Ulaya ico cikuboola ntonga na mphutsi za misisi, vyose viŵiri vikutayiska madola biliyoni yimoza caka ciliconse mu United States. Kuŵeta vyakumera kwa mazuŵa ghano kwasazgira comene vyakupangika na uwemi nga ni vyakukhozga thupi, kuzizipizga cilala, na kuzizipizga vibenene na nthenda. Cingoma cinandi sono cili na vyakuhara vyakusinthika. Nga ni cakulya, cingoma cikugwiliskirika ntchito kupanga vyakulya vinandi kusazgapo ''tortilla'' na ''tamale'' za Mexico, ''polenta'' ya Italy, na ''grits'' za Amerika, na nsima mu Malaŵi na kunyake mu Afilika. Purotini ya cingoma njicoko pa ma''amino acid'' ghanyake ghakukhumbikwa, ndipo ''niacin'' iyo yilimo yikuŵa yakugwiliskirika ntchito pera para yafumyika na ''alkali''. Mu Amerika Yapakati ya kale, cingoma cikasopeka nga ni ciuta wa cingoma ndipo cikajambulika mu vithuzi vya malibwe. == Malongosoro == Cingoma ni utheka utali wa caka cimoza wa ntonga yimoza, ulitali kufuma mamita 1.2 mpaka 4. Mahamba ghatali na ghafupi ghakufuma ku mafundo, limoza limoza ku mbali zakupambana za ntonga. Cingoma cili na maluŵa gha ŵanalume na gha ŵanakazi ghakupambana pa cakumera cimoza. Pacanya pa ntonga pali visisi, maluŵa gha ŵanalume; ghakufumiska ufu wa maluŵa, uwo ukuthandazgika na mphepo. Maluŵa gha ŵanakazi, pasi pa ntonga kufuma ku visisi, ghakuwoneka dankha nga ni sisi lakupepuka, sisi limoza pa duŵa lililose la wanakazi, ilo likusanduka mbuto para lapokera ufu wa maluŵa. Maluŵa ghose gha wanakazi ghakusanduka cingoma, cakuphimbika na vigaŵa vinandi vya mahamba (makoko). Hamba la cingoma ndilo hamba ilo likukolerana comene na cingoma cinyake ico cikukura. Hamba ili na agho ghali pacanya pake ghakupeleka kujumpha vigaŵa vitatu pa vinayi vya sitachi iyo yikuzuzga mbuto. Mbuto kanandi nza cikasu panji zakutuŵa mu mitundu ya mazuŵa ghano; mitundu yinyake yili na mbuto za malalanje, zakufiira, za nthaka, za buluu, za pepo, panji zakufipa. Zikunozgeka mu mizere 8 mpaka 32 kuzunguliya cisonga; pangaŵa mbuto mpaka 1,200 pa cingoma cikulu. Mtundu wa cikasu ukufuma ku ma''carotenoid''; wakufiira ukufuma ku vinthu vinyake, ndipo mitundu ya malalanje na yiŵisi yingaŵa na kusazganika kwa mitundu iyi. Cingoma cikukhumba mausiku gha utali unyake kuti cipange maluŵa. Kupanga maluŵa kukukhumba so mazuŵa ghakufunda ghakukwana pacanya pa 10 °C. Kupanga maluŵa kukulongozgeka na vyakuhara. Mitundu ya ku tropiki yingaŵa na suzgo para yalimika kutali na mzere wapakati, cifukwa mazuŵa ghatali ghangapangiska vyakumera kukura vitali m'malo mwa kupanga mbuto pambere nyengo ya kuzizima yindize. Kweni kukura vitali luŵiro kungaŵa kwiwemi pa kupanga vyakotchera. Ntonga ziphya za cingoma zikuwunjika mankhwala ghankhongono gha kukoma tuzirombo, agho ghakucivikilira ku vibenene vinandi. Cifukwa misisi yake njambura kuzika, cingoma cili pa ngozi ya cilala, cikuzizipizga yayi dongo lambura vyakulya, ndipo cingazuka na mphepo zikulu. Ufu wa maluŵa ungiziska ulwari wa kukhwasula, kweni unandi ukuwira mu mamita ghacoko kufuma ku visisi, ntheura ngozi njikulu ku ŵantchito ŵa mu minda pera. == Vyakuhara == Cingoma cili na vigaŵa 20 vya vyakuhara. Magaŵa 83 pa 100 gha kupambana kwa vyakuhara vyake ghakufuma ku ''teosinte'' ya kale, comene cifukwa mitundu ya Zea yingatorana na yinyake. Barbara McClintock wakagwiliskira ntchito cingoma kusimikizga ghanoghano lake la "vyakuhara vyakudumpha", ilo wakapokera nalo Mphoto ya Nobel mu 1983. Cingoma cicali cakuyelezgera cakuzirwa pa kasandiro ka vyakuhara na kukura kwa vyamoyo. Malemba gha Vyakuhara vya Cingoma ghakulipirika na Unduna wa Ulimi wa United States (USDA) kovwira kusanda cingoma. Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kunozga Cingoma na Tirigu ukusunga mitundu yinandi ya cingoma iyo yayezgeka pa kuzizipizga vibenene. Mu 2005, mawupu gha U.S. ghakapanga gulu la kusanda vyakuhara vyose vya cingoma, ndipo ntchito iyi yikamalizgika mu 2008. Mu 2009, gulu likapharazga vyakusangika. Vyakuhara vyose, ivyo magaŵa 85 pa 100 ni vyakuhara vyakudumpha, vili na vyakuhara 32,540. == Kagaŵiro == === Mbumba ya Kuwaro === Cingoma cikukolerana pafupi na mapira, ndipo kutali comene na mpunga na tirigu, ivyo vili mu gulu linyake likulu la utheka. Cikukolerana so pafupi na Tripsacum. === Cingoma na Teosinte === Cingoma ni mtundu wakuŵetika wa mitundu yinayi ya ''teosinte'', ŵabali ŵake ŵa mu thengere. ''Teosinte'' yingaŵa kuti yikagwiliskirikanga ntchito na ŵakusaka na ŵakutola cifukwa yikasimikizganga vyakulya vyawo, pakuti yingakolerana na kusintha kwa nyengo na malo. Ghanoghano lakuti cingoma cikafuma ku ''teosinte'' likasacizgika na msandi wa vyakumera wa Russia Nikolai Vavilov mu 1931, na msandi wa Amerika George Beadle mu 1932. Vyakumera viŵiri ivi vikuwoneka mwakupambana, cingoma cili na ntonga yimoza yitali na mahamba ghanandi ndipo ''teosinte'' ni cakumera cifupi ca minthavi yinandi. Kupambana uku kukulongozgeka comene na vyakuhara viŵiri pera. Pakumalira kwa ma 1930, Paul Mangelsdorf wakasacizga kuti cingoma ca panyumba cikafuma ku kusazganika kwa cingoma cinyake ca mu thengere na Tripsacum; ghanoghano ili lasuskika na kupima kwa vyakuhara kwa mazuŵa ghano. Mu 2004, John Doebley wakasanga kuti ''teosinte'' ya Balsas, ya mu dambo la mlonga wa Balsas mu Mexico, ndiyo yikuyana comene na cingoma ca mazuŵa ghano mu vyakuhara. Pakati pa dambo ili ndipo cingoma cikaŵetika dankha. Vilwero vya malibwe vya kusira na vyakusyala vya cingoma vyasangika mu phanga pafupi na Iguala, mu malo gha vyaka 8,700. Doebley na ŵanyake ŵakalongora mu 2002 kuti cingoma cikaŵetika kamoza pera, pafupifupi vyaka 9,000 ivyo vyajumpha, ndipo pamanyuma cikathandazgika mu Amerika yose. Ufu wa maluŵa gha cingoma wa vyaka 7,300 wasangika mu mphepete ya Caribbean. Cingoma ca kale cikalimikanga mu Mexico ya kumwera, Amerika Yapakati, na kumpoto kwa Amerika ya Kumwera vyaka 7,000 ivyo vyajumpha. Vingoma vya kale vyakusangika mu phanga la Guila Naquitz mu Oaxaca nvya vyaka pafupifupi 6,250; vya kale comene kufuma ku mapanga pafupi na Tehuacan nvya vyaka 5,450. === Kuthandazgika Kumpoto === Pafupifupi vyaka 4,500 ivyo vyajumpha, cingoma cikamba kuthandazgika kumpoto. Cikalimika dankha mu New Mexico na Arizona pafupifupi vyaka 4,100 ivyo vyajumpha. Mu vyaka 1,000 vyakwamba vya mumuwilo wa Khristu, kulima cingoma kukathandazgika comene kumpoto. Kulima na kurya cingoma kukulu mu Amerika ya Kumpoto ya kumafumiro kukamba pafupifupi 900 mumuwilo wa Khristu. Ŵanthu ŵa kale ŵa Amerika ŵakadumula nkholongo zikulu na madimba gha utheka kuti ŵalime cingoma. Kusazgikira kwa kulima cingoma vyaka 500 mpaka 1,000 ivyo vyajumpha kukakolerana na kucepa kwa nkhono za maji ghawemi, izo zikukhwaskika luŵiro na kusintha kwa malo. === Mazina === Zina la Cingelezi lakuti ''maize'' likufuma ku Cisipanya ''maíz'', kufuma ku Citaíno ''mahis''. Carl Linnaeus wakagwiliskira ntchito zina ili mu ''Zea mays''. Zina lakuti ''maize'' likutemweka mu kasandiro na pa caro cose cifukwa likung'anamula mbuto iyi pera, kupambana na ''corn'', ilo lili na ng'anamulo zinandi kuyana na malo. Vyaro vinandi vikugwiliskira ntchito ''maize'', ndipo ''corn'' likugwiliskirika ntchito comene mu U.S. na vyaro vinyake vicoko vya Cingelezi. Mu vyaro ivyo vikugwiliskira ntchito ''maize'', lizgu lakuti ''corn'' lingang'anamula mbuto yiliyose, nga ni tirigu mu Ungelezi. Kagwiliskiro ka ''corn'' pa cingoma kakamba nga ni kufupiska kwa "Indian corn" mu Amerika ya Kumpoto mu vyaka vya m'ma 1700. Mu Citumbuka, lizgu lakuti ''cingoma'' likugwiliskirika ntchito pa cakumera na pa cisonga. Msandi wa mbiri ya vyakulya Betty Fussell wakulemba kuti kuyowoya lizgu lakuti ''corn'' nkhunjira mu kung'anamulika kwautesi kwa ciyowoyero na mbiri. Nga ni Ŵangelezi, Ŵasipanya ŵakachema cingoma kuti ''panizo'', lizgu la mbuto zose, nga umo Ŵaitaliya ŵakacitira na ''polenta''. Ŵangelezi pamanyuma ŵakacichema "tirigu wa Turkey" panji "corn wa Ŵaindiya". Mawupu gha pakati pa vyaro ghakuwona ''maize'' kuŵa zina liwemi. Lizgu ili likugwiliskirika ntchito na Wupu wa Vyakulya na Ulimi wa UN, na mu mazina gha mawupu ghanandi gha cingoma mu Mexico, India, Australia, Nigeria, Ghana, South Africa, na Zimbabwe. Mu United States, ''maize'' na ''corn'' ghangagwiliskirika ntchito mwakusinthana. == Kulima == === Kukura pambere pa Columbus === Cingoma cikukhumba ŵanthu kuti cipandike. Mbuto za ''teosinte'' zikuwa ku cisonga zekha, kweni za cingoma ca panyumba yayi. Cingoma cose cikafuma ku kuŵetika kamoza mu Mexico ya kumwera pafupifupi vyaka 9,000 ivyo vyajumpha. Mitundu ya kale comene iyo yicalipo ni ya mapiri gha Mexico. Cingoma cikathandazgika kufuma apa kuya ku malo ghapasi na mu Amerika yose mu nthowa ziŵiri zikulu. Cikafika mu mapiri gha Ecuador vyaka 8,000 ivyo vyajumpha panji kujumpha, mu Amerika Yapakati ya pasi pofika vyaka 7,600 ivyo vyajumpha, na mu madambo gha mapiri gha Colombia pakati pa vyaka 7,000 na 6,000 ivyo vyajumpha. Vyakumera vyakwamba vya cingoma vikapanga cingoma cimoza cicoko pa cakumera. Ŵaolmec na Ŵamaya ŵakalima mitundu yinandi ya cingoma mu Amerika Yapakati yose; ŵakaciphika, kucisira na kucinozga mwa ''nixtamalization''. Pofika vyaka 3,000 ivyo vyajumpha, cingoma cikaŵa pakati pa mdawuko wa Ŵaolmec, kusazgapo kalendala, ciyowoyero, na majandulo ghawo. Ŵamapuche ŵa Chile ŵakalimanga cingoma pamoza na ''quinoa'' na kacewere pambere Ŵasipanya ŵandize. Pambere Ufumu wa Inca undakure, cingoma cikaguliskikanga na kunyamulika mpaka kumwera ku Argentina, panyake kufuma ku Chile kujumpha mapiri gha Andes. === Kusinthana kwa Columbus === Pamanyuma pa kufika kwa Ŵaulaya mu 1492, Ŵasipanya ŵakaryanga cingoma, ndipo ŵakupenja na ŵalonda ŵakaciwezgera ku Ulaya. Ŵasipanya ŵakatemwanga comene cingwa ca tirigu kuluska cingoma. Ufu wa cingoma ukagwiliskirikanga ntchito yayi pa cingwa ca mgonelo, cifukwa pa nyengo iyo ŵakagomezganga kuti tirigu pera ndiyo yingasanduka thupi la Khristu. Cingoma cikathandazgika ku caro cose cifukwa cingakura mu nyengo zakupambana. Cikalimika mu Spain vyaka makhumi ghacoko pamanyuma pa maulendo gha Columbus ndipo pamanyuma cikathandazgika ku Italy, Afilika ya Kumanjiliro, Philippines na kunyake. Pofika vyaka vya m'ma 1600, cikaŵa cakulya ca ŵalimi ŵakavu mu Ulaya ya Kumwera. Pofika vyaka vya m'ma 1700, cikaŵa cakulya cikulu ca ŵalimi ŵa France ya kumwera na Italy, comene nga ni ''polenta'' mu Italy. Apo cingoma cikanjizgika mu ulimi wa Kumanjiliro, cikapokereka makola cifukwa ca kupanga kunandi. Kweni luŵiro suzgo likulu la kusoŵa vyakulya vyakukwana likawoneka kulikose uko cikaŵa cakulya cikulu. Ŵanthu ŵa kale ŵa Amerika ŵakasambira kunyika cingoma mu maji gha ''alkali'', ghakupangika na milota na laimu, kufuma pafupifupi 1200–1500 pambere Khristu. Ŵakacitanga nthena kuti ŵawuskepo makoko, kweni ici cikafumiska so ''niacin'', vitamini B, iyo kusoŵa kwake kukwiziska nthenda ya ''pellagra''. Apo nthowa iyi na kurya vyakulya vyakupambana vikamanyikwa na kugwiliskirika ntchito, ''pellagra'' yikamalira mu vyaro vyakukura. Nthenda iyi yicalipo mu malo gha vyakulya vicoko na mu misasa ya ŵakuthaŵa umo ŵanthu ŵakuthemba cingoma cakupika. === Kuŵeta kwa Kale === Kuŵeta cingoma pambere pa mbiri yakulembeka kukapangiska vyakumera vikulu ivyo vikupanga vingoma vikulu. Kuŵeta kwa mazuŵa ghano kukamba na ŵanthu awo ŵakasankhanga mitundu yakupanga comene mu minda yawo na kuguliska mbuto ku ŵalimi ŵanyake. James L. Reid wakaŵa yumoza mwa ŵakwamba na ŵakupunda comene, ndipo wakapanga Reid's Yellow Dent mu ma 1860. Ntchito izi zakwamba zikathemba kusankha kunandi na kusankha vyakumera pamanyuma pa kutolera ufu wa maluŵa. Ntchito za pamanyuma zikasazgapo kusankha kwa cingoma ku mzere, mitundu yakusazganika kufuma ku mitundu yakuŵetika mu mbumba yimoza, na mitundu yakusazganika kaŵiri ya mitundu yinayi, iyo yikapunda comene. Ndondomeko za kuŵeta za mayunivesite zikaŵa zakuzirwa comene pa kupanga na kunjizga mitundu yakusazganika ya mazuŵa ghano. Kufuma mu ma 1940, mitundu yiwemi comene ya cingoma yaŵa mitundu yakusazganika ya mbumba yakwamba kufuma ku mitundu iyo yanozgeka pa vimanyikwiro vinyake, nga ni vyakupangika, vyakukhozga thupi, kuzizipizga cilala, vibenene na nthenda. Kuŵeta kwa kale na kusintha vyakuhara vyose viŵiri vyasazgira vyakupangika na kucepeska khumbo la minda, mankhwala gha vibenene, maji, na feteleza. Pali ukaboni wakususkana pa usange nkhongono ya cakumera cimoza kupanga yasazgikira mu vyaka makhumi vyaumaliro. Ici cikulongora kuti kusintha kwa vyakupangika kukukolerana na kupendama kwa mahamba, kuleka kuwa, kuzizipizga kulimika pafupi na pafupi, kuzizipizga nthenda na vibenene, na vimanyikwiro vinyake vya ulimi. Mitundu yinyake ya cingoma yaŵetika kuti yipange vingoma vinandi; izi ndizo zikupanga "vingoma vicoko" ivyo vikurika nga ni dende mu vyakulya vya Asiya. Mtundu wa maluŵa luŵiro wakuchemeka cingoma cicoko ukapangika kovwira kusanda, cifukwa mbumba zinandi zingasangika mu caka cimoza. Mtundu unyake wa olotón wakolerana na tuvinyama tucoko twa kukora naitirojeni, utu tukupeleka ku cakumera magaŵa 29–82 pa 100 gha naitirojeni yake. Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kunozga Cingoma na Tirigu (CIMMYT) ukwendeska ndondomeko ya kuŵeta kwa kale kuti upeleke mitundu yiwemi, kufuma mu ma 1980. Mbuto za mitundu yakusazganika zikuthandazgika mu Afilika kwizira mu ntchito yake ya Cingoma Cakuzizipizga Cilala ca Afilika. Mitundu ya kale ya ku tropiki yicali kasupe wakuzirwa kweni wambura kugwiliskirika ntchito makola wa vyakuhara vya kuzizipizga nthenda na vibenene. Vyakuhara ivi vingasazgika mu mitundu yakupanga comene. Vyakuhara vyambura kusangika kanandi vya cilato ici vikasangika na Dao na Sood mu 2014. Mu 2018, Zerka Rashid wa CIMMYT wakasanga vigaŵa viphya vya vyakuhara ivyo vikuzizipizga nthenda ya mahamba ya mapira. === Kusintha Vyakuhara === Cingoma cakusintha vyakuhara cikaŵa cimoza mwa vyakulya 26 vyakusintha vyakuhara ivyo vikalimikanga pa malonda mu 2016. Cinandi comene ni cingoma ca Bt. Cingoma cakusintha vyakuhara cikulimika kufuma 1997 mu United States na Canada; pofika 2016, magaŵa 92 pa 100 gha cingoma ca U.S. ghakaŵa ghakusintha vyakuhara. Mu 2011, cingoma cakuzizipizga mankhwala gha masongole na cakuzizipizga vibenene cikalimikanga mu vyaro vyakujumpha 20. Mu Lupya 2000, vyakulya vya mtengo wa madola mpaka miliyoni 50 vikawezgereka cifukwa vikaŵa na cingoma cakusintha vyakuhara ca Starlink, ico cikazomerezgeka pa vyakulya vya viŵeto pera. === Kulima === Cifukwa cikuzizipizga kuzizima yayi, mu malo gha nyengo yapakati cingoma cikwenera kupandika mu nyengo ya kufunda kwakwamba. Misisi yake kanandi njambura kuzika, ntheura cakumera cikuthemba unyowevu wa dongo. Pakuti cikugwiliskira ntchito nthowa ya C4 pa usanisinuru, cingoma cikugwiliskira ntchito maji makola kuluska vyakumera vya C3 nga ni soya. Cingoma cikukhwaskika comene na cilala apo sisi likufuma, apo maluŵa ghali pafupi kupokera ufu. Mu United States, vuna liwemi likalongolerekanga usange cingoma cikaŵa "pa makongono pofika 4 Vuna", nangauli mitundu ya mazuŵa ghano kanandi yikujumpha ici. Cingoma ca ''silage'' cikuvunika apo cakumera cicali ciŵisi. Cingoma ca shuga cikuvunika apo mbuto zili mu "nyengo ya mkaka", pamanyuma pa kupokera ufu wa maluŵa kweni pambere sitachi yindapangike. Cingoma ca minda cikusiyika mu munda mpaka nyengo yitali kuti mbuto zikome makola, ndipo nyengo zinyake cikuvunika mu nyengo ya kuzizima panji pakwamba pa nyengo ya kufunda. Kuzirwa kwa unyowevu wa dongo wakukwana kukuwoneka mu vigaŵa vinandi vya Afilika, uko cilala ca nyengo zinyake kanandi cikunanga cingoma na kwiziska njara. Nangauli cikulimika comene mu nyengo zakunyowa na zakufunda, cingakura mu nyengo zakuzizima, zakufunda, zakomira panji zakunyowa, ntheura ni cakumera cakuzizipizga comene. Ŵanthu ŵa kale ŵa Amerika ŵakapandanga cingoma mu tumapiri tucoko twa dongo, mu ndondomeko ya Ŵadumbu Ŵatatu. Cingoma cikakhazganga nchunga; nchunga zikapelekanga naitirojeni kufuma ku mabakiteriya agho ghakukhala pa misisi yawo; ndipo nyungu ghakaphimbanga dongo kukanizga masongole na kufumbuka kwa maji. === Kuvuna === Cingoma ca shuga, ico cikuvunika pambere pa cingoma ca mbuto, cikukhwima mu mazuŵa 60 mpaka 100 kuyana na mtundu. Vuna litali la cingoma ca shuga lingapangika mwa kupanda mitundu iyo yikukhwima luŵiro na pacoko pacoko, panji kupanda vigaŵa vyakupambana pa masabata ghaŵiri ghaliwose. Cingoma ico cikuvunika nga ni mbuto cingasiyika mu munda nyengo yitali, nanga ni myezi, pamanyuma pakuti canozgeka; cingavunika na kusungika mu makoko usange cikomira. Kuyana na Unduna wa Ulimi wa U.S., mu vyaka 40 kufuma 1855 mpaka 1894, ntchito iyo yikakhumbikwanga kupanga cipimo cimoza ca cingoma yikacepa kufuma maora ghanayi na maminiti 34 mpaka maminiti 41 pera. Pambere pa 1940, cingoma cinandi mu Amerika ya Kumpoto cikavunikanga na mawoko. Ici cikakhumbanga ŵantchito ŵanandi na visangalalo vya pamoza vya kusenda. Kufuma mu ma 1850, makina ghanyake ghakamba kovwira. Pa mawoko panji na makina, cingoma cose cikuvunika, ndipo cikukhumba ntchito yinyake ya kufumyamo mbuto. Vingoma vyose kanandi vikasungikanga mu nkhokwe. Mazuŵa ghano nkhokwe izi zili zicoko cifukwa minda yinandi ya mazuŵa ghano yikuvuna mbuto na makina ghakulu na kuzisunga mu matanki. Makina agha ghakudumula ntonga yayi; ghakuyiguza waka pasi, ndipo yikusyala pasi kuŵa feteleza wa dongo. Makina ghakupatula makoko na cisonga, ghakusunga mbuto pera. === Kusunga Mbuto === Kukomeska nkhwakuzirwa kuvikilira panji kucepeska kunangika na wowa, iyo yikunanga mbuto na poizoni. Usange mbuto zili na unyowevu unandi, vilwero vya kukomeska vikugwiliskirika ntchito mwa kupuzga mphepo yakufunda mu mbuto. Ici cingakhumba nkhongono zinandi za mphepo zakuyaka na magesi. === Kupangika === Cingoma cikulimika comene pa caro cose, ndipo cikupangika cinandi pa caka kuluska mbuto yiliyose. Mu 2020, cingoma cose ca caro capasi cikaŵa matani biliyoni 1.16, ndipo U.S. yikalongozga na magaŵa 31.0 pa 100. China yikapanga magaŵa 22.4 pa 100. Mu Mpupulu 2026, mitengo ya cingoma ya munthazi yikafika pacanya comene kufuma Vuna 2023, cifukwa ŵanthu ŵakalindilira kucepa kwa cingoma ca U.S. na khumbo likulu la caro cose. Lipoti la USDA la Mpupulu 2026 likacepeska kulongolera kwa vyakupangika vya cingoma ca U.S. === Vibenene na Nthenda === Vinthu vinandi vingananga kukura kwa cingoma, kusazgapo vinyama vyambura fupa la msana, masongole, na tuzirombo twa nthenda. Cingoma cili pa ngozi ya nthenda zinandi za wowa, mabakiteriya, na tubungulu. Izo zikuzirwa pa vyacuma ni nthenda za mahamba, za cingoma, na za ntonga. Nthenda zinyake za wowa zikupanga poizoni wakofya nga ni ''aflatoxin''. Mu United States mu 2022, nthenda yakunanga comene yikaŵa ''tar spot'', iyo yikatayiska vipimo miliyoni 116.8. Cingoma cikutaya madola biliyoni yimoza caka ciliconse mu U.S. kufuma ku vibenene viŵiri vikulu, cibenene ca Ulaya cakuboola ntonga na mphutsi za misisi. Cibenene cinyake cikulu ni mbozi ya ''fall armyworm'', iyo yaŵa suzgo likulu so mu Afilika na mu Malaŵi. Cibenene ca ''weevil'' ca cingoma ni cibenene cikulu ca mbuto zakusungika. Mbozi yinyake ni cibenene cikulu ca cingoma mu Asiya. Mphutsi za ''nematode'' nazo zikunanga cingoma. Panyake cakumera ciliconse ca cingoma cili na mphutsi izi, ndipo unandi wawo mu misisi ungaŵa "ukulu comene". Zikupangiska vyakumera kuleka kukura, nyengo zinyake mu munda wose, comene para pali so kusoŵa maji na masongole ghanandi. Vyakumera vinandi vingasuskana na cingoma na kucepeska vyakupangika. Kulaŵilira kungaŵa kuwuskapo masongole na mawoko panji makina, na moto, panji na mankhwala gha masongole. == Kagwiliskiro == === Vyakulya === Cingoma na ufu wa cingoma ni vyakulya vikulu mu vigaŵa vinandi vya caro capasi. Cingoma cikugwiliskirika ntchito kupanga sitachi. Sitachi ya cingoma yingasinthika kupanga shuga wa cingoma. Cingoma cingapangika moŵa wa ''bourbon''. Mafuta gha cingoma ghakufumyika ku mtima wa mbuto. Kale, ŵanakazi ŵa Amerika Yapakati ŵakagwiliskiranga ntchito libwe la kusira kusira cingoma kuŵa ufu. Ŵamama ŵakugwiliskiranga ntchito so cingoma nga ni phala la ŵana ŵakuleka kunkha. Pamanyuma pa kupangika kwa viŵiya vya dongo, Ŵaolmec ŵakamba kuphika cingoma pamoza na nchunga, kusazgira vyakukhozga thupi mu cakulya cikulu. Nangauli cingoma cili na ''niacin'', yikugwiliskirika ntchito mu thupi yayi kwambura ''nixtamalization''. Ŵamaya ŵakagwiliskiranga ntchito ufu uwu kupanga phala na ''tamale''. Cingoma ni cakulya cikulu ca Mexico. ''Masa'' ndiyo cigaŵa cikulu ca ''tortilla'', ''atole'' na vyakulya vinyake vinandi vya Amerika Yapakati. Bowa wa cingoma, wakuchemeka ''huitlacoche'', uwo ukukura pa cingoma, ni cakulya cakutemweka mu Mexico. Ufu wa cingoma ukupangika phala lakukhwima mu midawuko yinandi: ''polenta'' ya Italy, ''angu'' ya Brazil, ''mămăligă'' ya Romania, ''grits'' za U.S., ''pap'' ya South Africa, na sadza, nsima, ugali na mazina ghanyake mu vigaŵa vinyake vya Afilika. Cingoma cikanjizgika mu Afilika na Ŵapwitikizi mu vyaka vya m'ma 1500, ndipo caŵa cakulya cikulu comene ca Afilika. Cingoma ca shuga, mtundu uwo uli na shuga munandi na sitachi yicoko, cikurika cambura kukhwima nga ni cingoma cakuwocha panji cakuphika. === Vyakukhozga Thupi === Mbuto za cingoma ca shuga zaziŵisi zili na magaŵa 76 pa 100 gha maji, 19 gha shuga na sitachi, 3 gha purotini, na 1 gha mafuta. Mu magalamu 100, mbuto za cingoma zikupeleka ma''calorie'' 86 ndipo ni kasupe uwemi wa mavitamini gha B, ''thiamin'', ''niacin'' (usange yafumyika), na ''folate''. Cingoma cili na ma''amino acid'' ghanyake ghakukhumbikwa ghacoko, ndico cifukwa ni kasupe uheni wa purotini. Purotini za nchunga zikukwaniska izo za cingoma. === Vyakulya vya Viŵeto === Cingoma ni kasupe mukulu wa vyakulya vya viŵeto. Mu United States, vyakulya vya viŵeto ni pafupifupi magaŵa 40 pa 100 gha cingoma cose ico cikugwiliskirika ntchito mu caro. Nga ni mbuto, mbuto zakomira zikugwiliskirika ntchito nga ni vyakulya vya viŵeto. Kanandi zikusungika pa cisonga mu nkhokwe, panji kufumyika na kusungika mu matanki. Para mbuto zikugwiliskirika ntchito pa viŵeto, cakumera cinyake cose cingagwiliskirika ntchito pamanyuma nga ni vyakulya, vyakugonapo viŵeto, panji feteleza wa dongo. Para cakumera cose cikugwiliskirika ntchito pa viŵeto, kanandi cikudumulika na kupangika ''silage'', cifukwa ngakugaya makola na ngakunowa ku viŵeto kuluska ivyo vyakomira. Kale, cingoma cikawunjikikanga mu milu pamanyuma pa kuvuna kuti cikome so. Pamanyuma cikasungikanga myezi mpaka cikaperekekanga ku viŵeto. Mu malo gha ku tropiki, cingoma cikuvunika caka cose na kupelekeka ciŵisi ku viŵeto. === Vinthu vya Usungunu === Sitachi ya cingoma yingapangika pulasitiki, nsalu, ulimbo, na vinthu vinyake vinandi vya usungunu. Maji agho ghakufuma pa kusira cingoma na maji ghakugwiliskirika ntchito mu mafakitale na mu kusanda kukuzga tuvinyama tucoko. === Vyakotchera === Cingoma ca viŵeto cikugwiliskirika ntchito pa kufundiska; masitovu ghapadera gha cingoma ghakugwiliskira ntchito cingoma panji makuni ghakusirika kupanga kufunda. Visonga vya cingoma vingagwiliskirika ntchito nga ni vyakotchera. Cingoma cikugwiliskirika ntchito kupanga mafuta gha ethanol. Mtengo wa vyakulya ukukhwaskika na kagwiliskiro ka cingoma pa vyakotchera: kagwiliskiro aka kakusazgira khumbo, ntheura na mtengo wa cingoma. Nyumba ya magesi ya vyakotchera vya vyamoyo ku Strem, mu Austria, yikamba kugwira ntchito mu 2005. == Mu Midawuko ya Ŵanthu == Mu Amerika Yapakati, cingoma cikuwonekera nga ni nkhongono ya umoyo, ndipo cikusopeka nga ni ciuta wa cingoma, kanandi wanakazi. Mu U.S., vingoma vyajambulika pa mizati ya nyumba ya mphala ya caro. Nyumba ya Cingoma mu Mitchell, South Dakota, yikugwiliskira ntchito vingoma vya mitundu yakupambana kupanga vithuzi pa malinga ivyo vikusinthika caka ciliconse. Cithuzi ca simenti ca Munda wa Cingoma mu Dublin, Ohio, cikulongora vingoma mahandiredi mu munda wa utheka. Ntonga ya cingoma na vingoma viŵiri vyakukhwima yikulongoreka pa ndalama ya Croatia ya lipa limoza. Mbuto za cingoma nyengo zinyake zikulongora wofi, cifukwa cingoma cikupelekeka ku nkhuku, izo zikulongora ŵanthu ŵa wofi. Mu myezi pambere pa kuwiska ulongozgi mu Chile mu 1973, ŵakususka Allende ŵakaponyanga cingoma ku malo gha ŵankhondo kuti ŵamuwiske. [[Category:Vyakumela]] k04a7xb31v9vp264yk3dpg1avf5tw93 0 4431 123585 22850 2026-11-03T12:13:19Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123585 wikitext text/x-wiki [[File:Superb fairy wrens mark 2.jpg|thumb|250px|Viyuni]] [[File:Eastern Phoebe-nest-Brown-headed-Cowbird-egg.jpg|thumb|250px]] '''Viyuni''' (cimoza: '''ciyuni'''; mu Cilatini '''Aves''') ni vinyama vyakuŵa na fupa la msana, ivyo vili na masoya, milomo yambura mino, vikuikira masumbi ghakuŵa na makoko ghakukhora, mtima wa vigaŵa vinayi, na mafupa ghakukhora kweni ghakupepuka. Ndopa zawo nzakotcha, vikukhala pa caro cose capasi, ndipo vikupambana mu ukulu kufuma ku kayuni kacoko ka masentimita 5.5 mpaka ku nthiwatiwa ya mamita 2.8. Pali mitundu ya viyuni yakujumpha 11,000 iyo yicalipo. Pafupifupi viyuni vyose vili na mapapiko, agho ghakuvizomerezga kuduka, nangauli viyuni vinyake vikuduka yayi, nga ni nthiwatiwa na ma pengwini. Kusanda viyuni kukuchemeka kasandiro ka viyuni. Viyuni vikafuma ku vinyama vya kale vyakuchemeka madayinoso, ndipo ndivyo madayinoso ghekha agho ghacalipo. == Viyuni mu Malaŵi == Viyuni navyo mu [[Malaŵi]] ni vinandi. Viyuni ivyo vikusangika comene ni nga ni ivi: [[phululu]], [[kabelu-belu|kaŵeluŵelu]], [[njiba|njiŵa]], [[chaholi|caholi]], [[chababi|cabaŵi]], [[nkhanga]], na [[nkhwali]]. == Mazina gha Viyuni == * [[Mazina gha Viyuni mu chiTumbuka]] [[Category:Viyuni]] 50kqtj15d00n7cu2sjkmpjxjubal826 0 4461 123538 18440 2026-11-03T12:11:42Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123538 wikitext text/x-wiki [[File:Mosquito 2007-2.jpg|thumb|250px|Nyimbu]] '''Nyimbu''' (''Culicidae'') ni mbumba ya membe zicoko za mitundu 3,600. Nyimbu zili na thupi licoko la vigaŵa, mapapiko ghaŵiri, malundi ghatali ghankhondi na ghamoza, na mlomo utali wa kuluma na kufyonta. Nyimbu zose zikumwa maji gha maluŵa; nyimbu zanakazi za mitundu yinandi zikumwa so ndopa. Nyimbu zikuwoneka nga ni vyakunyamula nthenda, cifukwa zikunyamula tuzirombo twa nthenda nga ni twa malungo kufuma ku munthu yumoza kuya ku munyake. [[Category:Vinyama]] 1c2phlubvrxoh1an08vfwjz2od5gyo9 123540 123538 2026-11-03T12:11:44Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Nyimbo]] to [[Nyimbu]]: Zina lakuzomerezgeka 123538 wikitext text/x-wiki [[File:Mosquito 2007-2.jpg|thumb|250px|Nyimbu]] '''Nyimbu''' (''Culicidae'') ni mbumba ya membe zicoko za mitundu 3,600. Nyimbu zili na thupi licoko la vigaŵa, mapapiko ghaŵiri, malundi ghatali ghankhondi na ghamoza, na mlomo utali wa kuluma na kufyonta. Nyimbu zose zikumwa maji gha maluŵa; nyimbu zanakazi za mitundu yinandi zikumwa so ndopa. Nyimbu zikuwoneka nga ni vyakunyamula nthenda, cifukwa zikunyamula tuzirombo twa nthenda nga ni twa malungo kufuma ku munthu yumoza kuya ku munyake. [[Category:Vinyama]] 1c2phlubvrxoh1an08vfwjz2od5gyo9 123646 123540 2026-11-03T17:39:08Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123646 wikitext text/x-wiki [[File:Mosquito 2007-2.jpg|thumb|250px|Nyimbu]] '''Nyimbu''' (''Culicidae'') ni mbumba ya membe zicoko ya mitundu 3,600. Lizgu la Cingelezi lakuti ''mosquito'' (kufuma ku ''mosca'' na ''-ito'' ya kucepeska) ni la Cisipanya na Cipwitikizi, ndipo likung'anamula "membe yicoko". Nyimbu zili na thupi licoko la vigaŵa, mapapiko ghaŵiri, malundi ghatali gha nga ni sisi ghankhondi na ghamoza, na mlomo utali wapadera wa kuluma na kufyonta. Nyimbu zose zikumwa uchi wa maluŵa; nyimbu zanakazi za mitundu yinandi zikumwa so ndopa. Gulu ili likapambanapambana mu nyengo ya Cretaceous. Ŵasandi ŵa kusintha kwa vyamoyo ŵakuwona nyimbu nga ni vyakusaka vicoko, vinyama vicoko ivyo vikuthemba vikulu mwa kumwa ndopa zawo kwambura kuvikoma luŵiro. Ŵasandi ŵa tuzirombo twa nthenda ŵakuwona nyimbu nga ni vyakunyamula nthenda, cifukwa zikunyamula tuzirombo twa kaselo kamoza, mabakiteriya, panji tubungulu kufuma ku cinyama cimoza kuya ku cinyake. Umoyo wa nyimbu uli na nyengo zinayi: sumbi, mphutsi, cikumbi, na nyimbu yikulu. Masumbi ghakuikika pacanya pa maji; ghakusululuka kuŵa mphutsi izo zikwenda na kurya vyakumera vicoko vya mu maji na vinthu vinyake. Mphutsi izi ni vyakulya vyakuzirwa ku vinyama vinandi vya mu maji ghawemi, nga ni ŵana ŵa nkhalala, somba zinandi, na viyuni vinyake. Nyimbu zanakazi zikulu za mitundu yinandi zili na mlomo wakukolerana na kuboola cikopa ca cinyama na kumwa ndopa za vinyama vinandi vyakuŵa na fupa la msana, na vinyama vinyake vyambura fupa la msana. Mitundu yinyake yikuikira masumbi pera pamanyuma pa kumwa ndopa. Mate gha nyimbu ghakunjira mu cinyama apo yikuluma, ndipo ghangiziska vyakuyabwa. Kweniso, mitundu iyo yikumwa ndopa yingamwa tuzirombo twa nthenda apo yikuluma na kutuyambuzga ku vinyama vinyake. Mitundu iyi yikusazgapo iyo yikunyamula [[Malungo|malungo]] na nthenda ya ''filariasis'', na nthenda za tubungulu nga ni cikasu na dengue. Mwa kuyambuzga nthenda, nyimbu zikukoma ŵanthu ŵakujumpha miliyoni yimoza caka ciliconse. == Malongosoro na Umoyo == Nga ni membe zose, nyimbu zikujumpha mu nyengo zinayi za umoyo: sumbi, mphutsi, cikumbi, na nyimbu yikulu. Nyengo zitatu zakwamba zikucitika mu maji, ndipo masumbi kanandi ghakuikika mu maji ghakwimilira. Ghakusululuka kuŵa mphutsi, izo zikurya, kukura, na kuvula cikopa mpaka zikusanduka vikumbi. Nyimbu yikulu yikufuma mu cikumbi apo cikuyandama pacanya pa maji. Nyimbu zikulu zikukhala kufuma sabata limoza mpaka mwezi umoza. Mitundu yinyake yikujumpha nyengo ya kuzizima nga ni nyimbu zikulu, zikugona. === Nyimbu Yikulu === Nyimbu zili na mapapiko ghaŵiri, agho ghali na mamba pacanya. Mapapiko ghake ngatali na ghafupi, ndipo malundi ngatali na ghacoko. Thupi, kanandi lakuzirima panji lakufipa, ndicoko, ndipo kanandi nditali milimita 3–6. Para zikupumula, nyimbu zikusunga malundi ghakwamba kuwaro, apo tumembe tunyake twakuyana tukusunga malundi agha panthazi. Nyimbu za Anopheles zingaduka mpaka maora ghanayi kwambura kuleka pa makilomita 1 mpaka 2 pa ora, ndipo zingenda mpaka makilomita 12 usiku umoza. Ŵanalume ŵakutimba mapapiko pakati pa kanandi 450 na 600 pa liŵiri. Nyimbu kanandi ni membe zicoko; zikulu comene ni za mtundu wa Toxorhynchites, za utali mpaka milimita 18 na mapapiko gha milimita 24. Za Aedes nzicoko comene, za mapapiko gha milimita 2.8 mpaka 4.4. Nyimbu zingakura kufuma ku sumbi mpaka nyimbu yikulu mu mazuŵa ghankhondi pera para kukufunda, kweni kungatora mpaka mwezi umoza. Mlenji panji kuzirimila, mu mazuŵa ghacoko pamanyuma pa kufuma mu cikumbi, ŵanalume ŵakuwungana mu magulu, ndipo ŵakutorana para ŵanakazi ŵaduka mukati. Nyimbu yanakazi yikutorana kamoza pera mu umoyo wake, yikukopeka na fungo ilo wanalume wakufumiska. Mu mitundu iyo yikukhumba ndopa kuti masumbi ghakure, yanakazi yikusanga cinyama na kumwa ndopa zakukwana. Pamanyuma yikupumula mazuŵa ghaŵiri panji ghatatu kuti yigaye ndopa na masumbi ghakure. Pamanyuma yikunozgeka kuikira masumbi na kuwerezga ndondomeko ya kurya na kuikira. Ŵanakazi ŵangakhala mpaka masabata ghatatu mu thengere, kuyana na kufunda, unyowevu, kusanga ndopa, na kuleka kukomeka na vinyama ivyo zikuluma. === Masumbi === Masumbi gha nyimbu zinandi ghakuikika mu maji ghakwimilira, agho ghangaŵa kadambo, dambo, kadzenje ka maji ka kanyengo, maji mu khuni lakuboŵa, panji maji agho ghakusungika pa mahamba gha vyakumera vinyake. Zinyake zikuikira pafupi na mphepete ya maji apo zinyake zikukakatiska masumbi ku vyakumera vya mu maji. Zicoko, nga ni Opifex fuscus, zingaŵaba mu madambo gha mcere. Wyeomyia smithii yikuŵaba mu vyakumera vyakuŵa na maji mukati, ndipo mphutsi zake zikurya vibenene vyakuvunda ivyo vyabira umo. Kaikiliro ka masumbi kakupambana pa mitundu. Ŵanakazi ŵa Anopheles ŵakuduka pacanya pa maji, ŵakukhwaska maji kuti ŵaŵike masumbi pacanya limoza limoza; masumbi ghawo ghali na vyakuyandamira ku mbali. Yanakazi yingaikira masumbi 100–200 mu umoyo wake. Ŵanakazi ŵa Aedes ŵakuwiska masumbi limoza limoza pa dongo lakunyowa pafupi na maji; masumbi ghawo ghakusululuka pera para maji ghazuzga. Ŵanakazi ŵa Culex na zinyake ŵakuikira masumbi mu tumphasa twakuyandama. Ŵanakazi ŵa Mansonia ŵakuikira masumbi pasi pa mahamba gha vyakumera vya mu maji. Masumbi gha nyimbu zinandi ghakusululuka pa nyengo yimoza, kweni masumbi gha Aedes agho ghakugona ghakusululuka pacoko pacoko mu nyengo yitali. === Mphutsi === Mutu wa mphutsi ya nyimbu uli na tuburashi twa mlomo utu tukugwiliskirika ntchito pa kurya, cifuwa cikulu cambura malundi, na nthumbo ya vigaŵa. Yikupuma mphepo kwizira mu kathumbu pa nthumbo yake, ntheura yikwenera kwiza pacanya kanandi. Yikujumpha nyengo yinandi yikurya vyakumera vicoko, mabakiteriya, na tuvinyama tucoko twa pacanya pa maji. Yikubira pasi para yasokonezgeka. Yikusambira mwa kujikankha na tuburashi twa mlomo, panji mwa kunyunganyunga thupi. Yikukura mu nyengo zinandi, yikuvula cikopa nyengo yiliyose, ndipo pamanyuma yikusanduka cikumbi. Mphutsi za Aedes, kupatula para nziphya comene, zingazizipizga kukoma; zikugona kwa myezi yinandi usange kadambo kawo kakoma. === Cikumbi === Mutu na cifuwa vya cikumbi vyasazganika, ndipo nthumbo yikupindikira pasi pake. Cikumbi cingasambira mwa kupinda nthumbo yake. Nga ni mphutsi, cikumbi ca mitundu yinandi cikwenera kwiza pacanya kanandi kupuma, kwizira mu tumalipenga tuŵiri twa kupumira. Vikurya yayi; vikujumpha nyengo yinandi vikupachika pacanya pa maji. Para vyafipa mtima, vikusambira pasi mwa kupinda nthumbo nga ni mphutsi. Para vindasokonezgeke, vikuyandama so luŵiro. Nyimbu yikulu yikufuma mu cikumbi pacanya pa maji ndipo yikuduka. == Kurya kwa Nyimbu Zikulu == === Vyakulya === Nyimbu zanalume na zanakazi zikurya uchi wa maluŵa na maji gha vyakumera, kweni mu mitundu yinandi ŵanakazi ŵakumwa so ndopa. Mu mitundu yinyake, ndopa nzakukhumbikwa pa kupanga masumbi; mu yinyake, zikuzomerezga waka yanakazi kuikira masumbi ghanandi. Vyakumera na ndopa vyose ni makasupe ghawemi gha nkhongono mu shuga. Ndopa zikupeleka vyakulya vinandi, kweni ntchito yikulu ya ndopa ni kusanga purotini ya kupangira masumbi. Nyimbu zakunyamula nthenda nga ni Anopheles na Aedes zikukhumba ndopa kuti ziikire masumbi. Mitundu yicoko ya Malaya, Topomyia na Toxorhynchites yikuŵaba kwambura kumwa ndopa nanga ni kamoza. === Vinyama Ivyo Zikuluma === Nyimbu zakumwa ndopa zikutemwa vinyama vinyake, nangauli zikusankha comene yayi para vyakulya vyasoŵa. Mitundu yakupambana yikutemwa masele, vyakukwaŵa kusazgapo njoka, viyuni, na vinyama vyakonkheska. Mwaciyelezgero, Culiseta melanura yikumwa ndopa za viyuni vicoko, kweni apo unandi wa nyimbu wasazgikira zikuluma vinyama vyakonkheska kusazgapo mahachi na ŵanthu, ndipo zikuthandazga nthenda ya kabungulu mu Amerika ya Kumpoto. Kutaya ndopa ku maluma ghanandi kungakula, ndipo nyengo zinyake kukukoma viŵeto vikulu nga ni ng'ombe na mahachi. Nyimbu za malungo zikupenja mbozi na kumwa maji gha mu thupi lawo, zikukanizga kukura kwawo. === Kusanga Vinyama === Nyimbu zinandi zikurya mlenji panji kuzirimila, ndipo zikupumula mu malo ghakuzizima msana. Mitundu yinyake, nga ni nyimbu ya Asiya ya mawanga, yikuduka na kurya msana. Nyimbu zanakazi zikupenja vinyama mwa kununkhizga vinthu nga ni kaboni dayokisayidi na vinyake ivyo vikufuma mu mpweya wa cinyama, na mwa kuwona. Cigaŵa cikulu ca kununkhizga kwa nyimbu cikugwira ntchito ya kupenja ndopa. Mwa mitundu 72 ya vyakununkhizgira pa minyanga yake, yakujumpha 27 yikusanga vinthu vya mu thukuta. Mu Aedes, kupenja kukucitika mu nyengo ziŵiri: pakwamba nyimbu yikuduka mpaka yasanga fungo la cinyama; pamanyuma yikuduka kuliya, yikulongozgeka na unandi wa fungo. Nyimbu zikutemwa kuluma ŵanthu ŵa ndopa za mtundu wa O, ŵa mabakiteriya ghanandi pa cikopa, na ŵa kufunda kukulu kwa thupi; zikutemwa so ŵanakazi ŵa nthumbo. Kukopa nyimbu kwa munthu kuli na cigaŵa cakuharika. Vimanyikwiro vinandi vya cinyama ivyo nyimbu yikuwona vikuyizomerezga kusankha cinyama ca kuluma. Para pali kaboni dayokisayidi, yikwamba kupenja na fungo na maso. Kusanda kwalongora kuti ŵanthu awo ŵakukopa comene nyimbu ŵakupanga ma''carboxylic acid'' ghanandi. Fungo la thupi la munthu likulongora kuti ni munthu, kwambura kuŵa cinyama cinyake cakufunda. Fungo la thupi, ilo likufuma pa cikopa, ndilo cimanyikwiro cakuzirwa comene ku nyimbu. Fungo linandi ili likupangika apo mabakiteriya gha pa cikopa ghakugaya thukuta na mafuta gha cikopa. Kupambana kwa fungo kukufuma ku kuzitika kwa thupi, mahomoni, vyakuhara, na nthenda zinyake. Nthenda nga ni malungo zingasintha fungo la thupi. Ŵanthu ŵa malungo ŵakupanga vinthu vinyake vinandi pa cikopa ivyo vikukopa comene nyimbu. Ntheura ŵanthu ŵa malungo ŵakulumika comene na nyimbu. Kupenja na maso kwa nyimbu kukusazgapo kupulika mitundu yakupambana. Nyimbu zikukopeka na ungweru wa majigha ghatali, mitundu yakufiira na ya malalanje nga umo ŵanthu ŵakuwonera, ndiko kuti mitundu ya cikopa ca ŵanthu. Kweniso zikukopeka comene na vinthu vyakufipa ivyo vikuwoneka makola pa malo ghakuŵala. Mitundu yakupambana ya nyimbu yasintha nthowa zakupambana za kusanga vinyama. Kusanda mitundu yiŵiri ya Aedes aegypti, yinyake ya ku nyumba na yinyake yakuluma vinyama, kukalongora kuti kutemwa fungo la ŵanthu kukukolerana na cakusangira fungo cinyake ico cikusanga ''sulcatone'', cinthu cinandi mu fungo la ŵanthu. Nyimbu ya malungo Anopheles gambiae nayo yili na vyakusangira fungo ivi, kweni vyakupambana, ntheura mitundu yiŵiri iyi yikasintha paŵekha kuluma ŵanthu. === Mlomo === Mlomo wa nyimbu yanakazi wakolerana comene na kuboola cikopa na kufyonta ndopa. Ŵanalume ŵakumwa maji gha shuga pera, ndipo mlomo wawo ngwapadera yayi. Kuwaro, cigaŵa cikulu ca kurya ni mlomo mutali, uwo uli na cikopa ca mawonekero nga ni ngalande, ico cikuphimba vigaŵa 6 vya kuboola. Cikopa ici cikupinda nga ni uta apo nyimbu yikwamba kuluma, cikukhwaska cikopa na kulongozgera vigaŵa vya kuboola pasi. Vigaŵa vyakuthwa comene vikwenda kumanyuma na panthazi kudumula cikopa, na nkhongono yicoko comene, cigaŵa cimoza pa 1,000 ca nkhongono iyo yingakhumbikwa na singano, ntheura kuluma kukupweteka yayi. === Mate === Mate gha nyimbu ghali na vinthu ivyo vikovwira kugaya shuga, na vinthu ivyo vikulaŵilira kukura kwa mabakiteriya mu shuga. Kuti nyimbu yisange ndopa, yikwenera kujumpha nthowa izo thupi la cinyama likujivikilira nazo. Mate gha nyimbu ghakukanizga ndopa kukoleka, mwa purotini izo zikucepeska kufinyika kwa mitsempha na kukoleka kwa ndopa, kuti ndopa zilutilire kwenda. Ghakusintha so umo thupi likulimbana na nthenda kwizira mu purotini zinandi, ndipo ici cingapangiska nthenda za tubungulu kuŵa zikulu comene. === Kukura kwa Masumbi na Kugaya Ndopa === Ŵanakazi ŵa mitundu yinandi yakumwa ndopa ŵakukhumba ndopa kuti ŵambe kupanga masumbi. Ndopa zakukwana zikwamba ndondomeko ya mahomoni iyo yikupangiska masumbi kukura. Para yamalizga kumwa, nyimbu yikuwuska mlomo, ndipo apo matumbo ghakuzura, mthumbo ukupanga cikopa ico cikuzingilizga ndopa. Ici cikupatula ndopa na vinyake mu mthumbo. Nyimbu zinandi zikulu zikufumiska maji ghakunyanyira nanga ni apo zikurya, ndipo ici cikuzomerezga ŵanakazi kuwunjika vyakulya vinandi. Ndopa zikugayika mu mazuŵa ghanandi. Mthumbo ukupanga vinthu ivyo vikugaŵa purotini za ndopa, ndipo izi zikugwiliskirika ntchito kupanga purotini ya masumbi. == Kuthandazgika == === Pa Caro Cose === Nyimbu zili pa caro cose, mu cigaŵa ciliconse ca mtunda kupatula Antarctica na virwa vicoko. Nyengo ya vigaŵa ivi njambura kumanyikwa, yakuzizima kweni kanandi yikufunda luŵiro pakati pa nyengo ya kuzizima, ndipo ici cikupangiska nyimbu kufuma mu vikumbi na pamanyuma kuzizima so pambere zindamalizge umoyo wawo. Masumbi gha nyimbu za malo gha nyengo yapakati ghakuzizipizga kuzizima kuluska gha mitundu ya malo ghakufunda. Ghanandi ghangazizipizga kuzizima kwa pasi pa zero, ndipo nyimbu zikulu za mitundu yinyake zingajumpha nyengo ya kuzizima mwa kubisama mu nyumba panji mu makuni ghakuboŵa. Mu vigaŵa vya ku tropiki vyakufunda na vyakunyowa, mitundu yinyake ya nyimbu yikugwira ntchito caka cose, kweni mu vigaŵa vyakuzizima zikugona. Nyimbu za ku Arctic zingaŵa zamoyo kwa masabata ghacoko pera pa caka apo maji gha cisanu cakusungunuka ghakupanga tudambo. Kweni pa nyengo iyo zikufuma zinandi comene; gulu lingamwa mpaka mililita 300 za ndopa pa zuŵa kufuma ku cinyama ciliconse mu gulu la nswala za ku Arctic. === Vyakufumapo vya Kusintha kwa Nyengo === Kuti nyimbu yiyambuzge nthenda, pakwenera kuŵa vyakucitika viwemi vya nyengo, comene unyowevu, kufunda, na vula. El Niño yikukhwaska malo na unandi wa kuthandazgika kwa nthenda mu Afilika ya Kumafumiro, Amerika ya Ŵalatini, Asiya ya Kumwera-Kumafumiro na India. Kusintha kwa nyengo kukukhwaska vyakucitika ivi na kuthandazgika kwa nyimbu. Viyelezgero vya nyengo vingagwiliskira ntchito vyakusangika vya kale kulongolera ngozi ya nthenda kuyana na nyengo iyo yikulindilirika. Nthenda za nyimbu zaŵa zinandi comene mu Afilika ya Kumafumiro, Amerika ya Ŵalatini, Asiya ya Kumwera-Kumafumiro, na India. Kuwoneka mu Ulaya kukawonekeka pakwamba pa vyaka vya m'ma 2000. Kukulongolereka kuti pofika 2030, nyengo ya kumwera kwa Britain yizamuŵa yiwemi ku nyimbu za Anopheles kuyambuzga malungo kwa myezi yiŵiri pa caka, ndipo pofika 2080 ndimo kuzamuŵira ku kumwera kwa Scotland. Nthenda ya dengue nayo yikuthandazgika kumpoto cifukwa ca kusintha kwa nyengo. Nyimbu iyo yikuyinyamula, nyimbu ya Asiya ya mawanga, pofika 2023 yikaŵa kuti yathandazgika mu Ulaya ya kumwera mpaka ku kumpoto kwa France, Belgium, Holland, na vigaŵa vya Ungelezi. Mu 2025, nyimbu zinyake zikasangika mu Iceland, caro ico cikaŵavya nyimbu, nangauli palije iyo yikawoneka mu nyengo ya kufunda ya 2026. == Malo gha Vyamoyo == === Vyakusaka na Vyakuthemba === Mphutsi za nyimbu ni vinyama vinandi comene mu tudambo, ndipo ni vyakulya vyakuzirwa ku vyakusaka vya mu maji ghawemi. Vibenene vinandi vya mu maji ivyo vikukora mphutsi izi ni ŵana ŵa nkhalala na vinyake. Vinyama vyakuŵa na fupa la msana ivyo vikuzirya ni somba nga ni mlamba na somba ya nyimbu, masele, fulu za maji ghawemi, na viyuni nga ni mabata. Nyimbu zikulu zikufuma zikuryeka pacanya pa maji na membe zakusaka na kangaude. Nyimbu zakuduka zikukoreka na nkhalala, na viyuni nga ni nyankhwaliro, na vinyama vyakonkheska kusazgapo mileme. Nyimbu zikuthembeka na nthata, tuvinyama tucoko twa kaselo kamoza, na bowa. === Kutolera Ufu wa Maluŵa === Maluŵa ghanyake ghakutolereka ufu na nyimbu, izo zikuza kusanga uchi wa shuga. Vyakumera vicoko vyapadera vikutolereka ufu na nyimbu pera, nga ni maluŵa ghanyake gha ''orchid'' agho ghakutolereka na Aedes. Zikukopeka ku maluŵa na fungo linandi, na mitundu nga ni ungweru wa pacanya pa uswesi. Nyimbu zaluta ku maluŵa kufuma nyengo ya Cretaceous. Ncakuthekera kuti kufyonta maji gha vyakumera kukanozga nyimbu kufyonta ndopa. === Kuthemba Vyamoyo Vinyake === Mu malo gha vyamoyo, nyimbu zakumwa ndopa ni vyakusaka vicoko, vinyama vicoko ivyo vikurya vinyama vikulu kwambura kuvikoma luŵiro. Ŵasandi ŵa kusintha kwa vyamoyo ŵakuwona ici nga ni mtundu wa kuthemba vyamoyo vinyake; Edward O. Wilson wakati vyakuthemba "ni vyakusaka ivyo vikurya cakusakika pasi pa cimoza". Kusaka kucoko kukupambana cifukwa cinyama cikulutilira kuŵaba, ndipo nyimbu yikuluma vinyama vinandi. Pa kalaŵiskiro aka, nyimbu ni vyakuthemba vya kuwaro, vikumwa ndopa kufuma kuwaro kwa cinyama, kwambura kunjira mu thupi lake. Kupambana na vyakuthemba vinyake vya kuwaro nga ni nthata na nyinda, nyimbu zikukhala pa thupi la cinyama nyengo zose yayi, kweni zikuza pera kurya. == Kusintha mu Nyengo == === Mafosilo === Kusanda kwa mu 2023 kukati Libanoculex intermedius, iyo yikasangika mu ulimbo wakukhwima wa Lebanon wa vyaka miliyoni 125 ivyo vyajumpha, ndiyo nyimbu ya kale comene yakumanyikwa. Kweni ŵanyake ŵakususka kuti ni nyimbu, ŵakuti ni membe yinyake. Mitundu yinyake 7 ya nyimbu za Cretaceous yambura mphindano yikumanyikwa. Burmaculex, ya mitundu yinkhondi, na Cretosabethes primaevus, iyo yikumanyikwa kufuma ku mphutsi, zasangika mu ulimbo wakukhwima wa Myanmar wa vyaka pafupifupi miliyoni 99 ivyo vyajumpha. Paleoculicis minutus yikumanyikwa kufuma ku ulimbo wa Canada wa vyaka pafupifupi miliyoni 79. Cretosabethes yikughanaghanirika kuŵa ya gulu la mazuŵa ghano, ico cikulongora kuti nyimbu zikaŵa kuti zapambanapambana comene pambere pa pakati pa Cretaceous, nangauli mafosilo nghacoko. Kusanda kwa vyakuhara kukulongora kuti nyimbu zikamba mu Jurassic, kweni kupambanapambana kukulu kukacitika mu Cretaceous. === Kagaŵiro === Pali mitundu ya nyimbu yakujumpha 3,700; magulu 112 ghalongosoreka. Kanandi zikugaŵika mu magulu ghaŵiri, Anophelinae na Culicinae, agho ghakunyamula nthenda zakupambana. Mwa pose, nthenda za tuzirombo twa kaselo kamoza nga ni malungo zikuyambuzgika na Anophelinae, apo nthenda za tubungulu nga ni cikasu na dengue zikuyambuzgika na Culicinae. Zina lakuti Culicidae likanjizgika na msandi wa vibenene wa Ŵajeremani Johann Wilhelm Meigen mu kagaŵiro kake ka vigaŵa 7 ako kakapharazgika mu 1818–1838. Kagaŵiro ka nyimbu kakaluta panthazi mu 1901 apo msandi wa vibenene wa Ungelezi Frederick Vincent Theobald wakapharazga buku la vigaŵa vinkhondi pa Culicidae. Wakapika nyimbu izo zikatumika ku British Museum kufuma pa caro cose, kuyana na malangulo gha 1898 gha Nduna ya Vyaro vya Ŵakoloni, Joseph Chamberlain, uyo wakalemba kuti "pakuti malungo ghangakolerana na nyimbu, nchiwemi kumanya makola mitundu yakupambana ya nyimbu na vibenene vyakukolerana nazo mu vyaro vya ku tropiki vya ŵakoloni." === Mbumba === ==== Ya Kuwaro ==== Nyimbu ni mbumba ya membe zenecho (gulu la Diptera): Culicidae (kufuma ku Cilatini ''culex'', "kamembe kacoko"). Zili mu gulu likulu la Culicomorpha. ==== Ya Mukati ==== Magulu ghaŵiri ghacoko gha nyimbu ni Anophelinae, iyo yili na magulu ghatatu na mitundu pafupifupi 430, na Culicinae, iyo yili na magulu 108 na mitundu 3,046. Kyanne Reidenbach na ŵanyake ŵakasanda mbumba ya nyimbu mu 2009, mwa kugwiliskira ntchito vyakuhara na mawonekero gha mitundu 26. Ŵakasanga kuti Anophelinae njya pasi pa mbumba, kweni vigaŵa vyakuzika vya mbumba vindamanyikwe makola. == Ubale na Ŵanthu == === Vyakunyamula Nthenda === Nyimbu zikunyamula tuzirombo tunandi twa nthenda kusazgapo mabakiteriya, tubungulu, na tuzirombo twa kaselo kamoza. Ŵanthu pafupifupi miliyoni 700 ŵakukora nthenda ya nyimbu caka ciliconse, ndipo ŵakujumpha miliyoni yimoza ŵakufwa. Nthenda za tubungulu za nyimbu zakumanyikwa ni cikasu, chikungunya na dengue, ivyo vyose vikuyambuzgika comene na Aedes aegypti. Nthenda za tuzirombo izo nyimbu zikuyambuzga ni malungo na ''filariasis''. Tuzirombo twa ''Plasmodium'' utu tukwiziska malungo tukunyamulika na nyimbu zanakazi za Anopheles. Purotini yinyake mu mate gha Anopheles yikuzomerezga tuzirombo twa malungo kukhala mu nyimbu. ''Filariasis'', cifukwa cikulu ca matenda gha kufufuma kwa malundi, yikuthandazgika na nyimbu za mitundu yinandi. Nthenda ya mabakiteriya iyo nyimbu za Culex zikuthandazga ni ''tularemia''. === Kulaŵilira === Nthowa zinandi zayezgeka pa kulaŵilira nyimbu, kusazgapo kuwuskapo malo gha kuŵabira, kukanizga na masefa gha mawindo na masefa gha nyimbu, kugwiliskira ntchito vyamoyo nga ni bowa na mphutsi, panji vyakusaka nga ni somba na nkhalala. Nthowa yinyake ni kuthandazga ŵanalume ŵanandi ŵambura kuŵaba. Nthowa za kusintha vyakuhara, izo zikuwonekera kuŵa zambura kudura, zasandika. Kulaŵilira nyimbu zakunyamula nthenda mwa kuthandazga vyakuhara vyakusinthika kwasacizgika. === Vyakucimbizga === Vyakucimbizga vibenene vikupakika pa cikopa ndipo vikuvikilira ku kuluma kwa nyimbu kwa kanyengo kacoko. DEET yikucimbizga nyimbu zinyake na vibenene vinyake. Vinyake ni mafuta gha bulugamu na vinyake. Pyrethrum, iyo yikufuma ku maluŵa ghanyake, ni cakucimbizga ciwemi ca vyakumera. Vilwero vya magesi ivyo vikupanga congo ca pacanya kuti vicimbizge nyimbu vikuguliskika, kweni palije kusanda uko kwalongora kuti vikuvikilira ŵanthu ku kuluma kwa nyimbu. === Kuluma === Kuluma kwa nyimbu kukwiziska vyakucitika vinandi pa cikopa, ndipo nyengo zinyake ulwari wa kukhwaskika comene na kuluma. Ulwari uwu ni kulimbana kukulu kwa thupi na purotini za mate gha nyimbu. Mitundu yinandi ya nyimbu yingiziska ici. Cifukwa purotini za mate gha nyimbu zakupambana zikuyana, ulwari ungafuma ku nyimbu za mtundu uliwose. Ucizgi ungaŵa wa mankhwala gha kuyabwa, gha kumwa panji gha kupaka pa cikopa. Amoniya wa maji nayo yikovwira. Kufunda na kuzizima nako kungovwira. == Mu Midawuko ya Ŵanthu == === Majandulo gha Ŵagiriki === Nthanthi za vinyama za Ŵagiriki ŵa kale, nga ni "Njovu na Nyimbu" na "Ng'ombe Yanalume na Nyimbu", izo zili na sambiro lakuti cinyama cikulu cikuwona nanga ni cicoko yayi, zikafuma ku Mesopotamiya. === Majandulo gha Kwambilira === Ŵanthu ŵa Siberia ŵali na majandulo gha kwambilira kwa nyimbu. Jandulo limoza likuyowoya za cimuntu cikulu cakurya ŵanthu, Punegusse, ico cikakomeka na mpalu kweni cikawukanga so. Mpalu wakacocha, kweni milota ya moto yikazgoka nyimbu, izo zicali kusuzga ŵanthu. Majandulo ghanyake gha Siberia ghakuti nyimbu zikafuma ku milota panji vigaŵa vya cinyama cikulu panji ciŵanda. Majandulo ghakuyana gha Ŵaamerika ŵa malo agho, umo nyimbu zikufuma ku milota ya cakurya ŵanthu, ghakulongora kuti ghakafuma pamoza. Lafcadio Hearn wakulemba kuti mu Japani, nyimbu zikuwonekera nga ni ŵakufwa awo ŵawuka so, ŵakulangika cifukwa ca vyakwananga vyawo kuŵa "mizimu yakumwa ndopa". === Nyengo ya Mazuŵa Ghano === Filimu ya Winsor McCay ya 1912 ''How a Mosquito Operates'' yikaŵa yimoza mwa mafilimu ghakwamba gha vithuzi vyakwenda vyakujambulika. Yikulongora nyimbu yikulu yikusuzga munthu wakugona. Ngalawa 12 za nkhondo za Ŵabritoni zathyika zina la HMS Mosquito panji HMS Musquito. De Havilland Mosquito yikaŵa ndege ya luŵiro iyo yikapangika pakati pa 1940 na 1950, ndipo yikagwira ntchito zinandi. Msumba wa Berezniki mu Russia ukusekelera nyimbu zake na mphikizgano wa "msungwana wakunowa comene" caka ciliconse kufuma 17 mpaka 20 Vuna. Ŵanakazi ŵakwimilira maminiti 20 na vyakuvwara vifupi; uyo walumika comene ndiyo wakupunda. Singano izo zikuyana na mlomo wa nyimbu zikupangika pa ucizgi. [[Category:Vinyama]] dh2xcud7uu579lk6yy12snyjikm49wz 123668 123646 2026-11-04T11:31:28Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha Wikidata (tum labels) 123668 wikitext text/x-wiki [[File:Mosquito 2007-2.jpg|thumb|250px|Nyimbu]] '''Nyimbu''' (''Culicidae'') ni mbumba ya membe zicoko ya mitundu 3,600. Lizgu la Cingelezi lakuti ''mosquito'' (kufuma ku ''mosca'' na ''-ito'' ya kucepeska) ni la Cisipanya na Cipwitikizi, ndipo likung'anamula "membe yicoko". Nyimbu zili na thupi licoko la vigaŵa, mapapiko ghaŵiri, malundi ghatali gha nga ni sisi ghankhondi na ghamoza, na mlomo utali wapadera wa kuluma na kufyonta. Nyimbu zose zikumwa uchi wa maluŵa; nyimbu zanakazi za mitundu yinandi zikumwa so ndopa. Gulu ili likapambanapambana mu nyengo ya Cretaceous. Ŵasandi ŵa kusintha kwa vyamoyo ŵakuwona nyimbu nga ni vyakusaka vicoko, vinyama vicoko ivyo vikuthemba vikulu mwa kumwa ndopa zawo kwambura kuvikoma luŵiro. Ŵasandi ŵa tuzirombo twa nthenda ŵakuwona nyimbu nga ni vyakunyamula nthenda, cifukwa zikunyamula tuzirombo twa kaselo kamoza, mabakiteriya, panji tubungulu kufuma ku cinyama cimoza kuya ku cinyake. Umoyo wa nyimbu uli na nyengo zinayi: sumbi, mphutsi, cikumbi, na nyimbu yikulu. Masumbi ghakuikika pacanya pa maji; ghakusululuka kuŵa mphutsi izo zikwenda na kurya vyakumera vicoko vya mu maji na vinthu vinyake. Mphutsi izi ni vyakulya vyakuzirwa ku vinyama vinandi vya mu maji ghawemi, nga ni ŵana ŵa nkhalala, somba zinandi, na viyuni vinyake. Nyimbu zanakazi zikulu za mitundu yinandi zili na mlomo wakukolerana na kuboola cikumba ca cinyama na kumwa ndopa za vinyama vinandi vyakuŵa na fupa la msana, na vinyama vinyake vyambura fupa la msana. Mitundu yinyake yikuikira masumbi pera pamanyuma pa kumwa ndopa. Mate gha nyimbu ghakunjira mu cinyama apo yikuluma, ndipo ghangiziska vyakuyabwa. Kweniso, mitundu iyo yikumwa ndopa yingamwa tuzirombo twa nthenda apo yikuluma na kutuyambuzga ku vinyama vinyake. Mitundu iyi yikusazgapo iyo yikunyamula [[Malungo|malungo]] na nthenda ya ''filariasis'', na nthenda za tubungulu nga ni cikasu na dengue. Mwa kuyambuzga nthenda, nyimbu zikukoma ŵanthu ŵakujumpha miliyoni yimoza caka ciliconse. == Malongosoro na Umoyo == Nga ni membe zose, nyimbu zikujumpha mu nyengo zinayi za umoyo: sumbi, mphutsi, cikumbi, na nyimbu yikulu. Nyengo zitatu zakwamba zikucitika mu maji, ndipo masumbi kanandi ghakuikika mu maji ghakwimilira. Ghakusululuka kuŵa mphutsi, izo zikurya, kukura, na kuvula cikopa mpaka zikusanduka vikumbi. Nyimbu yikulu yikufuma mu cikumbi apo cikuyandama pacanya pa maji. Nyimbu zikulu zikukhala kufuma sabata limoza mpaka mwezi umoza. Mitundu yinyake yikujumpha nyengo ya kuzizima nga ni nyimbu zikulu, zikugona. === Nyimbu Yikulu === Nyimbu zili na mapapiko ghaŵiri, agho ghali na mamba pacanya. Mapapiko ghake ngatali na ghafupi, ndipo malundi ngatali na ghacoko. Thupi, kanandi lakuzirima panji lakufipa, ndicoko, ndipo kanandi nditali milimita 3–6. Para zikupumula, nyimbu zikusunga malundi ghakwamba kuwaro, apo tumembe tunyake twakuyana tukusunga malundi agha panthazi. Nyimbu za Anopheles zingaduka mpaka maora ghanayi kwambura kuleka pa makilomita 1 mpaka 2 pa ora, ndipo zingenda mpaka makilomita 12 usiku umoza. Ŵanalume ŵakutimba mapapiko pakati pa kanandi 450 na 600 pa liŵiri. Nyimbu kanandi ni membe zicoko; zikulu comene ni za mtundu wa Toxorhynchites, za utali mpaka milimita 18 na mapapiko gha milimita 24. Za Aedes nzicoko comene, za mapapiko gha milimita 2.8 mpaka 4.4. Nyimbu zingakura kufuma ku sumbi mpaka nyimbu yikulu mu mazuŵa ghankhondi pera para kukufunda, kweni kungatora mpaka mwezi umoza. Mlenji panji kuzirimila, mu mazuŵa ghacoko pamanyuma pa kufuma mu cikumbi, ŵanalume ŵakuwungana mu magulu, ndipo ŵakutorana para ŵanakazi ŵaduka mukati. Nyimbu yanakazi yikutorana kamoza pera mu umoyo wake, yikukopeka na fungo ilo wanalume wakufumiska. Mu mitundu iyo yikukhumba ndopa kuti masumbi ghakure, yanakazi yikusanga cinyama na kumwa ndopa zakukwana. Pamanyuma yikupumula mazuŵa ghaŵiri panji ghatatu kuti yigaye ndopa na masumbi ghakure. Pamanyuma yikunozgeka kuikira masumbi na kuwerezga ndondomeko ya kurya na kuikira. Ŵanakazi ŵangakhala mpaka masabata ghatatu mu thengere, kuyana na kufunda, unyowevu, kusanga ndopa, na kuleka kukomeka na vinyama ivyo zikuluma. === Masumbi === Masumbi gha nyimbu zinandi ghakuikika mu maji ghakwimilira, agho ghangaŵa kadambo, dambo, kadzenje ka maji ka kanyengo, maji mu khuni lakuboŵa, panji maji agho ghakusungika pa mahamba gha vyakumera vinyake. Zinyake zikuikira pafupi na mphepete ya maji apo zinyake zikukakatiska masumbi ku vyakumera vya mu maji. Zicoko, nga ni Opifex fuscus, zingaŵaba mu madambo gha mcere. Wyeomyia smithii yikuŵaba mu vyakumera vyakuŵa na maji mukati, ndipo mphutsi zake zikurya vibenene vyakuvunda ivyo vyabira umo. Kaikiliro ka masumbi kakupambana pa mitundu. Ŵanakazi ŵa Anopheles ŵakuduka pacanya pa maji, ŵakukhwaska maji kuti ŵaŵike masumbi pacanya limoza limoza; masumbi ghawo ghali na vyakuyandamira ku mbali. Yanakazi yingaikira masumbi 100–200 mu umoyo wake. Ŵanakazi ŵa Aedes ŵakuwiska masumbi limoza limoza pa dongo lakunyowa pafupi na maji; masumbi ghawo ghakusululuka pera para maji ghazuzga. Ŵanakazi ŵa Culex na zinyake ŵakuikira masumbi mu tumphasa twakuyandama. Ŵanakazi ŵa Mansonia ŵakuikira masumbi pasi pa mahamba gha vyakumera vya mu maji. Masumbi gha nyimbu zinandi ghakusululuka pa nyengo yimoza, kweni masumbi gha Aedes agho ghakugona ghakusululuka pacoko pacoko mu nyengo yitali. === Mphutsi === Mutu wa mphutsi ya nyimbu uli na tuburashi twa mlomo utu tukugwiliskirika ntchito pa kurya, cifuwa cikulu cambura malundi, na nthumbo ya vigaŵa. Yikupuma mphepo kwizira mu kathumbu pa nthumbo yake, ntheura yikwenera kwiza pacanya kanandi. Yikujumpha nyengo yinandi yikurya vyakumera vicoko, mabakiteriya, na tuvinyama tucoko twa pacanya pa maji. Yikubira pasi para yasokonezgeka. Yikusambira mwa kujikankha na tuburashi twa mlomo, panji mwa kunyunganyunga thupi. Yikukura mu nyengo zinandi, yikuvula cikopa nyengo yiliyose, ndipo pamanyuma yikusanduka cikumbi. Mphutsi za Aedes, kupatula para nziphya comene, zingazizipizga kukoma; zikugona kwa myezi yinandi usange kadambo kawo kakoma. === Cikumbi === Mutu na cifuwa vya cikumbi vyasazganika, ndipo nthumbo yikupindikira pasi pake. Cikumbi cingasambira mwa kupinda nthumbo yake. Nga ni mphutsi, cikumbi ca mitundu yinandi cikwenera kwiza pacanya kanandi kupuma, kwizira mu tumalipenga tuŵiri twa kupumira. Vikurya yayi; vikujumpha nyengo yinandi vikupachika pacanya pa maji. Para vyafipa mtima, vikusambira pasi mwa kupinda nthumbo nga ni mphutsi. Para vindasokonezgeke, vikuyandama so luŵiro. Nyimbu yikulu yikufuma mu cikumbi pacanya pa maji ndipo yikuduka. == Kurya kwa Nyimbu Zikulu == === Vyakulya === Nyimbu zanalume na zanakazi zikurya uchi wa maluŵa na maji gha vyakumera, kweni mu mitundu yinandi ŵanakazi ŵakumwa so ndopa. Mu mitundu yinyake, ndopa nzakukhumbikwa pa kupanga masumbi; mu yinyake, zikuzomerezga waka yanakazi kuikira masumbi ghanandi. Vyakumera na ndopa vyose ni makasupe ghawemi gha nkhongono mu shuga. Ndopa zikupeleka vyakulya vinandi, kweni ntchito yikulu ya ndopa ni kusanga purotini ya kupangira masumbi. Nyimbu zakunyamula nthenda nga ni Anopheles na Aedes zikukhumba ndopa kuti ziikire masumbi. Mitundu yicoko ya Malaya, Topomyia na Toxorhynchites yikuŵaba kwambura kumwa ndopa nanga ni kamoza. === Vinyama Ivyo Zikuluma === Nyimbu zakumwa ndopa zikutemwa vinyama vinyake, nangauli zikusankha comene yayi para vyakulya vyasoŵa. Mitundu yakupambana yikutemwa cule, vyakukwaŵa kusazgapo njoka, viyuni, na vinyama vyakonkheska. Mwaciyelezgero, Culiseta melanura yikumwa ndopa za viyuni vicoko, kweni apo unandi wa nyimbu wasazgikira zikuluma vinyama vyakonkheska kusazgapo mahachi na ŵanthu, ndipo zikuthandazga nthenda ya kabungulu mu Amerika ya Kumpoto. Kutaya ndopa ku maluma ghanandi kungakula, ndipo nyengo zinyake kukukoma viŵeto vikulu nga ni ng'ombe na mahachi. Nyimbu za malungo zikupenja mbozi na kumwa maji gha mu thupi lawo, zikukanizga kukura kwawo. === Kusanga Vinyama === Nyimbu zinandi zikurya mlenji panji kuzirimila, ndipo zikupumula mu malo ghakuzizima msana. Mitundu yinyake, nga ni nyimbu ya Asiya ya mawanga, yikuduka na kurya msana. Nyimbu zanakazi zikupenja vinyama mwa kununkhizga vinthu nga ni kaboni dayokisayidi na vinyake ivyo vikufuma mu mpweya wa cinyama, na mwa kuwona. Cigaŵa cikulu ca kununkhizga kwa nyimbu cikugwira ntchito ya kupenja ndopa. Mwa mitundu 72 ya vyakununkhizgira pa minyanga yake, yakujumpha 27 yikusanga vinthu vya mu thukuta. Mu Aedes, kupenja kukucitika mu nyengo ziŵiri: pakwamba nyimbu yikuduka mpaka yasanga fungo la cinyama; pamanyuma yikuduka kuliya, yikulongozgeka na unandi wa fungo. Nyimbu zikutemwa kuluma ŵanthu ŵa ndopa za mtundu wa O, ŵa mabakiteriya ghanandi pa cikumba, na ŵa kufunda kukulu kwa thupi; zikutemwa so ŵanakazi ŵa nthumbo. Kukopa nyimbu kwa munthu kuli na cigaŵa cakuharika. Vimanyikwiro vinandi vya cinyama ivyo nyimbu yikuwona vikuyizomerezga kusankha cinyama ca kuluma. Para pali kaboni dayokisayidi, yikwamba kupenja na fungo na maso. Kusanda kwalongora kuti ŵanthu awo ŵakukopa comene nyimbu ŵakupanga ma''carboxylic acid'' ghanandi. Fungo la thupi la munthu likulongora kuti ni munthu, kwambura kuŵa cinyama cinyake cakufunda. Fungo la thupi, ilo likufuma pa cikumba, ndilo cimanyikwiro cakuzirwa comene ku nyimbu. Fungo linandi ili likupangika apo mabakiteriya gha pa cikumba ghakugaya thukuta na mafuta gha cikopa. Kupambana kwa fungo kukufuma ku kuzitika kwa thupi, mahomoni, vyakuhara, na nthenda zinyake. Nthenda nga ni malungo zingasintha fungo la thupi. Ŵanthu ŵa malungo ŵakupanga vinthu vinyake vinandi pa cikumba ivyo vikukopa comene nyimbu. Ntheura ŵanthu ŵa malungo ŵakulumika comene na nyimbu. Kupenja na maso kwa nyimbu kukusazgapo kupulika mitundu yakupambana. Nyimbu zikukopeka na ungweru wa majigha ghatali, mitundu yakufiira na ya malalanje nga umo ŵanthu ŵakuwonera, ndiko kuti mitundu ya cikumba ca ŵanthu. Kweniso zikukopeka comene na vinthu vyakufipa ivyo vikuwoneka makola pa malo ghakuŵala. Mitundu yakupambana ya nyimbu yasintha nthowa zakupambana za kusanga vinyama. Kusanda mitundu yiŵiri ya Aedes aegypti, yinyake ya ku nyumba na yinyake yakuluma vinyama, kukalongora kuti kutemwa fungo la ŵanthu kukukolerana na cakusangira fungo cinyake ico cikusanga ''sulcatone'', cinthu cinandi mu fungo la ŵanthu. Nyimbu ya malungo Anopheles gambiae nayo yili na vyakusangira fungo ivi, kweni vyakupambana, ntheura mitundu yiŵiri iyi yikasintha paŵekha kuluma ŵanthu. === Mlomo === Mlomo wa nyimbu yanakazi wakolerana comene na kuboola cikumba na kufyonta ndopa. Ŵanalume ŵakumwa maji gha shuga pera, ndipo mlomo wawo ngwapadera yayi. Kuwaro, cigaŵa cikulu ca kurya ni mlomo mutali, uwo uli na cikopa ca mawonekero nga ni ngalande, ico cikuphimba vigaŵa 6 vya kuboola. Cikopa ici cikupinda nga ni uta apo nyimbu yikwamba kuluma, cikukhwaska cikumba na kulongozgera vigaŵa vya kuboola pasi. Vigaŵa vyakuthwa comene vikwenda kumanyuma na panthazi kudumula cikumba, na nkhongono yicoko comene, cigaŵa cimoza pa 1,000 ca nkhongono iyo yingakhumbikwa na singano, ntheura kuluma kukupweteka yayi. === Mate === Mate gha nyimbu ghali na vinthu ivyo vikovwira kugaya shuga, na vinthu ivyo vikulaŵilira kukura kwa mabakiteriya mu shuga. Kuti nyimbu yisange ndopa, yikwenera kujumpha nthowa izo thupi la cinyama likujivikilira nazo. Mate gha nyimbu ghakukanizga ndopa kukoleka, mwa purotini izo zikucepeska kufinyika kwa mitsempha na kukoleka kwa ndopa, kuti ndopa zilutilire kwenda. Ghakusintha so umo thupi likulimbana na nthenda kwizira mu purotini zinandi, ndipo ici cingapangiska nthenda za tubungulu kuŵa zikulu comene. === Kukura kwa Masumbi na Kugaya Ndopa === Ŵanakazi ŵa mitundu yinandi yakumwa ndopa ŵakukhumba ndopa kuti ŵambe kupanga masumbi. Ndopa zakukwana zikwamba ndondomeko ya mahomoni iyo yikupangiska masumbi kukura. Para yamalizga kumwa, nyimbu yikuwuska mlomo, ndipo apo matumbo ghakuzura, mthumbo ukupanga cikopa ico cikuzingilizga ndopa. Ici cikupatula ndopa na vinyake mu mthumbo. Nyimbu zinandi zikulu zikufumiska maji ghakunyanyira nanga ni apo zikurya, ndipo ici cikuzomerezga ŵanakazi kuwunjika vyakulya vinandi. Ndopa zikugayika mu mazuŵa ghanandi. Mthumbo ukupanga vinthu ivyo vikugaŵa purotini za ndopa, ndipo izi zikugwiliskirika ntchito kupanga purotini ya masumbi. == Kuthandazgika == === Pa Caro Cose === Nyimbu zili pa caro cose, mu cigaŵa ciliconse ca mtunda kupatula Antarctica na virwa vicoko. Nyengo ya vigaŵa ivi njambura kumanyikwa, yakuzizima kweni kanandi yikufunda luŵiro pakati pa nyengo ya kuzizima, ndipo ici cikupangiska nyimbu kufuma mu vikumbi na pamanyuma kuzizima so pambere zindamalizge umoyo wawo. Masumbi gha nyimbu za malo gha nyengo yapakati ghakuzizipizga kuzizima kuluska gha mitundu ya malo ghakufunda. Ghanandi ghangazizipizga kuzizima kwa pasi pa zero, ndipo nyimbu zikulu za mitundu yinyake zingajumpha nyengo ya kuzizima mwa kubisama mu nyumba panji mu makuni ghakuboŵa. Mu vigaŵa vya ku tropiki vyakufunda na vyakunyowa, mitundu yinyake ya nyimbu yikugwira ntchito caka cose, kweni mu vigaŵa vyakuzizima zikugona. Nyimbu za ku Arctic zingaŵa zamoyo kwa masabata ghacoko pera pa caka apo maji gha cisanu cakusungunuka ghakupanga tudambo. Kweni pa nyengo iyo zikufuma zinandi comene; gulu lingamwa mpaka mililita 300 za ndopa pa zuŵa kufuma ku cinyama ciliconse mu gulu la nswala za ku Arctic. === Vyakufumapo vya Kusintha kwa Nyengo === Kuti nyimbu yiyambuzge nthenda, pakwenera kuŵa vyakucitika viwemi vya nyengo, comene unyowevu, kufunda, na vula. El Niño yikukhwaska malo na unandi wa kuthandazgika kwa nthenda mu Afilika ya Kumafumiro, Amerika ya Ŵalatini, Asiya ya Kumwera-Kumafumiro na India. Kusintha kwa nyengo kukukhwaska vyakucitika ivi na kuthandazgika kwa nyimbu. Viyelezgero vya nyengo vingagwiliskira ntchito vyakusangika vya kale kulongolera ngozi ya nthenda kuyana na nyengo iyo yikulindilirika. Nthenda za nyimbu zaŵa zinandi comene mu Afilika ya Kumafumiro, Amerika ya Ŵalatini, Asiya ya Kumwera-Kumafumiro, na India. Kuwoneka mu Ulaya kukawonekeka pakwamba pa vyaka vya m'ma 2000. Kukulongolereka kuti pofika 2030, nyengo ya kumwera kwa Britain yizamuŵa yiwemi ku nyimbu za Anopheles kuyambuzga malungo kwa myezi yiŵiri pa caka, ndipo pofika 2080 ndimo kuzamuŵira ku kumwera kwa Scotland. Nthenda ya dengue nayo yikuthandazgika kumpoto cifukwa ca kusintha kwa nyengo. Nyimbu iyo yikuyinyamula, nyimbu ya Asiya ya mawanga, pofika 2023 yikaŵa kuti yathandazgika mu Ulaya ya kumwera mpaka ku kumpoto kwa France, Belgium, Holland, na vigaŵa vya Ungelezi. Mu 2025, nyimbu zinyake zikasangika mu Iceland, caro ico cikaŵavya nyimbu, nangauli palije iyo yikawoneka mu nyengo ya kufunda ya 2026. == Malo gha Vyamoyo == === Vyakusaka na Vyakuthemba === Mphutsi za nyimbu ni vinyama vinandi comene mu tudambo, ndipo ni vyakulya vyakuzirwa ku vyakusaka vya mu maji ghawemi. Vibenene vinandi vya mu maji ivyo vikukora mphutsi izi ni ŵana ŵa nkhalala na vinyake. Vinyama vyakuŵa na fupa la msana ivyo vikuzirya ni somba nga ni mlamba na somba ya nyimbu, cule, fulu za maji ghawemi, na viyuni nga ni baka. Nyimbu zikulu zikufuma zikuryeka pacanya pa maji na membe zakusaka na lutatavi. Nyimbu zakuduka zikukoreka na nkhalala, na viyuni nga ni byambyali, na vinyama vyakonkheska kusazgapo mileme. Nyimbu zikuthembeka na nthata, tuvinyama tucoko twa kaselo kamoza, na wowa. === Kutolera Ufu wa Maluŵa === Maluŵa ghanyake ghakutolereka ufu na nyimbu, izo zikuza kusanga uchi wa shuga. Vyakumera vicoko vyapadera vikutolereka ufu na nyimbu pera, nga ni maluŵa ghanyake gha ''orchid'' agho ghakutolereka na Aedes. Zikukopeka ku maluŵa na fungo linandi, na mitundu nga ni ungweru wa pacanya pa uswesi. Nyimbu zaluta ku maluŵa kufuma nyengo ya Cretaceous. Ncakuthekera kuti kufyonta maji gha vyakumera kukanozga nyimbu kufyonta ndopa. === Kuthemba Vyamoyo Vinyake === Mu malo gha vyamoyo, nyimbu zakumwa ndopa ni vyakusaka vicoko, vinyama vicoko ivyo vikurya vinyama vikulu kwambura kuvikoma luŵiro. Ŵasandi ŵa kusintha kwa vyamoyo ŵakuwona ici nga ni mtundu wa kuthemba vyamoyo vinyake; Edward O. Wilson wakati vyakuthemba "ni vyakusaka ivyo vikurya cakusakika pasi pa cimoza". Kusaka kucoko kukupambana cifukwa cinyama cikulutilira kuŵaba, ndipo nyimbu yikuluma vinyama vinandi. Pa kalaŵiskiro aka, nyimbu ni vyakuthemba vya kuwaro, vikumwa ndopa kufuma kuwaro kwa cinyama, kwambura kunjira mu thupi lake. Kupambana na vyakuthemba vinyake vya kuwaro nga ni nthata na nyinda, nyimbu zikukhala pa thupi la cinyama nyengo zose yayi, kweni zikuza pera kurya. == Kusintha mu Nyengo == === Mafosilo === Kusanda kwa mu 2023 kukati Libanoculex intermedius, iyo yikasangika mu ulimbo wakukhwima wa Lebanon wa vyaka miliyoni 125 ivyo vyajumpha, ndiyo nyimbu ya kale comene yakumanyikwa. Kweni ŵanyake ŵakususka kuti ni nyimbu, ŵakuti ni membe yinyake. Mitundu yinyake 7 ya nyimbu za Cretaceous yambura mphindano yikumanyikwa. Burmaculex, ya mitundu yinkhondi, na Cretosabethes primaevus, iyo yikumanyikwa kufuma ku mphutsi, zasangika mu ulimbo wakukhwima wa Myanmar wa vyaka pafupifupi miliyoni 99 ivyo vyajumpha. Paleoculicis minutus yikumanyikwa kufuma ku ulimbo wa Canada wa vyaka pafupifupi miliyoni 79. Cretosabethes yikughanaghanirika kuŵa ya gulu la mazuŵa ghano, ico cikulongora kuti nyimbu zikaŵa kuti zapambanapambana comene pambere pa pakati pa Cretaceous, nangauli mafosilo nghacoko. Kusanda kwa vyakuhara kukulongora kuti nyimbu zikamba mu Jurassic, kweni kupambanapambana kukulu kukacitika mu Cretaceous. === Kagaŵiro === Pali mitundu ya nyimbu yakujumpha 3,700; magulu 112 ghalongosoreka. Kanandi zikugaŵika mu magulu ghaŵiri, Anophelinae na Culicinae, agho ghakunyamula nthenda zakupambana. Mwa pose, nthenda za tuzirombo twa kaselo kamoza nga ni malungo zikuyambuzgika na Anophelinae, apo nthenda za tubungulu nga ni cikasu na dengue zikuyambuzgika na Culicinae. Zina lakuti Culicidae likanjizgika na msandi wa vibenene wa Ŵajeremani Johann Wilhelm Meigen mu kagaŵiro kake ka vigaŵa 7 ako kakapharazgika mu 1818–1838. Kagaŵiro ka nyimbu kakaluta panthazi mu 1901 apo msandi wa vibenene wa Ungelezi Frederick Vincent Theobald wakapharazga buku la vigaŵa vinkhondi pa Culicidae. Wakapika nyimbu izo zikatumika ku British Museum kufuma pa caro cose, kuyana na malangulo gha 1898 gha Nduna ya Vyaro vya Ŵakoloni, Joseph Chamberlain, uyo wakalemba kuti "pakuti malungo ghangakolerana na nyimbu, nchiwemi kumanya makola mitundu yakupambana ya nyimbu na vibenene vyakukolerana nazo mu vyaro vya ku tropiki vya ŵakoloni." === Mbumba === ==== Ya Kuwaro ==== Nyimbu ni mbumba ya membe zenecho (gulu la Diptera): Culicidae (kufuma ku Cilatini ''culex'', "kamembe kacoko"). Zili mu gulu likulu la Culicomorpha. ==== Ya Mukati ==== Magulu ghaŵiri ghacoko gha nyimbu ni Anophelinae, iyo yili na magulu ghatatu na mitundu pafupifupi 430, na Culicinae, iyo yili na magulu 108 na mitundu 3,046. Kyanne Reidenbach na ŵanyake ŵakasanda mbumba ya nyimbu mu 2009, mwa kugwiliskira ntchito vyakuhara na mawonekero gha mitundu 26. Ŵakasanga kuti Anophelinae njya pasi pa mbumba, kweni vigaŵa vyakuzika vya mbumba vindamanyikwe makola. == Ubale na Ŵanthu == === Vyakunyamula Nthenda === Nyimbu zikunyamula tuzirombo tunandi twa nthenda kusazgapo mabakiteriya, tubungulu, na tuzirombo twa kaselo kamoza. Ŵanthu pafupifupi miliyoni 700 ŵakukora nthenda ya nyimbu caka ciliconse, ndipo ŵakujumpha miliyoni yimoza ŵakufwa. Nthenda za tubungulu za nyimbu zakumanyikwa ni cikasu, chikungunya na dengue, ivyo vyose vikuyambuzgika comene na Aedes aegypti. Nthenda za tuzirombo izo nyimbu zikuyambuzga ni malungo na ''filariasis''. Tuzirombo twa ''Plasmodium'' utu tukwiziska malungo tukunyamulika na nyimbu zanakazi za Anopheles. Purotini yinyake mu mate gha Anopheles yikuzomerezga tuzirombo twa malungo kukhala mu nyimbu. ''Filariasis'', cifukwa cikulu ca matenda gha kufufuma kwa malundi, yikuthandazgika na nyimbu za mitundu yinandi. Nthenda ya mabakiteriya iyo nyimbu za Culex zikuthandazga ni ''tularemia''. === Kulaŵilira === Nthowa zinandi zayezgeka pa kulaŵilira nyimbu, kusazgapo kuwuskapo malo gha kuŵabira, kukanizga na masefa gha mawindo na masefa gha nyimbu, kugwiliskira ntchito vyamoyo nga ni wowa na mphutsi, panji vyakusaka nga ni somba na nkhalala. Nthowa yinyake ni kuthandazga ŵanalume ŵanandi ŵambura kuŵaba. Nthowa za kusintha vyakuhara, izo zikuwonekera kuŵa zambura kudura, zasandika. Kulaŵilira nyimbu zakunyamula nthenda mwa kuthandazga vyakuhara vyakusinthika kwasacizgika. === Vyakucimbizga === Vyakucimbizga vibenene vikupakika pa cikopa ndipo vikuvikilira ku kuluma kwa nyimbu kwa kanyengo kacoko. DEET yikucimbizga nyimbu zinyake na vibenene vinyake. Vinyake ni mafuta gha bulugamu na vinyake. Pyrethrum, iyo yikufuma ku maluŵa ghanyake, ni cakucimbizga ciwemi ca vyakumera. Vilwero vya magesi ivyo vikupanga congo ca pacanya kuti vicimbizge nyimbu vikuguliskika, kweni palije kusanda uko kwalongora kuti vikuvikilira ŵanthu ku kuluma kwa nyimbu. === Kuluma === Kuluma kwa nyimbu kukwiziska vyakucitika vinandi pa cikumba, ndipo nyengo zinyake ulwari wa kukhwaskika comene na kuluma. Ulwari uwu ni kulimbana kukulu kwa thupi na purotini za mate gha nyimbu. Mitundu yinandi ya nyimbu yingiziska ici. Cifukwa purotini za mate gha nyimbu zakupambana zikuyana, ulwari ungafuma ku nyimbu za mtundu uliwose. Ucizgi ungaŵa wa mankhwala gha kuyabwa, gha kumwa panji gha kupaka pa cikumba. Amoniya wa maji nayo yikovwira. Kufunda na kuzizima nako kungovwira. == Mu Midawuko ya Ŵanthu == === Majandulo gha Ŵagiriki === Nthanthi za vinyama za Ŵagiriki ŵa kale, nga ni "Njovu na Nyimbu" na "Ng'ombe Yanalume na Nyimbu", izo zili na sambiro lakuti cinyama cikulu cikuwona nanga ni cicoko yayi, zikafuma ku Mesopotamiya. === Majandulo gha Kwambilira === Ŵanthu ŵa Siberia ŵali na majandulo gha kwambilira kwa nyimbu. Jandulo limoza likuyowoya za cimuntu cikulu cakurya ŵanthu, Punegusse, ico cikakomeka na mpalu kweni cikawukanga so. Mpalu wakacocha, kweni milota ya moto yikazgoka nyimbu, izo zicali kusuzga ŵanthu. Majandulo ghanyake gha Siberia ghakuti nyimbu zikafuma ku milota panji vigaŵa vya cinyama cikulu panji ciŵanda. Majandulo ghakuyana gha Ŵaamerika ŵa malo agho, umo nyimbu zikufuma ku milota ya cakurya ŵanthu, ghakulongora kuti ghakafuma pamoza. Lafcadio Hearn wakulemba kuti mu Japani, nyimbu zikuwonekera nga ni ŵakufwa awo ŵawuka so, ŵakulangika cifukwa ca vyakwananga vyawo kuŵa "mizimu yakumwa ndopa". === Nyengo ya Mazuŵa Ghano === Filimu ya Winsor McCay ya 1912 ''How a Mosquito Operates'' yikaŵa yimoza mwa mafilimu ghakwamba gha vithuzi vyakwenda vyakujambulika. Yikulongora nyimbu yikulu yikusuzga munthu wakugona. Ngalawa 12 za nkhondo za Ŵabritoni zathyika zina la HMS Mosquito panji HMS Musquito. De Havilland Mosquito yikaŵa ndege ya luŵiro iyo yikapangika pakati pa 1940 na 1950, ndipo yikagwira ntchito zinandi. Msumba wa Berezniki mu Russia ukusekelera nyimbu zake na mphikizgano wa "msungwana wakunowa comene" caka ciliconse kufuma 17 mpaka 20 Vuna. Ŵanakazi ŵakwimilira maminiti 20 na vyakuvwara vifupi; uyo walumika comene ndiyo wakupunda. Singano izo zikuyana na mlomo wa nyimbu zikupangika pa ucizgi. [[Category:Vinyama]] oh61ivdn8apt4490k9fkycp7ijep3ap 0 5032 123526 22420 2026-11-03T12:11:18Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123526 wikitext text/x-wiki [[File:Karakatschan.jpg|thumb]] [[File:Agents de sécurité au défilé avec les chiens.jpg|thumb]] '''Nchebe''' (''Canis familiaris'') ni cinyama cakuŵetika ico cikafuma ku mphumphi. Nchebe zikaŵetika na ŵakusaka na kuwunjika vyakulya mu nyengo ya kale comene. Nchebe na mphumphi za mazuŵa ghano vikufuma ku cinyama cimoza ca kale. Nchebe ndizo vinyama vyakwamba kuŵetika, vyaka vyakujumpha 14,000 ivyo vyajumpha, pambere ulimi undambe. Nchebe zaŵetika kuti ziŵe na nkhalo, kupulika, na mathupi ghapadera. Mitundu ya nchebe yikupambana comene mu mawonekero, ukulu, na mtundu. Nchebe zili na nsaya za nkhongono zakuŵa na mino pafupifupi 42. [[Category:Vinyama]] kd6590kiccnd9bkseg85j6jplny14r6 0 5378 123450 101453 2026-11-03T12:08:06Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123450 wikitext text/x-wiki [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|400px|Asia]] [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|400px|Asia]] [[File:Map of Asia draft2.png|thumb|400px|Asia]] '''Asiya''' (panji '''Asia''') ni cigaŵa cikulu comene ca mtunda pa caro cose capasi, pa ukulu na pa unandi wa ŵanthu. Cikuphimba makilomita gha mbali zinayi ghakujumpha miliyoni 44, pafupifupi magaŵa 30 pa 100 gha mtunda wose wa [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Kale comene Asiya ndiyo yikaŵa na ŵanthu ŵanandi ŵa caro capasi, ndipo ŵanthu ŵanandi ŵakwamba kukhala mwandondomeko ŵakaŵa kuno. Ŵanthu ŵake biliyoni 4.7 ni pafupifupi magaŵa 60 pa 100 gha ŵanthu ŵa caro cose capasi. Asiya yikugaŵana mtunda wa Yurasiya na [[Europe|Ulaya]], na wa Afro-Yurasiya na Ulaya na [[Afilika]]. Kumafumiro gha zuŵa yili na [[Pacific Ocean|Mbwani ya Pacific]], kumwera Mbwani ya India, na kumpoto [[Arctic Ocean|Mbwani ya Arctic]]. {{Asia}} {{Commons}} [[Category:Asia]] 1ktnvxfpslopiwow062untpge6ow45f 0 6198 123503 112491 2026-11-03T12:10:19Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123503 wikitext text/x-wiki '''Kusanda mendero''' ni [[Kasandiro|kasandiro]] ka vyamvimba, vigaŵa vyake vyakwamba, kwenda kwake na umo vikucitira mu malo na mu nyengo, kweniso vinthu vyakukhwaskana navyo vya nkhongono za ntchito na nkhongono. Ni umoza mwa tusandiro twakwamba comene. Musandi uyo wakusanda comene kusanda mendero wakuchemeka musandi wa mendero. Kusanda mendero ni umoza mwa masambiro gha kale comene. Mu vyaka 2,000 ivyo vyajumpha, kusanda mendero, [[Usungunu|usungunu]], kasandiro ka vyamoyo, na vigaŵa vinyake vya masamu vikaŵa vigaŵa vya kasandiro ka vinjeru ka kawiro, kweni mu Kusintha kwa Kasandiro mu vyaka vya m'ma 1600, tusandiro twa kawiro utu tukapatukana kuŵa tusandiro twapaŵekha. Kusanda mendero kukukolerana na vigaŵa vinandi vya kusanda, nga ni kusanda mendero kwa vyamoyo na usungunu wa kwantamu, ndipo mphaka za kusanda mendero zikuŵikika makola yayi. Maghanoghano ghaphya mu kusanda mendero kanandi ghakulongosora umo vinthu vikwendera ivyo tusandiro tunyake tukusanda, ndipo ghakulongora nthowa ziphya za kusanda mu tusandiro utu na mu masambiro ghanyake, nga ni masamu na kasandiro ka vinjeru. Kuluta panthazi kwa kusanda mendero kanandi kukupangiska luso la vilwero liphya. Mwaciyelezgero, kuluta panthazi pa kupulikiska umagineti-magesi, kusanda mendero kwa vinthu vyakukhwima, na kusanda mendero kwa mtima wa vimenyu kukapangiska luso la vilwero ilo lasintha wupu wa ŵanthu wa mazuŵa ghano, nga ni wayilesi ya kanema, [[Mrangura (Kompyuta)|mirangura]], vilwero vya mu nyumba, na vilwero vya nkhondo vya mtima wa vimenyu; kuluta panthazi pa kasandiro ka kufunda na nkhongono za ntchito kukiziska Kusintha kwa Vyakupanga; ndipo kuluta panthazi pa kasandiro ka kwenda kwa vinthu kukapangiska [[Kakyula|kakyula]]. == Mbiri == Lizgu la Cingelezi lakuti ''physics'' likufuma ku lizgu la Cilatini lakuti ''physica'' ("kusanda kawiro"), ilo nalo likafuma ku lizgu la Cigiriki φυσική (''phusikḗ'', "kasandiro ka kawiro"), ilo likufuma ku φύσις (''phúsis'', "kwambilira, kawiro, cimanyikwiro"). === Kusanda Nyenyezi kwa Kale === [[Astronome|Kusanda nyenyezi]] ni umoza mwa tusandiro twa kawiro twa kale comene. Ŵanthu ŵa mazuŵa gha kale pambere pa 3000 pambere Khristu, nga ni Ŵasumeriya, ŴaEguputo ŵa kale, na ŵa ku Mlonga wa Indus, ŵakaŵa na umanyi wakulongolera na kupulikiska kwakwamba kwa kwenda kwa [[Zuŵa|zuŵa]], mwezi, na nyenyezi. Nyenyezi na mapulaneti, ivyo vikaghanaghanirikanga kuŵa ciyelezgero ca ŵaciuta, kanandi vikasopeka. === Kasandiro ka Vinjeru ka Kawiro === Kasandiro ka vinjeru ka kawiro kakamba mu Girisi mu nyengo ya kale (650 – 480 pambere Khristu), apo ŵasandi ŵa vinjeru ŵakwamba nga ni Thales ŵakakana kulongosora vyakucitika vya kawiro na vyambura kawiro, ndipo ŵakayowoya kuti cakucitika ciliconse cili na cifukwa ca kawiro. Ŵakasacizga maghanoghano agho ghakasimikizgika na vinjeru na kulaŵiska, ndipo maghanoghano ghawo ghanandi ghakawoneka kuŵa ghaunenesko pakuyezga; mwaciyelezgero, fundo ya vimenyu yikasangika kuŵa yaunenesko pafupifupi vyaka 2,000 pamanyuma pakuti Leucippus na msambiri wake Democritus ŵayisacizga. === Kusintha kwa Kasandiro === Kusanda mendero kukaŵa kasandiro kapaŵekha apo Ŵaulaya ŵa nyengo ya sono yakwamba ŵakagwiliskira ntchito nthowa za kuyezga na kupima kuti ŵasange ivyo sono vikuwoneka nga ni malango gha kusanda mendero. === Vyaka vya m'ma 1800 === Kusanga malango gha kasandiro ka kufunda na nkhongono za ntchito, gha usungunu, na gha umagineti-magesi kukafuma mu kusanda kwa mu nyengo ya Kusintha kwa Vyakupanga, apo kukhumbikwa kwa nkhongono za ntchito kukasazgikira. Pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1800, fundo zakusacizga za kasandiro ka kufunda na nkhongono za ntchito, za kasandiro ka kwenda kwa vinthu, na za umagineti-magesi zikayana na vinthu vinandi ivyo vikalaŵiskika. Pamoza, fundo izi zikaŵa maziko gha ivyo pamanyuma vikachemekanga kusanda mendero kwa kale. === Vyaka vya m'ma 1900 === Kusanda mendero kwa mazuŵa ghano kukamba kumwamba kwa vyaka vya m'ma 1900 na ntchito ya Max Planck pa fundo yakusacizga ya kwantamu, na fundo yakusacizga ya ukoleranirano ya Albert Einstein. Fundo zose ziŵiri izi zikiza cifukwa ca kubudika kwa kasandiro ka kwenda kwa vinthu kwa kale pa vyakucitika vinyake. Kasandiro ka kwenda kwa vinthu ka kale kakalongolera kuti luŵiro la ungweru likuyana na kwenda kwa uyo wakulaŵiska, ndipo ici cikakolerananga yayi na luŵiro lambura kusintha ilo malinganizgo gha Maxwell gha umagineti-magesi ghakalongolera. == Fundo Zakusacizga Zikulu == Kusanda mendero kukukhwaskana na ndondomeko zinandi zakupambanapambana, nangauli fundo zakusacizga zinyake zikugwiliskirika ntchito na ŵasandi ŵa mendero wose. Fundo yakusacizga yiliyose iyi yikayezgeka kanandi, ndipo yikasangika kuŵa yakuyana makola na kawiro. Mu vyaka 20 vyakwamba vya vyaka vya m'ma 1900, kusanda mendero kukasintha comene cifukwa ca kusanga kasandiro ka kwantamu na ukoleranirano. Kusintha uku kukaŵa kukulu comene mwakuti maghanoghano ghaphya agha ghakaŵa maziko gha "kusanda mendero kwa mazuŵa ghano", ndipo nkhani zinyake zikaŵa "kusanda mendero kwa kale". Kusanda mendero kwa kale kukusazgapo vigaŵa vya kale ivyo vikamanyikwanga na kukura makola pambere vyaka vya m'ma 1900 vindambe: kasandiro ka kwenda kwa vinthu ka kale, kasandiro ka kufunda na nkhongono za ntchito, na umagineti-magesi. Kasandiro ka [[Chongo|vyongo]] ni kusanda umo vyongo vikupangikira, kulaŵilirika, kutumizgika, na kupokeleka. == Kusanda == Ŵasandi ŵa mendero ŵakugwiliskira ntchito nthowa ya kasandiro kuti ŵapende usange fundo yakusacizga ya kusanda mendero njaunenesko. Mwa kugwiliskira ntchito nthowa ya ndondomeko ya kuyaniska ivyo fundo yakusacizga yikulongolera na ivyo vyasangika mu kuyezga na kulaŵiska, ŵasandi ŵa mendero ŵakupenda makola usange fundo yakusacizga njaunenesko, mu nthowa ya vinjeru, yambura kutora lwande, na iyo yingacitikaso. Ntheura, kuyezga kukucitika na kulaŵiska kukucitika kuti ŵasimikizge usange fundo yakusacizga njaunenesko panji yayi. Kusanda mendero kukusazgapo vyakucitika vinandi comene, kufuma ku tunthu twakwamba tucokocoko (nga ni makwakisi, manyutirino, na malekitironi) mpaka ku magulu ghakulu comene gha [[Mlambagombe|milambagombe]]. Mu vyakucitika ivi muli vinthu vyakwamba comene ivyo vikupanga vinthu vinyake vyose. Ntheura, kusanda mendero nyengo zinyake kukuchemeka "kasandiro kakwamba". == Vigaŵa == Kusanda mendero kwa tunthu tucokocoko ni kusanda vigaŵa vyakwamba vya vyamvimba na nkhongono za ntchito na umo vikukoleranira. Kusanda mendero kwa [[Vimenyu|vimenyu]], kwa vimenyu vyakulumikizgika, na kwa ungweru ni kusanda vyamvimba na umo ungweru na vyamvimba vikukoleranira pa vimenyu panji vimenyu vyakulumikizgika vimoza vimoza. Kusanda mendero kwa vyamvimba vyakukhazikika ni cigaŵa ca kusanda mendero ico cikusanda vimanyikwiro vya vyamvimba ivyo vikuwoneka na maso. Kusanda mendero kwa nyenyezi na kusanda nyenyezi ni kugwiliskira ntchito fundo zakusacizga na nthowa za kusanda mendero pa kusanda kazengero ka nyenyezi, umo nyenyezi zikukulira, kwambilira kwa [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]], na masuzgo ghanyake gha kasandiro ka caro cose ca mlengalenga. == Vinyake == Kusanda mendero, nga ni tusandiro tunyake, kukuthemba kasandiro ka vinjeru ka kasandiro na "nthowa ya kasandiro" yake kuti kalutiske panthazi umanyi wa caro ca kawiro. luwhyon7czyvb8ndt7rpkm3d8dz8y9l 123666 123503 2026-11-03T18:11:59Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123666 wikitext text/x-wiki '''Kusanda mendero''' ni [[Kasandiro|kasandiro]] ka vyamvimba, vigaŵa vyake vyakwamba, kwenda kwake na umo vikucitira mu malo na mu nyengo, kweniso vinthu vyakukolerana navyo vya nkhongono za ntchito na nkhongono. Ni umoza mwa tusandiro twakwamba comene. Musandi uyo wakusanda comene kusanda mendero wakuchemeka musandi wa mendero. Kusanda mendero ni umoza mwa masambiro gha kale comene. Mu vyaka 2,000 ivyo vyajumpha, kusanda mendero, [[Usungunu|usungunu]], kasandiro ka vyamoyo, na vigaŵa vinyake vya masamu vikaŵa vigaŵa vya filosofi ya kawiro, kweni mu Kusintha kwa Kasandiro mu vyaka vya m'ma 1600, tusandiro twa kawiro utu tukapatukana kuŵa tusandiro twapaŵekha. Kusanda mendero kukukolerana na vigaŵa vinandi vya kusanda, nga ni kusanda mendero kwa vyamoyo na usungunu wa tuvinthu tucoko comene, ndipo mphaka za kusanda mendero zikuŵikika makola yayi. Maghanoghano ghaphya mu kusanda mendero kanandi ghakulongosora umo vinthu vikwendera ivyo tusandiro tunyake tukusanda, ndipo ghakulongora nthowa ziphya za kusanda mu tusandiro utu na mu masambiro ghanyake, nga ni masamu na filosofi. Kuluta panthazi kwa kusanda mendero kanandi kukupangiska luso la vilwero liphya. Mwaciyelezgero, kuluta panthazi pa kupulikiska umagineti-magesi, kusanda mendero kwa vinthu vyakukhwima, na kusanda mendero kwa mtima wa vimenyu kukapangiska mwakulunjika luso la vilwero ilo lasintha wupu wa ŵanthu wa mazuŵa ghano, nga ni wayilesi ya kanema, [[Mrangura (Kompyuta)|mirangura]], vilwero vya mu nyumba, na vilwero vya nkhondo vya nyukiliya; kuluta panthazi pa kusanda kufunda na nkhongono za ntchito kukapangiska kukura kwa mafakitale; ndipo kuluta panthazi pa kusanda kwenda kwa vinthu kukapangiska kukura kwa [[Kakyula|kakyula]]. == Mbiri == Lizgu la Cingelezi lakuti ''physics'' likufuma ku Cilatini ''physica'' ("kusanda kawiro"), ilo nalo likufuma ku Cigiriki φυσική (''phusikḗ'', "kasandiro ka kawiro"), lizgu ilo likufuma ku φύσις (''phúsis'', "kwambilira, kawiro, cimanyikwiro"). === Astronome ya Kale === [[Astronome]] ni umoza mwa tusandiro twa kawiro twa kale comene. Midawuko ya kale ya pambere pa 3000 pambere Khristu, nga ni Ŵasumeri, Ŵaeguputo ŵa kale, na midawuko ya dambo la Indus, yikaŵa na vinjeru vya kulongolera na kumanya kwakwamba kwa kwenda kwa zuŵa, mwezi, na nyenyezi. Nyenyezi na vibwe, ivyo vikaghanaghanirikanga kuŵa ŵaciuta, kanandi vikasopekanga. Nangauli malongosoro gha malo gha nyenyezi kanandi ghakaŵa ghambura kasandiro na ghambura ukaboni, kulaŵiska kwakwamba uku kukaŵika maziko gha astronome ya pamanyuma. Kuyana na Asger Aaboe, kwambilira kwa astronome ya Kumanjiliro kukusangika mu Mesopotamiya, ndipo ntchito zose za Kumanjiliro mu tusandiro twakulunjika zikufuma ku astronome ya Ŵababuloni ŵa pamanyuma. Ŵasandi ŵa nyenyezi ŵa Eguputo ŵakasiya vyakukumbukira ivyo vikulongora kumanya magulu gha nyenyezi na kwenda kwa vinthu vya kumwamba, apo mulembi wa ndakatulo wa Ŵagiriki Homer wakalemba za vinthu vya kumwamba mu ''Iliad'' na ''Odyssey''; pamanyuma ŵasandi ŵa nyenyezi ŵa Ŵagiriki ŵakapeleka mazina, agho ghacali kugwiliskirika ntchito mazuŵa ghano, gha magulu ghanandi gha nyenyezi agho ghakuwoneka kufuma ku cigaŵa ca kumpoto. === Filosofi ya Kawiro === Filosofi ya kawiro yikwamba mu Girisi mu nyengo ya kale (650–480 pambere Khristu), apo ŵapenda vinjeru nga ni Thales ŵakakana malongosoro ghambura kuŵa gha kawiro gha vyakucitika vya kawiro ndipo ŵakati cakucitika ciliconse cili na cifukwa ca kawiro. Ŵakasacizga maghanoghano agho ghakasimikizgika na vinjeru na kulaŵiska, ndipo maghanoghano ghawo ghanandi ghakapunda mu viyezgo; mwaciyelezgero, ghanoghano la vimenyu likasangika kuŵa lakwenelera pafupifupi vyaka 2,000 pamanyuma pakuti lasacizgika na Leucippus na msambiri wake Democritus. === Aristotle na Kusanda Mendero kwa Ŵagiriki === Mu nyengo ya Girisi wa kale (vyaka vya m'ma 600, 500 na 400 pambere Khristu) na pamanyuma, filosofi ya kawiro yikakura mu nthowa zinandi za kusanda. Aristotle (384–322 pambere Khristu), msambiri wa Plato, wakalemba pa nkhani zinandi, kusazgapo buku likulu la "Kusanda Mendero" mu vyaka vya m'ma 300 pambere Khristu. Kusanda mendero kwa Aristotle kukakhwaska kwa pafupifupi vyaka 2,000. Nthowa yake yikasazganga kulaŵiska kucoko na kughanaghana makola, kweni yikathemba viyezgo yayi. Ntchito yake yakwamba, nangauli yikaŵa yambura kukwana, yikaŵa maziko agho ŵaghanaghani ŵa pamanyuma ŵakazengapo. Nthowa yake sono yaleka kugwiliskirika ntchito. Wakalongosora maghanoghano nga ni kwenda (na nkhongono ya kukoka) na ghanoghano la vigaŵa vinayi. Aristotle wakagomezganga kuti cigaŵa ciliconse ca vinayi vya kale (mphepo, moto, maji, dongo) cili na malo ghake gha kawiro. Cifukwa ca kukhwima kwakupambana, cigaŵa ciliconse cikuwelera ku malo ghake. Ntheura, cifukwa ca kuzitika, moto ukaŵa pacanya, mphepo pasi pa moto, pamanyuma maji, ndipo pakumalira dongo. Wakati so para cigaŵa cicoko ca cinthu cimoza canjira mu malo gha cinyake, cikuluta ceneco ku malo ghake gha kawiro. Mwaciyelezgero, para pali moto pasi, malawi ghakukwera mu mphepo kuyezga kuwelera ku malo ghake. Malango ghake gha kwenda ghakaŵa ghakuti vinthu vyakuzitika vikuwa luŵiro, luŵiro likukolerana na kuzitika, ndipo luŵiro lwa cinthu cakuwa likucepa apo cinthu ico cikuwiramo nchakukhwima. Wakati so, pa kwenda kwakukakizgika (kwenda kwa cinthu para cakankhika na cinthu cinyake), luŵiro lwake likuyana na nkhongono iyo yaŵikika. Suzgo la kwenda na vifukwa vyake likasandika mwakupwelelera, ndipo likapangiska ghanoghano la "mwendeski wakwamba" nga ni kasupe waumaliro wa kwenda kose mu caro. === Ulaya na Cisilamu mu Nyengo Yapakati === Ufumu wa Ŵaroma wa Kumanjiliro ukawa ku ŵakunjira na kunangika kwa mukati mu vyaka vya m'ma 400, ndipo ici cikapangiska kucepa kwa kusanda mu Ulaya ya kumanjiliro. Kweni Ufumu wa Ŵaroma wa Kumafumiro (wakumanyikwa nga ni Ufumu wa Byzantine) ukakana kuwukirika na kulutilira kukuzga masambiro ghanandi, kusazgapo kusanda mendero. Mu vyaka vya m'ma 500, John Philoponus wakasuska nthowa ya Aristotle, nangauli ntchito yake yinandi yikaŵa ya maghanoghano gha Cikhristu. Mu vyaka vya m'ma 500, Isidore wa ku Miletus wakawunjika ntchito za Archimedes, izo zikukoperekeka mu Archimedes Palimpsest. Ŵasambiri ŵa Cisilamu ŵakahara kusanda mendero kwa Aristotle kufuma ku Ŵagiriki ndipo mu Nyengo ya Golide ya Cisilamu ŵakakukuzga. Vyaphya vyakumanyikwa comene vya ŵasambiri ŵa Cisilamu vikaŵa mu kasandiro ka ungweru na kuwona, ivyo vikafuma ku ntchito za ŵasandi ŵanandi nga ni Ibn Sahl, Al-Kindi, Ibn al-Haytham, Al-Farisi na Avicenna. Mu Buku lake la Ungweru, Ibn al-Haytham wakalongora ghanoghano la mizere ya ungweru m'malo mwa ghanoghano la Ŵagiriki la mizere yakufuma mu maso. Nga ni Ptolemy, Ibn al-Haytham wakagwiliskira ntchito viyezgo vyakunozgeka, kusimikizga malango gha kupindika na kuwezgeka kwa ungweru. === Kusintha kwa Kasandiro === Kusanda mendero kukaŵa kasandiro kapaŵekha apo Ŵaulaya ŵa nyengo ya mazuŵa ghano yakwamba ŵakagwiliskira ntchito viyezgo na manambala kusanga ico sono tikuchema malango gha kusanda mendero. Kukura kukulu mu nyengo iyi kukusazgapo kusintha ciyelezgero ca caro capasi pakati ca Kanozgero ka Zuŵa kuŵa ciyelezgero ca zuŵa pakati ca Copernicus, malango gha kwenda kwa vibwe (ghakusangika na Johannes Kepler pakati pa 1609 na 1619), ntchito ya Galileo pa vilaŵiskiro vya kutali na astronome ya kulaŵiska mu vyaka vya m'ma 1500 na 1600, na kusanga kwa Isaac Newton na kukoleranya malango gha kwenda na nkhongono ya kukoka ya caro cose. Newton, na Gottfried Wilhelm Leibniz paŵekha, ŵakapanga kakyula, kusanda kwa masamu kwa kusintha kwakulutilira, ndipo Newton wakakagwiliskira ntchito kumazga masuzgo gha kusanda mendero. === Vyaka vya m'ma 1800 === Kusanga malango gha kufunda na nkhongono za ntchito, usungunu, na umagineti-magesi kukafuma ku kusanda mu Kusintha kwa Mafakitale apo khumbo la nkhongono za ntchito likasazgikira. Pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1800, maghanoghano gha kufunda, kwenda kwa vinthu, na umagineti-magesi ghakakolerana na kulaŵiska kunandi. Pamoza maghanoghano agha ghakaŵa maziko gha ico pamanyuma cikachemeka kusanda mendero kwa kale. Vyakusangika vinyake vya viyezgo vikasyala vyambura kulongosoreka. Umagineti-magesi wa kale ukaghanaghananga kuti pali cinthu, ''aether'', ico cikunyamula majigha, kweni cinthu ici cikasangika yayi. Ungweru wa vinthu vyakotcha ukakolerana yayi na kulongolera kwa maghanoghano gha kufunda na umagineti-magesi. Kufuma kwa ma''electron'' mu visulo vyakumulikika kukapambana na kulongolera. Kutondeka uku, uko kukawonekanga kucoko, kukasokonezga kusanda mendero mu vyaka makumi viŵiri vyakwamba vya m'ma 1900. === Vyaka vya m'ma 1900 === Kusanda mendero kwa mazuŵa ghano kukamba pakwamba pa vyaka vya m'ma 1900 na ntchito ya Max Planck pa kasandiro ka tuvinthu tucoko comene na ghanoghano la ''relativity'' la Albert Einstein. Maghanoghano ghose ghaŵiri ghakiza cifukwa ca kusoŵa kulunjika kwa kasandiro ka kwenda ka kale mu vyakucitika vinyake. Kasandiro ka kwenda ka kale kakalongoleranga kuti luŵiro lwa ungweru likuthemba kwenda kwa mulaŵiski, ico cikakolerananga yayi na luŵiro lwakukhazikika ilo malango gha Maxwell ghakalongoleranga. Ici cikanozgeka na ghanoghano la ''special relativity'' la Einstein, ilo likatora malo gha kasandiro ka kwenda ka kale pa vinthu vyakwenda luŵiro comene na kuzomerezga luŵiro lwakukhazikika lwa ungweru. Ungweru wa vinthu vyakotcha ukaŵa suzgo linyake ku kusanda mendero kwa kale, ilo likanozgeka apo Planck wakati vinthu vyakunjenjemera vingasanga nkhongono mu vigaŵa vyapadera pera ivyo vikukolerana na unandi wa kunjenjemera kwake. Ici, pamoza na kufuma kwa ma''electron'' na ungweru na ghanoghano lose la vigaŵa vya nkhongono vya ma''electron'', cikapangiska kasandiro ka tuvinthu tucoko comene, ako kakanozga kusanda mendero kwa kale pa ukulu ucoko comene. Kasandiro ka tuvinthu tucoko comene kakalongozgeka na Werner Heisenberg, Erwin Schrödinger na Paul Dirac. Kufuma ku ntchito iyi yakwamba, na ntchito za vigaŵa vyakukolerana, Ciyelezgero Cakuzomerezgeka ca kusanda mendero kwa tuvinthu tucoko comene cikapangika. Pamanyuma pa kusanga kanthu kacoko kakuyana na Higgs boson ku CERN mu 2012, tuvinthu tucoko tose twakwamba utu Ciyelezgero Cakuzomerezgeka cikulongolera tukuwoneka kuŵako, ndipo tunyake yayi; kweni kusanda mendero kujumpha Ciyelezgero Cakuzomerezgeka ni cigaŵa ca kusanda kwakulutilira. Vigaŵa vya masamu nga ni kusanda mwaŵi na magulu ngakuzirwa ku cigaŵa ici. == Maghanoghano Ghakulu == Kusanda mendero kukukhwaskana na ndondomeko zinandi, nangauli maghanoghano ghanyake ghakugwiliskirika ntchito na ŵasandi wose ŵa mendero. Ghanoghano liliwose lapimika kanandi mu viyezgo ndipo lasangika kuŵa ciyelezgero ciwemi ca kawiro. Maghanoghano ghakulu agha ni vilwero vyakuzirwa vya kusanda nkhani zapadera, ndipo musandi wa mendero waliyose, kwambura kulaŵiska cigaŵa cake, wakwenera kughamanya. Ghakusazgapo kasandiro ka kwenda ka kale, kasandiro ka tuvinthu tucoko comene, kasandiro ka kufunda na nkhongono za ntchito, umagineti-magesi, na ''special relativity''. === Kupambana pakati pa Kusanda Mendero kwa Kale na kwa Mazuŵa Ghano === Mu vyaka makhumi vyakwamba vya m'ma 1900, kusanda mendero kukasintha comene na kusanga kasandiro ka tuvinthu tucoko comene na ''relativity''. Kusintha kukaŵa kukulu comene mwakuti maghanoghano ghaphya agha ghakaŵa maziko gha "kusanda mendero kwa mazuŵa ghano", ndipo nkhani zinyake zikaŵa "kusanda mendero kwa kale". Kagwiliskiro kanandi ka kusanda mendero nkha kale. Malango gha kusanda mendero kwa kale ghakulongosora makola ndondomeko izo ukulu wake ngukulu kuluska wa vimenyu na izo kwenda kwake kuli pacoko comene kuluska luŵiro lwa ungweru. Kuwaro kwa cigaŵa ici, kulaŵiska kukukolerana yayi na kulongolera kwa kasandiro ka kwenda ka kale. === Maghanoghano gha Kale === Kusanda mendero kwa kale kukusazgapo vigaŵa na nkhani izo zikamanyikwa na kukura makola pambere pa vyaka vya m'ma 1900: kasandiro ka kwenda ka kale, kasandiro ka kufunda na nkhongono za ntchito, na umagineti-magesi. Kasandiro ka kwenda ka kale kakukhwaskana na vinthu ivyo vikukhwaskika na nkhongono na vinthu vyakwenda, ndipo kangagaŵika mu kusanda nkhongono pa vinthu vyambura kusintha luŵiro, kusanda kwenda kwambura kulaŵiska vifukwa vyake, na kusanda kwenda na nkhongono izo zikukukhwaska; kangagaŵika so mu kasandiro ka vinthu vyakukhwima na vyakuthira, ndipo kaciŵiri aka kakusazgapo kusanda maji ghakwimilira, maji ghakwenda, na mphepo. Kasandiro ka congo ni kusanda umo congo cikupangikira, kulaŵilirika, kutumizgika na kupokereka. Vigaŵa vyakuzirwa vya mazuŵa ghano vya kasandiro ka congo ni kusanda majigha gha congo gha unandi ukulu comene wa kunjenjemera uko ŵanthu ŵangapulika yayi; kusanda congo ca vinyama na kupulika kwake; na kusintha congo na vilwero vya magesi. Kasandiro ka ungweru, kusanda ungweru, kakukhwaskana na ungweru wakuwoneka pera yayi kweni so na ungweru wa pasi pa uswesi na wa pacanya pa uswesi, uwo ukulongora vyakucitika vyose vya ungweru wakuwoneka kupatula kuwoneka, nga ni kuwezgeka, kupindika, kukolerana, na kujikhazgira. Kufunda ni mtundu wa nkhongono za ntchito, nkhongono za mukati izo tuvinthu twa cinthu tuli nazo; kasandiro ka kufunda kakukhwaskana na ubale pakati pa kufunda na mitundu yinyake ya nkhongono za ntchito. Magesi na umagineti vyasandika nga ni cigaŵa cimoza ca kusanda mendero kufuma apo ubale wawo ukasangika pakwamba pa vyaka vya m'ma 1800; magesi ghakwenda ghakupanga nkhongono ya umagineti, ndipo nkhongono ya umagineti yakusintha yikupanga magesi ghakwenda. Kusanda magesi ghambura kwenda, magesi ghakwenda, na umagineti wambura kwenda ni vigaŵa vyake. === Maghanoghano gha Mazuŵa Ghano === Kusanga ''relativity'' na kasandiro ka tuvinthu tucoko comene mu vyaka makhumi vyakwamba vya m'ma 1900 kukasintha maziko gha maghanoghano gha kusanda mendero kwambura kucepeska kuzirwa kwa maghanoghano ghanandi agho ghakaŵako. Ntheura nkhani za kusanda mendero zikagaŵika mu "kusanda mendero kwa kale" na "kusanda mendero kwa mazuŵa ghano", ndipo kwaciŵiri kukusazgapo vyakucitika vya kasandiro ka tuvinthu tucoko comene na ''relativity''. Kusanda mendero kwa kale kukukhwaskana na vyamvimba na nkhongono za ntchito pa ukulu wa kulaŵiska kwa nyengo zose, apo kusanda mendero kwa mazuŵa ghano kukukhwaskana comene na nkhalo ya vyamvimba na nkhongono za ntchito mu vyakucitika vikulu comene panji pa ukulu ukulu comene panji ucoko comene. Mwaciyelezgero, kusanda mendero kwa vimenyu na kwa mtima wa vimenyu kukusanda vyamvimba pa ukulu ucoko comene uko visungunu vingamanyikwira. Kusanda mendero kwa tuvinthu tucoko twakwamba kuli pa ukulu ucoko comene cifukwa kukukhwaskana na vigaŵa vyakwamba comene vya vyamvimba; cigaŵa ici cikuchemeka so kusanda mendero kwa nkhongono zikulu cifukwa ca nkhongono zikulu comene izo zikukhumbikwa kupanga tuvinthu tunandi mu makina gha kuthamangiska tuvinthu. Pa ukulu uwu, maghanoghano gha zuŵa na zuŵa gha malo, nyengo, vyamvimba, na nkhongono za ntchito ghakugwira so ntchito yayi. Maghanoghano ghaŵiri ghakulu gha kusanda mendero kwa mazuŵa ghano ghakulongora mawonekero ghakupambana gha malo, nyengo, na vyamvimba na agho kusanda mendero kwa kale kukulongora. Kasandiro ka kwenda ka kale kakuwona kawiro nga ni kakulutilira, apo kasandiro ka tuvinthu tucoko comene kakukhwaskana na kawiro ka vigaŵa vyapadera ka vyakucitika vinandi pa ukulu wa vimenyu na pasi pake, na ka tuvinthu na majigha pamoza. Ghanoghano la ''relativity'' likukhwaskana na kulongosora vyakucitika ivyo vikucitika mu cigaŵa cakwenda kuyaniska na mulaŵiski; ''special relativity'' likukhwaskana na kwenda kwambura nkhongono ya kukoka, ndipo ''general relativity'' na kwenda na ubale wake na nkhongono ya kukoka. Kasandiro ka tuvinthu tucoko comene na ''relativity'' vikugwiliskirika ntchito mu vigaŵa vinandi vya kusanda mendero kwa mazuŵa ghano. Maghanoghano ghakwamba gha kusanda mendero kwa mazuŵa ghano ghakusazgapo kucita, cifukwa na cakufumapo, kanthu kacoko, cigaŵa ca nkhongono, kukwekana, ''quantum'', kuyana kwa mbali, na jigha. == Kusanda == === Nthowa ya Kasandiro === Ŵasandi ŵa mendero ŵakugwiliskira ntchito nthowa ya kasandiro kupima usange ghanoghano la kusanda mendero ndakwenelera. Mwa kugwiliskira ntchito nthowa yakunozgeka ya kuyaniska ivyo ghanoghano likulongolera na vyakumalizgira vya viyezgo na kulaŵiska, ŵasandi ŵangapima makola usange ghanoghano ndakwenelera mu nthowa ya vinjeru, yambura kupendelera, na iyo yingawerezgeka. Pa ici, viyezgo vikucitika na kulaŵiska kukucitika kuti ŵamanye usange ghanoghano ndakwenelera panji yayi. Lamulo la kasandiro ni mazgo ghafupi panji gha masamu gha ubale uwo ukulongora fundo yikulu ya ghanoghano linyake, nga ni lamulo la Newton la nkhongono ya kukoka ya caro cose. === Maghanoghano na Viyezgo === Ŵaghanaghani ŵakuyezga kupanga viyelezgero vya masamu ivyo vikukolerana na viyezgo ivyo viliko na kulongolera makola vyakusangika vya viyezgo vya munthazi, apo ŵakuyezga ŵakupanga na kucita viyezgo kupima kulongolera kwa maghanoghano na kusanga vyakucitika viphya. Nangauli maghanoghano na viyezgo vikukura paŵekha, vikukhwaskana comene na kuthembana. Kuluta panthazi mu kusanda mendero kanandi kukucitika apo vyakusangika vya viyezgo vikutondeka kulongosoreka na maghanoghano agho ghaliko, ndipo ici cikupangiska kulaŵiska comene viyelezgero vyakwenelera, na apo maghanoghano ghaphya ghakulongolera vinthu ivyo vingapimika mu viyezgo, ndipo ici cikupangiska viyezgo viphya (na kanandi vilwero viphya). Ŵasandi ŵa mendero awo ŵakugwira ntchito pakati pa maghanoghano na viyezgo ŵakusanda vyakucitika vyakusuzga ivyo vikuwoneka mu viyezgo na kuyezga kuvikoleranya na ghanoghano likulu. Kusanda mendero kwa maghanoghano mu mbiri kwatora maghanoghano kufuma ku filosofi; umagineti-magesi ukakoleranyika mu nthowa iyi. Kujumpha caro cose ca mlengalenga ico cikumanyikwa, cigaŵa ici cikukhwaskana so na nkhani za maghanoghano, nga ni vyaro vya mlengalenga vinyake na vigaŵa vinandi vya malo. Ŵaghanaghani ŵakugwiliskira ntchito maghanoghano agha kuyezga kumazga masuzgo gha maghanoghano agho ghaliko; pamanyuma ŵakusanda vyakufumapo vya maghanoghano agha na kuyezga kupanga kulongolera uko kungapimika. Kusanda mendero kwa viyezgo kukusazgira, ndipo kukusazgirika, na kazengero ka vilwero na luso la vilwero. Ŵasandi ŵa viyezgo awo ŵakugwira ntchito pa kusanda kwakwamba ŵakupanga na kucita viyezgo na vilwero nga ni makina gha kuthamangiska tuvinthu na ma''laser'', apo awo ŵakugwira ntchito pa kusanda kwa kagwiliskiro kanandi ŵakugwira ntchito mu mafakitale, kupanga luso nga ni kujambura thupi na MRI na ma''transistor''. Feynman wakati ŵasandi ŵa viyezgo ŵangapenja vigaŵa ivyo ŵaghanaghani ŵandavisande makola. === Ivyo Kukusanda na Vilato === Kusanda mendero kukusanda vyakucitika vinandi, kufuma ku tuvinthu tucoko twakwamba (nga ni ma''quark'', ma''neutrino'', na ma''electron'') mpaka ku magulu ghakulu comene gha milambagombe. Mu vyakucitika ivi muli vinthu vyakwamba comene ivyo vikupanga vinthu vinyake vyose. Ntheura kusanda mendero nyengo zinyake kukuchemeka "kasandiro kakwamba". Kusanda mendero kukukhumba kulongosora vyakucitika vyakupambana vya mu kawiro mwa vyakucitika vipepuka. Ntheura kukukhumba kukoleranya vinthu ivyo ŵanthu ŵakuwona na vifukwa vyake vyakwamba, ndipo pamanyuma kukoleranya vifukwa ivi pamoza. Mwaciyelezgero, Ŵacayina ŵa kale ŵakawona kuti malibwe ghanyake ghakukokerana na nkhongono yambura kuwoneka. Ici pamanyuma cikachemeka umagineti, ndipo cikasandika makola kakwamba mu vyaka vya m'ma 1600. Kweni nanga pambere Ŵacayina ŵandasange umagineti, Ŵagiriki ŵa kale ŵakamanyanga vinthu vinyake nga ni ulimbo wakukhwima, uwo para wapakizgika na sisi ukupangiska kukokerana kwambura kuwoneka kwakuyana. Ici nacho cikasandika makola kakwamba mu vyaka vya m'ma 1600 ndipo cikachemeka magesi. Ntheura kusanda mendero kukapulikiska kulaŵiska kuŵiri kwa kawiro mwa vifukwa vyakwamba (magesi na umagineti). Kweni ntchito ya pamanyuma mu vyaka vya m'ma 1800 yikavumbula kuti nkhongono ziŵiri izi ni vigaŵa viŵiri vya nkhongono yimoza: umagineti-magesi. Ndondomeko iyi ya "kukoleranya" nkhongono yikulutilira mazuŵa ghano, ndipo umagineti-magesi na nkhongono yicoko ya mtima wa vimenyu sono vikuwonekera kuŵa vigaŵa viŵiri vya kukwekana kumoza. Kusanda mendero kukugomezga kusanga cifukwa caumaliro (ghanoghano la vyose) ca umo kawiro kaliri. === Kusanda kwa Sono === Kusanda mu kusanda mendero kukulutilira kuluta panthazi mu vigaŵa vinandi. Mu kusanda mendero kwa vyamvimba vyakukhwima, suzgo likulu lambura kumazgika la maghanoghano ni la vinthu ivyo vikwendeska magesi kwambura cikanizgo pa kufunda kukulu. Viyezgo vinandi vikukhumba kupanga mirangura ya kasandiro ka tuvinthu tucoko comene. Mu kusanda mendero kwa tuvinthu tucoko twakwamba, ukaboni wakwamba wa kusanda mendero kujumpha Ciyelezgero Cakuzomerezgeka wamba kuwoneka. Cakwamba ni ukaboni wakuti ma''neutrino'' ghali na kuzitika. Vyakusangika ivi vikuwoneka kuti vyamazga suzgo la kale la ma''neutrino'' gha zuŵa. Large Hadron Collider yasanga kale Higgs boson, kweni kusanda kwa munthazi kukukhumba kusimikizga panji kukana ghanoghano la ''supersymmetry''. Kusanda pa vyamvimba vyakufipa na nkhongono zakufipa nako kukulutilira. Nangauli kuluta panthazi kukulu kwacitika mu kusanda mendero kwa nkhongono zikulu, kwa tuvinthu tucoko comene, na kwa kuthambo, vyakucitika vinandi vya zuŵa na zuŵa vya kusuzga, cisokonezgo, panji kusambasamba vicali vyambura kupulikiskika makola. Masuzgo ghakusuzga agho ghakuwoneka nga ghangamazgika ghacali ghambura kumazgika; viyelezgero ni kupangika kwa milu ya mcenga, mawonekero gha madontho gha maji, na kujipatula kwa vinthu apo vyasunkhunyika. Vyakucitika ivi vyalaŵiskika comene kufuma mu ma 1970 pa vifukwa vinandi, kusazgapo nthowa za masamu za mazuŵa ghano na mirangura, ivyo vikazomerezga kupanga viyelezgero vya ndondomeko zakusuzga mu nthowa ziphya. Mu 1932, Horace Lamb wakati: "Sono ndine mulara, ndipo para nafwa na kuluta kucanya pali nkhani ziŵiri izo nkhugomezga kuti zizamulongosoreka. Yimoza ni kasandiro ka tuvinthu tucoko comene ka magesi na ungweru, ndipo yinyake ni kwenda kwakusambasamba kwa vyakuthira. Pa yakwamba nkhugomezga comene." == Vigaŵa == Kufuma mu vyaka vya m'ma 1900, vigaŵa vya kusanda mendero vyaŵa vyapadera comene, ndipo mazuŵa ghano ŵasandi ŵanandi ŵa mendero ŵakugwira ntchito mu cigaŵa cimoza umoyo wawo wose. "Ŵakumanya vyose" nga ni Einstein (1879–1955) na Lev Landau (1908–1968), awo ŵakagwira ntchito mu vigaŵa vinandi, sono mbacoko comene. Kusanda kwa mazuŵa ghano mu kusanda mendero kungagaŵika mu kusanda mendero kwa mtima wa vimenyu na kwa tuvinthu tucoko; kwa vyamvimba vyakukhwima; kwa vimenyu, mamolekyu, na ungweru; kwa kuthambo; na kwa kagwiliskiro. ==== Mtima wa Vimenyu na Tuvinthu Tucoko ==== Kusanda mendero kwa tuvinthu tucoko ni kusanda vigaŵa vyakwamba vya vyamvimba na nkhongono za ntchito na kukwekana kwawo. Kweniso, ŵasandi aŵa ŵakupanga makina gha kuthamangiska tuvinthu gha nkhongono zikulu, vilwero vya kusanga, na vilayizgo vya mirangura ivyo vikukhumbikwa pa kusanda uku. Cigaŵa ici cikuchemeka so "kusanda mendero kwa nkhongono zikulu" cifukwa tuvinthu tunandi twakwamba tukusangika mu kawiro yayi kweni tukupangika pera pa kutimbana kwa nkhongono zikulu kwa tuvinthu tunyake. Sono, kukwekana kwa tuvinthu tucoko twakwamba na vigaŵa vya nkhongono kukulongosoreka na Ciyelezgero Cakuzomerezgeka. Ciyelezgero ici cikulongosora tuvinthu 12 twakumanyikwa twa vyamvimba (ma''quark'' na ma''lepton'') utu tukukwekana kwizira mu nkhongono zikulu, zicoko, na za umagineti-magesi. Ciyelezgero ici cikulongolera so kanthu kakuchemeka Higgs boson. Mu Vuna 2012 CERN, malo gha kusanda tuvinthu tucoko gha Ulaya, yikapharazga kusangika kwa kanthu kakuyana na Higgs boson. Kusanda mendero kwa mtima wa vimenyu ni cigaŵa ca kusanda mendero ico cikusanda vigaŵa na kukwekana kwa mitima ya vimenyu. Kagwiliskiro kakumanyikwa comene ka cigaŵa ici ni kupanga nkhongono ya nyukiliya na vilwero vya nkhondo vya nyukiliya, kweni kusanda kwapeleka kagwiliskiro mu vigaŵa vinandi, kusazgapo ucizgi wa nyukiliya, kujambura thupi na MRI, na kupima vyaka mu kasandiro ka pasi na ka vya kale. ==== Vimenyu, Mamolekyu, na Ungweru ==== Kusanda mendero kwa vimenyu, mamolekyu, na ungweru ni kusanda kukwekana kwa vyamvimba na vyamvimba na kwa ungweru na vyamvimba pa ukulu wa vimenyu na mamolekyu ghamoza ghamoza. Vigaŵa vitatu ivi vikuwunjikika pamoza cifukwa ca ubale wawo, kuyana kwa nthowa izo vikugwiliskira ntchito, na kuyana kwa ukulu wa nkhongono za ntchito izo vikusanda. Kusanda mendero kwa vimenyu kukusanda vigaŵa vya ma''electron'' vya vimenyu. Kusanda kwa sono kukulaŵiska kulongozga tuvinthu tucoko comene, kuzizimiska na kukora vimenyu, na kutimbana pa kuzizima kukulu. Kugaŵika na kusazganika kwa mitima ya vimenyu ni cigaŵa ca kusanda mendero kwa mtima wa vimenyu. Kusanda mendero kwa mamolekyu kukulaŵiska kawunjikiro ka vimenyu vinandi na kukwekana kwake na vyamvimba na ungweru. Kusanda mendero kwa ungweru kukupambana na kasandiro ka ungweru cifukwa kukulaŵiska vimanyikwiro vyakwamba vya ungweru na kukwekana kwake na vyamvimba pa ukulu ucoko comene. ==== Vyamvimba Vyakukhwima ==== Kusanda mendero kwa vyamvimba vyakukhwima ni cigaŵa ca kusanda mendero ico cikukhwaskana na vimanyikwiro vya vyamvimba ivyo vikuwoneka. Comene, cikukhwaskana na vyamvimba ivyo vikuwoneka para unandi wa tuvinthu mu ndondomeko ngukulu comene na kukwekana kwawo kuli kwankhongono. Viyelezgero vyakumanyikwa comene ni vinthu vyakukhwima na vyakuthira, ivyo vikupangika na kukolerana kwa vimenyu kwizira mu nkhongono ya umagineti-magesi. Viyelezgero vinyake vyapadera ni vinthu vyakuthira kwambura cikanizgo na kusazganika kwa Bose–Einstein mu vimenyu vinyake pa kuzizima kukulu comene, vinthu ivyo vikwendeska magesi kwambura cikanizgo, na mitundu ya umagineti. Kusanda mendero kwa vyamvimba vyakukhwima ndico cigaŵa cikulu comene ca kusanda mendero kwa mazuŵa ghano. Mu mbiri, kukakura kufuma ku kusanda mendero kwa vinthu vyakukhwima, ico sono ni cimoza mwa vigaŵa vyake vikulu. Zina ili likapangika na Philip Anderson mu 1967. Mu 1978, cigaŵa ca Kusanda Mendero kwa Vinthu Vyakukhwima ca American Physical Society cikasintha zina. Kusanda mendero kwa vyamvimba vyakukhwima kukukolerana comene na usungunu, kasandiro ka vyakupangira vinthu, luso la vinthu vicoko comene, na kazengero ka vilwero. ==== Kusanda Mendero kwa Kuthambo ==== Kusanda mendero kwa kuthambo na [[Astronome|astronome]] ni kugwiliskira ntchito maghanoghano na nthowa za kusanda mendero pa kusanda kazengero ka nyenyezi, kukura kwa nyenyezi, kwambilira kwa Kanozgero ka Zuŵa, na masuzgo ghakukolerana gha kasandiro ka caro cose ca mlengalenga. Cifukwa ni nkhani yikulu, ŵasandi ŵake ŵakugwiliskira ntchito vigaŵa vinandi vya kusanda mendero, kusazgapo kasandiro ka kwenda, umagineti-magesi, kasandiro ka kufunda, kasandiro ka tuvinthu tucoko comene, ''relativity'', kusanda mendero kwa mtima wa vimenyu na tuvinthu tucoko, na kwa vimenyu na mamolekyu. Kusanga kwa Karl Jansky mu 1931 kuti vinthu vya kumwamba vikufumiska vyakutumika vya wayilesi kukamba astronome ya wayilesi. Sonosono, mphaka za astronome zasazgikira na kupenda mlengalenga. Kusokonezga kwa mphepo ya caro capasi kukupangiska kulaŵiska kufuma mu mlengalenga kuŵa kwakukhumbikwa pa astronome ya ungweru wa pasi pa uswesi, wa pacanya pa uswesi, ''gamma'', na X-ray. Kasandiro ka caro cose ca mlengalenga ni kusanda kupangika na kukura kwa caro cose ca mlengalenga pa ukulu wake ukulu comene. Ghanoghano la ''relativity'' la Albert Einstein likugwira ntchito yikulu mu maghanoghano ghose gha mazuŵa ghano gha kasandiro aka. Pakwamba pa vyaka vya m'ma 1900, kusanga kwa Hubble kuti caro cose ca mlengalenga cikukura kukapangiska malongosoro ghakususkana: caro cambura kusintha na Kuphulika Kukulu. Kuphulika Kukulu kukasimikizgika na kupunda kwa ghanoghano la kupangika kwa vigaŵa pa Kuphulika Kukulu na kusanga ungweru wa kumanyuma wa caro cose ca mlengalenga mu 1964. Ciyelezgero ca Kuphulika Kukulu cikuthemba mizati ya maghanoghano iŵiri: ''general relativity'' ya Einstein na fundo yakuti caro cose ca mlengalenga cikuyana kulikose. Ŵasandi sonosono ŵapanga ciyelezgero ca ΛCDM ca kukura kwa caro cose ca mlengalenga, ico cikusazgapo kukura luŵiro kwakwamba, nkhongono zakufipa, na vyamvimba vyakufipa. == Vigaŵa Vinyake == === Filosofi === Kusanda mendero, nga ni kasandiro kose, kukuthemba filosofi ya kasandiro na "nthowa ya kasandiro" kuti kuluta panthazi pa kumanya caro ca kawiro. Nthowa ya kasandiro yikugwiliskira ntchito kughanaghana kwa pambere na kwa pamanyuma pa kulaŵiska, na kughanaghana kwa Bayes kupima usange ghanoghano ndakwenelera. Kusanda nkhani za filosofi izo zikukhwaska kusanda mendero, filosofi ya kusanda mendero, kukusazgapo nkhani nga ni kawiro ka malo na nyengo, kusimikizgika kwa vyakucitika vyose, na maghanoghano nga ni kuthemba ivyo vikuwoneka, kawiro, na unenesko. Ŵasandi ŵanandi ŵa mendero ŵalemba za vyakufumapo vya filosofi vya ntchito yawo, mwaciyelezgero Laplace, uyo wakakhozga ghanoghano lakuti vyose vikusimikizgika na vifukwa, na Erwin Schrödinger, uyo wakalemba pa kasandiro ka tuvinthu tucoko comene. Musandi wa masamu na mendero Roger Penrose wachemeka mulondezgi wa Plato na Stephen Hawking, ndipo Penrose wakuyowoya za ici mu buku lake. Hawking wakajichema "wakugaŵa vinthu mwambura soni" ndipo wakasuska maghanoghano gha Penrose. Masamu ghakupeleka ciyowoyero cifupi na cakulunjika ico cikugwiliskirika ntchito kulongosora kanozgero mu kawiro. Ici cikawonekeka na kukhozgeka na Pythagoras, Plato, Galileo, na Newton. Ŵaghanaghani ŵanyake, nga ni Hilary Putnam na Penelope Maddy, ŵakuti unenesko wa kughanaghana makola, na ntheura masamu, vikuthemba caro ico cikuwoneka. Kusanda mendero kukugwiliskira ntchito masamu kunozga na kulongosora vyakusangika vya viyezgo. Kufuma ku vyakusangika ivi, mazgoro ghakulunjika panji ghakupima ghakusangika, ndipo kufuma ku ivyo kulongolera kuphya kungapangika na kusimikizgika panji kukanika mu viyezgo. Vyakusangika vya viyezgo vya kusanda mendero ni manambala, pamoza na vipimo vyake na kupima kwa viheni vya kupima. Luso la vilwero ilo likuthemba masamu, nga ni mirangura, lapangiska kusanda mendero kwa mirangura kuŵa cigaŵa ca kusanda. Kusanda kawiro ka ivyo viliko nkhwakukhumbikwa pa kusanda mendero, kweni pa masamu yayi. Ici cikung'anamula kuti kusanda mendero kukukhwaskana na kulongosora caro ceneco, apo masamu ghakukhwaskana na ndondomeko za maghanoghano, nanga ni kujumpha caro ceneco. Mazgo gha masamu ghakwenera kuŵa ghaunenesko mu kughanaghana pera, apo kulongolera kwa kusanda mendero kukwenera kukolerana na ivyo vikulaŵiskika na vyakusangika vya viyezgo. Kupambana uku nkhwakuwonekera, kweni nyengo zose yayi. Mwaciyelezgero, kusanda mendero kwa masamu ni kugwiliskira ntchito masamu mu kusanda mendero. Nthowa zake nza masamu, kweni nkhani yake njya kusanda mendero. Masuzgo mu cigaŵa ici ghakwamba na "ciyelezgero ca masamu ca cakucitika ca kawiro" na "malongosoro gha masamu gha lamulo la kawiro" ilo lizamugwiliskirika ntchito pa ndondomeko iyo. === Kusanda Mendero Kwakwamba na kwa Kagwiliskiro === Kusanda mendero ni cigaŵa ca kasandiro kakwamba. Kusanda mendero kukuchemeka so "kasandiro kakwamba" cifukwa vigaŵa vyose vya kasandiro ka kawiro kusazgapo usungunu, astronome, kasandiro ka pasi, na kasandiro ka vyamoyo vikulongozgeka na malango gha kusanda mendero. Nga ni nthena, usungunu kanandi ukuchemeka kasandiro kapakati cifukwa ca ntchito yake ya kukoleranya tusandiro twa kawiro. Mwaciyelezgero, usungunu ukusanda vimanyikwiro, kazengero, na kusazganika kwa vyamvimba. Kazengero kakupangika cifukwa tuvinthu tukukokerana na nkhongono za magesi, vimanyikwiro vikusazgapo vimanyikwiro vya kawiro vya vinthu, ndipo kusazganika kukulongozgeka na malango gha kusanda mendero, nga ni kusungika kwa nkhongono za ntchito, kuzitika, na magesi. Kusanda mendero kwakwamba kukukhumba kulongosora na kupulikiska makola vyakucitika mu vigaŵa vyose, kwambura cilato ca kagwiliskiro kapadera, kupatula kupulikiska vyakucitika ivyo. Kusanda mendero kwa kagwiliskiro ni lizgu lose la kusanda na kupanga mu kusanda mendero uko kukukhumba kugwiliskirika ntchito pa cinthu cinyake. Kasambiro ka kusanda mendero kwa kagwiliskiro kanandi kakusazgapo maphunziro ghacoko gha cigaŵa ca kagwiliskiro, nga ni kasandiro ka pasi panji kazengero ka vilwero vya magesi. Kanandi kakupambana na kazengero ka vilwero cifukwa musandi wa mendero wa kagwiliskiro wangaŵa kuti wakupanga cinthu cinyake yayi, kweni wakugwiliskira ntchito kusanda mendero panji kucita kusanda kuti wapange luso liphya panji kumazga suzgo. Nthowa iyi yikuyana na ya masamu gha kagwiliskiro. Ŵasandi ŵa mendero ŵa kagwiliskiro ŵakugwiliskira ntchito kusanda mendero mu kusanda kwa kasandiro. Mwaciyelezgero, ŵanthu awo ŵakugwira ntchito pa makina gha kuthamangiska tuvinthu ŵangayezga kupanga vilwero viwemi vya kusanga tuvinthu pa kusanda kwa maghanoghano. Kusanda mendero kukugwiliskirika ntchito comene mu kazengero ka vilwero. Mwaciyelezgero, kusanda nkhongono pa vinthu vyambura kwenda, cigaŵa ca kasandiro ka kwenda, kukugwiliskirika ntchito pa kuzenga malalo na vyakuzengeka vinyake. Kupulikiska na kugwiliskira ntchito kasandiro ka congo kukupangiska kulongozga congo na nyumba ziwemi za kwimbiramo; nga ni nthena, kugwiliskira ntchito kasandiro ka ungweru kukupanga vilwero viwemi vya ungweru. Kupulikiska kusanda mendero kukupangiska viyelezgero viwemi vya kwendeska ndege, maseŵero gha pa makompyuta, na mafilimu, ndipo kanandi nkhwakuzirwa pa kufufuza kwa milandu. Pakuti ŵanthu wose ŵakuzomerezga kuti malango gha kusanda mendero ngakuyana pose ndipo ghakusintha mu nyengo yayi, kusanda mendero kungagwiliskirika ntchito kusanda vinthu ivyo kanandi vikuŵa vyambura kusimikizgika. Mwaciyelezgero, pa kusanda kwambilira kwa caro capasi, musandi wa mendero wangapanga ciyelezgero ca kuzitika, kufunda, na luŵiro lwa kuzunguliya kwa caro capasi mu nyengo, ndipo ici cikuzomerezga kulongolera vyakucitika vya munthazi panji vya kale. Cikuzomerezga so viyelezgero mu kazengero ka vilwero ivyo vikupangiska luŵiro kupanga luso liphya. Pali so kukolerana kunandi kwa vigaŵa, ntheura vigaŵa vinyake vinandi vyakuzirwa vikukhwaskika na kusanda mendero (mwaciyelezgero, kusanda vyacuma na kusanda wupu wa ŵanthu mwa nthowa za kusanda mendero). jy0gma7lae24is0oea2j20ddmbhb326 0 6200 123507 22934 2026-11-03T12:10:31Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123507 wikitext text/x-wiki '''Magesi''' ni vyakucitika vya kawiro ivyo vikukhwaskana na kuŵapo na kwenda kwa vinthu ivyo vili na cinyamulo ca magesi. Magesi ghakukolerana na umagineti, ndipo vyose viŵiri ni vigaŵa vya umagineti-magesi, nga umo malinganizgo gha Maxwell ghakulongosolera. Vyakucitika vinandi vyakumanyikwa vikukhwaskana na magesi, kusazgapo leza, magesi ghakukhala malo ghamoza, kufundiska na magesi, kufumira kwa magesi, na vinyake vinandi. Kuŵapo kwa cinyamulo ca magesi cakusazgira panji cakucepeska kukupanga cigaŵa ca nkhongono ya magesi. Kwenda kwa vinthu ivyo vikunyamula cinyamulo ca magesi ni kwenda kwa magesi, ndipo kukupanga cigaŵa ca nkhongono ya magineti. Pa kagwiliskiro kanandi, dango la Coulomb ndilo likusimikizga nkhongono iyo yikukhwaska kanthu kacokokoko ako kali na cinyamulo ca magesi. Nkhongono yakusungika ya magesi ni ntchito iyo yikucitika pakusunthira cinyamulo ca magesi kufuma pa malo ghamoza kuya pa malo ghanyake mu cigaŵa ca nkhongono ya magesi, ndipo kanandi yikupimika mu voliti. Magesi ghakugwira ntchito yikulu mu luso la vilwero linandi la mazuŵa ghano: mu nkhongono ya magesi, apo kwenda kwa magesi kukugwiliskirika ntchito kuyendeska vilwero, na mu luso la malekitironi, ilo likukhwaskana na vizungulizgo vya magesi ivyo vili na vigaŵa vyakucita nga ni machubu gha mpweya, matiransisita, madayodi, na vizungulizgo vyakulumikizgika, na luso la kulumikizga vigaŵa ivi. Kusanda vyakucitika vya magesi kukamba kale comene, ndipo kupulikiska kwa fundo zakusacizga kukalutanga panthazi pacoko pacoko mpaka mu vyaka vya m'ma 1600 na 1700. Kupangika kwa fundo yakusacizga ya umagineti-magesi mu vyaka vya m'ma 1800 kukaŵa kuluta panthazi kukulu, ndipo kukapangiska ŵazengi ŵa vilwero vya magesi kugwiliskira ntchito magesi mu mafakitale na mu nyumba pakumalira kwa vyaka ivyo. Kukura luŵiro uku kwa luso la vilwero la magesi kukaŵa nkhongono yikulu ya Kusintha Kwaciŵiri kwa Vyakupanga, ndipo kagwiliskiro kanandi ka magesi kakasintha mafakitale na wupu wa ŵanthu. Magesi ngakuzirwa pa mayendero, kufundiska na kuziziska, ungweru, kuyowoyerana, na kupenda na mirangura, ndipo ndigho maziko gha wupu wa ŵanthu wa mafakitale wa mazuŵa ghano. == Mbiri == Kale comene pambere ŵanthu ŵandamanye magesi, ŵakamanyanga kuluma kwa somba za magesi. Malemba gha ŴaEguputo ŵa kale gha mu 2750 pambere Khristu ghakalongosora somba izi nga ni "ŵavikiliri" ŵa somba zinyake zose. Somba za magesi zikalongosoreka so pamanyuma pa vyaka vinandi na ŵasandi ŵa kawiro na ŵadokotala ŵa Ŵagiriki, Ŵaroma na Ŵaarabu ŵa kale. Ŵalembi ŵanandi ŵa kale, nga ni Pliny Mulara na Scribonius Largus, ŵakasimikizga kuti kuluma kwa magesi kwa somba za magesi kukatimbiskanga thupi, ndipo ŵakamanyanga kuti kuluma uku kungenda kwizira mu vinthu ivyo vikuyendeska magesi. Ŵalwari ŵa nthenda nga ni gout panji mutu ŵakaphalirikanga kukhwaska somba za magesi, ŵakuthemba kuti kuluma kwa nkhongono kungaŵacizga. == Fundo Zikulu == === Cinyamulo ca Magesi === Kuyana na umo ŵasandi ŵakuzomerezgana mazuŵa ghano, cinyamulo ico malekitironi ghakunyamula ncakucepeska, ndipo ico mapurotoni ghakunyamula ncakusazgira. Pambere vinthu ivi vindasangike, Benjamin Franklin wakalongosora cinyamulo cakusazgira kuŵa cinyamulo ico ndodo ya galasi yikupokera para yasisitika na nsalu ya silika. Purotoni yikunyamula cinyamulo ca 1.602176634×10⁻¹⁹ kulomu ndendende. === Kwenda kwa Magesi === Kusunthira kwa cinyamulo ca magesi kukuchemeka kwenda kwa magesi, ndipo nkhongono yake kanandi yikupimika mu ampiya. Kwenda kwa magesi kungapangika na vinthu viliconse ivyo vili na cinyamulo ivyo vikwenda; kanandi ni malekitironi, kweni cinyamulo ciliconse ico cikwenda cikupanga kwenda kwa magesi. Magesi ghangenda kwizira mu vinthu vinyake, ivyo ni vyakuyendeska magesi, kweni ghakwenda yayi mu cinthu cakukanizga magesi. === Cigaŵa ca Nkhongono ya Magesi === Fundo ya cigaŵa ca nkhongono ya magesi yikambiskika na Michael Faraday. Cigaŵa ca nkhongono ya magesi cikupangika na cinthu ico cili na cinyamulo mu malo agho ghacizunguliya, ndipo cikwiziska nkhongono pa vinyamulo vinyake vyose ivyo vili mu cigaŵa ico. Cigaŵa ca nkhongono ya magesi cikugwira ntchito pakati pa vinyamulo viŵiri mu nthowa yakuyana na umo cigaŵa ca nkhongono yakuguza (gravity) cikugwilira ntchito pakati pa vinthu viŵiri vyamvimba. === Nkhongono Yakusungika ya Magesi === Fundo ya nkhongono yakusungika ya magesi yikukolerana comene na ya cigaŵa ca nkhongono ya magesi. Cinyamulo cicoko ico caŵikika mu cigaŵa ca nkhongono ya magesi cikukhwaskika na nkhongono, ndipo kuti ciletike pa malo agho kususkana na nkhongono iyo, pakukhumbikwa ntchito. Nkhongono yakusungika ya magesi pa malo ghaliwose ni nkhongono iyo yikukhumbikwa kuti cinyamulo ca cipimo cimoza cifumire kutali comene na kufika pacoko pacoko pa malo agho. === Magineti gha Magesi === Kusanga kwa Ørsted mu 1821 kwakuti cigaŵa ca nkhongono ya magineti cikaŵako kumphepete kose kwa ŵaya iyo yikunyamula magesi kukalongora kuti magesi na umagineti vili na ubale wakufuma pa wekha. Kweniso, kukolerana uku kukawonekanga kupambana na nkhongono yakuguza na nkhongono ya magesi ghakukhala, izo zikaŵa nkhongono ziŵiri za kawiro izo zikamanyikwanga pa nyengo iyo. === Vizungulizgo vya Magesi === Cizungulizgo ca magesi ni kulumikizgika kwa vigaŵa vya magesi mwakuti cinyamulo ca magesi cikwenda mu nthowa yakujalika (cizungulizgo), kanandi kuti cifiske ntchito yinyake yakovwira. === Nkhongono ya Magesi === Nkhongono ya magesi ni luŵiro ilo magesi ghakusunthirika nalo na cizungulizgo ca magesi. Cipimo ca nkhongono mu ndondomeko ya SI ni wati, ndiko kuti juli yimoza pa sekondi. === Luso la Malekitironi === Luso la malekitironi likukhwaskana na vizungulizgo vya magesi ivyo vili na vigaŵa vyakucita nga ni machubu gha mpweya, matiransisita, madayodi, vyakupulika, na vizungulizgo vyakulumikizgika, na luso la kulumikizga vigaŵa ivi. Kawiro ka vigaŵa vyakucita na nkhongono yawo ya kulaŵilira kwenda kwa malekitironi vikupangiska kuyatsa na kuzimya kwa digito kucitikenge, ndipo luso la malekitironi likugwiliskirika ntchito comene pa kupenda mauthenga, kuyowoyerana kwa kutali, na kupenda vimanyikwiro vya magesi. === Jigha la Umagineti-magesi === Ntchito ya Faraday na Ampère yikalongora kuti cigaŵa ca nkhongono ya magineti ico cikusintha na nyengo cikupanga cigaŵa ca nkhongono ya magesi, ndipo cigaŵa ca nkhongono ya magesi ico cikusintha na nyengo cikupanga cigaŵa ca nkhongono ya magineti. Ntheura, para cigaŵa cimoza cikusintha na nyengo, cinyake cikupangika nyengo zose. Kusintha uku ndiko jigha la umagineti-magesi. == Kupanga, Kusunga na Kagwiliskiro == === Kupanga na Kutumizga === Mu vyaka vya m'ma 500 pambere Khristu, musandi wa vinjeru wa Ŵagiriki, Thales wa ku Mileto, wakayezga ndodo za amba: uku kukaŵa kusanda kwakwamba kwa kupanga magesi. Nangauli nthowa iyi, iyo sono yikumanyikwa nga ni magesi gha kusisita, yingakwezga vinthu vyakupepuka na kupanga vimoto vicoko, njambura candulo comene. Mpaka pa kupangika kwa batire la Volta mu vyaka vya m'ma 1700 ndipo kasupe wakwenelera wa magesi wakasangika. === Kutumizga na Kusunga === Kupangika kwa tiransifoma pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1800 kukang'anamula kuti nkhongono ya magesi yingatumizgika makola comene pa voliti yapacanya kweni na kwenda kwa magesi kucoko. Kutumizga makola magesi kukang'anamula so kuti magesi ghangapangika pa malo ghakulu gha kupangira magesi, apo ghakasunga ndalama cifukwa ca kupanga ghanandi, na kutumizgika kutali kuya uko ghakukhumbikwa. === Kagwiliskiro === Magesi ni nthowa yakupepuka comene ya kusunthira nkhongono, ndipo ghagwiliskirika ntchito pa vinthu vinandi comene, ivyo vikusazgikirabe. Kupangika kwa babu la magesi lakwenelera mu ma 1870 kukapangiska ungweru kuŵa umoza mwa kagwiliskiro kakwamba ka nkhongono ya magesi ako ŵanthu wose ŵakafikiranga. Nangauli kunjizga magesi kukiza na ngozi zake, kuwuskapo moto wakujura wa nyali za gasi kukacepeska comene ngozi za moto mu nyumba na mu mafakitale. == Magesi na Kawiro == === Vyakufumapo pa Thupi === Para voliti yaŵikika pa thupi la munthu, magesi ghakwenda mu vigaŵa vya thupi, ndipo nangauli ubale wake ngwakulunjika yayi, apo voliti yikukura, ndipo kwenda kwa magesi nako kukukura. Para kwenda kwa magesi nkhukulu comene, kukupangiska minofu kujikoka, mtima kudundilika mwambura ndondomeko, na kupya kwa vigaŵa vya thupi. === Vyakucitika vya Magesi mu Kawiro === Magesi ni cakupanga ca ŵanthu yayi, ndipo ghangawoneka mu nthowa zinandi mu kawiro, comene leza. Vyakukolerana vinandi ivyo tikumanya, nga ni kukhwaska, kusisita, panji kukolerana kwa visungunu, vikufuma ku kukolerana kwa vigaŵa vya nkhongono ya magesi pa vimenyu. Cigaŵa ca nkhongono ya magineti ca [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]] cikufuma ku kwenda kwa magesi uko kukuzunguliya mu mtima wa caro capasi. == Umo Ŵanthu Ŵakughawonera == Kukuyowoyeka kuti mu ma 1850, mundyali wa ku Ufumu Ubanyi, William Ewart Gladstone, wakafumba musandi Michael Faraday cifukwa ico magesi ngakuzirwa. Faraday wakazgora kuti, "Zuŵa linyake bwana, mungazamughasonkheska." Kweni kuyana na Snopes.com, "nkhani iyi yikwenera kuwonekera nga ni yambura unenesko cifukwa yikuyowoyeka yayi mu malemba gha Faraday panji gha ŵanthu ŵa mu nyengo yake (makalata, nyuzipepara, panji mbiri za umoyo wawo), ndipo yikawoneka pamanyuma comene pa nyifwa ya Faraday." 4sqii4hil2okpt4rb7mwxygb3il69cs 123600 123507 2026-11-03T14:05:33Z Anthonymunthali44 5642 maŵiri (seconds), ulalo (bridge) 123600 wikitext text/x-wiki '''Magesi''' ni vyakucitika vya kawiro ivyo vikukhwaskana na kuŵapo na kwenda kwa vinthu ivyo vili na cinyamulo ca magesi. Magesi ghakukolerana na umagineti, ndipo vyose viŵiri ni vigaŵa vya umagineti-magesi, nga umo malinganizgo gha Maxwell ghakulongosolera. Vyakucitika vinandi vyakumanyikwa vikukhwaskana na magesi, kusazgapo leza, magesi ghakukhala malo ghamoza, kufundiska na magesi, kufumira kwa magesi, na vinyake vinandi. Kuŵapo kwa cinyamulo ca magesi cakusazgira panji cakucepeska kukupanga cigaŵa ca nkhongono ya magesi. Kwenda kwa vinthu ivyo vikunyamula cinyamulo ca magesi ni kwenda kwa magesi, ndipo kukupanga cigaŵa ca nkhongono ya magineti. Pa kagwiliskiro kanandi, dango la Coulomb ndilo likusimikizga nkhongono iyo yikukhwaska kanthu kacokokoko ako kali na cinyamulo ca magesi. Nkhongono yakusungika ya magesi ni ntchito iyo yikucitika pakusunthira cinyamulo ca magesi kufuma pa malo ghamoza kuya pa malo ghanyake mu cigaŵa ca nkhongono ya magesi, ndipo kanandi yikupimika mu voliti. Magesi ghakugwira ntchito yikulu mu luso la vilwero linandi la mazuŵa ghano: mu nkhongono ya magesi, apo kwenda kwa magesi kukugwiliskirika ntchito kuyendeska vilwero, na mu luso la malekitironi, ilo likukhwaskana na vizungulizgo vya magesi ivyo vili na vigaŵa vyakucita nga ni machubu gha mpweya, matiransisita, madayodi, na vizungulizgo vyakulumikizgika, na luso la kulumikizga vigaŵa ivi. Kusanda vyakucitika vya magesi kukamba kale comene, ndipo kupulikiska kwa fundo zakusacizga kukalutanga panthazi pacoko pacoko mpaka mu vyaka vya m'ma 1600 na 1700. Kupangika kwa fundo yakusacizga ya umagineti-magesi mu vyaka vya m'ma 1800 kukaŵa kuluta panthazi kukulu, ndipo kukapangiska ŵazengi ŵa vilwero vya magesi kugwiliskira ntchito magesi mu mafakitale na mu nyumba pakumalira kwa vyaka ivyo. Kukura luŵiro uku kwa luso la vilwero la magesi kukaŵa nkhongono yikulu ya Kusintha Kwaciŵiri kwa Vyakupanga, ndipo kagwiliskiro kanandi ka magesi kakasintha mafakitale na wupu wa ŵanthu. Magesi ngakuzirwa pa mayendero, kufundiska na kuziziska, ungweru, kuyowoyerana, na kupenda na mirangura, ndipo ndigho maziko gha wupu wa ŵanthu wa mafakitale wa mazuŵa ghano. == Mbiri == Kale comene pambere ŵanthu ŵandamanye magesi, ŵakamanyanga kuluma kwa somba za magesi. Malemba gha ŴaEguputo ŵa kale gha mu 2750 pambere Khristu ghakalongosora somba izi nga ni "ŵavikiliri" ŵa somba zinyake zose. Somba za magesi zikalongosoreka so pamanyuma pa vyaka vinandi na ŵasandi ŵa kawiro na ŵadokotala ŵa Ŵagiriki, Ŵaroma na Ŵaarabu ŵa kale. Ŵalembi ŵanandi ŵa kale, nga ni Pliny Mulara na Scribonius Largus, ŵakasimikizga kuti kuluma kwa magesi kwa somba za magesi kukatimbiskanga thupi, ndipo ŵakamanyanga kuti kuluma uku kungenda kwizira mu vinthu ivyo vikuyendeska magesi. Ŵalwari ŵa nthenda nga ni gout panji mutu ŵakaphalirikanga kukhwaska somba za magesi, ŵakuthemba kuti kuluma kwa nkhongono kungaŵacizga. == Fundo Zikulu == === Cinyamulo ca Magesi === Kuyana na umo ŵasandi ŵakuzomerezgana mazuŵa ghano, cinyamulo ico malekitironi ghakunyamula ncakucepeska, ndipo ico mapurotoni ghakunyamula ncakusazgira. Pambere vinthu ivi vindasangike, Benjamin Franklin wakalongosora cinyamulo cakusazgira kuŵa cinyamulo ico ndodo ya galasi yikupokera para yasisitika na nsalu ya silika. Purotoni yikunyamula cinyamulo ca 1.602176634×10⁻¹⁹ kulomu ndendende. === Kwenda kwa Magesi === Kusunthira kwa cinyamulo ca magesi kukuchemeka kwenda kwa magesi, ndipo nkhongono yake kanandi yikupimika mu ampiya. Kwenda kwa magesi kungapangika na vinthu viliconse ivyo vili na cinyamulo ivyo vikwenda; kanandi ni malekitironi, kweni cinyamulo ciliconse ico cikwenda cikupanga kwenda kwa magesi. Magesi ghangenda kwizira mu vinthu vinyake, ivyo ni vyakuyendeska magesi, kweni ghakwenda yayi mu cinthu cakukanizga magesi. === Cigaŵa ca Nkhongono ya Magesi === Fundo ya cigaŵa ca nkhongono ya magesi yikambiskika na Michael Faraday. Cigaŵa ca nkhongono ya magesi cikupangika na cinthu ico cili na cinyamulo mu malo agho ghacizunguliya, ndipo cikwiziska nkhongono pa vinyamulo vinyake vyose ivyo vili mu cigaŵa ico. Cigaŵa ca nkhongono ya magesi cikugwira ntchito pakati pa vinyamulo viŵiri mu nthowa yakuyana na umo cigaŵa ca nkhongono yakuguza (gravity) cikugwilira ntchito pakati pa vinthu viŵiri vyamvimba. === Nkhongono Yakusungika ya Magesi === Fundo ya nkhongono yakusungika ya magesi yikukolerana comene na ya cigaŵa ca nkhongono ya magesi. Cinyamulo cicoko ico caŵikika mu cigaŵa ca nkhongono ya magesi cikukhwaskika na nkhongono, ndipo kuti ciletike pa malo agho kususkana na nkhongono iyo, pakukhumbikwa ntchito. Nkhongono yakusungika ya magesi pa malo ghaliwose ni nkhongono iyo yikukhumbikwa kuti cinyamulo ca cipimo cimoza cifumire kutali comene na kufika pacoko pacoko pa malo agho. === Magineti gha Magesi === Kusanga kwa Ørsted mu 1821 kwakuti cigaŵa ca nkhongono ya magineti cikaŵako kumphepete kose kwa ŵaya iyo yikunyamula magesi kukalongora kuti magesi na umagineti vili na ubale wakufuma pa wekha. Kweniso, kukolerana uku kukawonekanga kupambana na nkhongono yakuguza na nkhongono ya magesi ghakukhala, izo zikaŵa nkhongono ziŵiri za kawiro izo zikamanyikwanga pa nyengo iyo. === Vizungulizgo vya Magesi === Cizungulizgo ca magesi ni kulumikizgika kwa vigaŵa vya magesi mwakuti cinyamulo ca magesi cikwenda mu nthowa yakujalika (cizungulizgo), kanandi kuti cifiske ntchito yinyake yakovwira. === Nkhongono ya Magesi === Nkhongono ya magesi ni luŵiro ilo magesi ghakusunthirika nalo na cizungulizgo ca magesi. Cipimo ca nkhongono mu ndondomeko ya SI ni wati, ndiko kuti juli yimoza pa liŵiri. === Luso la Malekitironi === Luso la malekitironi likukhwaskana na vizungulizgo vya magesi ivyo vili na vigaŵa vyakucita nga ni machubu gha mpweya, matiransisita, madayodi, vyakupulika, na vizungulizgo vyakulumikizgika, na luso la kulumikizga vigaŵa ivi. Kawiro ka vigaŵa vyakucita na nkhongono yawo ya kulaŵilira kwenda kwa malekitironi vikupangiska kuyatsa na kuzimya kwa digito kucitikenge, ndipo luso la malekitironi likugwiliskirika ntchito comene pa kupenda mauthenga, kuyowoyerana kwa kutali, na kupenda vimanyikwiro vya magesi. === Jigha la Umagineti-magesi === Ntchito ya Faraday na Ampère yikalongora kuti cigaŵa ca nkhongono ya magineti ico cikusintha na nyengo cikupanga cigaŵa ca nkhongono ya magesi, ndipo cigaŵa ca nkhongono ya magesi ico cikusintha na nyengo cikupanga cigaŵa ca nkhongono ya magineti. Ntheura, para cigaŵa cimoza cikusintha na nyengo, cinyake cikupangika nyengo zose. Kusintha uku ndiko jigha la umagineti-magesi. == Kupanga, Kusunga na Kagwiliskiro == === Kupanga na Kutumizga === Mu vyaka vya m'ma 500 pambere Khristu, musandi wa vinjeru wa Ŵagiriki, Thales wa ku Mileto, wakayezga ndodo za amba: uku kukaŵa kusanda kwakwamba kwa kupanga magesi. Nangauli nthowa iyi, iyo sono yikumanyikwa nga ni magesi gha kusisita, yingakwezga vinthu vyakupepuka na kupanga vimoto vicoko, njambura candulo comene. Mpaka pa kupangika kwa batire la Volta mu vyaka vya m'ma 1700 ndipo kasupe wakwenelera wa magesi wakasangika. === Kutumizga na Kusunga === Kupangika kwa tiransifoma pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1800 kukang'anamula kuti nkhongono ya magesi yingatumizgika makola comene pa voliti yapacanya kweni na kwenda kwa magesi kucoko. Kutumizga makola magesi kukang'anamula so kuti magesi ghangapangika pa malo ghakulu gha kupangira magesi, apo ghakasunga ndalama cifukwa ca kupanga ghanandi, na kutumizgika kutali kuya uko ghakukhumbikwa. === Kagwiliskiro === Magesi ni nthowa yakupepuka comene ya kusunthira nkhongono, ndipo ghagwiliskirika ntchito pa vinthu vinandi comene, ivyo vikusazgikirabe. Kupangika kwa babu la magesi lakwenelera mu ma 1870 kukapangiska ungweru kuŵa umoza mwa kagwiliskiro kakwamba ka nkhongono ya magesi ako ŵanthu wose ŵakafikiranga. Nangauli kunjizga magesi kukiza na ngozi zake, kuwuskapo moto wakujura wa nyali za gasi kukacepeska comene ngozi za moto mu nyumba na mu mafakitale. == Magesi na Kawiro == === Vyakufumapo pa Thupi === Para voliti yaŵikika pa thupi la munthu, magesi ghakwenda mu vigaŵa vya thupi, ndipo nangauli ubale wake ngwakulunjika yayi, apo voliti yikukura, ndipo kwenda kwa magesi nako kukukura. Para kwenda kwa magesi nkhukulu comene, kukupangiska minofu kujikoka, mtima kudundilika mwambura ndondomeko, na kupya kwa vigaŵa vya thupi. === Vyakucitika vya Magesi mu Kawiro === Magesi ni cakupanga ca ŵanthu yayi, ndipo ghangawoneka mu nthowa zinandi mu kawiro, comene leza. Vyakukolerana vinandi ivyo tikumanya, nga ni kukhwaska, kusisita, panji kukolerana kwa visungunu, vikufuma ku kukolerana kwa vigaŵa vya nkhongono ya magesi pa vimenyu. Cigaŵa ca nkhongono ya magineti ca [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]] cikufuma ku kwenda kwa magesi uko kukuzunguliya mu mtima wa caro capasi. == Umo Ŵanthu Ŵakughawonera == Kukuyowoyeka kuti mu ma 1850, mundyali wa ku Ufumu Ubanyi, William Ewart Gladstone, wakafumba musandi Michael Faraday cifukwa ico magesi ngakuzirwa. Faraday wakazgora kuti, "Zuŵa linyake bwana, mungazamughasonkheska." Kweni kuyana na Snopes.com, "nkhani iyi yikwenera kuwonekera nga ni yambura unenesko cifukwa yikuyowoyeka yayi mu malemba gha Faraday panji gha ŵanthu ŵa mu nyengo yake (makalata, nyuzipepara, panji mbiri za umoyo wawo), ndipo yikawoneka pamanyuma comene pa nyifwa ya Faraday." rxlimg75udo14gc9hw8r17umvcbahzi 0 6203 123572 21748 2026-11-03T12:12:48Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123572 wikitext text/x-wiki '''Ungweru''' (panji ungweru wakuwoneka) ni nkhongono za ntchito za umagineti-magesi izo maso gha munthu ghangawona. Ungweru wakuwoneka uli na majigha gha utali wa nanomita 400 mpaka 700. Kufupi na ungweru wakuwoneka pali ungweru wa pasi pa uswesi (wa majigha ghatali) na ungweru wa pacanya pa uswesi (wa majigha ghafupi), ndipo vyose pamoza vikuchemeka nkhongono za ungweru. Mu [[Kusanda mendero|kusanda mendero]], lizgu lakuti "ungweru" lingang'anamula nkhongono za ntchito za umagineti-magesi za utali uliwose wa jigha, zakuwoneka panji zambura kuwoneka. Mwa ng'anamulo iyi, nkhongono za gamma, X-ray, maikulowevu, na majigha gha wayilesi nagho ni ungweru. Vimanyikwiro vikulu vya ungweru ni nkhongono yake, nthowa iyo ukwendera, utali wa jigha lake, na umo ukujikhazgira. Luŵiro lake mu malo ghambura kanthu, mamita 299,792,458 pa sekondi, ni cimoza mwa vipimo vyakwamba vya kawiro. Nkhongono zose za ntchito za umagineti-magesi zili na vimanyikwiro vya tunthu tucoko na vya majigha. Tunthu tucoko twa ungweru, tuchemeka mafotoni, tungasangika na vilwero vyapadera. Kasupe mukulu wa ungweru wa kawiro pa [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]] ni [[Zuŵa|zuŵa]]. Mu mbiri, kasupe munyake wakuzirwa wa ungweru ku ŵanthu wakaŵa moto, kufuma ku moto wa kale mpaka ku nyali za palafini. Pa kukura kwa nyali za [[Magesi|magesi]] na ndondomeko za nkhongono ya magesi, ungweru wa magesi wapoka malo gha ungweru wa moto. == Ungweru Wakuwoneka mu Mitundu ya Nkhongono za Ntchito za Umagineti-magesi == Kanandi, nkhongono za ntchito za umagineti-magesi zikugaŵika kuyana na utali wa jigha: majigha gha wayilesi, maikulowevu, ungweru wa pasi pa uswesi, ungweru wakuwoneka, ungweru wa pacanya pa uswesi, X-ray, na nkhongono za gamma. == Luŵiro la Ungweru == Luŵiro la ungweru mu malo ghambura kanthu ni mamita 299,792,458 ndendende pa sekondi. Nkhongono zose za ntchito za umagineti-magesi zikwenda pa luŵiro ili mu malo ghambura kanthu. == Kasandiro ka Ungweru == Kusanda ungweru na umo ungweru ukukoleranira na vyamvimba kukuchemeka kasandiro ka ungweru. Kasandiro aka kakovwira kupulikiska vinthu nga ni maso, magalasi gha kukuzgira, makamera, na magalasi gha kujiwonera. == Makasupe gha Ungweru == Pali makasupe ghanandi gha ungweru. Kasupe wakupepuka wa ungweru wa kufunda ni ungweru wa zuŵa, uwo ukufuma pa zuŵa pa kufunda kwa pafupifupi madigiri 5,730 °C. == Kupima == Ungweru ukupimika mu nthowa ziŵiri zikulu: yimoza yikupima nkhongono ya ungweru pa utali wose wa majigha, ndipo yinyake yikupima ungweru kuyana na umo maso gha munthu ghakuwonera kuŵala. == Kukanikizga kwa Ungweru == Ungweru ukukanikizga vinthu ivyo vili mu nthowa yake. Kweni pa vinthu vya zuŵa na zuŵa, kukanikizga uku nkhucoko comene mwakuti kukuwoneka yayi. == Fundo za Kale pa Ungweru == Mu vyaka vya m'ma 400 pambere Khristu, Empedocles wakayowoya kuti cinthu ciliconse cikapangika na vinthu vinayi: moto, mphepo, dongo, na maji. Wakagomezganga kuti ciuta mwanakazi Aphrodite wakapanga diso la munthu na vinthu vinayi ivi, ndipo wakakoleska moto mu diso uwo ukaŵalanga kufuma mu diso, ndipo ndimo munthu wakuwonera. == Kagwiliskiro ka Ungweru pa Caro Capasi == Ungweru wa zuŵa ukupeleka nkhongono za ntchito izo mbuto ziŵisi zikugwiliskira ntchito kupanga shuga, ndipo shuga uyu ukupeleka nkhongono za ntchito ku vyamoyo ivyo vikumurya. Ndondomeko iyi ya [[Usanisinuru (ndiyo fotosinfesisi)|usanisinuru]] ndiyo yikupeleka pafupifupi nkhongono zose za ntchito izo vyamoyo vikugwiliskira ntchito. Vinyama vinyake vikujipangira ungweru vyekha. fw4ykjkrxa9f8thfow827sfwo8lce97 123601 123572 2026-11-03T14:05:35Z Anthonymunthali44 5642 maŵiri (seconds), ulalo (bridge) 123601 wikitext text/x-wiki '''Ungweru''' (panji ungweru wakuwoneka) ni nkhongono za ntchito za umagineti-magesi izo maso gha munthu ghangawona. Ungweru wakuwoneka uli na majigha gha utali wa nanomita 400 mpaka 700. Kufupi na ungweru wakuwoneka pali ungweru wa pasi pa uswesi (wa majigha ghatali) na ungweru wa pacanya pa uswesi (wa majigha ghafupi), ndipo vyose pamoza vikuchemeka nkhongono za ungweru. Mu [[Kusanda mendero|kusanda mendero]], lizgu lakuti "ungweru" lingang'anamula nkhongono za ntchito za umagineti-magesi za utali uliwose wa jigha, zakuwoneka panji zambura kuwoneka. Mwa ng'anamulo iyi, nkhongono za gamma, X-ray, maikulowevu, na majigha gha wayilesi nagho ni ungweru. Vimanyikwiro vikulu vya ungweru ni nkhongono yake, nthowa iyo ukwendera, utali wa jigha lake, na umo ukujikhazgira. Luŵiro lake mu malo ghambura kanthu, mamita 299,792,458 pa liŵiri, ni cimoza mwa vipimo vyakwamba vya kawiro. Nkhongono zose za ntchito za umagineti-magesi zili na vimanyikwiro vya tunthu tucoko na vya majigha. Tunthu tucoko twa ungweru, tuchemeka mafotoni, tungasangika na vilwero vyapadera. Kasupe mukulu wa ungweru wa kawiro pa [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]] ni [[Zuŵa|zuŵa]]. Mu mbiri, kasupe munyake wakuzirwa wa ungweru ku ŵanthu wakaŵa moto, kufuma ku moto wa kale mpaka ku nyali za palafini. Pa kukura kwa nyali za [[Magesi|magesi]] na ndondomeko za nkhongono ya magesi, ungweru wa magesi wapoka malo gha ungweru wa moto. == Ungweru Wakuwoneka mu Mitundu ya Nkhongono za Ntchito za Umagineti-magesi == Kanandi, nkhongono za ntchito za umagineti-magesi zikugaŵika kuyana na utali wa jigha: majigha gha wayilesi, maikulowevu, ungweru wa pasi pa uswesi, ungweru wakuwoneka, ungweru wa pacanya pa uswesi, X-ray, na nkhongono za gamma. == Luŵiro la Ungweru == Luŵiro la ungweru mu malo ghambura kanthu ni mamita 299,792,458 ndendende pa liŵiri. Nkhongono zose za ntchito za umagineti-magesi zikwenda pa luŵiro ili mu malo ghambura kanthu. == Kasandiro ka Ungweru == Kusanda ungweru na umo ungweru ukukoleranira na vyamvimba kukuchemeka kasandiro ka ungweru. Kasandiro aka kakovwira kupulikiska vinthu nga ni maso, magalasi gha kukuzgira, makamera, na magalasi gha kujiwonera. == Makasupe gha Ungweru == Pali makasupe ghanandi gha ungweru. Kasupe wakupepuka wa ungweru wa kufunda ni ungweru wa zuŵa, uwo ukufuma pa zuŵa pa kufunda kwa pafupifupi madigiri 5,730 °C. == Kupima == Ungweru ukupimika mu nthowa ziŵiri zikulu: yimoza yikupima nkhongono ya ungweru pa utali wose wa majigha, ndipo yinyake yikupima ungweru kuyana na umo maso gha munthu ghakuwonera kuŵala. == Kukanikizga kwa Ungweru == Ungweru ukukanikizga vinthu ivyo vili mu nthowa yake. Kweni pa vinthu vya zuŵa na zuŵa, kukanikizga uku nkhucoko comene mwakuti kukuwoneka yayi. == Fundo za Kale pa Ungweru == Mu vyaka vya m'ma 400 pambere Khristu, Empedocles wakayowoya kuti cinthu ciliconse cikapangika na vinthu vinayi: moto, mphepo, dongo, na maji. Wakagomezganga kuti ciuta mwanakazi Aphrodite wakapanga diso la munthu na vinthu vinayi ivi, ndipo wakakoleska moto mu diso uwo ukaŵalanga kufuma mu diso, ndipo ndimo munthu wakuwonera. == Kagwiliskiro ka Ungweru pa Caro Capasi == Ungweru wa zuŵa ukupeleka nkhongono za ntchito izo mbuto ziŵisi zikugwiliskira ntchito kupanga shuga, ndipo shuga uyu ukupeleka nkhongono za ntchito ku vyamoyo ivyo vikumurya. Ndondomeko iyi ya [[Usanisinuru (ndiyo fotosinfesisi)|usanisinuru]] ndiyo yikupeleka pafupifupi nkhongono zose za ntchito izo vyamoyo vikugwiliskira ntchito. Vinyama vinyake vikujipangira ungweru vyekha. iwxdbdhkxzyzftrzi00l5b3dtwhpnrt 123656 123601 2026-11-03T18:03:46Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123656 wikitext text/x-wiki '''Ungweru''' (panji ungweru wakuwoneka) ni nkhongono za umagineti-magesi izo maso gha munthu ghangawona. Ungweru wakuwoneka uli na majigha gha utali wa nanomita 400 mpaka 700, ghakukolerana na unandi wa kunjenjemera wa ma''terahertz'' 750 mpaka 420. Kufupi na ungweru wakuwoneka pali ungweru wa pasi pa uswesi (wa majigha ghatali na unandi wa kunjenjemera ucoko) na ungweru wa pacanya pa uswesi (wa majigha ghafupi na unandi wa kunjenjemera ukulu), ndipo vyose pamoza vikuchemeka nkhongono za ungweru. Mu [[Kusanda mendero|kasandiro ka vyakwenda]], lizgu lakuti "ungweru" lingang'anamula nkhongono za umagineti-magesi za utali uliwose wa jigha, zakuwoneka panji zambura kuwoneka. Mwa ng'anamulo iyi, nkhongono za ''gamma'', X-ray, ''microwave'', na majigha gha wayilesi nazo ni ungweru. Ndico cifukwa nkhongono zakuwoneka kanandi zikuchemeka ungweru wakuwoneka. Vimanyikwiro vikulu vya ungweru ni nkhongono yake, nthowa iyo ukwendera, unandi wa kunjenjemera panji utali wa jigha, na umo ukujikhazgira. Luŵiro lake mu malo ghambura kanthu, mamita 299,792,458 pa liŵiri, ni cimoza mwa vipimo vyakwamba vya kawiro. Nkhongono zose za umagineti-magesi zili na vimanyikwiro vya tuvinthu tucoko na vya majigha. Tuvinthu tucoko twa ungweru twambura kuzitika, tuchemeka mafotoni, tungasangika na vilwero vyapadera; vyakucitika nga ni kukolerana kwa majigha vikulongosoreka na majigha. Kanandi vyakucitika vya zuŵa na zuŵa vya ungweru vingapulikiskika na kasandiro ka ungweru ka mizere. Kasandiro ka ungweru ka tuvinthu tucoko comene ni cigaŵa cakuzirwa ca kusanda mu kasandiro ka vyakwenda ka mazuŵa ghano. Kasupe mukulu wa ungweru wa kawiro pa [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]] ni [[Zuŵa|zuŵa]]. Mu mbiri, kasupe munyake wakuzirwa wa ungweru ku ŵanthu wakaŵa moto, kufuma ku moto wa kale mpaka ku nyali za palafini. Pa kukura kwa nyali za [[Magesi|magesi]] na ndondomeko za nkhongono ya magesi, ungweru wa magesi wapoka malo gha ungweru wa moto. == Nkhongono za Umagineti-Magesi na Ungweru Wakuwoneka == Kanandi, nkhongono za umagineti-magesi zikugaŵika kuyana na utali wa jigha mu majigha gha wayilesi, ''microwave'', ungweru wa pasi pa uswesi, ungweru wakuwoneka uwo tikupulika nga ni ungweru, ungweru wa pacanya pa uswesi, X-ray, na nkhongono za ''gamma''. Nkhalo ya nkhongono izi yikuthemba utali wa jigha lake. Unandi ukulu wa kunjenjemera uli na majigha ghafupi, ndipo unandi ucoko uli na majigha ghatali. Para nkhongono izi zikukwekana na vimenyu na mamolekyu, nkhalo yawo yikuthemba unandi wa nkhongono izo cigaŵa cimoza cikunyamula. Nkhongono mu cigaŵa ca ungweru wakuwoneka zili na mafotoni agho ghali pasi pa nkhongono izo zingasintha ma''electron'' mu mamolekyu, ndipo ici cikusintha kukolerana kwa molekyu. Pasi pa ungweru wakuwoneka, nkhongono zikuwoneka yayi ku ŵanthu (ungweru wa pasi pa uswesi) cifukwa mafotoni ghake ghalije so nkhongono zakukwana kusintha molekyu ya kuwonera mu jiso la munthu, kusintha uko kukwiziska kuwona. Pali vinyama ivyo vikupulika ungweru wa pasi pa uswesi, kweni mu nthowa yinyake. Njoka zikupulika ungweru uwu mwa kupulika kufunda, apo maji ghacoko mu tumaselo ghakufunda na ungweru uwu. Pacanya pa ungweru wakuwoneka, ungweru wa pacanya pa uswesi ukuwoneka yayi ku ŵanthu, comene cifukwa ukukorekeka na cigaŵa ca panthazi ca jiso na galasi la mukati la jiso. Kweniso, tumaselo twa kuwonera mu jiso tungasanga ungweru uwu wafupi comene yayi, ndipo nadi tukunangika nawo. Vinyama vinandi ivyo maso ghake ghalije galasi (nga ni vibenene na shirimpi) vingawona ungweru wa pacanya pa uswesi, mu nthowa ya usungunu yakuyana na iyo ŵanthu ŵakuwonera ungweru wakuwoneka. Malo ghakupambana ghakulongosora ungweru wakuwoneka kuŵa wa nanomita 420–680 panji 380–800. Mu malo ghawemi gha kuyezgera, ŵanthu ŵangawona ungweru wa pasi pa uswesi mpaka nanomita 1,050; ŵana na ŵanyamata ŵangawona ungweru wa pacanya pa uswesi mpaka nanomita pafupifupi 310. Kukura kwa vyakumera nako kukukhwaskika na mitundu ya ungweru. == Luŵiro lwa Ungweru == Luŵiro lwa ungweru mu malo ghambura kanthu lukulongosoreka kuŵa mamita 299,792,458 pa liŵiri ndendende. Nambala iyi njakukhazikika cifukwa mita sono yikulongosoreka kuyana na luŵiro lwa ungweru. Nkhongono zose za umagineti-magesi zikwenda pa luŵiro lwenelulo mu malo ghambura kanthu. Ŵasandi ŵakupambana ŵayezga kupima luŵiro lwa ungweru mu mbiri. Galileo wakayezga mu vyaka vya m'ma 1600. Kuyezga kwakwamba kukacitika na Ole Rømer, wa ku Denmark, mu 1676. Mwa kugwiliskira ntchito cilaŵiskiro ca kutali, Rømer wakalaŵiska kwenda kwa Jupita na mwezi wake Io. Pakuwona kupambana kwa nyengo ya kuzunguliya kwa Io, wakapima kuti ungweru ukutora maminiti pafupifupi 22 kujumpha ukulu wa nthowa ya caro capasi. Kweni ukulu uwu ukamanyikwanga yayi pa nyengo iyo. Usange Rømer wakamanyanga ukulu wa nthowa ya caro capasi, wakatenge wasanga luŵiro lwa mamita 227,000,000 pa liŵiri. Kupima kunyake kwakulunjika comene kukacitika mu Ulaya na Hippolyte Fizeau mu 1849. Fizeau wakalunjika ungweru ku galasi ilo likaŵa makilomita ghanandi kutali. Gudumu la mino lakuzunguliya likaŵikika mu nthowa ya ungweru apo ukafumanga ku kasupe, kuya ku galasi na kuwelera. Fizeau wakasanga kuti pa luŵiro lunyake lwa kuzunguliya, ungweru ukajumphanga mu zenje limoza pa kuluta na zenje linyake pa kuwelera. Mwa kumanya mtunda wa galasi, unandi wa mino, na luŵiro lwa kuzunguliya, Fizeau wakapima luŵiro lwa ungweru kuŵa mamita 313,000,000 pa liŵiri. Léon Foucault wakacita kuyezga uko kukagwiliskira ntchito magalasi ghakuzunguliya kusanga mamita 298,000,000 pa liŵiri mu 1862. Albert A. Michelson wakacita kuyezga kwa luŵiro lwa ungweru kufuma 1877 mpaka nyifwa yake mu 1931. Wakanozga nthowa za Foucault mu 1926 kupima nyengo iyo ungweru ukutora kuluta na kuwelera pakati pa mapiri ghaŵiri mu California. Kupima kwakulunjika kukapeleka mamita 299,796,000 pa liŵiri. Luŵiro lwa ungweru mu vinthu vyakuwonekera mukati ivyo vili na vyamvimba ngucoko kuluska mu malo ghambura kanthu. Mwaciyelezgero, luŵiro lwa ungweru mu maji ni pafupifupi vigaŵa vitatu pa vinayi vya luŵiro mu malo ghambura kanthu. Magulu ghaŵiri gha ŵasandi ŵakayowoyeka kuti ŵakimiska ungweru "ndendende" mwa kuujumpha mu cinthu capadera ca rubidiyamu. Kweni kuyowoya kuti ungweru "ukimika" kukung'anamula waka kuti ungweru ukasungika mu vimenyu, ndipo pamanyuma ukafumiska so. Pa nyengo iyo "ukimika", ukaleka kuŵa ungweru. == Kasandiro ka Ungweru == Kusanda ungweru na kukwekana kwa ungweru na vyamvimba kukuchemeka kasandiro ka ungweru. Kali na mitundu yakupambana ya vyakucitika vyakupambana. Kasandiro ka ungweru ka mizere, ako kakwenelera kupulikiska vinthu nga ni maso, magalasi, makamera, ulusi wa ungweru, na magalasi gha kujiwona, kakugwira ntchito makola para utali wa jigha la ungweru ngucoko kuyaniska na vinthu ivyo ukukwekana navyo. Kasandiro ka ungweru ka majigha kakulaŵiska vimanyikwiro vya majigha ndipo nkhakukhumbikwa kupulikiska kupindika kwa ungweru kuzunguliya vinthu na kukolerana kwa majigha. Kasandiro ka ungweru ka tuvinthu tucoko comene kakugwira ntchito pa kusanda mafotoni ghamoza ghamoza ghakukwekana na vyamvimba. === Kuthandazgika pa Pacanya === Cinthu cakuwonekera mukati cikuzomerezga ungweru kujumphamo. Kweni cinthu cambura kuwonekera mukati cikuzomerezga ungweru kujumphamo yayi, ndipo cikuwezga panji kukora ungweru uwo cikupokera. Vinthu vinandi vikuwezga panji kujumpha ungweru makola yayi ndipo vikuthandazga ungweru pacoko. Kuthandazgika pacanya kukufuma ku kusoŵa kuterera kwa pacanya, ndipo kuthandazgika kwa mukati kukufuma ku kupambana kwa kupindiska ungweru pakati pa tuvinthu na vyamvimba mukati mwa cinthu. Nga ni vinthu vyakuwonekera mukati, vinthu vyakuwonekera pacoko vikuzomerezga ungweru kujumphamo, kweni vikuthandazga so ungweru unyake mukati. === Kupindika === Kupindika kwa ungweru ni kupindika kwa mizere ya ungweru apo yikujumpha pacanya pakati pa cinthu cimoza cakuwonekera mukati na cinyake. Kukulongosoreka na lamulo la Snell: : <math>n_1 \sin\theta_1 = n_2 \sin\theta_2</math> apo θ₁ ni kona pakati pa mzere wa ungweru na mzere wakwimilira mu cinthu cakwamba, θ₂ ni kona mu cinthu caciŵiri, ndipo n₁ na n₂ ni vipimo vya kupindika; n = 1 mu malo ghambura kanthu ndipo n > 1 mu cinthu cakuwonekera mukati. Para ungweru ukujumpha mphaka pakati pa malo ghambura kanthu na cinthu cinyake, panji pakati pa vinthu viŵiri vyakupambana, utali wa jigha la ungweru ukusintha, kweni unandi wa kunjenjemera ukusintha yayi. Usange ungweru ngwambura kwimilira ndendende pa mphaka, kusintha kwa utali wa jigha kukusintha nthowa ya ungweru. Kusintha uku kwa nthowa ndiko kupindika. Kupindika kwa ungweru mu magalasi kukugwiliskirika ntchito kanandi kusintha ukulu wakuwoneka wa vithuzi. Magalasi gha kukuzga, magalasi gha maso, magalasi gha mu maso, ma''microscope'', na vilaŵiskiro vya kutali vya kupindika vyose ni viyelezgero vya ici. == Makasupe gha Ungweru == Pali makasupe ghanandi gha ungweru. Cinthu ca kufunda kunyake cikufumiska ungweru wapadera kuyana na kufunda kwake. Kasupe mupepuka wa kufunda ni ungweru wa zuŵa, nkhongono izo zikufuma ku cigaŵa ca zuŵa pa kufunda kwa pafupifupi 5,730 °C. Ungweru wa zuŵa ngunandi comene mu cigaŵa ca ungweru wakuwoneka, ndipo pafupifupi magaŵa 44 pa 100 gha ungweru uwo ukufika pasi ngwakuwoneka. Ciyelezgero cinyake ni mababu gha magesi gha kale, agho ghakufumiska magaŵa pafupifupi 10 pa 100 pera gha nkhongono zawo nga ni ungweru wakuwoneka ndipo zinyake nga ni ungweru wa pasi pa uswesi. Kasupe wa kufunda wakumanyikwa mu mbiri ni tuvinthu tukukhwima twakuŵala mu moto, kweni ivi nabyo vikufumiska ungweru unandi wa pasi pa uswesi na ucoko pera wakuwoneka. Ungweru unandi wa vinthu vyakuzizima nga ni ŵanthu uli mu ungweru wa pasi pa uswesi, pa utali wa jigha wa ma''micrometer'' pafupifupi 10. Apo kufunda kukusazgikira, ungweru ukusamira ku majigha ghafupi, kupeleka dankha ungweru wakufiira, pamanyuma wakutuŵa na pakumalira wa buluu wakutuŵa. Mitundu iyi yingawoneka para cisulo cafundiskika kuŵa "cakufiira" panji "cakutuŵa". Ungweru wa buluu wakutuŵa wa kufunda ukuwoneka kanandi yayi, kupatula mu nyenyezi. Vimenyu vikufumiska na kukora ungweru pa nkhongono zapadera. Ici cikupanga "mizere ya ungweru" mu ungweru wa cimenyu ciliconse. Kufumiska kungaŵa kwa ceneco, nga mu nyali za LED, nyali za mphepo (nga ni nyali za neon), na moto (mwaciyelezgero, sodiyamu mu moto ikufumiska ungweru wa cikasu). Kufumiska kungapangiska so, nga mu ''laser''. Kucepa kwa luŵiro lwa cinthu cicoko ca magesi, nga ni ''electron'', kungapanga ungweru wakuwoneka. Tuvinthu utu tukwenda mu cinthu luŵiro kuluska luŵiro lwa ungweru mu cinthu ico tungapanga ungweru wa Cherenkov. Vinthu vinyake vya usungunu vikupanga ungweru mwa kusazganika. Mu vyamoyo, ici cikuchemeka ungweru wa vyamoyo. Mwaciyelezgero, tunkhwantha tukupanga ungweru mu nthowa iyi, ndipo ngalawa izo zikwenda mu maji zingasokonezga tuvyamoyo tucoko utu tukupanga ungweru. Vinthu vinyake vikupanga ungweru para vyamulikika na nkhongono zikulu, ndipo ici cikuchemeka ''fluorescence''. Vinthu vinyake vikufumiska ungweru pacoko pacoko pamanyuma pa kupokera nkhongono zikulu; ici cikuchemeka ''phosphorescence''. Ici cikugwiliskirika ntchito mu wayilesi za kanema na makompyuta gha kale. Nthowa zinyake zingapanga so ungweru, nga ni ungweru wa magesi, ungweru wa kutimbana, ungweru wa congo, na ungweru wa kukwekana. Para ungweru ukusazgapo nkhongono za ''gamma'', nthowa zinyake zikusazgapo kumalirana kwa tuvinthu na tuvinthu twakususkana nato, na kunangika kwa vinthu vya mtima wa vimenyu. == Kupima == Ungweru ukupimika na magulu ghaŵiri gha vipimo: gulu limoza likupima nkhongono za ungweru pa majigha ghose, apo linyake likupima ungweru kuyana na umo jiso la munthu likupulikira kuŵala. Gulu laciŵiri ili ndakovwira, mwaciyelezgero, kupima ungweru wa kumulikira ŵanthu. Vipimo vya gulu laciŵiri vikupambana na vipimo vinyake vya kawiro cifukwa vikulaŵiska umo jiso la munthu likuzgolera ungweru. Tumaselo twa mtundu mu jiso la munthu nta mitundu yitatu, ndipo pamoza tukupulika comene ungweru wa utali wa jigha wa nanomita pafupifupi 555. Ntheura, ungweru uŵiri wa nkhongono yakuyana ungawoneka wakuŵala mwakuyana yayi. Vipimo ivi vikulaŵiska ici, ntheura vikulongora makola umo ungweru ukuwonekera "kuŵala". Vikugwiliskirika ntchito kumanya umo tingasangira ungweru wakukwana pa ntchito zakupambana mu nyumba na kuwaro. Ungweru uwo ukupimika na vilwero vya magesi ungaŵa wakuyana na uwo jiso la munthu likupulika yayi, ndipo kwambura vyakusefa ivyo vingadura, vilwero ivi vikupulika so ungweru unyake wa pasi pa uswesi panji wa pacanya pa uswesi. == Kukanikizga kwa Ungweru == Ungweru ukukanikizga vinthu ivyo vili mu nthowa yake, cakucitika ico cingalongosoreka na malango gha Maxwell, kweni cingalongosoreka mwakupepuka comene na kawiro ka tuvinthu tucoko ka ungweru: mafotoni ghakutimba na kupeleka nkhongono yawo ya kwenda. Kukanikizga kwa ungweru nkhwakuyana na nkhongono ya ungweru kugaŵa na luŵiro lwa ungweru. Cifukwa luŵiro lwa ungweru ndukulu comene, kukanikizga kwa ungweru nkhucoko comene pa vinthu vya zuŵa na zuŵa. Mwaciyelezgero, ''laser'' yicoko ya ''milliwatt'' yimoza yikukanikizga na nkhongono ya ma''piconewton'' pafupifupi 3.3; ntheura munthu wangakwezga ndalama yicoko ya U.S. na ma''laser'', kweni wangakhumba ma''laser'' pafupifupi biliyoni 30. Kweni mu vilwero vicoko comene, kukanikizga kwa ungweru nkhukulu, ndipo kugwiliskira ntchito kukanikizga uku kwendeska vilwero vicoko comene ni cigaŵa ca kusanda. Pa ukulu ukulu, kukanikizga kwa ungweru kungapangiska vibwe vicoko vya malibwe kuzunguliya luŵiro. Kuthekera kwa kupanga ngalanyo za zuŵa izo zingakankha vyombo vya mlengalenga nako kukusandika. Nangauli kwenda kwa cilwero ca Crookes kukaghanaghanirikanga kufuma ku kukanikizga kwa ungweru, ici nchautesi; kuzunguliya kwake kukufuma ku malo ghambura mphepo yinandi. Ici cikupambana na cilwero ca Nichols, umo kwenda kucoko kukufuma mwakulunjika ku kukanikizga kwa ungweru. Cifukwa ca kukanikizga kwa ungweru, Einstein mu 1909 wakalongolera kuŵapo kwa "kukwekana kwa ungweru" uko kungasuska kwenda kwa vyamvimba. Wakalemba kuti ungweru ukukanikizga mbali zose ziŵiri za cimbale; para cimbale cikwenda, ungweru unandi ukuwezgeka pa mbali ya panthazi kuluska ya kumanyuma, ntheura pali nkhongono iyo yikususka kwenda kwa cimbale ndipo yikusazgikira na luŵiro lwake. Kanandi nkhongono ya kwenda ya ungweru yili mu nthowa yeneyiyo iyo ungweru ukwendera. Kweni mu majigha ghanyake, nkhongono iyi yikuŵa ku mbali. == Maghanoghano gha Kale pa Ungweru == === Girisi wa Kale === Mu vyaka vya m'ma 400 pambere Khristu, Empedocles wakati vinthu vyose vikupangika na vigaŵa vinayi: moto, mphepo, dongo na maji. Wakagomezganga kuti ciuta mwanakazi Aphrodite wakapanga jiso la munthu kufuma ku vigaŵa vinayi ivi, ndipo wakayatiska moto mu jiso uwo ukaŵalanga kufuma mu jiso na kuzomerezga kuwona. Usange ici cikaŵa caunenesko, munthu wangawona usiku nga ni msana, ntheura Empedocles wakaghanaghana kuti pali kukwekana pakati pa ungweru wakufuma mu maso na ungweru wakufuma ku kasupe nga ni zuŵa. Pafupifupi 300 pambere Khristu, Euclid wakalemba ''Optica'', umo wakasanda vimanyikwiro vya ungweru. Euclid wakati ungweru ukwenda mu mizere yakunyoloka ndipo wakalongosora malango gha kuwezga ungweru na kughasanda mwa masamu. Wakakayikira kuti kuwona kukufuma ku ungweru wakufuma mu jiso, cifukwa wakafumba umo munthu wakuwonera nyenyezi luŵiro usange wajalira maso na kughajula usiku. Usange ungweru wakufuma mu jiso ukwenda luŵiro lwambura mphaka, ici ncambura suzgo. Mu 55 pambere Khristu, Lucretius, Muroma uyo wakalutilizga maghanoghano gha Ŵagiriki ŵa vimenyu, wakalemba kuti ungweru na kufunda kwa zuŵa vikupangika na vimenyu vicoko comene ivyo, para vyakankhika, vikwenda luŵiro kujumpha mphepo. Nangauli vikuyana na maghanoghano gha tuvinthu tucoko gha pamanyuma, maghanoghano gha Lucretius ghakazomerezgeka yayi. Ptolemy (vyaka vya m'ma 100) wakalemba za kupindika kwa ungweru mu buku lake. === India wa Kale === Mu India wa kale, sukulu za Cihindu za Samkhya na Vaisheshika, kufuma pakwamba pa vyaka vya mumuwilo wa Khristu, zikapanga maghanoghano pa ungweru. Kuyana na Samkhya, ungweru ni cimoza mwa vigaŵa vinkhondi vyakwamba "vyacoko comene" ivyo vigaŵa vikulu vikufumira. ''Vishnu Purana'' likuyowoya za ungweru wa zuŵa nga ni "mizere 7 ya zuŵa". Ŵabuda ŵa ku India, nga ni Dignāga mu vyaka vya m'ma 400 na Dharmakirti mu vyaka vya m'ma 600, ŵakapanga ghanoghano lakuti vinthu vyose vikupangika na tuvinthu tucoko utu ni kumweka kwa kanyengo kacoko kwa ungweru panji nkhongono. Ŵakawonanga ungweru nga ni cinthu cicoko cakuyana na nkhongono. === Descartes === René Descartes (1596–1650) wakati ungweru ni cimanyikwiro ca makina ca cinthu cakuŵala. Mu 1637 wakapharazga ghanoghano la kupindika kwa ungweru ilo likaghanaghana, mwautesi, kuti ungweru ukwenda luŵiro mu cinthu cakukhwima kuluska mu cinthu cambura kukhwima. Descartes wakafika pa ici mwa kuyaniska na majigha gha congo. Nangauli wakaŵa wautesi pa luŵiro, wakaŵa wakwenelera pa kughanaghana kuti ungweru ukwenda nga ni jigha na kuti kupindika kungalongosoreka na luŵiro lwa ungweru mu vinthu vyakupambana. Descartes ni wakwamba yayi kugwiliskira ntchito viyelezgero vya makina, kweni cifukwa wakayowoya mwakuwonekera kuti ungweru ni cimanyikwiro ca makina pera ca cinthu cakuŵala na cinthu ico ukujumphamo, ghanoghano lake likuwonekera nga ni kwamba kwa kasandiro ka ungweru ka mazuŵa ghano. === Ghanoghano la Tuvinthu Tucoko === Pierre Gassendi (1592–1655) wakasacizga ghanoghano la tuvinthu tucoko twa ungweru ilo likapharazgika pamanyuma pa nyifwa yake mu ma 1660. Isaac Newton wakasanda ntchito ya Gassendi ndipo wakatemwa ghanoghano lake. Mu 1675 wakati ungweru ukupangika na tuvinthu tucoko utu tukufuma ku kasupe mu nthowa zose. Cimoza mwa vifukwa vya Newton vya kususka kuti ungweru ni jigha cikaŵa kuti majigha ghakupindika kuzunguliya vikanizgo, apo ungweru ukwenda mu mizere yakunyoloka pera. Kweni wakalongosora kupindika kwa ungweru kuzunguliya vinthu (uko Francesco Grimaldi wakawona) mwa kughanaghana kuti kanthu kacoko ka ungweru kangapanga jigha. Ghanoghano la Newton lingagwiliskirika ntchito kulongolera kuwezgeka kwa ungweru, kweni likalongosoranga kupindika mwa kughanaghana mwautesi kuti ungweru ukwenda luŵiro para wanjira mu cinthu cakukhwima. Newton wakapharazga ghanoghano lake laumaliro mu ''Opticks'' mu 1704. Ucindami wake ukovwira ghanoghano la tuvinthu tucoko kuwusa mu vyaka vya m'ma 1700. Ghanoghano ili likapangiska Pierre-Simon Laplace kuyowoya kuti cinthu cingaŵa cakuzitika comene mwakuti ungweru ungathaŵa yayi, ndiko kuti cingaŵa ico sono tikuchema bowo lakufipa. Laplace pamanyuma wakaleka ghanoghano ili, apo ghanoghano la majigha likakhozgeka. Newton ndiyo wakaŵa wakwamba kulongosora kujikhazgira kwa ungweru mwa ghanoghano la tuvinthu tucoko. Étienne-Louis Malus mu 1810 wakapanga ghanoghano la masamu la ici, ndipo Jean-Baptiste Biot mu 1812 wakalongora kuti likulongosora vyakucitika vyose. Pa nyengo iyo ici cikawonekanga nga ni ukaboni wa ghanoghano la tuvinthu tucoko. === Ghanoghano la Majigha === Kuti walongosore kwambilira kwa mitundu, Robert Hooke (1635–1703) wakapanga "ghanoghano la kumweka" ndipo wakayaniska kuthandazgika kwa ungweru na kwa majigha mu maji mu buku lake la 1665. Mu 1672 Hooke wakati kunjenjemera kwa ungweru kungaŵa kwakwimilira ku nthowa iyo ukwendera. Christiaan Huygens (1629–1695) wakapanga ghanoghano la masamu la majigha gha ungweru mu 1678 ndipo wakalipharazga mu 1690. Wakati ungweru ukufuma mu nthowa zose nga ni majigha mu cinthu cakuchemeka ''aether''. Pakuti majigha ghakukhwaskika na nkhongono ya kukoka yayi, kukaghanaghanirika kuti ghakucepa luŵiro para ghanjira mu cinthu cakukhwima. Leonhard Euler nayo wakakhozga ghanoghano ili, ndipo mu 1746 wakati kupindika kuzunguliya vinthu kungalongosoreka makola na majigha. Ghanoghano la majigha likalongolera kuti majigha gha ungweru ghangakolerana nga ni majigha gha congo (nga umo Thomas Young wakawonera pafupifupi 1800). Young wakalongora mwa viyezgo vinandi kuti ungweru ukwenda nga ni majigha. Wakapharazga "lamulo lake la pose" la kukolerana mu Matika 1802: kuti vyakucitika vyose ivi vingalongosoreka na kukolerana kwa majigha ghaŵiri, agho ghakovwirana panji kunangana, nga umo mazgu ghaŵiri gha sumu ghakucitira. Wakati so mitundu yakupambana yikufuma ku utali wakupambana wa majigha gha ungweru, ndipo wakalongosora kuwona mitundu mwa vyakupulikira vya mitundu yitatu mu jiso. Mu 1816, André-Marie Ampère wakapeleka ku Augustin-Jean Fresnel ghanoghano lakuti kujikhazgira kwa ungweru kungalongosoreka na ghanoghano la majigha usange ungweru ni jigha la kumphepete. Pamanyuma, Fresnel wakapanga ghanoghano lake la majigha na kulipeleka ku Académie des Sciences mu 1817. Siméon Denis Poisson wakasuska ciyelezgero ca Fresnel, ŵakuti cikulongolera kadontho kakuŵala mu mzgezge kumanyuma kwa cinthu cakuzunguliya, ico cikuwoneka nga ni cautesi. Dominique-François-Jean Arago wakacita kuyezga uko kukalongora kadontho kakuŵala aka: kususka kwa Poisson kukaŵa ukaboni uphya wa ghanoghano la majigha. Mu 1818, Young wakalembera Arago kuti ungweru ukwenera kuŵa majigha gha kumphepete, kwambura kuŵa gha kukanikizgana nga ni gha congo. Fresnel wakatora ghanoghano ili ndipo wakalongora mwa masamu kuti kujikhazgira kungalongosoreka na ghanoghano ili. Suzgo la ghanoghano la majigha likaŵa kuti majigha gha ungweru, nga ni gha congo, ghangakhumba cinthu ca kujumphamo. Kuŵapo kwa ''aether'' uyo Huygens wakasacizga kukakayikirika comene pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1800 na kuyezga kwa Michelson na Morley. Ghanoghano la Newton likalongoleranga kuti ungweru ukwenda luŵiro mu cinthu cakukhwima, apo ghanoghano la majigha likalongoleranga cakususkana. Pa nyengo iyo, luŵiro lwa ungweru lingapimika makola yayi kuti ŵamanye ghanoghano lakwenelera. Wakwamba kupima makola wakaŵa Léon Foucault, mu 1850. Vyakusangika vyake vikakhozga ghanoghano la majigha, ndipo ghanoghano la tuvinthu tucoko likalekeka (kweni likawelera pacoko mu vyaka vya m'ma 1900 nga ni mafotoni mu kasandiro ka tuvinthu tucoko comene). === Ghanoghano la Umagineti-Magesi === Mu 1845, Michael Faraday wakasanga kuti kujikhazgira kwa ungweru kukuzunguliya apo ungweru ukwenda mu nthowa ya nkhongono ya umagineti mu cinthu cakuwonekera mukati. Uwu ukaŵa ukaboni wakwamba wakuti ungweru ukukolerana na umagineti na magesi. Mu 1846 wakaghanaghana kuti ungweru ungaŵa kusokonezgeka kunyake uko kukwenda mu mizere ya nkhongono ya umagineti. Mu 1847 Faraday wakati ungweru ni kunjenjemera kwa umagineti-magesi kwa unandi ukulu, uko kungenda nanga ni kwambura cinthu nga ni ''aether''. Ntchito ya Faraday yikapangiska James Clerk Maxwell kusanda nkhongono za umagineti-magesi na ungweru. Maxwell wakasanga kuti majigha gha umagineti-magesi ghangenda mu mlengalenga pa luŵiro lwakukhazikika, ilo likaŵa lakuyana na luŵiro lwa ungweru ilo likapimika kale. Kufuma apa, Maxwell wakamalizga kuti ungweru ni mtundu wa nkhongono za umagineti-magesi: wakayowoya ici kakwamba mu 1862. Mu 1873, wakapharazga buku la magesi na umagineti ilo likaŵa na malongosoro ghose gha masamu gha nkhalo ya nkhongono za magesi na umagineti, agho ghacali kumanyikwa nga ni malango gha Maxwell. Pamanyuma, Heinrich Hertz wakasimikizga ghanoghano la Maxwell mwa kupanga na kusanga majigha gha wayilesi mu malo gha kuyezgera, na kulongora kuti majigha agha ghakwenda nga ni ungweru wakuwoneka, ghakuwezgeka, kupindika, na kukolerana. Ghanoghano la Maxwell na viyezgo vya Hertz vikapangiska mwakulunjika wayilesi ya mazuŵa ghano, ''radar'', wayilesi ya kanema, na kuyowoyerana kwambura waya. Mu kasandiro ka tuvinthu tucoko comene, mafotoni ghakuwonekera nga ni vigaŵa vya majigha gha Maxwell. Kasandiro ka tuvinthu tucoko comene kakakhumbikwanga kulongosora vyakucitika ivyo ghanoghano la Maxwell likatondeka (nga ni mizere ya ungweru). === Kasandiro ka Tuvinthu Tucoko Comene === Mu 1900 Max Planck, apo wakayezganga kulongosora ungweru wa vinthu vyakufundiska, wakati nangauli ungweru ni jigha, majigha agha ghangasanga panji kutaya nkhongono mu vigaŵa vyapadera pera ivyo vikukolerana na unandi wa kunjenjemera kwake. Planck wakachema vigaŵa ivi kuti ''quanta'' (kufuma ku Cilatini "unandi wuli"). Mu 1905, Albert Einstein wakagwiliskira ntchito ghanoghano ili kulongosora umo ungweru ukufumiskira ma''electron'' mu visulo, ndipo wakati vigaŵa ivi vya ungweru viliko nadi. Mu 1923 Arthur Holly Compton wakalongora kuti kusintha kwa utali wa jigha la X-ray apo zikuthandazgika na ma''electron'' kungalongosoreka na ghanoghano la tuvinthu tucoko, kweni na ghanoghano la majigha yayi. Mu 1926 Gilbert N. Lewis wakathya tuvinthu utu zina lakuti mafotoni. Pakumalira, kasandiro ka tuvinthu tucoko comene kakamba kuwona ungweru (mu ng'anamulo linyake) nga ni kanthu kacoko na jigha, ndipo (mu ng'anamulo linyake) nga ni cakucitika ico ni kanthu kacoko panji jigha yayi. M'malo mwake, ungweru ungalongosoreka nyengo zinyake na masamu gha ciyelezgero cimoza (tuvinthu tucoko) na nyengo zinyake na ciyelezgero cinyake (majigha). Nga umo viliri pa majigha gha wayilesi na X-ray, ŵasandi ŵawona kuti nkhongono za umagineti-magesi zikwenda comene nga ni jigha pa unandi ucoko wa kunjenjemera, kweni nga ni kanthu kacoko pa unandi ukulu, kweni zikutaya yayi vimanyikwiro vyose vya cimoza panji cinyake. Ungweru wakuwoneka, uwo uli pakati, ungalongoreka luŵiro mu viyezgo kuti ungalongosoreka na ciyelezgero ca majigha panji ca tuvinthu tucoko, panji vyose viŵiri. Mu 1924–1925, Satyendra Nath Bose wakalongora kuti ungweru ukulondezga viŵerengero vyakupambana na vya tuvinthu tucoko twa kale. Pamoza na Einstein, ŵakasazgira ici ku gulu lose la tuvinthu utu tukuchemeka ma''boson'' (kuyana na Bose). Fotoni ni ''boson'' yambura kuzitika. Mu 1927, Paul Dirac wakagaŵa nkhongono ya umagineti-magesi mu vigaŵa vya ''quanta''. Pamanyuma, ghanoghano lose la kasandiro ka tuvinthu tucoko comene ka magesi na ungweru likapangika pakumalira kwa ma 1940 kuthemba ntchito za Julian Schwinger, Richard Feynman, Freeman Dyson, na Shinichiro Tomonaga. === Kasandiro ka Ungweru ka Tuvinthu Tucoko Comene === John R. Klauder, George Sudarshan, Roy J. Glauber, na Leonard Mandel ŵakagwiliskira ntchito kasandiro ka tuvinthu tucoko comene pa nkhongono ya umagineti-magesi mu ma 1950 na 1960 kuti ŵamanye makola kusanga ungweru na viŵerengero vya ungweru. Ici cikapangiska kumanya kupambana pakati pa ungweru wa ''laser'', ungweru wa kufunda, na mitundu yinyake, apo kukamanyikwa kuti ungweru ungalongosoreka makola na nkhongono za umagineti-magesi za kale pera yayi. Mu 1977, H. Jeff Kimble na ŵanyake ŵakalongora cimenyu cimoza cikufumiska fotoni yimoza pa nyengo yimoza, ukaboni unyake wakuti ungweru ukupangika na mafotoni. Mitundu yiphya ya ungweru iyo yikupambana na ya kale yikasangika pamanyuma. Kupanga ''laser'' za kanyengo kafupi comene kukajula nthowa ya kusanda vyakucitika vya luŵiro comene. Kagwiliskiro kake pa kusanda vinthu vyakukhwima kakasangika, ndipo nkhongono za ungweru pa vyamvimba zikasandika. Ici cikapangiska kuyandamiska na kuŵika mitambo ya vimenyu panji nanga ni tuvyamoyo tucoko mu cakukora ca ungweru na ''laser''. Ici, pamoza na nthowa za kuzizimiska vimenyu, cikaŵa luso lakukhumbikwa kuti ŵafiske kusazganika kwa Bose–Einstein. Vyakusangika vinyake vyakuzizwiska ni kulongora kukolerana kwa tuvinthu tucoko comene, kutuma uthenga wa tuvinthu tucoko comene, na ndondomeko za kughanaghana za tuvinthu tucoko comene. Vyaumaliro ivi ni vyakuzirwa comene mu kasandiro ka uthenga wa tuvinthu tucoko comene. == Kagwiliskiro ka Ungweru pa Caro Capasi == Ungweru wa zuŵa ukupeleka nkhongono izo vyakumera viŵisi vikugwiliskira ntchito kupanga shuga, comene nga ni sitachi, uwo ukupeleka nkhongono ku vyamoyo ivyo vikuurya. Ndondomeko iyi ya [[Usanisinuru (ndiyo fotosinfesisi)|usanisinuru]] yikupeleka pafupifupi nkhongono zose izo vyamoyo vikugwiliskira ntchito. Vinyama vinyake vikupanga ungweru wawo, ndondomeko iyo yikuchemeka ungweru wa vyamoyo. Mwaciyelezgero, tunkhwantha tukugwiliskira ntchito ungweru kusanga ŵabwezi ŵa kutorana, ndipo ''squid'' ya ''vampire'' yikugwiliskira ntchito ungweru kujibisa ku vyakuyisaka. ik33vmug46e8q8cu7tdb7dr4hu7qpdc 123659 123656 2026-11-03T18:07:36Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123659 wikitext text/x-wiki '''Ungweru''' (panji ungweru wakuwoneka) ni nkhongono za ntchito za umagineti-magesi izo maso gha munthu ghangawona. Ungweru wakuwoneka uli na majigha gha utali wa nanomita 400 mpaka 700, ghakukolerana na unandi wa kunjenjemera wa ma''terahertz'' 750 mpaka 420. Kufupi na ungweru wakuwoneka pali ungweru wa pasi pa uswesi (wa majigha ghatali na unandi wa kunjenjemera ucoko) na ungweru wa pacanya pa uswesi (wa majigha ghafupi na unandi wa kunjenjemera ukulu), ndipo vyose pamoza vikuchemeka nkhongono za ungweru. Mu [[Kusanda mendero|kasandiro ka vyakwenda]], lizgu lakuti "ungweru" lingang'anamula nkhongono za ntchito za umagineti-magesi za utali uliwose wa jigha, zakuwoneka panji zambura kuwoneka. Mwa ng'anamulo iyi, nkhongono za ''gamma'', X-ray, ''microwave'', na majigha gha wayilesi nazo ni ungweru. Ndico cifukwa nkhongono zakuwoneka kanandi zikuchemeka ungweru wakuwoneka. Vimanyikwiro vikulu vya ungweru ni nkhongono yake, nthowa iyo ukwendera, unandi wa kunjenjemera panji utali wa jigha, na umo ukujikhazgira. Luŵiro lake mu malo ghambura kanthu, mamita 299,792,458 pa liŵiri, ni cimoza mwa vipimo vyakwamba vya kawiro. Nkhongono zose za umagineti-magesi zili na vimanyikwiro vya tuvinthu tucoko na vya majigha. Tuvinthu tucoko twa ungweru twambura kuzitika, tuchemeka mafotoni, tungasangika na vilwero vyapadera; vyakucitika nga ni kukolerana kwa majigha vikulongosoreka na majigha. Kanandi vyakucitika vya zuŵa na zuŵa vya ungweru vingapulikiskika na kasandiro ka ungweru ka mizere. Kasandiro ka ungweru ka tuvinthu tucoko comene ni cigaŵa cakuzirwa ca kusanda mu kasandiro ka vyakwenda ka mazuŵa ghano. Kasupe mukulu wa ungweru wa kawiro pa [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]] ni [[Zuŵa|zuŵa]]. Mu mbiri, kasupe munyake wakuzirwa wa ungweru ku ŵanthu wakaŵa moto, kufuma ku moto wa kale mpaka ku nyali za palafini. Pa kukura kwa nyali za [[Magesi|magesi]] na ndondomeko za nkhongono ya magesi, ungweru wa magesi wapoka malo gha ungweru wa moto. == Nkhongono za Ntchito za Umagineti-Magesi na Ungweru Wakuwoneka == Kanandi, nkhongono za ntchito za umagineti-magesi zikugaŵika kuyana na utali wa jigha mu majigha gha wayilesi, ''microwave'', ungweru wa pasi pa uswesi, ungweru wakuwoneka uwo tikupulika nga ni ungweru, ungweru wa pacanya pa uswesi, X-ray, na nkhongono za ''gamma''. Nkhalo ya nkhongono izi yikuthemba utali wa jigha lake. Unandi ukulu wa kunjenjemera uli na majigha ghafupi, ndipo unandi ucoko uli na majigha ghatali. Para nkhongono izi zikukwekana na vimenyu na mamolekyu, nkhalo yawo yikuthemba unandi wa nkhongono izo cigaŵa cimoza cikunyamula. Nkhongono mu cigaŵa ca ungweru wakuwoneka zili na mafotoni agho ghali pasi pa nkhongono izo zingasintha ma''electron'' mu mamolekyu, ndipo ici cikusintha kukolerana kwa molekyu. Pasi pa ungweru wakuwoneka, nkhongono zikuwoneka yayi ku ŵanthu (ungweru wa pasi pa uswesi) cifukwa mafotoni ghake ghalije so nkhongono zakukwana kusintha molekyu ya kuwonera mu jiso la munthu, kusintha uko kukwiziska kuwona. Pali vinyama ivyo vikupulika ungweru wa pasi pa uswesi, kweni mu nthowa yinyake. Njoka zikupulika ungweru uwu mwa kupulika kufunda, apo maji ghacoko mu tumaselo ghakufunda na ungweru uwu. Pacanya pa ungweru wakuwoneka, ungweru wa pacanya pa uswesi ukuwoneka yayi ku ŵanthu, comene cifukwa ukukorekeka na cigaŵa ca panthazi ca jiso na galasi la mukati la jiso. Kweniso, tumaselo twa kuwonera mu jiso tungasanga ungweru uwu wafupi comene yayi, ndipo nadi tukunangika nawo. Vinyama vinandi ivyo maso ghake ghalije galasi (nga ni vibenene na shirimpi) vingawona ungweru wa pacanya pa uswesi, mu nthowa ya usungunu yakuyana na iyo ŵanthu ŵakuwonera ungweru wakuwoneka. Malo ghakupambana ghakulongosora ungweru wakuwoneka kuŵa wa nanomita 420–680 panji 380–800. Mu malo ghawemi gha kuyezgera, ŵanthu ŵangawona ungweru wa pasi pa uswesi mpaka nanomita 1,050; ŵana na ŵanyamata ŵangawona ungweru wa pacanya pa uswesi mpaka nanomita pafupifupi 310. Kukura kwa vyakumera nako kukukhwaskika na mitundu ya ungweru. == Luŵiro lwa Ungweru == Luŵiro lwa ungweru mu malo ghambura kanthu lukulongosoreka kuŵa mamita 299,792,458 pa liŵiri ndendende. Nambala iyi njakukhazikika cifukwa mita sono yikulongosoreka kuyana na luŵiro lwa ungweru. Nkhongono zose za umagineti-magesi zikwenda pa luŵiro lwenelulo mu malo ghambura kanthu. Ŵasandi ŵakupambana ŵayezga kupima luŵiro lwa ungweru mu mbiri. Galileo wakayezga mu vyaka vya m'ma 1600. Kuyezga kwakwamba kukacitika na Ole Rømer, wa ku Denmark, mu 1676. Mwa kugwiliskira ntchito cilaŵiskiro ca kutali, Rømer wakalaŵiska kwenda kwa Jupita na mwezi wake Io. Pakuwona kupambana kwa nyengo ya kuzunguliya kwa Io, wakapima kuti ungweru ukutora maminiti pafupifupi 22 kujumpha ukulu wa nthowa ya caro capasi. Kweni ukulu uwu ukamanyikwanga yayi pa nyengo iyo. Usange Rømer wakamanyanga ukulu wa nthowa ya caro capasi, wakatenge wasanga luŵiro lwa mamita 227,000,000 pa liŵiri. Kupima kunyake kwakulunjika comene kukacitika mu Ulaya na Hippolyte Fizeau mu 1849. Fizeau wakalunjika ungweru ku galasi ilo likaŵa makilomita ghanandi kutali. Gudumu la mino lakuzunguliya likaŵikika mu nthowa ya ungweru apo ukafumanga ku kasupe, kuya ku galasi na kuwelera. Fizeau wakasanga kuti pa luŵiro lunyake lwa kuzunguliya, ungweru ukajumphanga mu zenje limoza pa kuluta na zenje linyake pa kuwelera. Mwa kumanya mtunda wa galasi, unandi wa mino, na luŵiro lwa kuzunguliya, Fizeau wakapima luŵiro lwa ungweru kuŵa mamita 313,000,000 pa liŵiri. Léon Foucault wakacita kuyezga uko kukagwiliskira ntchito magalasi ghakuzunguliya kusanga mamita 298,000,000 pa liŵiri mu 1862. Albert A. Michelson wakacita kuyezga kwa luŵiro lwa ungweru kufuma 1877 mpaka nyifwa yake mu 1931. Wakanozga nthowa za Foucault mu 1926 kupima nyengo iyo ungweru ukutora kuluta na kuwelera pakati pa mapiri ghaŵiri mu California. Kupima kwakulunjika kukapeleka mamita 299,796,000 pa liŵiri. Luŵiro lwa ungweru mu vinthu vyakuwonekera mukati ivyo vili na vyamvimba ngucoko kuluska mu malo ghambura kanthu. Mwaciyelezgero, luŵiro lwa ungweru mu maji ni pafupifupi vigaŵa vitatu pa vinayi vya luŵiro mu malo ghambura kanthu. Magulu ghaŵiri gha ŵasandi ŵakayowoyeka kuti ŵakimiska ungweru "ndendende" mwa kuujumpha mu cinthu capadera ca rubidiyamu. Kweni kuyowoya kuti ungweru "ukimika" kukung'anamula waka kuti ungweru ukasungika mu vimenyu, ndipo pamanyuma ukafumiska so. Pa nyengo iyo "ukimika", ukaleka kuŵa ungweru. == Kasandiro ka Ungweru == Kusanda ungweru na kukwekana kwa ungweru na vyamvimba kukuchemeka kasandiro ka ungweru. Kali na mitundu yakupambana ya vyakucitika vyakupambana. Kasandiro ka ungweru ka mizere, ako kakwenelera kupulikiska vinthu nga ni maso, magalasi, makamera, ulusi wa ungweru, na magalasi gha kujiwona, kakugwira ntchito makola para utali wa jigha la ungweru ngucoko kuyaniska na vinthu ivyo ukukwekana navyo. Kasandiro ka ungweru ka majigha kakulaŵiska vimanyikwiro vya majigha ndipo nkhakukhumbikwa kupulikiska kupindika kwa ungweru kuzunguliya vinthu na kukolerana kwa majigha. Kasandiro ka ungweru ka tuvinthu tucoko comene kakugwira ntchito pa kusanda mafotoni ghamoza ghamoza ghakukwekana na vyamvimba. === Kuthandazgika pa Pacanya === Cinthu cakuwonekera mukati cikuzomerezga ungweru kujumphamo. Kweni cinthu cambura kuwonekera mukati cikuzomerezga ungweru kujumphamo yayi, ndipo cikuwezga panji kukora ungweru uwo cikupokera. Vinthu vinandi vikuwezga panji kujumpha ungweru makola yayi ndipo vikuthandazga ungweru pacoko. Kuthandazgika pacanya kukufuma ku kusoŵa kuterera kwa pacanya, ndipo kuthandazgika kwa mukati kukufuma ku kupambana kwa kupindiska ungweru pakati pa tuvinthu na vyamvimba mukati mwa cinthu. Nga ni vinthu vyakuwonekera mukati, vinthu vyakuwonekera pacoko vikuzomerezga ungweru kujumphamo, kweni vikuthandazga so ungweru unyake mukati. === Kupindika === Kupindika kwa ungweru ni kupindika kwa mizere ya ungweru apo yikujumpha pacanya pakati pa cinthu cimoza cakuwonekera mukati na cinyake. Kukulongosoreka na lamulo la Snell: : <math>n_1 \sin\theta_1 = n_2 \sin\theta_2</math> apo θ₁ ni kona pakati pa mzere wa ungweru na mzere wakwimilira mu cinthu cakwamba, θ₂ ni kona mu cinthu caciŵiri, ndipo n₁ na n₂ ni vipimo vya kupindika; n = 1 mu malo ghambura kanthu ndipo n > 1 mu cinthu cakuwonekera mukati. Para ungweru ukujumpha mphaka pakati pa malo ghambura kanthu na cinthu cinyake, panji pakati pa vinthu viŵiri vyakupambana, utali wa jigha la ungweru ukusintha, kweni unandi wa kunjenjemera ukusintha yayi. Usange ungweru ngwambura kwimilira ndendende pa mphaka, kusintha kwa utali wa jigha kukusintha nthowa ya ungweru. Kusintha uku kwa nthowa ndiko kupindika. Kupindika kwa ungweru mu magalasi kukugwiliskirika ntchito kanandi kusintha ukulu wakuwoneka wa vithuzi. Magalasi gha kukuzga, magalasi gha maso, magalasi gha mu maso, ma''microscope'', na vilaŵiskiro vya kutali vya kupindika vyose ni viyelezgero vya ici. == Makasupe gha Ungweru == Pali makasupe ghanandi gha ungweru. Cinthu ca kufunda kunyake cikufumiska ungweru wapadera kuyana na kufunda kwake. Kasupe mupepuka wa kufunda ni ungweru wa zuŵa, nkhongono izo zikufuma ku cigaŵa ca zuŵa pa kufunda kwa pafupifupi 5,730 °C. Ungweru wa zuŵa ngunandi comene mu cigaŵa ca ungweru wakuwoneka, ndipo pafupifupi magaŵa 44 pa 100 gha ungweru uwo ukufika pasi ngwakuwoneka. Ciyelezgero cinyake ni mababu gha magesi gha kale, agho ghakufumiska magaŵa pafupifupi 10 pa 100 pera gha nkhongono zawo nga ni ungweru wakuwoneka ndipo zinyake nga ni ungweru wa pasi pa uswesi. Kasupe wa kufunda wakumanyikwa mu mbiri ni tuvinthu tukukhwima twakuŵala mu moto, kweni ivi nabyo vikufumiska ungweru unandi wa pasi pa uswesi na ucoko pera wakuwoneka. Ungweru unandi wa vinthu vyakuzizima nga ni ŵanthu uli mu ungweru wa pasi pa uswesi, pa utali wa jigha wa ma''micrometer'' pafupifupi 10. Apo kufunda kukusazgikira, ungweru ukusamira ku majigha ghafupi, kupeleka dankha ungweru wakufiira, pamanyuma wakutuŵa na pakumalira wa buluu wakutuŵa. Mitundu iyi yingawoneka para cisulo cafundiskika kuŵa "cakufiira" panji "cakutuŵa". Ungweru wa buluu wakutuŵa wa kufunda ukuwoneka kanandi yayi, kupatula mu nyenyezi. Vimenyu vikufumiska na kukora ungweru pa nkhongono zapadera. Ici cikupanga "mizere ya ungweru" mu ungweru wa cimenyu ciliconse. Kufumiska kungaŵa kwa ceneco, nga mu nyali za LED, nyali za mphepo (nga ni nyali za neon), na moto (mwaciyelezgero, sodiyamu mu moto ikufumiska ungweru wa cikasu). Kufumiska kungapangiska so, nga mu ''laser''. Kucepa kwa luŵiro lwa cinthu cicoko ca magesi, nga ni ''electron'', kungapanga ungweru wakuwoneka. Tuvinthu utu tukwenda mu cinthu luŵiro kuluska luŵiro lwa ungweru mu cinthu ico tungapanga ungweru wa Cherenkov. Vinthu vinyake vya usungunu vikupanga ungweru mwa kusazganika. Mu vyamoyo, ici cikuchemeka ungweru wa vyamoyo. Mwaciyelezgero, tunkhwantha tukupanga ungweru mu nthowa iyi, ndipo ngalawa izo zikwenda mu maji zingasokonezga tuvyamoyo tucoko utu tukupanga ungweru. Vinthu vinyake vikupanga ungweru para vyamulikika na nkhongono zikulu, ndipo ici cikuchemeka ''fluorescence''. Vinthu vinyake vikufumiska ungweru pacoko pacoko pamanyuma pa kupokera nkhongono zikulu; ici cikuchemeka ''phosphorescence''. Ici cikugwiliskirika ntchito mu wayilesi za kanema na makompyuta gha kale. Nthowa zinyake zingapanga so ungweru, nga ni ungweru wa magesi, ungweru wa kutimbana, ungweru wa congo, na ungweru wa kukwekana. Para ungweru ukusazgapo nkhongono za ''gamma'', nthowa zinyake zikusazgapo kumalirana kwa tuvinthu na tuvinthu twakususkana nato, na kunangika kwa vinthu vya mtima wa vimenyu. == Kupima == Ungweru ukupimika na magulu ghaŵiri gha vipimo: gulu limoza likupima nkhongono za ungweru pa majigha ghose, apo linyake likupima ungweru kuyana na umo jiso la munthu likupulikira kuŵala. Gulu laciŵiri ili ndakovwira, mwaciyelezgero, kupima ungweru wa kumulikira ŵanthu. Vipimo vya gulu laciŵiri vikupambana na vipimo vinyake vya kawiro cifukwa vikulaŵiska umo jiso la munthu likuzgolera ungweru. Tumaselo twa mtundu mu jiso la munthu nta mitundu yitatu, ndipo pamoza tukupulika comene ungweru wa utali wa jigha wa nanomita pafupifupi 555. Ntheura, ungweru uŵiri wa nkhongono yakuyana ungawoneka wakuŵala mwakuyana yayi. Vipimo ivi vikulaŵiska ici, ntheura vikulongora makola umo ungweru ukuwonekera "kuŵala". Vikugwiliskirika ntchito kumanya umo tingasangira ungweru wakukwana pa ntchito zakupambana mu nyumba na kuwaro. Ungweru uwo ukupimika na vilwero vya magesi ungaŵa wakuyana na uwo jiso la munthu likupulika yayi, ndipo kwambura vyakusefa ivyo vingadura, vilwero ivi vikupulika so ungweru unyake wa pasi pa uswesi panji wa pacanya pa uswesi. == Kukanikizga kwa Ungweru == Ungweru ukukanikizga vinthu ivyo vili mu nthowa yake, cakucitika ico cingalongosoreka na malango gha Maxwell, kweni cingalongosoreka mwakupepuka comene na kawiro ka tuvinthu tucoko ka ungweru: mafotoni ghakutimba na kupeleka nkhongono yawo ya kwenda. Kukanikizga kwa ungweru nkhwakuyana na nkhongono ya ungweru kugaŵa na luŵiro lwa ungweru. Cifukwa luŵiro lwa ungweru ndukulu comene, kukanikizga kwa ungweru nkhucoko comene pa vinthu vya zuŵa na zuŵa. Mwaciyelezgero, ''laser'' yicoko ya ''milliwatt'' yimoza yikukanikizga na nkhongono ya ma''piconewton'' pafupifupi 3.3; ntheura munthu wangakwezga ndalama yicoko ya U.S. na ma''laser'', kweni wangakhumba ma''laser'' pafupifupi biliyoni 30. Kweni mu vilwero vicoko comene, kukanikizga kwa ungweru nkhukulu, ndipo kugwiliskira ntchito kukanikizga uku kwendeska vilwero vicoko comene ni cigaŵa ca kusanda. Pa ukulu ukulu, kukanikizga kwa ungweru kungapangiska vibwe vicoko vya malibwe kuzunguliya luŵiro. Kuthekera kwa kupanga ngalanyo za zuŵa izo zingakankha vyombo vya mlengalenga nako kukusandika. Nangauli kwenda kwa cilwero ca Crookes kukaghanaghanirikanga kufuma ku kukanikizga kwa ungweru, ici nchautesi; kuzunguliya kwake kukufuma ku malo ghambura mphepo yinandi. Ici cikupambana na cilwero ca Nichols, umo kwenda kucoko kukufuma mwakulunjika ku kukanikizga kwa ungweru. Cifukwa ca kukanikizga kwa ungweru, Einstein mu 1909 wakalongolera kuŵapo kwa "kukwekana kwa ungweru" uko kungasuska kwenda kwa vyamvimba. Wakalemba kuti ungweru ukukanikizga mbali zose ziŵiri za cimbale; para cimbale cikwenda, ungweru unandi ukuwezgeka pa mbali ya panthazi kuluska ya kumanyuma, ntheura pali nkhongono iyo yikususka kwenda kwa cimbale ndipo yikusazgikira na luŵiro lwake. Kanandi nkhongono ya kwenda ya ungweru yili mu nthowa yeneyiyo iyo ungweru ukwendera. Kweni mu majigha ghanyake, nkhongono iyi yikuŵa ku mbali. == Maghanoghano gha Kale pa Ungweru == === Girisi wa Kale === Mu vyaka vya m'ma 400 pambere Khristu, Empedocles wakati vinthu vyose vikupangika na vigaŵa vinayi: moto, mphepo, dongo na maji. Wakagomezganga kuti ciuta mwanakazi Aphrodite wakapanga jiso la munthu kufuma ku vigaŵa vinayi ivi, ndipo wakayatiska moto mu jiso uwo ukaŵalanga kufuma mu jiso na kuzomerezga kuwona. Usange ici cikaŵa caunenesko, munthu wangawona usiku nga ni msana, ntheura Empedocles wakaghanaghana kuti pali kukwekana pakati pa ungweru wakufuma mu maso na ungweru wakufuma ku kasupe nga ni zuŵa. Pafupifupi 300 pambere Khristu, Euclid wakalemba ''Optica'', umo wakasanda vimanyikwiro vya ungweru. Euclid wakati ungweru ukwenda mu mizere yakunyoloka ndipo wakalongosora malango gha kuwezga ungweru na kughasanda mwa masamu. Wakakayikira kuti kuwona kukufuma ku ungweru wakufuma mu jiso, cifukwa wakafumba umo munthu wakuwonera nyenyezi luŵiro usange wajalira maso na kughajula usiku. Usange ungweru wakufuma mu jiso ukwenda luŵiro lwambura mphaka, ici ncambura suzgo. Mu 55 pambere Khristu, Lucretius, Muroma uyo wakalutilizga maghanoghano gha Ŵagiriki ŵa vimenyu, wakalemba kuti ungweru na kufunda kwa zuŵa vikupangika na vimenyu vicoko comene ivyo, para vyakankhika, vikwenda luŵiro kujumpha mphepo. Nangauli vikuyana na maghanoghano gha tuvinthu tucoko gha pamanyuma, maghanoghano gha Lucretius ghakazomerezgeka yayi. Ptolemy (vyaka vya m'ma 100) wakalemba za kupindika kwa ungweru mu buku lake. === India wa Kale === Mu India wa kale, sukulu za Cihindu za Samkhya na Vaisheshika, kufuma pakwamba pa vyaka vya mumuwilo wa Khristu, zikapanga maghanoghano pa ungweru. Kuyana na Samkhya, ungweru ni cimoza mwa vigaŵa vinkhondi vyakwamba "vyacoko comene" ivyo vigaŵa vikulu vikufumira. ''Vishnu Purana'' likuyowoya za ungweru wa zuŵa nga ni "mizere 7 ya zuŵa". Ŵabuda ŵa ku India, nga ni Dignāga mu vyaka vya m'ma 400 na Dharmakirti mu vyaka vya m'ma 600, ŵakapanga ghanoghano lakuti vinthu vyose vikupangika na tuvinthu tucoko utu ni kumweka kwa kanyengo kacoko kwa ungweru panji nkhongono. Ŵakawonanga ungweru nga ni cinthu cicoko cakuyana na nkhongono. === Descartes === René Descartes (1596–1650) wakati ungweru ni cimanyikwiro ca makina ca cinthu cakuŵala. Mu 1637 wakapharazga ghanoghano la kupindika kwa ungweru ilo likaghanaghana, mwautesi, kuti ungweru ukwenda luŵiro mu cinthu cakukhwima kuluska mu cinthu cambura kukhwima. Descartes wakafika pa ici mwa kuyaniska na majigha gha congo. Nangauli wakaŵa wautesi pa luŵiro, wakaŵa wakwenelera pa kughanaghana kuti ungweru ukwenda nga ni jigha na kuti kupindika kungalongosoreka na luŵiro lwa ungweru mu vinthu vyakupambana. Descartes ni wakwamba yayi kugwiliskira ntchito viyelezgero vya makina, kweni cifukwa wakayowoya mwakuwonekera kuti ungweru ni cimanyikwiro ca makina pera ca cinthu cakuŵala na cinthu ico ukujumphamo, ghanoghano lake likuwonekera nga ni kwamba kwa kasandiro ka ungweru ka mazuŵa ghano. === Ghanoghano la Tuvinthu Tucoko === Pierre Gassendi (1592–1655) wakasacizga ghanoghano la tuvinthu tucoko twa ungweru ilo likapharazgika pamanyuma pa nyifwa yake mu ma 1660. Isaac Newton wakasanda ntchito ya Gassendi ndipo wakatemwa ghanoghano lake. Mu 1675 wakati ungweru ukupangika na tuvinthu tucoko utu tukufuma ku kasupe mu nthowa zose. Cimoza mwa vifukwa vya Newton vya kususka kuti ungweru ni jigha cikaŵa kuti majigha ghakupindika kuzunguliya vikanizgo, apo ungweru ukwenda mu mizere yakunyoloka pera. Kweni wakalongosora kupindika kwa ungweru kuzunguliya vinthu (uko Francesco Grimaldi wakawona) mwa kughanaghana kuti kanthu kacoko ka ungweru kangapanga jigha. Ghanoghano la Newton lingagwiliskirika ntchito kulongolera kuwezgeka kwa ungweru, kweni likalongosoranga kupindika mwa kughanaghana mwautesi kuti ungweru ukwenda luŵiro para wanjira mu cinthu cakukhwima. Newton wakapharazga ghanoghano lake laumaliro mu ''Opticks'' mu 1704. Ucindami wake ukovwira ghanoghano la tuvinthu tucoko kuwusa mu vyaka vya m'ma 1700. Ghanoghano ili likapangiska Pierre-Simon Laplace kuyowoya kuti cinthu cingaŵa cakuzitika comene mwakuti ungweru ungathaŵa yayi, ndiko kuti cingaŵa ico sono tikuchema bowo lakufipa. Laplace pamanyuma wakaleka ghanoghano ili, apo ghanoghano la majigha likakhozgeka. Newton ndiyo wakaŵa wakwamba kulongosora kujikhazgira kwa ungweru mwa ghanoghano la tuvinthu tucoko. Étienne-Louis Malus mu 1810 wakapanga ghanoghano la masamu la ici, ndipo Jean-Baptiste Biot mu 1812 wakalongora kuti likulongosora vyakucitika vyose. Pa nyengo iyo ici cikawonekanga nga ni ukaboni wa ghanoghano la tuvinthu tucoko. === Ghanoghano la Majigha === Kuti walongosore kwambilira kwa mitundu, Robert Hooke (1635–1703) wakapanga "ghanoghano la kumweka" ndipo wakayaniska kuthandazgika kwa ungweru na kwa majigha mu maji mu buku lake la 1665. Mu 1672 Hooke wakati kunjenjemera kwa ungweru kungaŵa kwakwimilira ku nthowa iyo ukwendera. Christiaan Huygens (1629–1695) wakapanga ghanoghano la masamu la majigha gha ungweru mu 1678 ndipo wakalipharazga mu 1690. Wakati ungweru ukufuma mu nthowa zose nga ni majigha mu cinthu cakuchemeka ''aether''. Pakuti majigha ghakukhwaskika na nkhongono ya kukoka yayi, kukaghanaghanirika kuti ghakucepa luŵiro para ghanjira mu cinthu cakukhwima. Leonhard Euler nayo wakakhozga ghanoghano ili, ndipo mu 1746 wakati kupindika kuzunguliya vinthu kungalongosoreka makola na majigha. Ghanoghano la majigha likalongolera kuti majigha gha ungweru ghangakolerana nga ni majigha gha congo (nga umo Thomas Young wakawonera pafupifupi 1800). Young wakalongora mwa viyezgo vinandi kuti ungweru ukwenda nga ni majigha. Wakapharazga "lamulo lake la pose" la kukolerana mu Matika 1802: kuti vyakucitika vyose ivi vingalongosoreka na kukolerana kwa majigha ghaŵiri, agho ghakovwirana panji kunangana, nga umo mazgu ghaŵiri gha sumu ghakucitira. Wakati so mitundu yakupambana yikufuma ku utali wakupambana wa majigha gha ungweru, ndipo wakalongosora kuwona mitundu mwa vyakupulikira vya mitundu yitatu mu jiso. Mu 1816, André-Marie Ampère wakapeleka ku Augustin-Jean Fresnel ghanoghano lakuti kujikhazgira kwa ungweru kungalongosoreka na ghanoghano la majigha usange ungweru ni jigha la kumphepete. Pamanyuma, Fresnel wakapanga ghanoghano lake la majigha na kulipeleka ku Académie des Sciences mu 1817. Siméon Denis Poisson wakasuska ciyelezgero ca Fresnel, ŵakuti cikulongolera kadontho kakuŵala mu mzgezge kumanyuma kwa cinthu cakuzunguliya, ico cikuwoneka nga ni cautesi. Dominique-François-Jean Arago wakacita kuyezga uko kukalongora kadontho kakuŵala aka: kususka kwa Poisson kukaŵa ukaboni uphya wa ghanoghano la majigha. Mu 1818, Young wakalembera Arago kuti ungweru ukwenera kuŵa majigha gha kumphepete, kwambura kuŵa gha kukanikizgana nga ni gha congo. Fresnel wakatora ghanoghano ili ndipo wakalongora mwa masamu kuti kujikhazgira kungalongosoreka na ghanoghano ili. Suzgo la ghanoghano la majigha likaŵa kuti majigha gha ungweru, nga ni gha congo, ghangakhumba cinthu ca kujumphamo. Kuŵapo kwa ''aether'' uyo Huygens wakasacizga kukakayikirika comene pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1800 na kuyezga kwa Michelson na Morley. Ghanoghano la Newton likalongoleranga kuti ungweru ukwenda luŵiro mu cinthu cakukhwima, apo ghanoghano la majigha likalongoleranga cakususkana. Pa nyengo iyo, luŵiro lwa ungweru lingapimika makola yayi kuti ŵamanye ghanoghano lakwenelera. Wakwamba kupima makola wakaŵa Léon Foucault, mu 1850. Vyakusangika vyake vikakhozga ghanoghano la majigha, ndipo ghanoghano la tuvinthu tucoko likalekeka (kweni likawelera pacoko mu vyaka vya m'ma 1900 nga ni mafotoni mu kasandiro ka tuvinthu tucoko comene). === Ghanoghano la Umagineti-Magesi === Mu 1845, Michael Faraday wakasanga kuti kujikhazgira kwa ungweru kukuzunguliya apo ungweru ukwenda mu nthowa ya nkhongono ya umagineti mu cinthu cakuwonekera mukati. Uwu ukaŵa ukaboni wakwamba wakuti ungweru ukukolerana na umagineti na magesi. Mu 1846 wakaghanaghana kuti ungweru ungaŵa kusokonezgeka kunyake uko kukwenda mu mizere ya nkhongono ya umagineti. Mu 1847 Faraday wakati ungweru ni kunjenjemera kwa umagineti-magesi kwa unandi ukulu, uko kungenda nanga ni kwambura cinthu nga ni ''aether''. Ntchito ya Faraday yikapangiska James Clerk Maxwell kusanda nkhongono za ntchito za umagineti-magesi na ungweru. Maxwell wakasanga kuti majigha gha umagineti-magesi ghangenda mu mlengalenga pa luŵiro lwakukhazikika, ilo likaŵa lakuyana na luŵiro lwa ungweru ilo likapimika kale. Kufuma apa, Maxwell wakamalizga kuti ungweru ni mtundu wa nkhongono za ntchito za umagineti-magesi: wakayowoya ici kakwamba mu 1862. Mu 1873, wakapharazga buku la magesi na umagineti ilo likaŵa na malongosoro ghose gha masamu gha nkhalo ya nkhongono za magesi na umagineti, agho ghacali kumanyikwa nga ni malango gha Maxwell. Pamanyuma, Heinrich Hertz wakasimikizga ghanoghano la Maxwell mwa kupanga na kusanga majigha gha wayilesi mu malo gha kuyezgera, na kulongora kuti majigha agha ghakwenda nga ni ungweru wakuwoneka, ghakuwezgeka, kupindika, na kukolerana. Ghanoghano la Maxwell na viyezgo vya Hertz vikapangiska mwakulunjika wayilesi ya mazuŵa ghano, ''radar'', wayilesi ya kanema, na kuyowoyerana kwambura waya. Mu kasandiro ka tuvinthu tucoko comene, mafotoni ghakuwonekera nga ni vigaŵa vya majigha gha Maxwell. Kasandiro ka tuvinthu tucoko comene kakakhumbikwanga kulongosora vyakucitika ivyo ghanoghano la Maxwell likatondeka (nga ni mizere ya ungweru). === Kasandiro ka Tuvinthu Tucoko Comene === Mu 1900 Max Planck, apo wakayezganga kulongosora ungweru wa vinthu vyakufundiska, wakati nangauli ungweru ni jigha, majigha agha ghangasanga panji kutaya nkhongono mu vigaŵa vyapadera pera ivyo vikukolerana na unandi wa kunjenjemera kwake. Planck wakachema vigaŵa ivi kuti ''quanta'' (kufuma ku Cilatini "unandi wuli"). Mu 1905, Albert Einstein wakagwiliskira ntchito ghanoghano ili kulongosora umo ungweru ukufumiskira ma''electron'' mu visulo, ndipo wakati vigaŵa ivi vya ungweru viliko nadi. Mu 1923 Arthur Holly Compton wakalongora kuti kusintha kwa utali wa jigha la X-ray apo zikuthandazgika na ma''electron'' kungalongosoreka na ghanoghano la tuvinthu tucoko, kweni na ghanoghano la majigha yayi. Mu 1926 Gilbert N. Lewis wakathya tuvinthu utu zina lakuti mafotoni. Pakumalira, kasandiro ka tuvinthu tucoko comene kakamba kuwona ungweru (mu ng'anamulo linyake) nga ni kanthu kacoko na jigha, ndipo (mu ng'anamulo linyake) nga ni cakucitika ico ni kanthu kacoko panji jigha yayi. M'malo mwake, ungweru ungalongosoreka nyengo zinyake na masamu gha ciyelezgero cimoza (tuvinthu tucoko) na nyengo zinyake na ciyelezgero cinyake (majigha). Nga umo viliri pa majigha gha wayilesi na X-ray, ŵasandi ŵawona kuti nkhongono za ntchito za umagineti-magesi zikwenda comene nga ni jigha pa unandi ucoko wa kunjenjemera, kweni nga ni kanthu kacoko pa unandi ukulu, kweni zikutaya yayi vimanyikwiro vyose vya cimoza panji cinyake. Ungweru wakuwoneka, uwo uli pakati, ungalongoreka luŵiro mu viyezgo kuti ungalongosoreka na ciyelezgero ca majigha panji ca tuvinthu tucoko, panji vyose viŵiri. Mu 1924–1925, Satyendra Nath Bose wakalongora kuti ungweru ukulondezga viŵerengero vyakupambana na vya tuvinthu tucoko twa kale. Pamoza na Einstein, ŵakasazgira ici ku gulu lose la tuvinthu utu tukuchemeka ma''boson'' (kuyana na Bose). Fotoni ni ''boson'' yambura kuzitika. Mu 1927, Paul Dirac wakagaŵa nkhongono ya umagineti-magesi mu vigaŵa vya ''quanta''. Pamanyuma, ghanoghano lose la kasandiro ka tuvinthu tucoko comene ka magesi na ungweru likapangika pakumalira kwa ma 1940 kuthemba ntchito za Julian Schwinger, Richard Feynman, Freeman Dyson, na Shinichiro Tomonaga. === Kasandiro ka Ungweru ka Tuvinthu Tucoko Comene === John R. Klauder, George Sudarshan, Roy J. Glauber, na Leonard Mandel ŵakagwiliskira ntchito kasandiro ka tuvinthu tucoko comene pa nkhongono ya umagineti-magesi mu ma 1950 na 1960 kuti ŵamanye makola kusanga ungweru na viŵerengero vya ungweru. Ici cikapangiska kumanya kupambana pakati pa ungweru wa ''laser'', ungweru wa kufunda, na mitundu yinyake, apo kukamanyikwa kuti ungweru ungalongosoreka makola na nkhongono za ntchito za umagineti-magesi za kale pera yayi. Mu 1977, H. Jeff Kimble na ŵanyake ŵakalongora cimenyu cimoza cikufumiska fotoni yimoza pa nyengo yimoza, ukaboni unyake wakuti ungweru ukupangika na mafotoni. Mitundu yiphya ya ungweru iyo yikupambana na ya kale yikasangika pamanyuma. Kupanga ''laser'' za kanyengo kafupi comene kukajula nthowa ya kusanda vyakucitika vya luŵiro comene. Kagwiliskiro kake pa kusanda vinthu vyakukhwima kakasangika, ndipo nkhongono za ungweru pa vyamvimba zikasandika. Ici cikapangiska kuyandamiska na kuŵika mitambo ya vimenyu panji nanga ni tuvyamoyo tucoko mu cakukora ca ungweru na ''laser''. Ici, pamoza na nthowa za kuzizimiska vimenyu, cikaŵa luso lakukhumbikwa kuti ŵafiske kusazganika kwa Bose–Einstein. Vyakusangika vinyake vyakuzizwiska ni kulongora kukolerana kwa tuvinthu tucoko comene, kutuma uthenga wa tuvinthu tucoko comene, na ndondomeko za kughanaghana za tuvinthu tucoko comene. Vyaumaliro ivi ni vyakuzirwa comene mu kasandiro ka uthenga wa tuvinthu tucoko comene. == Kagwiliskiro ka Ungweru pa Caro Capasi == Ungweru wa zuŵa ukupeleka nkhongono izo vyakumera viŵisi vikugwiliskira ntchito kupanga shuga, comene nga ni sitachi, uwo ukupeleka nkhongono ku vyamoyo ivyo vikuurya. Ndondomeko iyi ya [[Usanisinuru (ndiyo fotosinfesisi)|usanisinuru]] yikupeleka pafupifupi nkhongono zose izo vyamoyo vikugwiliskira ntchito. Vinyama vinyake vikupanga ungweru wawo, ndondomeko iyo yikuchemeka ungweru wa vyamoyo. Mwaciyelezgero, tunkhwantha tukugwiliskira ntchito ungweru kusanga ŵabwezi ŵa kutorana, ndipo ''squid'' ya ''vampire'' yikugwiliskira ntchito ungweru kujibisa ku vyakuyisaka. 5ztvmekk4upoas9v3m9dd3eydjb1y8a 123660 123659 2026-11-03T18:08:24Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123660 wikitext text/x-wiki '''Ungweru''' (panji ungweru wakuwoneka) ni nkhongono za ntchito za umagineti-magesi izo maso gha munthu ghangawona. Ungweru wakuwoneka uli na majigha gha utali wa nanomita 400 mpaka 700, ghakukolerana na unandi wa kunjenjemera wa ma''terahertz'' 750 mpaka 420. Kufupi na ungweru wakuwoneka pali ungweru wa pasi pa uswesi (wa majigha ghatali na unandi wa kunjenjemera ucoko) na ungweru wa pacanya pa uswesi (wa majigha ghafupi na unandi wa kunjenjemera ukulu), ndipo vyose pamoza vikuchemeka nkhongono za ungweru. Mu [[Kusanda mendero|kusanda mendero]], lizgu lakuti "ungweru" lingang'anamula nkhongono za ntchito za umagineti-magesi za utali uliwose wa jigha, zakuwoneka panji zambura kuwoneka. Mwa ng'anamulo iyi, nkhongono za ''gamma'', X-ray, ''microwave'', na majigha gha wayilesi nazo ni ungweru. Ndico cifukwa nkhongono zakuwoneka kanandi zikuchemeka ungweru wakuwoneka. Vimanyikwiro vikulu vya ungweru ni nkhongono yake, nthowa iyo ukwendera, unandi wa kunjenjemera panji utali wa jigha, na umo ukujikhazgira. Luŵiro lake mu malo ghambura kanthu, mamita 299,792,458 pa liŵiri, ni cimoza mwa vipimo vyakwamba vya kawiro. Nkhongono zose za umagineti-magesi zili na vimanyikwiro vya tuvinthu tucoko na vya majigha. Tuvinthu tucoko twa ungweru twambura kuzitika, tuchemeka mafotoni, tungasangika na vilwero vyapadera; vyakucitika nga ni kukolerana kwa majigha vikulongosoreka na majigha. Kanandi vyakucitika vya zuŵa na zuŵa vya ungweru vingapulikiskika na kasandiro ka ungweru ka mizere. Kasandiro ka ungweru ka tuvinthu tucoko comene ni cigaŵa cakuzirwa ca kusanda mu kusanda mendero kwa mazuŵa ghano. Kasupe mukulu wa ungweru wa kawiro pa [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]] ni [[Zuŵa|zuŵa]]. Mu mbiri, kasupe munyake wakuzirwa wa ungweru ku ŵanthu wakaŵa moto, kufuma ku moto wa kale mpaka ku nyali za palafini. Pa kukura kwa nyali za [[Magesi|magesi]] na ndondomeko za nkhongono ya magesi, ungweru wa magesi wapoka malo gha ungweru wa moto. == Nkhongono za Ntchito za Umagineti-Magesi na Ungweru Wakuwoneka == Kanandi, nkhongono za ntchito za umagineti-magesi zikugaŵika kuyana na utali wa jigha mu majigha gha wayilesi, ''microwave'', ungweru wa pasi pa uswesi, ungweru wakuwoneka uwo tikupulika nga ni ungweru, ungweru wa pacanya pa uswesi, X-ray, na nkhongono za ''gamma''. Nkhalo ya nkhongono izi yikuthemba utali wa jigha lake. Unandi ukulu wa kunjenjemera uli na majigha ghafupi, ndipo unandi ucoko uli na majigha ghatali. Para nkhongono izi zikukwekana na vimenyu na mamolekyu, nkhalo yawo yikuthemba unandi wa nkhongono izo cigaŵa cimoza cikunyamula. Nkhongono mu cigaŵa ca ungweru wakuwoneka zili na mafotoni agho ghali pasi pa nkhongono izo zingasintha ma''electron'' mu mamolekyu, ndipo ici cikusintha kukolerana kwa molekyu. Pasi pa ungweru wakuwoneka, nkhongono zikuwoneka yayi ku ŵanthu (ungweru wa pasi pa uswesi) cifukwa mafotoni ghake ghalije so nkhongono zakukwana kusintha molekyu ya kuwonera mu jiso la munthu, kusintha uko kukwiziska kuwona. Pali vinyama ivyo vikupulika ungweru wa pasi pa uswesi, kweni mu nthowa yinyake. Njoka zikupulika ungweru uwu mwa kupulika kufunda, apo maji ghacoko mu tumaselo ghakufunda na ungweru uwu. Pacanya pa ungweru wakuwoneka, ungweru wa pacanya pa uswesi ukuwoneka yayi ku ŵanthu, comene cifukwa ukukorekeka na cigaŵa ca panthazi ca jiso na galasi la mukati la jiso. Kweniso, tumaselo twa kuwonera mu jiso tungasanga ungweru uwu wafupi comene yayi, ndipo nadi tukunangika nawo. Vinyama vinandi ivyo maso ghake ghalije galasi (nga ni vibenene na shirimpi) vingawona ungweru wa pacanya pa uswesi, mu nthowa ya usungunu yakuyana na iyo ŵanthu ŵakuwonera ungweru wakuwoneka. Malo ghakupambana ghakulongosora ungweru wakuwoneka kuŵa wa nanomita 420–680 panji 380–800. Mu malo ghawemi gha kuyezgera, ŵanthu ŵangawona ungweru wa pasi pa uswesi mpaka nanomita 1,050; ŵana na ŵanyamata ŵangawona ungweru wa pacanya pa uswesi mpaka nanomita pafupifupi 310. Kukura kwa vyakumera nako kukukhwaskika na mitundu ya ungweru. == Luŵiro lwa Ungweru == Luŵiro lwa ungweru mu malo ghambura kanthu lukulongosoreka kuŵa mamita 299,792,458 pa liŵiri ndendende. Nambala iyi njakukhazikika cifukwa mita sono yikulongosoreka kuyana na luŵiro lwa ungweru. Nkhongono zose za umagineti-magesi zikwenda pa luŵiro lwenelulo mu malo ghambura kanthu. Ŵasandi ŵakupambana ŵayezga kupima luŵiro lwa ungweru mu mbiri. Galileo wakayezga mu vyaka vya m'ma 1600. Kuyezga kwakwamba kukacitika na Ole Rømer, wa ku Denmark, mu 1676. Mwa kugwiliskira ntchito cilaŵiskiro ca kutali, Rømer wakalaŵiska kwenda kwa Jupita na mwezi wake Io. Pakuwona kupambana kwa nyengo ya kuzunguliya kwa Io, wakapima kuti ungweru ukutora maminiti pafupifupi 22 kujumpha ukulu wa nthowa ya caro capasi. Kweni ukulu uwu ukamanyikwanga yayi pa nyengo iyo. Usange Rømer wakamanyanga ukulu wa nthowa ya caro capasi, wakatenge wasanga luŵiro lwa mamita 227,000,000 pa liŵiri. Kupima kunyake kwakulunjika comene kukacitika mu Ulaya na Hippolyte Fizeau mu 1849. Fizeau wakalunjika ungweru ku galasi ilo likaŵa makilomita ghanandi kutali. Gudumu la mino lakuzunguliya likaŵikika mu nthowa ya ungweru apo ukafumanga ku kasupe, kuya ku galasi na kuwelera. Fizeau wakasanga kuti pa luŵiro lunyake lwa kuzunguliya, ungweru ukajumphanga mu zenje limoza pa kuluta na zenje linyake pa kuwelera. Mwa kumanya mtunda wa galasi, unandi wa mino, na luŵiro lwa kuzunguliya, Fizeau wakapima luŵiro lwa ungweru kuŵa mamita 313,000,000 pa liŵiri. Léon Foucault wakacita kuyezga uko kukagwiliskira ntchito magalasi ghakuzunguliya kusanga mamita 298,000,000 pa liŵiri mu 1862. Albert A. Michelson wakacita kuyezga kwa luŵiro lwa ungweru kufuma 1877 mpaka nyifwa yake mu 1931. Wakanozga nthowa za Foucault mu 1926 kupima nyengo iyo ungweru ukutora kuluta na kuwelera pakati pa mapiri ghaŵiri mu California. Kupima kwakulunjika kukapeleka mamita 299,796,000 pa liŵiri. Luŵiro lwa ungweru mu vinthu vyakuwonekera mukati ivyo vili na vyamvimba ngucoko kuluska mu malo ghambura kanthu. Mwaciyelezgero, luŵiro lwa ungweru mu maji ni pafupifupi vigaŵa vitatu pa vinayi vya luŵiro mu malo ghambura kanthu. Magulu ghaŵiri gha ŵasandi ŵakayowoyeka kuti ŵakimiska ungweru "ndendende" mwa kuujumpha mu cinthu capadera ca rubidiyamu. Kweni kuyowoya kuti ungweru "ukimika" kukung'anamula waka kuti ungweru ukasungika mu vimenyu, ndipo pamanyuma ukafumiska so. Pa nyengo iyo "ukimika", ukaleka kuŵa ungweru. == Kasandiro ka Ungweru == Kusanda ungweru na kukwekana kwa ungweru na vyamvimba kukuchemeka kasandiro ka ungweru. Kali na mitundu yakupambana ya vyakucitika vyakupambana. Kasandiro ka ungweru ka mizere, ako kakwenelera kupulikiska vinthu nga ni maso, magalasi, makamera, ulusi wa ungweru, na magalasi gha kujiwona, kakugwira ntchito makola para utali wa jigha la ungweru ngucoko kuyaniska na vinthu ivyo ukukwekana navyo. Kasandiro ka ungweru ka majigha kakulaŵiska vimanyikwiro vya majigha ndipo nkhakukhumbikwa kupulikiska kupindika kwa ungweru kuzunguliya vinthu na kukolerana kwa majigha. Kasandiro ka ungweru ka tuvinthu tucoko comene kakugwira ntchito pa kusanda mafotoni ghamoza ghamoza ghakukwekana na vyamvimba. === Kuthandazgika pa Pacanya === Cinthu cakuwonekera mukati cikuzomerezga ungweru kujumphamo. Kweni cinthu cambura kuwonekera mukati cikuzomerezga ungweru kujumphamo yayi, ndipo cikuwezga panji kukora ungweru uwo cikupokera. Vinthu vinandi vikuwezga panji kujumpha ungweru makola yayi ndipo vikuthandazga ungweru pacoko. Kuthandazgika pacanya kukufuma ku kusoŵa kuterera kwa pacanya, ndipo kuthandazgika kwa mukati kukufuma ku kupambana kwa kupindiska ungweru pakati pa tuvinthu na vyamvimba mukati mwa cinthu. Nga ni vinthu vyakuwonekera mukati, vinthu vyakuwonekera pacoko vikuzomerezga ungweru kujumphamo, kweni vikuthandazga so ungweru unyake mukati. === Kupindika === Kupindika kwa ungweru ni kupindika kwa mizere ya ungweru apo yikujumpha pacanya pakati pa cinthu cimoza cakuwonekera mukati na cinyake. Kukulongosoreka na lamulo la Snell: : <math>n_1 \sin\theta_1 = n_2 \sin\theta_2</math> apo θ₁ ni kona pakati pa mzere wa ungweru na mzere wakwimilira mu cinthu cakwamba, θ₂ ni kona mu cinthu caciŵiri, ndipo n₁ na n₂ ni vipimo vya kupindika; n = 1 mu malo ghambura kanthu ndipo n > 1 mu cinthu cakuwonekera mukati. Para ungweru ukujumpha mphaka pakati pa malo ghambura kanthu na cinthu cinyake, panji pakati pa vinthu viŵiri vyakupambana, utali wa jigha la ungweru ukusintha, kweni unandi wa kunjenjemera ukusintha yayi. Usange ungweru ngwambura kwimilira ndendende pa mphaka, kusintha kwa utali wa jigha kukusintha nthowa ya ungweru. Kusintha uku kwa nthowa ndiko kupindika. Kupindika kwa ungweru mu magalasi kukugwiliskirika ntchito kanandi kusintha ukulu wakuwoneka wa vithuzi. Magalasi gha kukuzga, magalasi gha maso, magalasi gha mu maso, ma''microscope'', na vilaŵiskiro vya kutali vya kupindika vyose ni viyelezgero vya ici. == Makasupe gha Ungweru == Pali makasupe ghanandi gha ungweru. Cinthu ca kufunda kunyake cikufumiska ungweru wapadera kuyana na kufunda kwake. Kasupe mupepuka wa kufunda ni ungweru wa zuŵa, nkhongono izo zikufuma ku cigaŵa ca zuŵa pa kufunda kwa pafupifupi 5,730 °C. Ungweru wa zuŵa ngunandi comene mu cigaŵa ca ungweru wakuwoneka, ndipo pafupifupi magaŵa 44 pa 100 gha ungweru uwo ukufika pasi ngwakuwoneka. Ciyelezgero cinyake ni mababu gha magesi gha kale, agho ghakufumiska magaŵa pafupifupi 10 pa 100 pera gha nkhongono zawo nga ni ungweru wakuwoneka ndipo zinyake nga ni ungweru wa pasi pa uswesi. Kasupe wa kufunda wakumanyikwa mu mbiri ni tuvinthu tukukhwima twakuŵala mu moto, kweni ivi nabyo vikufumiska ungweru unandi wa pasi pa uswesi na ucoko pera wakuwoneka. Ungweru unandi wa vinthu vyakuzizima nga ni ŵanthu uli mu ungweru wa pasi pa uswesi, pa utali wa jigha wa ma''micrometer'' pafupifupi 10. Apo kufunda kukusazgikira, ungweru ukusamira ku majigha ghafupi, kupeleka dankha ungweru wakufiira, pamanyuma wakutuŵa na pakumalira wa buluu wakutuŵa. Mitundu iyi yingawoneka para cisulo cafundiskika kuŵa "cakufiira" panji "cakutuŵa". Ungweru wa buluu wakutuŵa wa kufunda ukuwoneka kanandi yayi, kupatula mu nyenyezi. Vimenyu vikufumiska na kukora ungweru pa nkhongono zapadera. Ici cikupanga "mizere ya ungweru" mu ungweru wa cimenyu ciliconse. Kufumiska kungaŵa kwa ceneco, nga mu nyali za LED, nyali za mphepo (nga ni nyali za neon), na moto (mwaciyelezgero, sodiyamu mu moto ikufumiska ungweru wa cikasu). Kufumiska kungapangiska so, nga mu ''laser''. Kucepa kwa luŵiro lwa cinthu cicoko ca magesi, nga ni ''electron'', kungapanga ungweru wakuwoneka. Tuvinthu utu tukwenda mu cinthu luŵiro kuluska luŵiro lwa ungweru mu cinthu ico tungapanga ungweru wa Cherenkov. Vinthu vinyake vya usungunu vikupanga ungweru mwa kusazganika. Mu vyamoyo, ici cikuchemeka ungweru wa vyamoyo. Mwaciyelezgero, tunkhwantha tukupanga ungweru mu nthowa iyi, ndipo ngalawa izo zikwenda mu maji zingasokonezga tuvyamoyo tucoko utu tukupanga ungweru. Vinthu vinyake vikupanga ungweru para vyamulikika na nkhongono zikulu, ndipo ici cikuchemeka ''fluorescence''. Vinthu vinyake vikufumiska ungweru pacoko pacoko pamanyuma pa kupokera nkhongono zikulu; ici cikuchemeka ''phosphorescence''. Ici cikugwiliskirika ntchito mu wayilesi za kanema na makompyuta gha kale. Nthowa zinyake zingapanga so ungweru, nga ni ungweru wa magesi, ungweru wa kutimbana, ungweru wa congo, na ungweru wa kukwekana. Para ungweru ukusazgapo nkhongono za ''gamma'', nthowa zinyake zikusazgapo kumalirana kwa tuvinthu na tuvinthu twakususkana nato, na kunangika kwa vinthu vya mtima wa vimenyu. == Kupima == Ungweru ukupimika na magulu ghaŵiri gha vipimo: gulu limoza likupima nkhongono za ungweru pa majigha ghose, apo linyake likupima ungweru kuyana na umo jiso la munthu likupulikira kuŵala. Gulu laciŵiri ili ndakovwira, mwaciyelezgero, kupima ungweru wa kumulikira ŵanthu. Vipimo vya gulu laciŵiri vikupambana na vipimo vinyake vya kawiro cifukwa vikulaŵiska umo jiso la munthu likuzgolera ungweru. Tumaselo twa mtundu mu jiso la munthu nta mitundu yitatu, ndipo pamoza tukupulika comene ungweru wa utali wa jigha wa nanomita pafupifupi 555. Ntheura, ungweru uŵiri wa nkhongono yakuyana ungawoneka wakuŵala mwakuyana yayi. Vipimo ivi vikulaŵiska ici, ntheura vikulongora makola umo ungweru ukuwonekera "kuŵala". Vikugwiliskirika ntchito kumanya umo tingasangira ungweru wakukwana pa ntchito zakupambana mu nyumba na kuwaro. Ungweru uwo ukupimika na vilwero vya magesi ungaŵa wakuyana na uwo jiso la munthu likupulika yayi, ndipo kwambura vyakusefa ivyo vingadura, vilwero ivi vikupulika so ungweru unyake wa pasi pa uswesi panji wa pacanya pa uswesi. == Kukanikizga kwa Ungweru == Ungweru ukukanikizga vinthu ivyo vili mu nthowa yake, cakucitika ico cingalongosoreka na malango gha Maxwell, kweni cingalongosoreka mwakupepuka comene na kawiro ka tuvinthu tucoko ka ungweru: mafotoni ghakutimba na kupeleka nkhongono yawo ya kwenda. Kukanikizga kwa ungweru nkhwakuyana na nkhongono ya ungweru kugaŵa na luŵiro lwa ungweru. Cifukwa luŵiro lwa ungweru ndukulu comene, kukanikizga kwa ungweru nkhucoko comene pa vinthu vya zuŵa na zuŵa. Mwaciyelezgero, ''laser'' yicoko ya ''milliwatt'' yimoza yikukanikizga na nkhongono ya ma''piconewton'' pafupifupi 3.3; ntheura munthu wangakwezga ndalama yicoko ya U.S. na ma''laser'', kweni wangakhumba ma''laser'' pafupifupi biliyoni 30. Kweni mu vilwero vicoko comene, kukanikizga kwa ungweru nkhukulu, ndipo kugwiliskira ntchito kukanikizga uku kwendeska vilwero vicoko comene ni cigaŵa ca kusanda. Pa ukulu ukulu, kukanikizga kwa ungweru kungapangiska vibwe vicoko vya malibwe kuzunguliya luŵiro. Kuthekera kwa kupanga ngalanyo za zuŵa izo zingakankha vyombo vya mlengalenga nako kukusandika. Nangauli kwenda kwa cilwero ca Crookes kukaghanaghanirikanga kufuma ku kukanikizga kwa ungweru, ici nchautesi; kuzunguliya kwake kukufuma ku malo ghambura mphepo yinandi. Ici cikupambana na cilwero ca Nichols, umo kwenda kucoko kukufuma mwakulunjika ku kukanikizga kwa ungweru. Cifukwa ca kukanikizga kwa ungweru, Einstein mu 1909 wakalongolera kuŵapo kwa "kukwekana kwa ungweru" uko kungasuska kwenda kwa vyamvimba. Wakalemba kuti ungweru ukukanikizga mbali zose ziŵiri za cimbale; para cimbale cikwenda, ungweru unandi ukuwezgeka pa mbali ya panthazi kuluska ya kumanyuma, ntheura pali nkhongono iyo yikususka kwenda kwa cimbale ndipo yikusazgikira na luŵiro lwake. Kanandi nkhongono ya kwenda ya ungweru yili mu nthowa yeneyiyo iyo ungweru ukwendera. Kweni mu majigha ghanyake, nkhongono iyi yikuŵa ku mbali. == Maghanoghano gha Kale pa Ungweru == === Girisi wa Kale === Mu vyaka vya m'ma 400 pambere Khristu, Empedocles wakati vinthu vyose vikupangika na vigaŵa vinayi: moto, mphepo, dongo na maji. Wakagomezganga kuti ciuta mwanakazi Aphrodite wakapanga jiso la munthu kufuma ku vigaŵa vinayi ivi, ndipo wakayatiska moto mu jiso uwo ukaŵalanga kufuma mu jiso na kuzomerezga kuwona. Usange ici cikaŵa caunenesko, munthu wangawona usiku nga ni msana, ntheura Empedocles wakaghanaghana kuti pali kukwekana pakati pa ungweru wakufuma mu maso na ungweru wakufuma ku kasupe nga ni zuŵa. Pafupifupi 300 pambere Khristu, Euclid wakalemba ''Optica'', umo wakasanda vimanyikwiro vya ungweru. Euclid wakati ungweru ukwenda mu mizere yakunyoloka ndipo wakalongosora malango gha kuwezga ungweru na kughasanda mwa masamu. Wakakayikira kuti kuwona kukufuma ku ungweru wakufuma mu jiso, cifukwa wakafumba umo munthu wakuwonera nyenyezi luŵiro usange wajalira maso na kughajula usiku. Usange ungweru wakufuma mu jiso ukwenda luŵiro lwambura mphaka, ici ncambura suzgo. Mu 55 pambere Khristu, Lucretius, Muroma uyo wakalutilizga maghanoghano gha Ŵagiriki ŵa vimenyu, wakalemba kuti ungweru na kufunda kwa zuŵa vikupangika na vimenyu vicoko comene ivyo, para vyakankhika, vikwenda luŵiro kujumpha mphepo. Nangauli vikuyana na maghanoghano gha tuvinthu tucoko gha pamanyuma, maghanoghano gha Lucretius ghakazomerezgeka yayi. Ptolemy (vyaka vya m'ma 100) wakalemba za kupindika kwa ungweru mu buku lake. === India wa Kale === Mu India wa kale, sukulu za Cihindu za Samkhya na Vaisheshika, kufuma pakwamba pa vyaka vya mumuwilo wa Khristu, zikapanga maghanoghano pa ungweru. Kuyana na Samkhya, ungweru ni cimoza mwa vigaŵa vinkhondi vyakwamba "vyacoko comene" ivyo vigaŵa vikulu vikufumira. ''Vishnu Purana'' likuyowoya za ungweru wa zuŵa nga ni "mizere 7 ya zuŵa". Ŵabuda ŵa ku India, nga ni Dignāga mu vyaka vya m'ma 400 na Dharmakirti mu vyaka vya m'ma 600, ŵakapanga ghanoghano lakuti vinthu vyose vikupangika na tuvinthu tucoko utu ni kumweka kwa kanyengo kacoko kwa ungweru panji nkhongono. Ŵakawonanga ungweru nga ni cinthu cicoko cakuyana na nkhongono. === Descartes === René Descartes (1596–1650) wakati ungweru ni cimanyikwiro ca makina ca cinthu cakuŵala. Mu 1637 wakapharazga ghanoghano la kupindika kwa ungweru ilo likaghanaghana, mwautesi, kuti ungweru ukwenda luŵiro mu cinthu cakukhwima kuluska mu cinthu cambura kukhwima. Descartes wakafika pa ici mwa kuyaniska na majigha gha congo. Nangauli wakaŵa wautesi pa luŵiro, wakaŵa wakwenelera pa kughanaghana kuti ungweru ukwenda nga ni jigha na kuti kupindika kungalongosoreka na luŵiro lwa ungweru mu vinthu vyakupambana. Descartes ni wakwamba yayi kugwiliskira ntchito viyelezgero vya makina, kweni cifukwa wakayowoya mwakuwonekera kuti ungweru ni cimanyikwiro ca makina pera ca cinthu cakuŵala na cinthu ico ukujumphamo, ghanoghano lake likuwonekera nga ni kwamba kwa kasandiro ka ungweru ka mazuŵa ghano. === Ghanoghano la Tuvinthu Tucoko === Pierre Gassendi (1592–1655) wakasacizga ghanoghano la tuvinthu tucoko twa ungweru ilo likapharazgika pamanyuma pa nyifwa yake mu ma 1660. Isaac Newton wakasanda ntchito ya Gassendi ndipo wakatemwa ghanoghano lake. Mu 1675 wakati ungweru ukupangika na tuvinthu tucoko utu tukufuma ku kasupe mu nthowa zose. Cimoza mwa vifukwa vya Newton vya kususka kuti ungweru ni jigha cikaŵa kuti majigha ghakupindika kuzunguliya vikanizgo, apo ungweru ukwenda mu mizere yakunyoloka pera. Kweni wakalongosora kupindika kwa ungweru kuzunguliya vinthu (uko Francesco Grimaldi wakawona) mwa kughanaghana kuti kanthu kacoko ka ungweru kangapanga jigha. Ghanoghano la Newton lingagwiliskirika ntchito kulongolera kuwezgeka kwa ungweru, kweni likalongosoranga kupindika mwa kughanaghana mwautesi kuti ungweru ukwenda luŵiro para wanjira mu cinthu cakukhwima. Newton wakapharazga ghanoghano lake laumaliro mu ''Opticks'' mu 1704. Ucindami wake ukovwira ghanoghano la tuvinthu tucoko kuwusa mu vyaka vya m'ma 1700. Ghanoghano ili likapangiska Pierre-Simon Laplace kuyowoya kuti cinthu cingaŵa cakuzitika comene mwakuti ungweru ungathaŵa yayi, ndiko kuti cingaŵa ico sono tikuchema bowo lakufipa. Laplace pamanyuma wakaleka ghanoghano ili, apo ghanoghano la majigha likakhozgeka. Newton ndiyo wakaŵa wakwamba kulongosora kujikhazgira kwa ungweru mwa ghanoghano la tuvinthu tucoko. Étienne-Louis Malus mu 1810 wakapanga ghanoghano la masamu la ici, ndipo Jean-Baptiste Biot mu 1812 wakalongora kuti likulongosora vyakucitika vyose. Pa nyengo iyo ici cikawonekanga nga ni ukaboni wa ghanoghano la tuvinthu tucoko. === Ghanoghano la Majigha === Kuti walongosore kwambilira kwa mitundu, Robert Hooke (1635–1703) wakapanga "ghanoghano la kumweka" ndipo wakayaniska kuthandazgika kwa ungweru na kwa majigha mu maji mu buku lake la 1665. Mu 1672 Hooke wakati kunjenjemera kwa ungweru kungaŵa kwakwimilira ku nthowa iyo ukwendera. Christiaan Huygens (1629–1695) wakapanga ghanoghano la masamu la majigha gha ungweru mu 1678 ndipo wakalipharazga mu 1690. Wakati ungweru ukufuma mu nthowa zose nga ni majigha mu cinthu cakuchemeka ''aether''. Pakuti majigha ghakukhwaskika na nkhongono ya kukoka yayi, kukaghanaghanirika kuti ghakucepa luŵiro para ghanjira mu cinthu cakukhwima. Leonhard Euler nayo wakakhozga ghanoghano ili, ndipo mu 1746 wakati kupindika kuzunguliya vinthu kungalongosoreka makola na majigha. Ghanoghano la majigha likalongolera kuti majigha gha ungweru ghangakolerana nga ni majigha gha congo (nga umo Thomas Young wakawonera pafupifupi 1800). Young wakalongora mwa viyezgo vinandi kuti ungweru ukwenda nga ni majigha. Wakapharazga "lamulo lake la pose" la kukolerana mu Matika 1802: kuti vyakucitika vyose ivi vingalongosoreka na kukolerana kwa majigha ghaŵiri, agho ghakovwirana panji kunangana, nga umo mazgu ghaŵiri gha sumu ghakucitira. Wakati so mitundu yakupambana yikufuma ku utali wakupambana wa majigha gha ungweru, ndipo wakalongosora kuwona mitundu mwa vyakupulikira vya mitundu yitatu mu jiso. Mu 1816, André-Marie Ampère wakapeleka ku Augustin-Jean Fresnel ghanoghano lakuti kujikhazgira kwa ungweru kungalongosoreka na ghanoghano la majigha usange ungweru ni jigha la kumphepete. Pamanyuma, Fresnel wakapanga ghanoghano lake la majigha na kulipeleka ku Académie des Sciences mu 1817. Siméon Denis Poisson wakasuska ciyelezgero ca Fresnel, ŵakuti cikulongolera kadontho kakuŵala mu mzgezge kumanyuma kwa cinthu cakuzunguliya, ico cikuwoneka nga ni cautesi. Dominique-François-Jean Arago wakacita kuyezga uko kukalongora kadontho kakuŵala aka: kususka kwa Poisson kukaŵa ukaboni uphya wa ghanoghano la majigha. Mu 1818, Young wakalembera Arago kuti ungweru ukwenera kuŵa majigha gha kumphepete, kwambura kuŵa gha kukanikizgana nga ni gha congo. Fresnel wakatora ghanoghano ili ndipo wakalongora mwa masamu kuti kujikhazgira kungalongosoreka na ghanoghano ili. Suzgo la ghanoghano la majigha likaŵa kuti majigha gha ungweru, nga ni gha congo, ghangakhumba cinthu ca kujumphamo. Kuŵapo kwa ''aether'' uyo Huygens wakasacizga kukakayikirika comene pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1800 na kuyezga kwa Michelson na Morley. Ghanoghano la Newton likalongoleranga kuti ungweru ukwenda luŵiro mu cinthu cakukhwima, apo ghanoghano la majigha likalongoleranga cakususkana. Pa nyengo iyo, luŵiro lwa ungweru lingapimika makola yayi kuti ŵamanye ghanoghano lakwenelera. Wakwamba kupima makola wakaŵa Léon Foucault, mu 1850. Vyakusangika vyake vikakhozga ghanoghano la majigha, ndipo ghanoghano la tuvinthu tucoko likalekeka (kweni likawelera pacoko mu vyaka vya m'ma 1900 nga ni mafotoni mu kasandiro ka tuvinthu tucoko comene). === Ghanoghano la Umagineti-Magesi === Mu 1845, Michael Faraday wakasanga kuti kujikhazgira kwa ungweru kukuzunguliya apo ungweru ukwenda mu nthowa ya nkhongono ya umagineti mu cinthu cakuwonekera mukati. Uwu ukaŵa ukaboni wakwamba wakuti ungweru ukukolerana na umagineti na magesi. Mu 1846 wakaghanaghana kuti ungweru ungaŵa kusokonezgeka kunyake uko kukwenda mu mizere ya nkhongono ya umagineti. Mu 1847 Faraday wakati ungweru ni kunjenjemera kwa umagineti-magesi kwa unandi ukulu, uko kungenda nanga ni kwambura cinthu nga ni ''aether''. Ntchito ya Faraday yikapangiska James Clerk Maxwell kusanda nkhongono za ntchito za umagineti-magesi na ungweru. Maxwell wakasanga kuti majigha gha umagineti-magesi ghangenda mu mlengalenga pa luŵiro lwakukhazikika, ilo likaŵa lakuyana na luŵiro lwa ungweru ilo likapimika kale. Kufuma apa, Maxwell wakamalizga kuti ungweru ni mtundu wa nkhongono za ntchito za umagineti-magesi: wakayowoya ici kakwamba mu 1862. Mu 1873, wakapharazga buku la magesi na umagineti ilo likaŵa na malongosoro ghose gha masamu gha nkhalo ya nkhongono za magesi na umagineti, agho ghacali kumanyikwa nga ni malango gha Maxwell. Pamanyuma, Heinrich Hertz wakasimikizga ghanoghano la Maxwell mwa kupanga na kusanga majigha gha wayilesi mu malo gha kuyezgera, na kulongora kuti majigha agha ghakwenda nga ni ungweru wakuwoneka, ghakuwezgeka, kupindika, na kukolerana. Ghanoghano la Maxwell na viyezgo vya Hertz vikapangiska mwakulunjika wayilesi ya mazuŵa ghano, ''radar'', wayilesi ya kanema, na kuyowoyerana kwambura waya. Mu kasandiro ka tuvinthu tucoko comene, mafotoni ghakuwonekera nga ni vigaŵa vya majigha gha Maxwell. Kasandiro ka tuvinthu tucoko comene kakakhumbikwanga kulongosora vyakucitika ivyo ghanoghano la Maxwell likatondeka (nga ni mizere ya ungweru). === Kasandiro ka Tuvinthu Tucoko Comene === Mu 1900 Max Planck, apo wakayezganga kulongosora ungweru wa vinthu vyakufundiska, wakati nangauli ungweru ni jigha, majigha agha ghangasanga panji kutaya nkhongono mu vigaŵa vyapadera pera ivyo vikukolerana na unandi wa kunjenjemera kwake. Planck wakachema vigaŵa ivi kuti ''quanta'' (kufuma ku Cilatini "unandi wuli"). Mu 1905, Albert Einstein wakagwiliskira ntchito ghanoghano ili kulongosora umo ungweru ukufumiskira ma''electron'' mu visulo, ndipo wakati vigaŵa ivi vya ungweru viliko nadi. Mu 1923 Arthur Holly Compton wakalongora kuti kusintha kwa utali wa jigha la X-ray apo zikuthandazgika na ma''electron'' kungalongosoreka na ghanoghano la tuvinthu tucoko, kweni na ghanoghano la majigha yayi. Mu 1926 Gilbert N. Lewis wakathya tuvinthu utu zina lakuti mafotoni. Pakumalira, kasandiro ka tuvinthu tucoko comene kakamba kuwona ungweru (mu ng'anamulo linyake) nga ni kanthu kacoko na jigha, ndipo (mu ng'anamulo linyake) nga ni cakucitika ico ni kanthu kacoko panji jigha yayi. M'malo mwake, ungweru ungalongosoreka nyengo zinyake na masamu gha ciyelezgero cimoza (tuvinthu tucoko) na nyengo zinyake na ciyelezgero cinyake (majigha). Nga umo viliri pa majigha gha wayilesi na X-ray, ŵasandi ŵawona kuti nkhongono za ntchito za umagineti-magesi zikwenda comene nga ni jigha pa unandi ucoko wa kunjenjemera, kweni nga ni kanthu kacoko pa unandi ukulu, kweni zikutaya yayi vimanyikwiro vyose vya cimoza panji cinyake. Ungweru wakuwoneka, uwo uli pakati, ungalongoreka luŵiro mu viyezgo kuti ungalongosoreka na ciyelezgero ca majigha panji ca tuvinthu tucoko, panji vyose viŵiri. Mu 1924–1925, Satyendra Nath Bose wakalongora kuti ungweru ukulondezga viŵerengero vyakupambana na vya tuvinthu tucoko twa kale. Pamoza na Einstein, ŵakasazgira ici ku gulu lose la tuvinthu utu tukuchemeka ma''boson'' (kuyana na Bose). Fotoni ni ''boson'' yambura kuzitika. Mu 1927, Paul Dirac wakagaŵa nkhongono ya umagineti-magesi mu vigaŵa vya ''quanta''. Pamanyuma, ghanoghano lose la kasandiro ka tuvinthu tucoko comene ka magesi na ungweru likapangika pakumalira kwa ma 1940 kuthemba ntchito za Julian Schwinger, Richard Feynman, Freeman Dyson, na Shinichiro Tomonaga. === Kasandiro ka Ungweru ka Tuvinthu Tucoko Comene === John R. Klauder, George Sudarshan, Roy J. Glauber, na Leonard Mandel ŵakagwiliskira ntchito kasandiro ka tuvinthu tucoko comene pa nkhongono ya umagineti-magesi mu ma 1950 na 1960 kuti ŵamanye makola kusanga ungweru na viŵerengero vya ungweru. Ici cikapangiska kumanya kupambana pakati pa ungweru wa ''laser'', ungweru wa kufunda, na mitundu yinyake, apo kukamanyikwa kuti ungweru ungalongosoreka makola na nkhongono za ntchito za umagineti-magesi za kale pera yayi. Mu 1977, H. Jeff Kimble na ŵanyake ŵakalongora cimenyu cimoza cikufumiska fotoni yimoza pa nyengo yimoza, ukaboni unyake wakuti ungweru ukupangika na mafotoni. Mitundu yiphya ya ungweru iyo yikupambana na ya kale yikasangika pamanyuma. Kupanga ''laser'' za kanyengo kafupi comene kukajula nthowa ya kusanda vyakucitika vya luŵiro comene. Kagwiliskiro kake pa kusanda vinthu vyakukhwima kakasangika, ndipo nkhongono za ungweru pa vyamvimba zikasandika. Ici cikapangiska kuyandamiska na kuŵika mitambo ya vimenyu panji nanga ni tuvyamoyo tucoko mu cakukora ca ungweru na ''laser''. Ici, pamoza na nthowa za kuzizimiska vimenyu, cikaŵa luso lakukhumbikwa kuti ŵafiske kusazganika kwa Bose–Einstein. Vyakusangika vinyake vyakuzizwiska ni kulongora kukolerana kwa tuvinthu tucoko comene, kutuma uthenga wa tuvinthu tucoko comene, na ndondomeko za kughanaghana za tuvinthu tucoko comene. Vyaumaliro ivi ni vyakuzirwa comene mu kasandiro ka uthenga wa tuvinthu tucoko comene. == Kagwiliskiro ka Ungweru pa Caro Capasi == Ungweru wa zuŵa ukupeleka nkhongono izo vyakumera viŵisi vikugwiliskira ntchito kupanga shuga, comene nga ni sitachi, uwo ukupeleka nkhongono ku vyamoyo ivyo vikuurya. Ndondomeko iyi ya [[Usanisinuru (ndiyo fotosinfesisi)|usanisinuru]] yikupeleka pafupifupi nkhongono zose izo vyamoyo vikugwiliskira ntchito. Vinyama vinyake vikupanga ungweru wawo, ndondomeko iyo yikuchemeka ungweru wa vyamoyo. Mwaciyelezgero, tunkhwantha tukugwiliskira ntchito ungweru kusanga ŵabwezi ŵa kutorana, ndipo ''squid'' ya ''vampire'' yikugwiliskira ntchito ungweru kujibisa ku vyakuyisaka. npg25wjqxdbexvece6tf6cynf2pb4r9 0 6204 123467 22909 2026-11-03T12:08:48Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123467 wikitext text/x-wiki '''Congo''' ni cakucitika ico kukanikizga kukwenda mu cinthu ico cingajikoka na kuwelera. Mu [[Kusanda mendero|kusanda mendero]], congo ni jigha la kukanikizga ilo likwenda mu cinthu, apo pa umoyo na mahara, congo cikung'anamula kupulika. Nangauli vyamoyo vikupulika vyongo mwakupambana, khutu la munthu likupulika vyongo vya kunjenjemera kwa 20 mpaka 20,000 pa sekondi. Viyelezgero vya kuzirwa na kagwiliskiro ka congo ni sumu, nthowa za kuwona mukati mwa thupi pa [[Mankhwala|kasandiro ka ucizgi]], ciyowoyero ca pa mlomo, na vigaŵa vya kasandiro. == Ng'anamulo == Kuyana na ng'anamulo ya luso, congo ni kunjenjemera kwa kukanikizga uko kukwenda mu cinthu, panji kupulika uko kunjenjemera uku kukwiziska. == Kasandiro ka Vyongo == Kasandiro ka vyongo ni kusanda majigha gha kunjenjemera, congo, na vyongo ivyo khutu likupulika yayi, mu mpweya, mu vyamaji, panji mu vyakukhwima. == Kusanda Mendero kwa Congo == Congo cikwenda nga ni jigha mu cinthu (mwaciyelezgero, maji, makristalo, mphepo). Majigha gha congo ghakupangika na kasupe wa congo, nga ni cigaŵa ca sipika ico cikunjenjemera. Apo kasupe wa congo wakunjenjemeska cinthu ico camuzunguliya, kunjenjemera kukwenda kufuma pa kasupe pa luŵiro la congo, ndipo ici cikupanga jigha la congo. == Kupulika == Pa kasandiro ka umoyo na ka mahara, lizgu lakuti congo likung'anamula ivyo munthu wakupulika, kupambana na ng'anamulo ya kusanda mendero. Ici cikulongosora cifukwa ico fumbo lakuti "para khuni lawa mu nkholongo ndipo palije munthu kufupi kuti wapulike, kasi likupanga congo?" lingaŵa na mazgoro ghakupambana. == Kunjenjemera Kukulu Comene == Congo ca kunjenjemera kwakujumpha 20,000 pa sekondi cikuchemeka congo ca pacanya. Ŵanthu ŵangacipulika yayi, nangauli cikuyana na congo cinyake mu vimanyikwiro vyake. qipfzopcndu5fl1lzsej2q9lwaoxrqe 123597 123467 2026-11-03T14:05:29Z Anthonymunthali44 5642 maŵiri (seconds), ulalo (bridge) 123597 wikitext text/x-wiki '''Congo''' ni cakucitika ico kukanikizga kukwenda mu cinthu ico cingajikoka na kuwelera. Mu [[Kusanda mendero|kusanda mendero]], congo ni jigha la kukanikizga ilo likwenda mu cinthu, apo pa umoyo na mahara, congo cikung'anamula kupulika. Nangauli vyamoyo vikupulika vyongo mwakupambana, khutu la munthu likupulika vyongo vya kunjenjemera kwa 20 mpaka 20,000 pa liŵiri. Viyelezgero vya kuzirwa na kagwiliskiro ka congo ni sumu, nthowa za kuwona mukati mwa thupi pa [[Mankhwala|kasandiro ka ucizgi]], ciyowoyero ca pa mlomo, na vigaŵa vya kasandiro. == Ng'anamulo == Kuyana na ng'anamulo ya luso, congo ni kunjenjemera kwa kukanikizga uko kukwenda mu cinthu, panji kupulika uko kunjenjemera uku kukwiziska. == Kasandiro ka Vyongo == Kasandiro ka vyongo ni kusanda majigha gha kunjenjemera, congo, na vyongo ivyo khutu likupulika yayi, mu mpweya, mu vyamaji, panji mu vyakukhwima. == Kusanda Mendero kwa Congo == Congo cikwenda nga ni jigha mu cinthu (mwaciyelezgero, maji, makristalo, mphepo). Majigha gha congo ghakupangika na kasupe wa congo, nga ni cigaŵa ca sipika ico cikunjenjemera. Apo kasupe wa congo wakunjenjemeska cinthu ico camuzunguliya, kunjenjemera kukwenda kufuma pa kasupe pa luŵiro la congo, ndipo ici cikupanga jigha la congo. == Kupulika == Pa kasandiro ka umoyo na ka mahara, lizgu lakuti congo likung'anamula ivyo munthu wakupulika, kupambana na ng'anamulo ya kusanda mendero. Ici cikulongosora cifukwa ico fumbo lakuti "para khuni lawa mu nkholongo ndipo palije munthu kufupi kuti wapulike, kasi likupanga congo?" lingaŵa na mazgoro ghakupambana. == Kunjenjemera Kukulu Comene == Congo ca kunjenjemera kwakujumpha 20,000 pa liŵiri cikuchemeka congo ca pacanya. Ŵanthu ŵangacipulika yayi, nangauli cikuyana na congo cinyake mu vimanyikwiro vyake. 86c9q20r33i8qgrauq8n87t44i97r8d 123622 123597 2026-11-03T15:15:12Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123622 wikitext text/x-wiki '''Congo''' (panji '''Chongo''') ni cakucitika ico kusintha kwa kukanikizga kukwenda mu cinthu ico cingajikoka na kuwelera. Mu [[Kusanda mendero|kusanda mendero]], congo ni jigha la kukanikizga (panji vinthu vinyake vyakukolerana, nga ni kusunthira) ilo likwenda mu cinthu, apo pa umoyo wa thupi na mahara, congo cikung'anamula kupulika. Nangauli vyamoyo vikupulika vyongo mwakupambana, khutu la munthu likupulika vyongo vya unandi wa kunjenjemera wa 20 mpaka 20,000 pa liŵiri. Mu ng'anamulo yikulu, majigha gha congo ni majigha ghose gha kunjenjemera agho ghakwenda mu nthowa ya kwenda kwawo. Viyelezgero vya kuzirwa na kagwiliskiro ka congo ni sumu, nthowa za kuwona mukati mwa thupi pa [[Mankhwala|kasandiro ka ucizgi]], [[Chiyowoyelo|ciyowoyero]] ca pa mlomo, na vigaŵa vya [[Kasandiro|kasandiro]]. == Ng'anamulo == Kuyana na vyakwenelera vya luso ivyo vyaŵikika na ANSI/ASA S1.1‑2013, Vyakwenelera vya Amerika vya Mazgo gha Kasandiro ka Vyongo, congo cikulongosoreka kuŵa: : "(a) Kusintha-sintha kwa kukanikizga, kukhwesa, kusunthira kwa tunthu, luŵiro la tunthu, na vinyake, uko kukwenda mu cinthu cakuŵa na nkhongono za mukati, panji kusazganika kwa kusintha-sintha kwa mtundu uwu. : (b) Kupulika uko kukwiziskika na kusintha-sintha uko kwalongosoreka mu (a)." Ng'anamulo iyi ya vigaŵa viŵiri yikuyowoya kuti congo cingawonekera nga ni kwenda kwa jigha mu cinthu cakujikoka na kuwelera, ndipo ici cikucipangiska kuŵa cakusisimuska, panji nga ni kusisimuka kwa ciŵaro ca kupulikira, ndipo ici cikucipangiska kuŵa kupulika. Nangauli ANSI/ASA S1.1‑2013 yikupeleka ng'anamulo yakwenelera ya congo iyo yikugwiliskirika ntchito mu kasandiro ka vyongo mu United States, ndipo ni umoza mwa mawupu ghacoko ghakulu agho ghalongosora makola ghanoghano ili, malemba gha kusanda mendero na kazengero ka vilwero kanandi ghakulongosora congo nga ni kusokonezgeka kwa kunjenjemera uko kukwenda, ndiko kuti jigha, m'malo mwa kunjenjemera. Malemba agha kanandi ghakulongosora congo nga ni kusokonezgeka kwa vimanyikwiro vya kunjenjemera (nga ni kukanikizga panji kwenda kwa tunthu) uko kukwenda mu cinthu, na kusintha kwa cinthu ico (kukanikizgika na kutambasulika), kuti ghanoghano lipulikikiske makola na kuti kasandiro kaŵe kakupimika makola. == Kasandiro ka Vyongo == Kasandiro ka vyongo ni kasandiro ka vigaŵa vinandi ka majigha gha kunjenjemera, kunjenjemera, congo, congo ca pacanya, na congo ca pasi mu mpweya, mu vyamaji, panji mu vyakukhwima. Musandi uyo wakugwira ntchito mu kasandiro ka vyongo wakuchemeka musandi wa vyongo, apo munthu uyo wali waluso pa kazengero ka vilwero vya vyongo wakuchemeka muzengi wa vyongo. Muzengi wa congo, kweni, wakukhwaskana na kujambula, kusintha, kusazganya, na kupanga so congo. Kagwiliskiro ka kasandiro ka vyongo kakusangika mu vigaŵa vinandi vya wupu wa ŵanthu wa mazuŵa ghano. Vigaŵa vyake vicoko ni vyongo vya mphepo, kupenda vimanyikwiro vya congo, vyongo vya nyumba, vyongo vya vyamoyo, vyongo vya magesi, congo ca malo ghakuzingilizga, vyongo vya sumu, kulaŵilira congo, kasandiro ka mahara pa vyongo, kuyowoya, congo ca pacanya, vyongo vya pasi pa maji, na kunjenjemera. == Kusanda Mendero kwa Congo == Congo cikwenda nga ni jigha la kunjenjemera mu cinthu (mwaciyelezgero, maji, makristalo, mphepo). Majigha gha congo ghakupangika na kasupe wa congo, nga ni cigaŵa ca sipika ico cikunjenjemera. Apo kasupe wa congo wakunjenjemeska cinthu ico camuzunguliya, kusokonezgeka kukwenda kufuma pa kasupe pa luŵiro la congo, ndipo ici cikupanga jigha la congo. Pa mtunda wakuyana kufuma pa kasupe, kukanikizga, luŵiro, na kusunthira kwa tunthu twa cinthu vikusintha mu nyengo. Pa nyengo yimoza, kukanikizga, luŵiro, na kusunthira vikusintha mu malo. Tunthu twa cinthu tukwenda yayi na jigha la congo; m'malo mwake, kusokonezgeka na nkhongono zake za ntchito ndivyo vikwenda mu cinthu. Nangauli ici cikuwonekera pa vyakukhwima, cikucitika so mu vyamaji na mipweya. Cinthu ico cikunyamula congo cikuchemeka cinthu ca kutumizgira. Cingaŵa mtundu uliwose wa vyamvimba, kwali vyakukhwima, vyamaji, mipweya, panji plasima. Kweni congo cingenda yayi mu malo ghambura kanthu, cifukwa palije cinthu cakunyamula kusokonezgeka kwa kunjenjemera. Kwenda kwa congo mu cinthu kukukhwaskika comene na: * Ubale wakusuzga pakati pa kukhwima na kukanikizga kwa cinthu. Ubale uwu, uwo ukukhwaskika so na kufunda, ukusimikizga luŵiro la congo mu cinthu. * Kwenda kwa cinthu ceneco. Usange cinthu cikwenda, kwenda uku kungasazgirapo panji kucepeska luŵiro la jigha la congo kuyana na nthowa iyo cikwendera. Mwaciyelezgero, congo ico cikwenda mu mphepo cizamusazgirapo luŵiro lake na luŵiro la mphepo usange congo na mphepo vikwenda mu nthowa yimoza. Usange vikwenda mu nthowa zakupambana, luŵiro la jigha la congo lizamucepa na luŵiro la mphepo. * Kukhora kwa cinthu kukwenda. Ici cikusimikizga luŵiro ilo congo cikucepera. Pa vinthu vinandi, nga ni mphepo panji maji, kucepa uku nkhucoko comene. Ntchito ya fundo zakusacizga yikulongora kuti majigha gha congo ghakunyamula kuzitika kucoko comene kwa nkhongono yakuguza. Kuzitika uku kukufuma ku vyakusazgikira vya nkhongono za ntchito za jigha, ndipo kukung'anamula kuti majigha gha congo ghakukhwaskika na nkhongono yakuguza na kupanga cigaŵa ca nkhongono yakuguza cicoko comene. Pa vinthu vya nyengo zose, kuzitika uku nkhwakucepeska, ndiko kuti majigha gha congo ghakucita nga kuti ghakunyamula kuzitika kucoko kwakucepeska. Ici nchicoko comene. === Majigha === Majigha gha congo ghakulongora vimanyikwiro nga ni kuwelera, kutumizgika, kupindika, kuthandazgika, kumilika, na kucepa. Para congo cikwenda mu cinthu cambura kuyana, cingapindika (kuthandazgika panji kuwunjikana). Congo cikutumizgika mu vyamaji na mipweya nga ni majigha gha kukanikizga, agho ghakwenda mu nthowa ya kwenda kwawo. Mu vyakukhwima, kweni, congo cingatumizgika nga ni majigha gha kukanikizga na nga ni majigha gha kumphepete. Majigha gha kukanikizga ni majigha gha kusintha-sintha kwa kukanikizga, agho ghakupanga malo gha kukanikizgika na gha kutambasulika, apo majigha gha kumphepete (mu vyakukhwima) ni majigha gha kukhwesa kwa kumphepete ku nthowa ya kwenda. Kupambana na majigha gha kukanikizga, majigha gha kumphepete ghali na cimanyikwiro ca kujikhazgira mu nthowa yimoza. Majigha gha congo ghangawonekera kwizira mu magalasi gha kujiwonera ghakupindika na vinthu ivyo vikupanga congo. Nkhongono za ntchito izo jigha la congo likunyamula zikusintha-sintha pakati pa nkhongono zakusungika za kukanikizgika kwa vyamvimba na nkhongono za kwenda kwa tunthu mu cinthu. Nangauli kutumizgika kwa congo kukusazgapo ndondomeko zinandi za kawiro, cimanyikwiro ico cikupokereka pa malo ghamoza (nga ni pa maikolofoni panji khutu) cingalongosoreka cose nga ni kukanikizga uko kukusintha mu nyengo. Mawonekero agha gha kukanikizga na nyengo ghakulongosora cose congo ciliconse ico capokereka pa malo agho. Majigha gha congo kanandi ghakupepuskika nga ni majigha ghakusalala, agho ghali na vimanyikwiro ivi: * Unandi wa kunjenjemera, panji nyengo ya kunjenjemera kamoza. * Utali wa jigha. * Ukulu wa jigha, kukanikizga kwa congo, panji nkhongono. * Luŵiro la congo. * Nthowa. Nyengo zinyake luŵiro na nthowa vikusazganika pamoza. Kuti congo cipendeke, jigha lakusuzga lingalongoreka nga ni kusazganika kwa majigha ghakusalala gha unandi wa kunjenjemera, ukulu, na malo ghakupambana. === Luŵiro === Luŵiro la congo likuthemba cinthu ico majigha ghakwenda mwake, ndipo ni cimanyikwiro cakwamba ca cinthu ico. Kuyezga kwakwamba kukulu kwa kupima luŵiro la congo kukacitika na Isaac Newton. Wakagomezganga kuti luŵiro la congo mu cinthu cinyake likuyana na muzu wa kukanikizga uko kukucikhwaska kugaŵika na kukhwima kwake. Ici pamanyuma cikasangika kuŵa caunenesko yayi, ndipo musandi wa masamu wa Cifurenci, Laplace, wakanozga malinganizgo mwa kusanga kuti kwenda kwa congo nkhwa kufunda kwakuyana yayi, nga umo Newton wakagomezgera, kweni nkhwambura kusinthana kufunda. Wakasazgamo cinthu cinyake ku malinganizgo, ndipo ghakuchemeka malinganizgo gha Newton–Laplace. Ntheura luŵiro la congo likukolerana na muzu wa kukhora kwa cinthu kugaŵika na kukhwima kwake. Vimanyikwiro ivi na luŵiro la congo vikusintha kuyana na vyakucitika vya malo. Mwaciyelezgero, luŵiro la congo mu mipweya likuthemba kufunda. Mu mphepo ya 20 °C pa mphepete ya nyanja, luŵiro la congo ni pafupifupi mamita 343 pa liŵiri. Luŵiro la congo likukhwaskika so pacoko na ukulu wa congo. Mu maji ghawemi, luŵiro la congo ni pafupifupi mamita 1,482 pa liŵiri. Mu sitilo, luŵiro la congo ni pafupifupi mamita 5,960 pa liŵiri. Congo cikwenda luŵiro comene mu haidirojeni yakukhwima, pafupifupi mamita 36,000 pa liŵiri. === Kukanikizga kwa Congo === Kukanikizga kwa congo ni kupambana, mu cinthu cinyake, pakati pa kukanikizga kwapakati kwa malo na kukanikizga mu jigha la congo. Cifukwa cakuti khutu la munthu lingapulika vyongo vya ukulu wakupambana comene, kukanikizga kwa congo kanandi kukupimika pa mbondolo ya madesibelo. Vipimo vya kukanikizga kwa congo ivyo vikugwiliskirika ntchito kanandi ni 20 μPa mu mphepo na 1 μPa mu maji. Cifukwa cakuti khutu la munthu likupulika unandi wose wa kunjenjemera mwakuyana yayi, kukanikizga kwa congo kanandi kukupimika mwakuyana na umo khutu likupulikira. Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Luso la Magesi (IEC) walongosora nthowa zinandi za kupimira izi. == Kupulika == Mu kasandiro ka umoyo wa thupi na ka mahara, lizgu lakuti congo likung'anamula ivyo munthu wakupulika apo ciŵaro ca kupulikira casisimuskika, kupambana na ng'anamulo ya kusanda mendero iyo yikugwiliskirika ntchito mu kasandiro ka vyongo. Kasandiro ka mahara pa vyongo na kasandiro kakulu ka mahara pa vyakupulika vikusanda umo vyamoyo vikusangira na kung'anamulira vyakusisimuska ivi. Dikishonale ya Webster yikulongora kagwiliskiro aka ka ng'anamulo ziŵiri mwa kulongosora congo nga ni "kupulika" kweniso nga ni "nkhongono za kunjenjemera izo zikwiziska kupulika uku." Kupambana uku kukulongosora cifukwa ico fumbo lakuti "para khuni lawa mu nkholongo ndipo palije munthu kufupi kuti wapulike, kasi likupanga congo?" lingaŵa na mazgoro ghakupambana kuyana na ng'anamulo iyo yikugwiliskirika ntchito. Kupulika congo kwa vyamoyo ivyo vili na viŵaro vya kupulikira kuli na malire gha unandi wa kunjenjemera. Mu ŵanthu, kupulika kukufuma pa 20 mpaka 20,000 pa liŵiri, ndipo malire gha pacanya ghakucepa na vyaka. Pasi pa 20 pa liŵiri, vyongo vingapulikika nga ni kuphulika kumoza kumoza panji kusintha kwa pacoko pacoko. Lizgu lakuti congo nyengo zinyake likung'anamula kunjenjemera kwa mu malire gha kupulika kwa ŵanthu pera, nangauli vyamoyo vinyake vili na malire ghakupambana comene. Mwaciyelezgero, [[Nchebe|nchebe]] zingapulika unandi wa kunjenjemera wakujumpha 20,000 pa liŵiri. Nga ni cimanyikwiro ico cikupulikika na cimoza mwa viŵaro vikulu vya kupulikira, congo cikugwiliskirika ntchito na vyamoyo vinandi pa kusanga ngozi, kwenda, kusaka, na kuyowoyerana. Mphepo ya caro capasi, maji, na pafupifupi cakucitika ciliconse ca kawiro, nga ni moto, [[Vula|vula]], mphepo, majigha gha nyanja, panji kusunkhana kwa pasi, vikupanga vyongo vyapadera. Vyamoyo vinandi, nga ni masele, [[Viyuni|viyuni]], na vinyama vyakonkheska vya mu nyanja na pa mtunda, vyapanga viŵaro vyapadera vya kupangira congo. Mu vyamoyo vinyake, viŵaro ivi vikupanga sumu na kuyowoya. Kweniso, ŵanthu ŵapanga mdawuko na luso la vilwero (nga ni sumu, lamya, na wayilesi) ivyo vikuŵazomerezga kupanga, kujambula, kutumizga, na kuthandazga congo. Mu Cingelezi, congo cambura kukhumbikwa kanandi cikuchemeka ''noise''. Mu kasandiro na kazengero ka vilwero, congo cambura kukhumbikwa ni cigaŵa cambura kukhumbikwa ico cikubisa cimanyikwiro cakukhumbikwa. Kweni mu kupulika congo, kanandi cingagwiliskirika ntchito kumanya uko congo cikufumira, ndipo ni cigaŵa cakuzirwa ca kupulika mtundu wa congo. Malo gha vyongo ni cigaŵa ca malo gha vyongo ico ŵanthu ŵangapulika. Malo gha vyongo ni vyongo vyose (kwali vikupulikika na ŵanthu panji yayi) mu malo ghanyake nga umo vyasinthikira na malo na kupulikiskika na ŵanthu. Mu mbiri, pali nthowa zinkhondi na yimoza zakuyezgeka izo majigha gha congo ghakupendekera: kuzika kwa congo, utali wake, kukwezga kwake, mtundu wake, kusazganika kwake, na malo ghake. Mazgo ghanyake agha ghali na ng'anamulo yakwenelera. === Kuzika kwa Congo === Kuzika kwa congo kukupulikika nga ni umo congo ciliri "capasi" panji "capacanya", ndipo kukulongora kawiro ka kuwerezgawerezga ka kunjenjemera uko kukupanga congo. Pa vyongo vyakupepuka, kuzika kukukolerana na unandi wa kunjenjemera wa kunjenjemera kwakuzerezga comene mu congo. Pa vyongo vyakusuzga, kupulika kuzika kungapambana. Nyengo zinyake ŵanthu ŵakupulika kuzika kwakupambana pa congo cimoza, kuyana na umo ŵakazgowera kupulika vyongo vinyake. Congo ciliconse cikuŵikika pa mzere wa kuzika kufuma pasi mpaka pacanya. === Utali wa Congo === Utali wa congo ukupulikika nga ni umo congo ciliri "citali" panji "cifupi", ndipo ukukolerana na vimanyikwiro vya kwamba na kumalira ivyo misempha yikupanga pa vyongo. Utali wa congo kanandi ukufuma pa nyengo iyo congo capulikika dankha mpaka apo capulikika kuti casintha panji caleka. Nyengo zinyake ici cikukolerana mwakulunjika na utali wa congo ceneco yayi. Mwaciyelezgero, mu malo gha congo cambura kukhumbikwa, vyongo ivyo vikuleka na kwamba so vingapulikika nga kuti vikulutilira, cifukwa vimanyikwiro vya kuleka vikupulikika yayi cifukwa ca congo cambura kukhumbikwa. Ici cingovwira comene pa kupulikiska mauthenga ghakunangika, nga ni vimanyikwiro vya wayilesi, cifukwa uthenga ukupulikika nga kuti ukulutilira. === Kukwezga kwa Congo === Kukwezga kwa congo kukupulikika nga ni umo congo ciliri "cakukwezga" panji "cakukhweŵa", ndipo kukulongora kagwiliro ka ntchito kose ka misempha ya kupulikira uko congo cikwiziska. Kanandi, vyongo vyakukwezga vikusunthira comene cigaŵa ca mukati mwa khutu, ndipo ici cikusisimuska misempha yinandi na kupanga kupulika kwakukwezga. Kukwezga uko kukupulikika kukuthemba so umo nkhongono za congo zagaŵikira mu nyengo. Para congo nchifupi comene, ciŵaro ca kupulikira cikuwunjika yayi nkhongono zake zose, ntheura cikupulikika kuŵa cakukhweŵa kuluska congo citali ca nkhongono yakuyana. Ndondomeko iyi yikugwira ntchito mu nyengo ya pafupifupi magaŵa 200 pa 1,000 gha liŵiri. Kujumpha nyengo iyi, kutalikiska congo kukusazgirapo so kukwezga kwake yayi. Kusuzga kwa congo kungakhwaska so kupulika kukwezga. Vyongo vyakusuzga, ivyo vikusisimuska misempha yinandi, kanandi vikupulikika kuŵa vyakukwezga kuluska vyongo vyakupepuka, nanga para ukulu wawo ngwakuyana. === Mtundu wa Congo === Mtundu wa congo ukupulikika nga ni kawiro ka vyongo vyakupambana (mwaciyelezgero, kuwa kwa libwe, kulira kwa cilwero ca kuboolera, congo ca cilwero ca sumu, panji mtundu wa mazgo gha munthu), ndipo ukulongora kumanya kwa congo ico cikucitika pambere munthu wandaghanaghane (mwaciyelezgero, "ici ni cilizgo!"). Kumanya uku kukuzengeka pa mauthenga gha kusintha kwa unandi wa kunjenjemera, congo cambura kukhumbikwa, kusintha-sintha, kuzika uko kukupulikika, na kuthandazgika na nkhongono za vyongo vyakusazgikira mu nyengo yitali. Umo congo cikusinthira mu nyengo ndimo kukupeleka mauthenga ghanandi gha kumanya mtundu wa congo. Nangauli cigaŵa cicoko ca jigha la cilwero ciliconse ca sumu cikuwoneka kuyana, kupambana kwa umo vikusinthira mu nyengo pakati pa kalineti na piyano kukuwoneka mu kukwezga na mu vyongo vyakusazgikira. Vyakuwoneka comene yayi ni vyongo vyakupambana, nga ni kufuta kwa mphepo pa kalineti na kutimba kwa nyundo pa piyano. === Kusazganika kwa Vyongo === Kusazganika kwa vyongo kukukolerana na unandi wa makasupe gha congo na kukolerana kwawo. Mu sumu, ici kanandi cikung'anamula kupambana pakati pa kuyimba congo cimoza na kuyimba vyongo vinandi pamoza, kweni cingakolerana so (mwaciyelezgero) na nyumba ya vyakulya yakuzura ŵanthu, congo ico cingachemeka cisokonezgo. === Malo gha Congo === Malo gha congo ni umo mahara ghakuŵikira congo mu malo, kusazgapo malo gha congo mu nthowa ya pa mzere na ya pacanya, mtunda kufuma ku kasupe wa congo, na vimanyikwiro vya malo gha vyongo. Mu malo umo muli vyongo vinandi, kungacitika kumanya makasupe ghanandi gha congo mwa kugwiliskira ntchito malo gha congo na mtundu wa congo pamoza. == Unandi wa Kunjenjemera == === Congo ca Pacanya === Congo ca pacanya ni majigha gha congo agho ghali na unandi wa kunjenjemera wakujumpha 20,000 pa liŵiri. Congo ca pacanya nchakupambana yayi na congo ico cikupulikika mu vimanyikwiro vyake, kweni ŵanthu ŵangacipulika yayi. Vilwero vya congo ca pacanya vikugwira ntchito pa unandi wa kunjenjemera kufuma 20,000 pa liŵiri mpaka mabiliyoni ghanandi pa liŵiri. Congo ca pacanya ca ucizgi cikugwiliskirika ntchito comene pa kusanga nthenda na kucizga. === Congo ca Pasi === Congo ca pasi ni majigha gha congo agho ghali na unandi wa kunjenjemera wambura kufika 20 pa liŵiri. Nangauli vyongo ivi nvyapasi comene kuti ŵanthu ŵavipulike nga ni kuzika, vikupulikika nga ni kuphulika kumoza kumoza (nga ni congo ca njinga ya moto iyo yikugwira ntchito kweni yikwenda yayi). Vinyama nga ni nyamumba, njovu, na vinyake vingapulika congo ca pasi ndipo vikucigwiliskira ntchito pa kuyowoyerana. Cingagwiliskirika ntchito kusanga kuphulika kwa mapiri gha moto, ndipo cikugwiliskirika ntchito mu mitundu yinyake ya sumu. m27d1px8tjf1x1li1cqot6zmxiewwob 123670 123622 2026-11-04T11:31:31Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha Wikidata (tum labels) 123670 wikitext text/x-wiki '''Congo''' (panji '''Chongo''') ni cakucitika ico kusintha kwa kukanikizga kukwenda mu cinthu ico cingajikoka na kuwelera. Mu [[Kusanda mendero|kusanda mendero]], congo ni jigha la kukanikizga (panji vinthu vinyake vyakukolerana, nga ni kusunthira) ilo likwenda mu cinthu, apo pa umoyo wa thupi na mahara, congo cikung'anamula kupulika. Nangauli vyamoyo vikupulika vyongo mwakupambana, khutu la munthu likupulika vyongo vya unandi wa kunjenjemera wa 20 mpaka 20,000 pa liŵiri. Mu ng'anamulo yikulu, majigha gha congo ni majigha ghose gha kunjenjemera agho ghakwenda mu nthowa ya kwenda kwawo. Viyelezgero vya kuzirwa na kagwiliskiro ka congo ni sumu, nthowa za kuwona mukati mwa thupi pa [[Mankhwala|kasandiro ka ucizgi]], [[Chiyowoyelo|ciyowoyero]] ca pa mlomo, na vigaŵa vya [[Kasandiro|kasandiro]]. == Ng'anamulo == Kuyana na vyakwenelera vya luso ivyo vyaŵikika na ANSI/ASA S1.1‑2013, Vyakwenelera vya Amerika vya Mazgo gha Kasandiro ka Vyongo, congo cikulongosoreka kuŵa: : "(a) Kusintha-sintha kwa kukanikizga, kukhwesa, kusunthira kwa tunthu, luŵiro la tunthu, na vinyake, uko kukwenda mu cinthu cakuŵa na nkhongono za mukati, panji kusazganika kwa kusintha-sintha kwa mtundu uwu. : (b) Kupulika uko kukwiziskika na kusintha-sintha uko kwalongosoreka mu (a)." Ng'anamulo iyi ya vigaŵa viŵiri yikuyowoya kuti congo cingawonekera nga ni kwenda kwa jigha mu cinthu cakujikoka na kuwelera, ndipo ici cikucipangiska kuŵa cakusisimuska, panji nga ni kusisimuka kwa ciŵaro ca kupulikira, ndipo ici cikucipangiska kuŵa kupulika. Nangauli ANSI/ASA S1.1‑2013 yikupeleka ng'anamulo yakwenelera ya congo iyo yikugwiliskirika ntchito mu kasandiro ka vyongo mu United States, ndipo ni umoza mwa mawupu ghacoko ghakulu agho ghalongosora makola ghanoghano ili, malemba gha kusanda mendero na kazengero ka vilwero kanandi ghakulongosora congo nga ni kusokonezgeka kwa kunjenjemera uko kukwenda, ndiko kuti jigha, m'malo mwa kunjenjemera. Malemba agha kanandi ghakulongosora congo nga ni kusokonezgeka kwa vimanyikwiro vya kunjenjemera (nga ni kukanikizga panji kwenda kwa tunthu) uko kukwenda mu cinthu, na kusintha kwa cinthu ico (kukanikizgika na kutambasulika), kuti ghanoghano lipulikikiske makola na kuti kasandiro kaŵe kakupimika makola. == Kasandiro ka Vyongo == Kasandiro ka vyongo ni kasandiro ka vigaŵa vinandi ka majigha gha kunjenjemera, kunjenjemera, congo, congo ca pacanya, na congo ca pasi mu mpweya, mu vyamaji, panji mu vyakukhwima. Musandi uyo wakugwira ntchito mu kasandiro ka vyongo wakuchemeka musandi wa vyongo, apo munthu uyo wali waluso pa kazengero ka vilwero vya vyongo wakuchemeka muzengi wa vyongo. Muzengi wa congo, kweni, wakukhwaskana na kujambula, kusintha, kusazganya, na kupanga so congo. Kagwiliskiro ka kasandiro ka vyongo kakusangika mu vigaŵa vinandi vya wupu wa ŵanthu wa mazuŵa ghano. Vigaŵa vyake vicoko ni vyongo vya mphepo, kupenda vimanyikwiro vya congo, vyongo vya nyumba, vyongo vya vyamoyo, vyongo vya magesi, congo ca malo ghakuzingilizga, vyongo vya sumu, kulaŵilira congo, kasandiro ka mahara pa vyongo, kuyowoya, congo ca pacanya, vyongo vya pasi pa maji, na kunjenjemera. == Kusanda Mendero kwa Congo == Congo cikwenda nga ni jigha la kunjenjemera mu cinthu (mwaciyelezgero, maji, makristalo, mphepo). Majigha gha congo ghakupangika na kasupe wa congo, nga ni cigaŵa ca sipika ico cikunjenjemera. Apo kasupe wa congo wakunjenjemeska cinthu ico camuzunguliya, kusokonezgeka kukwenda kufuma pa kasupe pa luŵiro la congo, ndipo ici cikupanga jigha la congo. Pa mtunda wakuyana kufuma pa kasupe, kukanikizga, luŵiro, na kusunthira kwa tunthu twa cinthu vikusintha mu nyengo. Pa nyengo yimoza, kukanikizga, luŵiro, na kusunthira vikusintha mu malo. Tunthu twa cinthu tukwenda yayi na jigha la congo; m'malo mwake, kusokonezgeka na nkhongono zake za ntchito ndivyo vikwenda mu cinthu. Nangauli ici cikuwonekera pa vyakukhwima, cikucitika so mu vyamaji na mipweya. Cinthu ico cikunyamula congo cikuchemeka cinthu ca kutumizgira. Cingaŵa mtundu uliwose wa vyamvimba, kwali vyakukhwima, vyamaji, mipweya, panji plasima. Kweni congo cingenda yayi mu malo ghambura kanthu, cifukwa palije cinthu cakunyamula kusokonezgeka kwa kunjenjemera. Kwenda kwa congo mu cinthu kukukhwaskika comene na: * Ubale wakusuzga pakati pa kukhwima na kukanikizga kwa cinthu. Ubale uwu, uwo ukukhwaskika so na kufunda, ukusimikizga luŵiro la congo mu cinthu. * Kwenda kwa cinthu ceneco. Usange cinthu cikwenda, kwenda uku kungasazgirapo panji kucepeska luŵiro la jigha la congo kuyana na nthowa iyo cikwendera. Mwaciyelezgero, congo ico cikwenda mu mphepo cizamusazgirapo luŵiro lake na luŵiro la mphepo usange congo na mphepo vikwenda mu nthowa yimoza. Usange vikwenda mu nthowa zakupambana, luŵiro la jigha la congo lizamucepa na luŵiro la mphepo. * Kukhora kwa cinthu kukwenda. Ici cikusimikizga luŵiro ilo congo cikucepera. Pa vinthu vinandi, nga ni mphepo panji maji, kucepa uku nkhucoko comene. Ntchito ya fundo zakusacizga yikulongora kuti majigha gha congo ghakunyamula kuzitika kucoko comene kwa nkhongono yakuguza. Kuzitika uku kukufuma ku vyakusazgikira vya nkhongono za ntchito za jigha, ndipo kukung'anamula kuti majigha gha congo ghakukhwaskika na nkhongono yakuguza na kupanga cigaŵa ca nkhongono yakuguza cicoko comene. Pa vinthu vya nyengo zose, kuzitika uku nkhwakucepeska, ndiko kuti majigha gha congo ghakucita nga kuti ghakunyamula kuzitika kucoko kwakucepeska. Ici nchicoko comene. === Majigha === Majigha gha congo ghakulongora vimanyikwiro nga ni kuwelera, kutumizgika, kupindika, kuthandazgika, kumilika, na kucepa. Para congo cikwenda mu cinthu cambura kuyana, cingapindika (kuthandazgika panji kuwunjikana). Congo cikutumizgika mu vyamaji na mipweya nga ni majigha gha kukanikizga, agho ghakwenda mu nthowa ya kwenda kwawo. Mu vyakukhwima, kweni, congo cingatumizgika nga ni majigha gha kukanikizga na nga ni majigha gha kumphepete. Majigha gha kukanikizga ni majigha gha kusintha-sintha kwa kukanikizga, agho ghakupanga malo gha kukanikizgika na gha kutambasulika, apo majigha gha kumphepete (mu vyakukhwima) ni majigha gha kukhwesa kwa kumphepete ku nthowa ya kwenda. Kupambana na majigha gha kukanikizga, majigha gha kumphepete ghali na cimanyikwiro ca kujikhazgira mu nthowa yimoza. Majigha gha congo ghangawonekera kwizira mu magalasi gha kujiwonera ghakupindika na vinthu ivyo vikupanga congo. Nkhongono za ntchito izo jigha la congo likunyamula zikusintha-sintha pakati pa nkhongono zakusungika za kukanikizgika kwa vyamvimba na nkhongono za kwenda kwa tunthu mu cinthu. Nangauli kutumizgika kwa congo kukusazgapo ndondomeko zinandi za kawiro, cimanyikwiro ico cikupokereka pa malo ghamoza (nga ni pa maikolofoni panji khutu) cingalongosoreka cose nga ni kukanikizga uko kukusintha mu nyengo. Mawonekero agha gha kukanikizga na nyengo ghakulongosora cose congo ciliconse ico capokereka pa malo agho. Majigha gha congo kanandi ghakupepuskika nga ni majigha ghakusalala, agho ghali na vimanyikwiro ivi: * Unandi wa kunjenjemera, panji nyengo ya kunjenjemera kamoza. * Utali wa jigha. * Ukulu wa jigha, kukanikizga kwa congo, panji nkhongono. * Luŵiro la congo. * Nthowa. Nyengo zinyake luŵiro na nthowa vikusazganika pamoza. Kuti congo cipendeke, jigha lakusuzga lingalongoreka nga ni kusazganika kwa majigha ghakusalala gha unandi wa kunjenjemera, ukulu, na malo ghakupambana. === Luŵiro === Luŵiro la congo likuthemba cinthu ico majigha ghakwenda mwake, ndipo ni cimanyikwiro cakwamba ca cinthu ico. Kuyezga kwakwamba kukulu kwa kupima luŵiro la congo kukacitika na Isaac Newton. Wakagomezganga kuti luŵiro la congo mu cinthu cinyake likuyana na muzu wa kukanikizga uko kukucikhwaska kugaŵika na kukhwima kwake. Ici pamanyuma cikasangika kuŵa caunenesko yayi, ndipo musandi wa masamu wa Cifurenci, Laplace, wakanozga malinganizgo mwa kusanga kuti kwenda kwa congo nkhwa kufunda kwakuyana yayi, nga umo Newton wakagomezgera, kweni nkhwambura kusinthana kufunda. Wakasazgamo cinthu cinyake ku malinganizgo, ndipo ghakuchemeka malinganizgo gha Newton–Laplace. Ntheura luŵiro la congo likukolerana na muzu wa kukhora kwa cinthu kugaŵika na kukhwima kwake. Vimanyikwiro ivi na luŵiro la congo vikusintha kuyana na vyakucitika vya malo. Mwaciyelezgero, luŵiro la congo mu mipweya likuthemba kufunda. Mu mphepo ya 20 °C pa mphepete ya nyanja, luŵiro la congo ni pafupifupi mamita 343 pa liŵiri. Luŵiro la congo likukhwaskika so pacoko na ukulu wa congo. Mu maji ghawemi, luŵiro la congo ni pafupifupi mamita 1,482 pa liŵiri. Mu sitilo, luŵiro la congo ni pafupifupi mamita 5,960 pa liŵiri. Congo cikwenda luŵiro comene mu haidirojeni yakukhwima, pafupifupi mamita 36,000 pa liŵiri. === Kukanikizga kwa Congo === Kukanikizga kwa congo ni kupambana, mu cinthu cinyake, pakati pa kukanikizga kwapakati kwa malo na kukanikizga mu jigha la congo. Cifukwa cakuti khutu la munthu lingapulika vyongo vya ukulu wakupambana comene, kukanikizga kwa congo kanandi kukupimika pa mbondolo ya madesibelo. Vipimo vya kukanikizga kwa congo ivyo vikugwiliskirika ntchito kanandi ni 20 μPa mu mphepo na 1 μPa mu maji. Cifukwa cakuti khutu la munthu likupulika unandi wose wa kunjenjemera mwakuyana yayi, kukanikizga kwa congo kanandi kukupimika mwakuyana na umo khutu likupulikira. Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Luso la Magesi (IEC) walongosora nthowa zinandi za kupimira izi. == Kupulika == Mu kasandiro ka umoyo wa thupi na ka mahara, lizgu lakuti congo likung'anamula ivyo munthu wakupulika apo ciŵaro ca kupulikira casisimuskika, kupambana na ng'anamulo ya kusanda mendero iyo yikugwiliskirika ntchito mu kasandiro ka vyongo. Kasandiro ka mahara pa vyongo na kasandiro kakulu ka mahara pa vyakupulika vikusanda umo vyamoyo vikusangira na kung'anamulira vyakusisimuska ivi. Dikishonale ya Webster yikulongora kagwiliskiro aka ka ng'anamulo ziŵiri mwa kulongosora congo nga ni "kupulika" kweniso nga ni "nkhongono za kunjenjemera izo zikwiziska kupulika uku." Kupambana uku kukulongosora cifukwa ico fumbo lakuti "para khuni lawa mu nkholongo ndipo palije munthu kufupi kuti wapulike, kasi likupanga congo?" lingaŵa na mazgoro ghakupambana kuyana na ng'anamulo iyo yikugwiliskirika ntchito. Kupulika congo kwa vyamoyo ivyo vili na viŵaro vya kupulikira kuli na malire gha unandi wa kunjenjemera. Mu ŵanthu, kupulika kukufuma pa 20 mpaka 20,000 pa liŵiri, ndipo malire gha pacanya ghakucepa na vyaka. Pasi pa 20 pa liŵiri, vyongo vingapulikika nga ni kuphulika kumoza kumoza panji kusintha kwa pacoko pacoko. Lizgu lakuti congo nyengo zinyake likung'anamula kunjenjemera kwa mu malire gha kupulika kwa ŵanthu pera, nangauli vyamoyo vinyake vili na malire ghakupambana comene. Mwaciyelezgero, [[Nchebe|nchebe]] zingapulika unandi wa kunjenjemera wakujumpha 20,000 pa liŵiri. Nga ni cimanyikwiro ico cikupulikika na cimoza mwa viŵaro vikulu vya kupulikira, congo cikugwiliskirika ntchito na vyamoyo vinandi pa kusanga ngozi, kwenda, kusaka, na kuyowoyerana. Mphepo ya caro capasi, maji, na pafupifupi cakucitika ciliconse ca kawiro, nga ni moto, [[Vula|vula]], mphepo, majigha gha nyanja, panji kusunkhana kwa pasi, vikupanga vyongo vyapadera. Vyamoyo vinandi, nga ni cule, [[Viyuni|viyuni]], na vinyama vyakonkheska vya mu nyanja na pa mtunda, vyapanga viŵaro vyapadera vya kupangira congo. Mu vyamoyo vinyake, viŵaro ivi vikupanga sumu na kuyowoya. Kweniso, ŵanthu ŵapanga mdawuko na luso la vilwero (nga ni sumu, lamya, na wayilesi) ivyo vikuŵazomerezga kupanga, kujambula, kutumizga, na kuthandazga congo. Mu Cingelezi, congo cambura kukhumbikwa kanandi cikuchemeka ''noise''. Mu kasandiro na kazengero ka vilwero, congo cambura kukhumbikwa ni cigaŵa cambura kukhumbikwa ico cikubisa cimanyikwiro cakukhumbikwa. Kweni mu kupulika congo, kanandi cingagwiliskirika ntchito kumanya uko congo cikufumira, ndipo ni cigaŵa cakuzirwa ca kupulika mtundu wa congo. Malo gha vyongo ni cigaŵa ca malo gha vyongo ico ŵanthu ŵangapulika. Malo gha vyongo ni vyongo vyose (kwali vikupulikika na ŵanthu panji yayi) mu malo ghanyake nga umo vyasinthikira na malo na kupulikiskika na ŵanthu. Mu mbiri, pali nthowa zinkhondi na yimoza zakuyezgeka izo majigha gha congo ghakupendekera: kuzika kwa congo, utali wake, kukwezga kwake, mtundu wake, kusazganika kwake, na malo ghake. Mazgo ghanyake agha ghali na ng'anamulo yakwenelera. === Kuzika kwa Congo === Kuzika kwa congo kukupulikika nga ni umo congo ciliri "capasi" panji "capacanya", ndipo kukulongora kawiro ka kuwerezgawerezga ka kunjenjemera uko kukupanga congo. Pa vyongo vyakupepuka, kuzika kukukolerana na unandi wa kunjenjemera wa kunjenjemera kwakuzerezga comene mu congo. Pa vyongo vyakusuzga, kupulika kuzika kungapambana. Nyengo zinyake ŵanthu ŵakupulika kuzika kwakupambana pa congo cimoza, kuyana na umo ŵakazgowera kupulika vyongo vinyake. Congo ciliconse cikuŵikika pa mzere wa kuzika kufuma pasi mpaka pacanya. === Utali wa Congo === Utali wa congo ukupulikika nga ni umo congo ciliri "citali" panji "cifupi", ndipo ukukolerana na vimanyikwiro vya kwamba na kumalira ivyo misempha yikupanga pa vyongo. Utali wa congo kanandi ukufuma pa nyengo iyo congo capulikika dankha mpaka apo capulikika kuti casintha panji caleka. Nyengo zinyake ici cikukolerana mwakulunjika na utali wa congo ceneco yayi. Mwaciyelezgero, mu malo gha congo cambura kukhumbikwa, vyongo ivyo vikuleka na kwamba so vingapulikika nga kuti vikulutilira, cifukwa vimanyikwiro vya kuleka vikupulikika yayi cifukwa ca congo cambura kukhumbikwa. Ici cingovwira comene pa kupulikiska mauthenga ghakunangika, nga ni vimanyikwiro vya wayilesi, cifukwa uthenga ukupulikika nga kuti ukulutilira. === Kukwezga kwa Congo === Kukwezga kwa congo kukupulikika nga ni umo congo ciliri "cakukwezga" panji "cakukhweŵa", ndipo kukulongora kagwiliro ka ntchito kose ka misempha ya kupulikira uko congo cikwiziska. Kanandi, vyongo vyakukwezga vikusunthira comene cigaŵa ca mukati mwa khutu, ndipo ici cikusisimuska misempha yinandi na kupanga kupulika kwakukwezga. Kukwezga uko kukupulikika kukuthemba so umo nkhongono za congo zagaŵikira mu nyengo. Para congo nchifupi comene, ciŵaro ca kupulikira cikuwunjika yayi nkhongono zake zose, ntheura cikupulikika kuŵa cakukhweŵa kuluska congo citali ca nkhongono yakuyana. Ndondomeko iyi yikugwira ntchito mu nyengo ya pafupifupi magaŵa 200 pa 1,000 gha liŵiri. Kujumpha nyengo iyi, kutalikiska congo kukusazgirapo so kukwezga kwake yayi. Kusuzga kwa congo kungakhwaska so kupulika kukwezga. Vyongo vyakusuzga, ivyo vikusisimuska misempha yinandi, kanandi vikupulikika kuŵa vyakukwezga kuluska vyongo vyakupepuka, nanga para ukulu wawo ngwakuyana. === Mtundu wa Congo === Mtundu wa congo ukupulikika nga ni kawiro ka vyongo vyakupambana (mwaciyelezgero, kuwa kwa libwe, kulira kwa cilwero ca kuboolera, congo ca cilwero ca sumu, panji mtundu wa mazgo gha munthu), ndipo ukulongora kumanya kwa congo ico cikucitika pambere munthu wandaghanaghane (mwaciyelezgero, "ici ni cilizgo!"). Kumanya uku kukuzengeka pa mauthenga gha kusintha kwa unandi wa kunjenjemera, congo cambura kukhumbikwa, kusintha-sintha, kuzika uko kukupulikika, na kuthandazgika na nkhongono za vyongo vyakusazgikira mu nyengo yitali. Umo congo cikusinthira mu nyengo ndimo kukupeleka mauthenga ghanandi gha kumanya mtundu wa congo. Nangauli cigaŵa cicoko ca jigha la cilwero ciliconse ca sumu cikuwoneka kuyana, kupambana kwa umo vikusinthira mu nyengo pakati pa kalineti na piyano kukuwoneka mu kukwezga na mu vyongo vyakusazgikira. Vyakuwoneka comene yayi ni vyongo vyakupambana, nga ni kufuta kwa mphepo pa kalineti na kutimba kwa nyundo pa piyano. === Kusazganika kwa Vyongo === Kusazganika kwa vyongo kukukolerana na unandi wa makasupe gha congo na kukolerana kwawo. Mu sumu, ici kanandi cikung'anamula kupambana pakati pa kuyimba congo cimoza na kuyimba vyongo vinandi pamoza, kweni cingakolerana so (mwaciyelezgero) na nyumba ya vyakulya yakuzura ŵanthu, congo ico cingachemeka cisokonezgo. === Malo gha Congo === Malo gha congo ni umo mahara ghakuŵikira congo mu malo, kusazgapo malo gha congo mu nthowa ya pa mzere na ya pacanya, mtunda kufuma ku kasupe wa congo, na vimanyikwiro vya malo gha vyongo. Mu malo umo muli vyongo vinandi, kungacitika kumanya makasupe ghanandi gha congo mwa kugwiliskira ntchito malo gha congo na mtundu wa congo pamoza. == Unandi wa Kunjenjemera == === Congo ca Pacanya === Congo ca pacanya ni majigha gha congo agho ghali na unandi wa kunjenjemera wakujumpha 20,000 pa liŵiri. Congo ca pacanya nchakupambana yayi na congo ico cikupulikika mu vimanyikwiro vyake, kweni ŵanthu ŵangacipulika yayi. Vilwero vya congo ca pacanya vikugwira ntchito pa unandi wa kunjenjemera kufuma 20,000 pa liŵiri mpaka mabiliyoni ghanandi pa liŵiri. Congo ca pacanya ca ucizgi cikugwiliskirika ntchito comene pa kusanga nthenda na kucizga. === Congo ca Pasi === Congo ca pasi ni majigha gha congo agho ghali na unandi wa kunjenjemera wambura kufika 20 pa liŵiri. Nangauli vyongo ivi nvyapasi comene kuti ŵanthu ŵavipulike nga ni kuzika, vikupulikika nga ni kuphulika kumoza kumoza (nga ni congo ca njinga ya moto iyo yikugwira ntchito kweni yikwenda yayi). Vinyama nga ni nyamumba, zgovu, na vinyake vingapulika congo ca pasi ndipo vikucigwiliskira ntchito pa kuyowoyerana. Cingagwiliskirika ntchito kusanga kuphulika kwa mapiri gha moto, ndipo cikugwiliskirika ntchito mu mitundu yinyake ya sumu. rewwbh37rcxuywnb440gtcime7edjpv 0 6205 123573 112488 2026-11-03T12:12:51Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123573 wikitext text/x-wiki '''Usungunu''' ni kasandiro ka vimanyikwiro na umo vyamvimba vikucitira. Ni kasandiro ka kawiro ka vinthu ako kakusanda vyamvimba: umo vikupangikira, kazengero kake, vimanyikwiro vyake, umo vikucitira, na kusintha uko vikucitika para vikukolerana na vinthu vinyake.<ref name="definition">{{Cite web |title=What is Chemistry? |url=http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003061822/http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm |archive-date=3 October 2018 |access-date=12 June 2011 |publisher=Chemweb.ucc.ie}}</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of CHEMISTRY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chemistry |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807005724/https://www.merriam-webster.com/dictionary/chemistry |archive-date=7 August 2020 |access-date=24 August 2020 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of chemistry {{!}} Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/Chemistry |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305233029/http://dictionary.reference.com/browse/chemistry |archive-date=5 March 2016 |access-date=24 August 2020 |website=www.dictionary.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chemistry Is Everywhere |url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/everywhere.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129190223/https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/everywhere.html |archive-date=29 November 2020 |access-date=1 December 2020 |website=[[American Chemical Society]]}}</ref> Usungunu ukulongosora so kawiro ka malutata gha usungunu mu vyakusazganika vya usungunu. Pa nkhani zake, usungunu uli pakati pa [[Kusanda mendero|kusanda mendero]] na kasandiro ka vyamoyo. Nyengo zinyake ukuchemeka kasandiro ka pakati, cifukwa ukupeleka maziko gha kupulikiska tusandiro twakwamba na twa kagwiliskiro. Mwaciyelezgero, usungunu ukulongosora umo mbuto zikukulira (kasandiro ka mbuto), umo malibwe gha moto ghakupangikira (kasandiro ka caro capasi), umo ozoni wa mu mphepo iyo yikuzunguliya caro capasi ukupangikira na umo vyakunanga malo ghakuzingilizga vikumalira (kasandiro ka malo ghakuzingilizga), vimanyikwiro vya dongo la pa mwezi, umo [[Mankhwala|mankhwala]] ghakugwilira ntchito, na umo ukaboni wa DNA ukuwunjikira pa malo agho mlandu wacitikira. Usungunu waŵako na mazina ghakupambanapambana kufuma kale. Wasintha, ndipo sono uli na vigaŵa vinandi vyapadera, ivyo vikulutilira kusazgikira na kukolerana kuti vipange vigaŵa vinyake vya kasandiro. Kagwiliskiro ka vigaŵa vyakupambanapambana vya usungunu kakugwiliskirika ntchito comene pa vyacuma mu mafakitale gha usungunu. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''chemistry'' likafuma ku kusintha kwa lizgu lakuti ''alchemy'' mu Nyengo ya Kuwuka Kwaciŵiri (Renaissance). ''Alchemy'' likang'anamulanga kacitiro ka kale ako kakasazgangapo vigaŵa vya usungunu, kasandiro ka visulo, kasandiro ka vinjeru, kulongolera vyamunthazi mwa nyenyezi, [[Astronome|kusanda nyenyezi]], vyakubisika vya uzimu, na mankhwala. ''Alchemy'' kanandi yikukolerana na kupenja nthowa ya kusandura mtovu panji visulo vinyake vyapasi kuŵa golide, nangauli ŵakucita ''alchemy'' ŵakakhumbanga so kumanya mafumbo ghanandi gha usungunu wa mazuŵa ghano. == Fundo za Mazuŵa Ghano == Usungunu wa kale ukwamba na kusanda tunthu twakwamba tucokocoko, [[Vimenyu|vimenyu]], mamolekyu, vyamvimba, visulo, makristalo, na vinthu vinyake. Vyamvimba vingasandika para vyakukhwima, vyamaji, vya mpweya, panji plasima, paŵekha panji pamoza. === Vimenyu === Cimenyu ndico cigaŵa cakwamba ca usungunu. Cili na mtima wakukhwima wakuchemeka mtima wa cimenyu, uwo ukuzungulirika na malo agho ghali na mtambo wa malekitironi. Mtima uwu ukupangika na mapurotoni agho ghali na cinyamulo cakusazgira na manyutironi ghambura cinyamulo, apo mtambo wa malekitironi ukupangika na malekitironi agho ghali na cinyamulo cakucepeska agho ghakuzunguliya mtima. === Visungunu === Cisungunu ni cinthu cambura kusazgika ico cikupangika na mtundu umoza wa cimenyu, ndipo cikumanyikwa na unandi wa mapurotoni mu mitima ya vimenyu vyake, uwo ukuchemeka nambala ya cimenyu na kulembeka na cimanyikwiro Z. Wone [[Mndandanda wa visungunu]]. === Vyakusazganika === Cakusazganika ni cinthu ca usungunu cambura kusazgika ico cikupangika na visungunu vyakujumpha cimoza. Vimanyikwiro vya cakusazganika vikuyana pacoko waka na vya visungunu vyake. === Mamolekyu === Molekyu ni cigaŵa cicoko comene cambura kugaŵika ca cinthu ca usungunu cambura kusazgika ico cili na vimanyikwiro vyake vya usungunu, ndiko kuti nkhongono yake ya kukolerana na vinthu vinyake mu nthowa zinyake. Kanandi mamolekyu ni vimenyu ivyo vyakoleranira pamoza na malutata. === Kukolerana kwa Usungunu === Para cinthu ca usungunu casintha cifukwa ca kukolerana na cinthu cinyake panji na nkhongono za ntchito, tikuti kukolerana kwa usungunu kwacitika. Kukwiziska kusinthana kwa nkhongono za ntchito pakati pa vigaŵa vya kukolerana, kweniso na malo ghakuzingilizga. === Asidi na Mabesi === Cinthu kanandi cingagaŵika nga ni asidi panji besi. Pali fundo zakusacizga zinandi izo zikulongosora umo asidi na mabesi vikucitira. Yipepuka comene ni fundo ya Arrhenius, iyo yikuti asidi ni cinthu ico cikupanga ma ayoni gha haidironiyamu para casungunuka mu [[Maji|maji]], ndipo besi ni ico cikupanga ma ayoni gha haidirokisayidi para casungunuka mu maji. == Mbiri == Mbiri ya usungunu yikwamba kale comene mpaka mazuŵa ghano. Kufuma vyaka vinandi pambere Khristu, ŵanthu ŵakagwiliskiranga ntchito luso ilo pamanyuma likaŵa maziko gha vigaŵa vyakupambanapambana vya usungunu. Viyelezgero ni kufumya visulo mu malibwe, kupanga viŵiya vya dongo, kupanga moŵa na vinyo, kufumya vinthu mu mbuto kuti vipange mankhwala na vyakununkhira, kusandura mafuta kuŵa sopo, kupanga galasi, na kusazga visulo nga ni bulonzi. == Kacitiro == Pa kacitiro ka usungunu, usungunu wa maziko ni kusanda fundo zakwamba za usungunu, apo usungunu wa kagwiliskiro ukugwiliskira ntchito umanyi uwu kupanga luso la vilwero na kumazga masuzgo gha pa umoyo. [[Category:Kemistre]] 3lxtq7dky14rxbjdt0cj8378puskmpm 0 6206 123508 22824 2026-11-03T12:10:33Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123508 wikitext text/x-wiki '''Maji''' ni cakusazganika ca usungunu ico cimanyikwiro cake ni H₂O. Ni cinthu ico cikujulika, cambura kunowa, cambura kununkha, ndipo pafupifupi cambura mtundu. Ndigho ghakupanga comene milonga, nyanja, na nyanja zikulu za [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Maji ndigho so ghakupanga vyamoyo vyose ivyo tikumanya, ndipo mu vyamoyo ghakusungunura vinthu vinyake. Maji ngakuzirwa ku umoyo wose uwo tikumanya, nangauli ghakupeleka nkhongono za ntchito za vyakulya yayi. Cifukwa cakuti ghali mu vyamoyo vyose, ghakusintha yayi luŵiro, ghali kulikose pa caro capasi, ndipo ghali na nkhongono yikulu ya kusungunura, maji kanandi ghakuchemeka "cakusungunulira ca caro cose". Cifukwa cakuti kufunda na kukanikizga kwa pa caro capasi kuli pafupi na umo maji ghangaŵira mu mitundu yitatu pa nyengo yimoza, maji ghali pa caro capasi nga ni cakukhwima, camaji, na mpweya. Ghakupanga vula na tumaji tucoko twa mu mphepo. Maŵingu ghakupangika na tumaji tucoko na ayisi, uko ndiko maji ghakukhwima. Para ayisi wagaŵika ucokoucoko, wangawa nga ni sinowu. Maji gha mpweya ni mvuchi. Maji ghakuphimba pafupifupi magaŵa 71 pa 100 gha caro capasi, ndipo nyanja zikulu ndizo zili na maji ghanandi comene (pafupifupi magaŵa 96.5 pa 100). Maji ghacoko ghali pasi pa dongo (1.7), mu ayisi wa ku Antarctica na Greenland (1.7), na mu mphepo nga ni mvuchi, maŵingu, na vula (0.001). Maji ghakwenda nyengo zose mu kazungulizgo ka maji: kufumbuka, kufuma mu mabani gha mbuto, kusanduka maji, kuwa nga ni vula, na kuthika, ndipo kanandi ghakufika ku nyanja. Maji ghakugwira ntchito yikulu mu vyacuma vya caro cose capasi. Pafupifupi magaŵa 70 pa 100 gha maji ghawemi agho ŵanthu ŵakugwiliskira ntchito ghakuya ku ulimi. Kuloŵa somba mu maji gha mcere na ghawemi kwaŵa, ndipo kucali, nthowa yikulu ya vyakulya mu vigaŵa vinandi vya caro capasi. Malonda ghanandi gha kutali ghakunyamulika na ngalawa pa nyanja, milonga, na ngalande. Maji ghanandi, ayisi, na mvuchi vikugwiliskirika ntchito pa kuziziska na kufundiska mu mafakitale na mu nyumba. Maji ni cakusungunulira ciwemi ca vinthu vinandi, ntheura ghakugwiliskirika ntchito comene mu mafakitale, pa kuphika, na pa kusuka. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''water'' likufuma ku Cingelezi ca kale ''wæter''. == Vimanyikwiro == Maji (H₂O) ni cakusazganika ca usungunu. Para kufunda nkhwapakati, ni cinthu camaji cambura kunowa na cambura kununkha, pafupifupi cambura mtundu kweni na ubuluu pacoko. Ndico cakusazganika ico casandika comene, ndipo nyengo zinyake cikuchemeka "cakusungunulira ca caro cose" cifukwa cikusungunura vinthu vinandi kuluska camaji cinyake ciliconse. == Pa Caro Capasi == Kasandiro ka maji ni kusanda kwenda, kugaŵika, na uwemi wa maji pa caro cose capasi. Kasandiro ka maji gha pasi pa dongo, ka ayisi, ka maji gha mukati mwa caro, na ka nyanja zikulu ni vigaŵa vyake. == Vyakufumapo pa Umoyo == Pa kasandiro ka vyamoyo, maji ghali na vimanyikwiro vinandi vyakuzirwa pa kukura kwa umoyo. Umoyo wose uwo tikumanya ukuthemba maji. == Vyakufumapo pa Ŵanthu == Mu mbiri, ŵanthu ŵakakura comene kufupi na milonga na nthowa zikulu za maji. Mesopotamiya, ilo ni limoza mwa malo agho ŵanthu ŵakambira kukhala mwandondomeko, likaŵa pakati pa milonga yikulu ya Tigirisi na Yufurate; ŴaEguputo ŵa kale ŵakathembanga comene Nayelo. Roma nayo yikazengeka m'mphepete mwa mlonga wa Tiber mu Italiya. == Kugaŵika mu Kawiro == Maji ghanandi mu caro cose ca mlengalenga ghakupangika pa nyengo iyo nyenyezi zikupangika. == Dango, Ndyali, na Masuzgo == Ndyali ya maji ni ndyali iyo yikukhwaskika na maji na vyuma vya maji. Maji, comene maji ghawemi, ni cuma cakuzirwa pa caro cose capasi, ndipo ni cifukwa cikulu ca mphindano zinandi za ndyali. == Mu Mdawuko == Maji ghakuwoneka nga ni cakutozga mu visopa vinandi. Visopa ivyo vili na kusuka kwa cisopa ni Cikhristu, Cihindu, Cisilamu, Ciyuda, na vinyake. Kubizgika kwa munthu mu maji ni sakaramente yikulu ya Cikhristu (iyo yikuchemeka ubatizo). [[Category:Usungunu]] 7qj7uzi3vwaxghiaci4o2hp3o5t38nt 0 6209 123523 111803 2026-11-03T12:11:10Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123523 wikitext text/x-wiki [[File:Anterior view of human female and male, with labels.svg|thumb|Munthu]] '''Ŵanthu''' (cimoza: '''munthu'''; mu Cilatini ''Homo sapiens'', "munthu wakughanaghana" panji "munthu wavinjeru") ni mtundu wa vinyama wakuthandazgika comene ivyo vikwenda na malundi ghaŵiri, vili na sisi licoko pa thupi, na wongo ukulu wakusuzga uwo ukuŵazomerezga kupanga [[Luso la vilwero|luso la vilwero]], midawuko, na [[Chiyowoyelo|viyowoyero]]. Ŵanthu ŵakukhala comene pamoza, ndipo ŵakukhala mu mawupu ghakusuzga gha magulu ghanandi agho ghakugwilira ntchito pamoza na kususkana, kufuma ku mabanja na ŵabali mpaka ku vyaro. Kukolerana kwa ŵanthu kwapanga vyakuzirwa, mikhaliro yakwenelera, na midawuko yinandi. Khumbo la ŵanthu la kumanya na kukhwaska malo ghakuzingilizga likapangiska luso, [[Kasandiro|kasandiro]], kasandiro ka vinjeru, visopa, majandulo, na umanyi unyake. Ŵanthu ŵali na wongo ukulu, ndipo ŵali na vinjeru: ŵakukumbuka vyakucitika, ŵakujimanya ŵekha, na kumanya kuti ŵanyawo nawo ŵali na maghanoghano. Mahara gha munthu ghangajighanaghanira ghekha, kuŵa na maghanoghano ghakubisika, kughanaghanira vinthu vyambura kuŵapo, na kusankha. Ivi vyaŵazomerezga kuluta panthazi comene mu luso la vilwero kwizira mu vinjeru na kupeleka umanyi ku mbumba zakulondezgapo. Ŵanthu ŵakurya vyakumera na vinyama. Pa caro capasi pali ŵanthu ŵakujumpha biliyoni 8. [[Category:Vinyama]] 6lm7to0ogerb30t9tdqgpru71pvoap7 0 6210 123510 23052 2026-11-03T12:10:39Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123510 wikitext text/x-wiki '''Kasandiro ka ucizgi''' ni kasandiro na kacitiro ka kupwelelera ŵalwari: kusanga ulwari, kulongolera umo ulwari ungalutilira, kuvikilira, kucizga, na kupepuska vyakupweteka vya vilonda panji nthenda, kweniso kukhozga uchanda wa moyo. Mankhwala ghakusazgapo nthowa zinandi za [[Uchanda|kupwelelera uchanda wa moyo]] izo zikakura kuti zisungilire na kuwezgera uchanda wa moyo mwa kuvikilira na kucizga ulwari na kuzuzga kwa tuzirombo. Mankhwala gha mazuŵa ghano ghakugwiliskira ntchito tusandiro twa vyamoyo na mankhwala, kusanda, kasandiro ka vyakuhara mu thupi, na luso la vilwero la mankhwala kuti ghasange, ghacizge, na kuvikilira vilonda na nthenda, kanandi kwizira mu mankhwala ghakupangika na ŵapanga mankhwala panji opaleshoni, kweniso kwizira mu nthowa zinyake nga ni kucizga mahara na mazgo, vilwero vya mankhwala, na nkhongono za ungweru wakuzirwa. Mankhwala ghakucitika kufuma mu nyengo yambura mbiri yakulembeka, ndipo mu nyengo yinandi iyi ghakaŵa luso (cigaŵa ca kupanga na kuŵa na luso), ndipo kanandi ghakakoleranga na vigomezgo vya visopa na vya kasandiro ka vinjeru vya mdawuko wa malo agho. Mwaciyelezgero, ng'anga yikagwiliskiranga ntchito makhwala gha mitengo na kuromba kuti munthu wacire, panji musandi wa vinjeru na dokotala wa kale wakafumyanga ndopa kuyana na fundo zakusacizga za vinthu vinayi vya mu thupi. Mu vyaka vya kumanyuma ivi, kufuma apo kasandiro ka mazuŵa ghano kakambira, mankhwala ghanandi ghaŵa kusazganika kwa luso na kasandiro. Mwaciyelezgero, nangauli kusona cilonda ni luso ilo likusambirika mwa kucita, kasandiro kakupeleka umanyi wa ivyo vikucitika pa tumaselo na pa mamolekyu mu vigaŵa vya thupi ivyo vikusonika. Nthowa za mankhwala za pambere pa kasandiro, izo sono zikumanyikwa nga ni mankhwala gha mdawuko, zicali kugwiliskirika ntchito comene apo mankhwala gha kasandiro ghalije, ndipo zikuchemeka mankhwala ghanyake. Kucizga kwanyake kuwaro kwa mankhwala gha kasandiro uko kuli na masuzgo gha nkhalo yiwemi, civikiliro, na kugwira ntchito kukuchemeka ucizgi wautesi. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''medicine'' likufuma ku Cilatini ''medicus'', kung'anamula "dokotala". == Kacitiro ka Ucizgi == Kufikira kwa mankhwala na kacitiro ka ucizgi vikupambana pa caro cose capasi cifukwa ca kupambana kwa mdawuko na luso la vilwero mu vigaŵa vyakupambana. Mankhwala gha kasandiro gha mazuŵa ghano ngakukura comene na ghakusangika comene mu vyaro vya Kumadazi, apo mu vigaŵa vinyake ivyo vili na vyuma vicoko, kusazgapo vigaŵa vya Afrika, virwa vya Pacific, Asiya ya Kumwera-Kuvuma, na Amerika ya Kumwera, ŵanthu kanandi ŵakuthemba comene mankhwala gha mdawuko. == Mawupu == Mankhwala gha mazuŵa ghano kanandi ghakucitika mu ndondomeko za kupwelelera umoyo. Ndondomeko za dango, za kupeleka vipaso, na za ndalama zikuŵikika na maulongozgi gha caro cimoza cimoza, nyengo zinyake na wovwiri wa mawupu gha pakati pa vyaro, nga ni mipingo. == Vigaŵa == Pakugwilira ntchito pamoza nga ni gulu la tusandiro tunandi, ŵantchito ŵanandi ŵa umoyo, kusazgapo ŵadokotala, ŵakupeleka uteŵeti wa kupwelelera umoyo wa mazuŵa ghano. Viyelezgero ni ŵanesi, ŵantchito ŵa ngozi zamwamphu, ŵasandi ŵa malo gha kupimira, ŵapanga mankhwala, ŵakucizga thupi na kuzgora, ŵakupima vithuzi vya mukati mwa thupi, ŵakulongozga pa vyakulya, na ŵakupanga opaleshoni. == Masambiro na Malango == Masambiro gha mankhwala ghakupambana pa caro cose capasi. Kanandi ghakwamba na masambiro gha pa kwamasambiro gha ucizgi gha pa kwamasambiro ghakulu, kulondezgana na nyengo ya kucita ntchito ya mankhwala ŵakuŵalaŵilira. == Nkhalo Yiwemi ya Mankhwala == Nkhalo yiwemi ya mankhwala ni fundo za nkhalo yiwemi izo zikugwiliskirika ntchito pa kacitiro ka mankhwala. Nga ni kasandiro, nkhalo yiwemi ya mankhwala yikusazgapo kagwiliskiro kake pa malo gha ucizgi, kweniso mbiri yake, kasandiro ka vinjeru, kasandiro ka ciuta, na kasandiro ka wupu wa ŵanthu. == Mbiri == Mankhwala gha nyengo yambura mbiri yakulembeka ghakagwiliskiranga ntchito mitengo, vigaŵa vya vinyama, na malibwe. Kanandi vinthu ivi vikagwiliskirikanga ntchito pa visopa nga ni vinthu vya ufwiti na ŵasofi, ŵakuchemerera mizimu, panji ŵang'anga. == Uwemi, Kugwira Ntchito, na Kufikirika == Mankhwala ghakuzengeka pa ukaboni, kuvikilira mphuvi za ucizgi, na kuleka kupeleka ucizgi wambura kukhumbikwa ni vinthu vyakwamba mu ndondomeko za mankhwala za mazuŵa ghano. == Ucizgi wa Kutali == Ucizgi wa kutali ni kupeleka uteŵeti wa kuvikilira, kukhozga, na kucizga umoyo kwizira mu luso la kuyowoyerana kwa kutali, kusazgapo kusanga ulwari na kulaŵilira ŵalwari ŵakuŵa kutali. 5jx2aljksztfd4fna50laua738ygovd 123511 123510 2026-11-03T12:10:41Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Mankhwala]] to [[Kasandiro ka ucizgi]]: Zina lakuzomerezgeka 123510 wikitext text/x-wiki '''Kasandiro ka ucizgi''' ni kasandiro na kacitiro ka kupwelelera ŵalwari: kusanga ulwari, kulongolera umo ulwari ungalutilira, kuvikilira, kucizga, na kupepuska vyakupweteka vya vilonda panji nthenda, kweniso kukhozga uchanda wa moyo. Mankhwala ghakusazgapo nthowa zinandi za [[Uchanda|kupwelelera uchanda wa moyo]] izo zikakura kuti zisungilire na kuwezgera uchanda wa moyo mwa kuvikilira na kucizga ulwari na kuzuzga kwa tuzirombo. Mankhwala gha mazuŵa ghano ghakugwiliskira ntchito tusandiro twa vyamoyo na mankhwala, kusanda, kasandiro ka vyakuhara mu thupi, na luso la vilwero la mankhwala kuti ghasange, ghacizge, na kuvikilira vilonda na nthenda, kanandi kwizira mu mankhwala ghakupangika na ŵapanga mankhwala panji opaleshoni, kweniso kwizira mu nthowa zinyake nga ni kucizga mahara na mazgo, vilwero vya mankhwala, na nkhongono za ungweru wakuzirwa. Mankhwala ghakucitika kufuma mu nyengo yambura mbiri yakulembeka, ndipo mu nyengo yinandi iyi ghakaŵa luso (cigaŵa ca kupanga na kuŵa na luso), ndipo kanandi ghakakoleranga na vigomezgo vya visopa na vya kasandiro ka vinjeru vya mdawuko wa malo agho. Mwaciyelezgero, ng'anga yikagwiliskiranga ntchito makhwala gha mitengo na kuromba kuti munthu wacire, panji musandi wa vinjeru na dokotala wa kale wakafumyanga ndopa kuyana na fundo zakusacizga za vinthu vinayi vya mu thupi. Mu vyaka vya kumanyuma ivi, kufuma apo kasandiro ka mazuŵa ghano kakambira, mankhwala ghanandi ghaŵa kusazganika kwa luso na kasandiro. Mwaciyelezgero, nangauli kusona cilonda ni luso ilo likusambirika mwa kucita, kasandiro kakupeleka umanyi wa ivyo vikucitika pa tumaselo na pa mamolekyu mu vigaŵa vya thupi ivyo vikusonika. Nthowa za mankhwala za pambere pa kasandiro, izo sono zikumanyikwa nga ni mankhwala gha mdawuko, zicali kugwiliskirika ntchito comene apo mankhwala gha kasandiro ghalije, ndipo zikuchemeka mankhwala ghanyake. Kucizga kwanyake kuwaro kwa mankhwala gha kasandiro uko kuli na masuzgo gha nkhalo yiwemi, civikiliro, na kugwira ntchito kukuchemeka ucizgi wautesi. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''medicine'' likufuma ku Cilatini ''medicus'', kung'anamula "dokotala". == Kacitiro ka Ucizgi == Kufikira kwa mankhwala na kacitiro ka ucizgi vikupambana pa caro cose capasi cifukwa ca kupambana kwa mdawuko na luso la vilwero mu vigaŵa vyakupambana. Mankhwala gha kasandiro gha mazuŵa ghano ngakukura comene na ghakusangika comene mu vyaro vya Kumadazi, apo mu vigaŵa vinyake ivyo vili na vyuma vicoko, kusazgapo vigaŵa vya Afrika, virwa vya Pacific, Asiya ya Kumwera-Kuvuma, na Amerika ya Kumwera, ŵanthu kanandi ŵakuthemba comene mankhwala gha mdawuko. == Mawupu == Mankhwala gha mazuŵa ghano kanandi ghakucitika mu ndondomeko za kupwelelera umoyo. Ndondomeko za dango, za kupeleka vipaso, na za ndalama zikuŵikika na maulongozgi gha caro cimoza cimoza, nyengo zinyake na wovwiri wa mawupu gha pakati pa vyaro, nga ni mipingo. == Vigaŵa == Pakugwilira ntchito pamoza nga ni gulu la tusandiro tunandi, ŵantchito ŵanandi ŵa umoyo, kusazgapo ŵadokotala, ŵakupeleka uteŵeti wa kupwelelera umoyo wa mazuŵa ghano. Viyelezgero ni ŵanesi, ŵantchito ŵa ngozi zamwamphu, ŵasandi ŵa malo gha kupimira, ŵapanga mankhwala, ŵakucizga thupi na kuzgora, ŵakupima vithuzi vya mukati mwa thupi, ŵakulongozga pa vyakulya, na ŵakupanga opaleshoni. == Masambiro na Malango == Masambiro gha mankhwala ghakupambana pa caro cose capasi. Kanandi ghakwamba na masambiro gha pa kwamasambiro gha ucizgi gha pa kwamasambiro ghakulu, kulondezgana na nyengo ya kucita ntchito ya mankhwala ŵakuŵalaŵilira. == Nkhalo Yiwemi ya Mankhwala == Nkhalo yiwemi ya mankhwala ni fundo za nkhalo yiwemi izo zikugwiliskirika ntchito pa kacitiro ka mankhwala. Nga ni kasandiro, nkhalo yiwemi ya mankhwala yikusazgapo kagwiliskiro kake pa malo gha ucizgi, kweniso mbiri yake, kasandiro ka vinjeru, kasandiro ka ciuta, na kasandiro ka wupu wa ŵanthu. == Mbiri == Mankhwala gha nyengo yambura mbiri yakulembeka ghakagwiliskiranga ntchito mitengo, vigaŵa vya vinyama, na malibwe. Kanandi vinthu ivi vikagwiliskirikanga ntchito pa visopa nga ni vinthu vya ufwiti na ŵasofi, ŵakuchemerera mizimu, panji ŵang'anga. == Uwemi, Kugwira Ntchito, na Kufikirika == Mankhwala ghakuzengeka pa ukaboni, kuvikilira mphuvi za ucizgi, na kuleka kupeleka ucizgi wambura kukhumbikwa ni vinthu vyakwamba mu ndondomeko za mankhwala za mazuŵa ghano. == Ucizgi wa Kutali == Ucizgi wa kutali ni kupeleka uteŵeti wa kuvikilira, kukhozga, na kucizga umoyo kwizira mu luso la kuyowoyerana kwa kutali, kusazgapo kusanga ulwari na kulaŵilira ŵalwari ŵakuŵa kutali. 5jx2aljksztfd4fna50laua738ygovd 0 6213 123455 115602 2026-11-03T12:08:21Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123455 wikitext text/x-wiki [[file:Meteosat-12-fci-march-equinox-2025-noon.jpg|thumb|Caro capasi (na [[Afilika]])]] [[file:earth symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|🜨]] '''Tera''' panji '''Caro capasi''' (cimanyikwiro: [[file:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]) ni [[Chibwe|cibwe]] ca citatu kufuma pa [[Zuŵa|zuŵa]], ndipo ndico cinthu cekha ca kuthambo ico cikumanyikwa kuŵa na umoyo. Ici cikucitika cifukwa Tera ni cibwe ca nyanja zikulu, ndipo ndico cekha mu [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]] ico cili na maji ghamaji pa cigaŵa cake ca kuwaro. Pafupifupi maji ghose gha pa Tera ghali mu nyanja yake yikulu, iyo yikuphimba magaŵa 70.8 pa 100 gha cigaŵa ca kuwaro ca Tera. Magaŵa 29.2 pa 100 ghakusyalako ni mtunda wakomira, ndipo ghanandi ghali mu vigaŵa vikulu vya mtunda. Mtunda unandi wa Tera uli na unyowe pacoko na kuphimbika na vyakumera, apo ayisi ukulu wa ku vigaŵa vya kumpoto comene na kumwera comene ukusunga maji ghanandi kuluska maji gha pasi pa dongo, nyanja, milonga, na maji gha mu mphepo pamoza. Tera yili na mphepo iyo yikuyizunguliya, iyo yikusunga umo vinthu viliri pa cigaŵa cake ca kuwaro, ndipo yikuyivikilira ku malibwe ghanandi gha mlengalenga na ku ungweru wa pacanya pa uswesi. Mphepo iyi yikupangika comene na naitirojeni na okisijeni. Mvuchi ya maji yili comene mu mphepo iyi, ndipo yikupanga maŵingu agho ghakuphimba cigaŵa cikulu ca cibwe. Mvuchi ya maji, pamoza na mvuci ukali unyake nga ni kaboni dayokisayidi (CO₂), vikusunga nkhongono ya ungweru wa zuŵa, ndipo ici cikusunga kufunda kwapakati kwa pa cigaŵa ca kuwaro kwa 14.76 °C, apo maji ghakuŵa ghamaji. Tera yili na mawonekero gha mpira, ndipo kuzunguliya kwake nkhwa makilomita pafupifupi 40,000. Ndico cibwe cakukhwima comene mu Kanozgero ka Zuŵa. Pa vibwe vinayi vya malibwe, ndico cikulu comene. Tera yili pa mtunda wa maminiti pafupifupi ghankhondi na ghatatu gha ungweru kufuma pa zuŵa, ndipo yikulizunguliya kamoza mu caka cimoza (mazuŵa pafupifupi 365.25). Tera yikujizunguliya pa yekha mu mazuŵa pafupifupi ghamoza (pafupifupi maora 23 na maminiti 56). Cifukwa cakuti ndodo iyo yikujizunguliyapo njakupendama, pakuŵa nyengo za caka. Tera yili na mwezi umoza. Tera, nga ni vinthu vinyake vinandi mu Kanozgero ka Zuŵa, yikapangika pafupifupi vyaka biliyoni 4.5 ivyo vyajumpha kufuma ku mpweya na cuvu. Nyanja yikulu na umoyo vikapangika mu vyaka biliyoni yakwamba ya mbiri ya Tera. Ŵanthu ŵakawoneka vyaka 300,000 ivyo vyajumpha mu [[Afilika]], ndipo ŵathandazgika ku vigaŵa vyose vya mtunda pa Tera. Ŵanthu ŵakuthemba vyamoyo na vyuma vya kawiro vya Tera kuti ŵakhale ŵamoyo, kweni ŵakunanga comene malo ghakuzingilizga gha cibwe. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''Earth'' likafuma ku lizgu la Cingelezi ca kale ''eorðe''. == Mbiri ya Kawiro == Vinthu vya kale comene ivyo vyasangika mu Kanozgero ka Zuŵa ni vya vyaka biliyoni 4.5682 ivyo vyajumpha. Pofika vyaka biliyoni 4.54 ivyo vyajumpha, Tera yakwamba yikaŵa kuti yapangika. == Ivyo Yikupangika Navyo == Tera ni cibwe ca malibwe na cibwe ca nyanja, cekha mu Kanozgero ka Zuŵa ico cili na maji ghamaji pa cigaŵa cake ca kuwaro. Pa vinthu vyose vya malibwe vya Kanozgero ka Zuŵa, ndico cakuzitika comene, kakhumi na kankhondi na katatu (81) kuluska mwezi wa Tera. == Nkhongono Yakuguza na Umagineti == Cigaŵa cikulu ca nkhongono ya magineti ca Tera cikupangika mu mtima wake, ndipo cikufuma mu mtima kuya ku cigaŵa ca kuwaro ca Tera. == Mwezi == Mwezi ni cinthu cikulu ca malibwe ico cikuzunguliya Tera, ndipo ukulu wake ni pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinayi ca ukulu wa Tera. == Kuzunguliya == Tera yikujizunguliya pa yekha kamoza mu masekondi pafupifupi 86,400, ndiko kuti zuŵa limoza. == Mphepo na Nyengo == Mphepo ya Tera yilije mphaka yakuwoneka, kweni yikuŵa yicoko pacoko pacoko mpaka yikumalira mu mlengalenga. Magaŵa ghatatu pa ghanayi gha kuzitika kwa mphepo iyi ghali mu makilomita 11 ghakwamba kufuma pasi. == Maji gha Tera == Maji gha Tera ni maji ghose gha pa Tera na umo ghagaŵikira. Ghanandi ghali mu nyanja yikulu ya caro cose. == Umoyo == Tera ndiyo malo ghekha agho ghakumanyikwa kuŵa na umoyo. Umoyo pa Tera ukamba mu maji pafupifupi vyaka biliyoni 4 ivyo vyajumpha. == Ŵanthu pa Tera == Ŵanthu, awo ŵakafuma ku Afilika ya Kumafumiro gha Zuŵa vyaka 300,000 ivyo vyajumpha, ŵakwenda pa Tera yose, ndipo kufuma apo ulimi ukambira, ŵakukhala comene pa mtunda wa Tera. == Mu Mdawuko == Midawuko ya ŵanthu yili na maghanoghano ghanandi pa cibwe ici. Nyengo zinyake Tera yikuwonekera nga ni ciuta. [[category:Chibwe]] b929dc0u8tro5fk9pr9jz0j0kztcsb0 123598 123455 2026-11-03T14:05:31Z Anthonymunthali44 5642 maŵiri (seconds), ulalo (bridge) 123598 wikitext text/x-wiki [[file:Meteosat-12-fci-march-equinox-2025-noon.jpg|thumb|Caro capasi (na [[Afilika]])]] [[file:earth symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|🜨]] '''Tera''' panji '''Caro capasi''' (cimanyikwiro: [[file:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]) ni [[Chibwe|cibwe]] ca citatu kufuma pa [[Zuŵa|zuŵa]], ndipo ndico cinthu cekha ca kuthambo ico cikumanyikwa kuŵa na umoyo. Ici cikucitika cifukwa Tera ni cibwe ca nyanja zikulu, ndipo ndico cekha mu [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]] ico cili na maji ghamaji pa cigaŵa cake ca kuwaro. Pafupifupi maji ghose gha pa Tera ghali mu nyanja yake yikulu, iyo yikuphimba magaŵa 70.8 pa 100 gha cigaŵa ca kuwaro ca Tera. Magaŵa 29.2 pa 100 ghakusyalako ni mtunda wakomira, ndipo ghanandi ghali mu vigaŵa vikulu vya mtunda. Mtunda unandi wa Tera uli na unyowe pacoko na kuphimbika na vyakumera, apo ayisi ukulu wa ku vigaŵa vya kumpoto comene na kumwera comene ukusunga maji ghanandi kuluska maji gha pasi pa dongo, nyanja, milonga, na maji gha mu mphepo pamoza. Tera yili na mphepo iyo yikuyizunguliya, iyo yikusunga umo vinthu viliri pa cigaŵa cake ca kuwaro, ndipo yikuyivikilira ku malibwe ghanandi gha mlengalenga na ku ungweru wa pacanya pa uswesi. Mphepo iyi yikupangika comene na naitirojeni na okisijeni. Mvuchi ya maji yili comene mu mphepo iyi, ndipo yikupanga maŵingu agho ghakuphimba cigaŵa cikulu ca cibwe. Mvuchi ya maji, pamoza na mvuci ukali unyake nga ni kaboni dayokisayidi (CO₂), vikusunga nkhongono ya ungweru wa zuŵa, ndipo ici cikusunga kufunda kwapakati kwa pa cigaŵa ca kuwaro kwa 14.76 °C, apo maji ghakuŵa ghamaji. Tera yili na mawonekero gha mpira, ndipo kuzunguliya kwake nkhwa makilomita pafupifupi 40,000. Ndico cibwe cakukhwima comene mu Kanozgero ka Zuŵa. Pa vibwe vinayi vya malibwe, ndico cikulu comene. Tera yili pa mtunda wa maminiti pafupifupi ghankhondi na ghatatu gha ungweru kufuma pa zuŵa, ndipo yikulizunguliya kamoza mu caka cimoza (mazuŵa pafupifupi 365.25). Tera yikujizunguliya pa yekha mu mazuŵa pafupifupi ghamoza (pafupifupi maora 23 na maminiti 56). Cifukwa cakuti ndodo iyo yikujizunguliyapo njakupendama, pakuŵa nyengo za caka. Tera yili na mwezi umoza. Tera, nga ni vinthu vinyake vinandi mu Kanozgero ka Zuŵa, yikapangika pafupifupi vyaka biliyoni 4.5 ivyo vyajumpha kufuma ku mpweya na cuvu. Nyanja yikulu na umoyo vikapangika mu vyaka biliyoni yakwamba ya mbiri ya Tera. Ŵanthu ŵakawoneka vyaka 300,000 ivyo vyajumpha mu [[Afilika]], ndipo ŵathandazgika ku vigaŵa vyose vya mtunda pa Tera. Ŵanthu ŵakuthemba vyamoyo na vyuma vya kawiro vya Tera kuti ŵakhale ŵamoyo, kweni ŵakunanga comene malo ghakuzingilizga gha cibwe. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''Earth'' likafuma ku lizgu la Cingelezi ca kale ''eorðe''. == Mbiri ya Kawiro == Vinthu vya kale comene ivyo vyasangika mu Kanozgero ka Zuŵa ni vya vyaka biliyoni 4.5682 ivyo vyajumpha. Pofika vyaka biliyoni 4.54 ivyo vyajumpha, Tera yakwamba yikaŵa kuti yapangika. == Ivyo Yikupangika Navyo == Tera ni cibwe ca malibwe na cibwe ca nyanja, cekha mu Kanozgero ka Zuŵa ico cili na maji ghamaji pa cigaŵa cake ca kuwaro. Pa vinthu vyose vya malibwe vya Kanozgero ka Zuŵa, ndico cakuzitika comene, kakhumi na kankhondi na katatu (81) kuluska mwezi wa Tera. == Nkhongono Yakuguza na Umagineti == Cigaŵa cikulu ca nkhongono ya magineti ca Tera cikupangika mu mtima wake, ndipo cikufuma mu mtima kuya ku cigaŵa ca kuwaro ca Tera. == Mwezi == Mwezi ni cinthu cikulu ca malibwe ico cikuzunguliya Tera, ndipo ukulu wake ni pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinayi ca ukulu wa Tera. == Kuzunguliya == Tera yikujizunguliya pa yekha kamoza mu maŵiri pafupifupi 86,400, ndiko kuti zuŵa limoza. == Mphepo na Nyengo == Mphepo ya Tera yilije mphaka yakuwoneka, kweni yikuŵa yicoko pacoko pacoko mpaka yikumalira mu mlengalenga. Magaŵa ghatatu pa ghanayi gha kuzitika kwa mphepo iyi ghali mu makilomita 11 ghakwamba kufuma pasi. == Maji gha Tera == Maji gha Tera ni maji ghose gha pa Tera na umo ghagaŵikira. Ghanandi ghali mu nyanja yikulu ya caro cose. == Umoyo == Tera ndiyo malo ghekha agho ghakumanyikwa kuŵa na umoyo. Umoyo pa Tera ukamba mu maji pafupifupi vyaka biliyoni 4 ivyo vyajumpha. == Ŵanthu pa Tera == Ŵanthu, awo ŵakafuma ku Afilika ya Kumafumiro gha Zuŵa vyaka 300,000 ivyo vyajumpha, ŵakwenda pa Tera yose, ndipo kufuma apo ulimi ukambira, ŵakukhala comene pa mtunda wa Tera. == Mu Mdawuko == Midawuko ya ŵanthu yili na maghanoghano ghanandi pa cibwe ici. Nyengo zinyake Tera yikuwonekera nga ni ciuta. [[category:Chibwe]] kzb52brfaodtqo82htglxyrhw1g3sy3 0 6217 123451 21767 2026-11-03T12:08:09Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123451 wikitext text/x-wiki '''Astronome''' (panji '''kusanda nyenyezi''') ni kasandiro ka kawiro ako kakusanda vinthu vya kumwamba na vyakucitika mu caro cose ca mlengalenga. Kakugwiliskira ntchito masamu, [[Kusanda mendero|kusanda mendero]], na [[Usungunu|usungunu]] kulongosora kwambilira kwa vinthu ivi na umo vikukulira. Vinthu ivyo kakusanda ni [[Chibwe|mapulaneti]], myezi, nyenyezi, mitambo ya nyenyezi, [[Mlambagombe|milambagombe]], malibwe gha mlengalenga, na nyenyezi za mcira. Vyakucitika ivyo kakusanda ni kuphulika kwa nyenyezi zikulu, na kumweka kwa nkhongono kwakufuma kutali comene. Kusazgirapo, astronome yikusanda cinthu ciliconse ico cikufuma kuwaro kwa mphepo iyo yikuzunguliya [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Kasandiro ka caro cose ca mlengalenga ni cigaŵa ca astronome ico cikusanda caro cose ca mlengalenga pamoza. Astronome ni umoza mwa tusandiro twa kawiro twa kale comene. Ŵanthu ŵa mazuŵa gha kale agho mbiri yawo yikalembeka ŵakalaŵiskanga kuthambo usiku mwandondomeko. Mwa iwo muli ŴaEguputo, ŴaBabuloni, Ŵagiriki, Ŵaindiya, Ŵacayina, Ŵamaya, na ŵanthu ŵanandi ŵa kale ŵa ku Amerika. Kale, astronome yikasazgangapo vigaŵa vyakupambanapambana nga ni kupima malo gha nyenyezi, kwendeska ngalawa mwa kulaŵiska nyenyezi, kulaŵiska kuthambo, na kupanga makalendala. Astronome ni umoza mwa tusandiro tucoko umo ŵanthu ŵambura kusambira kasandiro aka ŵakuwovwira comene. Ici nchaunenesko comene pa kusanga na kulaŵiska vyakucitika vya kanyengo kacoko. Ŵalaŵiski ŵa nyenyezi ŵambura kusambira ŵawovwira pa vyakusanga vinandi vyakuzirwa, nga ni kusanga nyenyezi za mcira ziphya. == Muzu wa Lizgu == Lizgu lakuti astronome likufuma ku Cigiriki ἀστρονομία, kufuma ku ἄστρον (''astron'', "nyenyezi") na -νομία (''-nomia'', kufuma ku νόμος ''nomos'', "dango" panji "lamulo"), ndipo likung'anamula kusanda vinthu vya kumwamba. Astronome yikwenera kupambanyizgika na kulongolera vyamunthazi mwa nyenyezi, ico ni cigomezgo cakuti vya umoyo wa ŵanthu vikukolerana na malo gha vinthu vya kumwamba. == Mbiri == Kukura kwakwamba kwa astronome kukiza cifukwa ca vyakukhumbikwa pa umoyo, nga ni makalendala gha ulimi. Pambere mbiri yindalembeke, malo gha kale nga ni Stonehenge ghakulongora kuti ŵanthu ŵa kale ŵakakhumbanga kulaŵiska kuthambo. Ŵanthu ŵa mu Eguputo, Mesopotamiya, Girisi, India, na China ŵakazenga malo gha kulaŵiskira kuthambo ndipo ŵakapanga maghanoghano pa kawiro ka caro cose ca mlengalenga, pamoza na makalendala na vilwero vya kulaŵiskira kuthambo. Pa nyengo ya Kuwuka Kwaciŵiri, Nicolaus Copernicus wakasacizga kuti zuŵa ndilo lili pakati pa [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]]. Kufupi na 1608 cilaŵiskiro ca kutali cikapangika, ndipo pofika 1610, Galileo Galilei wakalaŵiska kusintha kwa kawonekero ka pulaneti la Venasi, kwakuyana na kwa mwezi, ico cikasimikizga kuti zuŵa ndilo lili pakati. == Kulaŵiska Kuthambo == Astronome ya kulaŵiska yikuthemba ungweru na nkhongono za umagineti-magesi za mitundu yakupambanapambana, ndipo mitundu ya astronome yikugaŵika kuyana na cigaŵa ca nkhongono izi ico kulaŵiska kukucitikira. Astronome ya wayilesi yikugwiliskira ntchito nkhongono izo majigha ghake ni ghatali, kutali comene na ivyo maso ghakuwona. == Vigaŵa Kuyana na Ukulu == Kasandiro ka caro cose ca mlengalenga, ako kakusanda kazengero kakulu ka caro cose ca mlengalenga, kakukhumba kupulikiska kupangika na kukura kwa caro cose ca mlengalenga. Fundo yakusacizga ya Kuphulika Kukulu (Big Bang) yikuyowoya kuti caro cose ca mlengalenga cikamba ciŵe cakukhwima comene na cakotcha comene, pamanyuma cikakura mu vyaka biliyoni 13.8 kufika apo cili sono. Astronome ya zuŵa ni kusanda [[Zuŵa|zuŵa]], nyenyezi ya pakati iyo yili na vyaka pafupifupi biliyoni 4.6. Kasandiro ka mapulaneti ni kusanda mapulaneti, myezi, mapulaneti ghacoko, nyenyezi za mcira, malibwe gha mlengalenga, na vinthu vinyake ivyo vikuzunguliya zuŵa, kweniso mapulaneti agho ghakuzunguliya nyenyezi zakutali. == Vigaŵa Vyakukolerana na Tusandiro Tunyake == Usungunu wa mlengalenga ni kukolerana kwa astronome na usungunu. Ukusanda unandi na kukolerana kwa mamolekyu mu caro cose ca mlengalenga. Kasandiro ka vyamoyo mu mlengalenga kakusanda kwambilira kwa umoyo na kukura kwake kuwaro kwa caro capasi. Kakupenda usange umoyo ulipo kunyake, na umo ŵanthu ŵangawusangira usange ulipo. == Ŵalaŵiski Ŵambura Kusambira == Astronome ni umoza mwa tusandiro umo ŵanthu ŵambura kusambira ŵakuwovwira comene, comene pa kusanga na kulaŵiska vyakucitika vya kanyengo kacoko. == Mafumbo Ghambura Kuzgoleka == Nangauli kasandiro ka astronome kaluta panthazi comene, mafumbo ghanyake ghakulu ghacali ghambura kuzgoleka. 9gqongao3psoa2v97o1dt4ln6va3v1i 123634 123451 2026-11-03T15:42:07Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123634 wikitext text/x-wiki '''Astronome''' (panji '''kusanda nyenyezi''') ni kasandiro ka kawiro ako kakusanda vinthu vya kumwamba na vyakucitika mu caro cose ca mlengalenga. Kakugwiliskira ntchito masamu, [[Kusanda mendero|kusanda mendero]], na [[Usungunu|usungunu]] kulongosora kwambilira kwa vinthu ivi na umo vikukulira. Vinthu ivyo kakusanda ni [[Chibwe|vibwe]], myezi, nyenyezi, mitambo ya nyenyezi, [[Mlambagombe|milambagombe]], malibwe gha mlengalenga, vibwe vicoko vya malibwe, na nyenyezi za mcira. Vyakucitika ivyo kakusanda ni kuphulika kwa nyenyezi zikulu, kumweka kwa nkhongono za ''gamma'', ma''quasar'', ma''blazar'', ma''pulsar'', na ungweru wa kumanyuma wa caro cose ca mlengalenga. Mwa pose, astronome yikusanda cinthu ciliconse ico cikufuma kuwaro kwa mphepo iyo yikuzunguliya [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Kasandiro ka caro cose ca mlengalenga ni cigaŵa ca astronome ico cikusanda caro cose ca mlengalenga pamoza. Astronome ni umoza mwa tusandiro twa kawiro twa kale comene. Ŵanthu ŵa midawuko ya kale agho mbiri yawo yikalembeka ŵakalaŵiskanga kuthambo usiku mwandondomeko. Mwa iwo muli Ŵaeguputo, Ŵababuloni, Ŵagiriki, Ŵaindiya, Ŵacayina, Ŵamaya, na ŵanthu ŵanandi ŵa kale ŵa ku Amerika. Kale, astronome yikasazgangapo vigaŵa vyakupambanapambana nga ni kupima malo gha nyenyezi, kwendeska ngalawa mwa kulaŵiska nyenyezi, kulaŵiska kuthambo, na kupanga makalendala. Astronome ni umoza mwa tusandiro tucoko umo ŵanthu ŵambura kusambira kasandiro aka ŵakuwovwira comene. Ici nchaunenesko comene pa kusanga na kulaŵiska vyakucitika vya kanyengo kacoko. Ŵalaŵiski ŵa nyenyezi ŵambura kusambira ŵawovwira pa vyakusanga vinandi vyakuzirwa, nga ni kusanga nyenyezi za mcira ziphya. == Muzu wa Lizgu == Lizgu lakuti astronome likufuma ku Cigiriki ἀστρονομία, kufuma ku ἄστρον (''astron'', "nyenyezi") na -νομία (''-nomia'', kufuma ku νόμος ''nomos'', "dango" panji "lamulo"), ndipo likung'anamula kusanda vinthu vya kumwamba. Astronome yikwenera kupambanyizgika na kulongolera vyamunthazi mwa nyenyezi, ico ni cigomezgo cakuti vya umoyo wa ŵanthu vikukolerana na malo gha vinthu vya kumwamba. Vigaŵa vyose viŵiri vikafuma pamoza kweni vikapatukana, ndipo astronome yikukhozgeka na kasandiro ka vyakwenda, kweni kulongolera vyamunthazi mwa nyenyezi yayi. === Kagwiliskiro ka Mazgo "Astronome" na "Kasandiro ka Vyakwenda vya Kuthambo" === "Astronome" na "kasandiro ka vyakwenda vya kuthambo" ghakung'anamula pafupifupi cinthu cimoza mu kagwiliskiro ka mazuŵa ghano. Mu madikishonale, "astronome" ni "kusanda vinthu ivyo vili kuwaro kwa mphepo ya caro capasi na vimanyikwiro vyake vya kawiro na vya usungunu", apo "kasandiro ka vyakwenda vya kuthambo" ni cigaŵa ca astronome ico cikukhwaskana na "nkhalo, vimanyikwiro vya kawiro, na ndondomeko za kwenda vya vinthu na vyakucitika vya kumwamba". Nyengo zinyake, nga ni mu buku la kusambizgira la Frank Shu, "astronome" yikung'anamula kusanda nkhani iyi mwa kulongosora, apo "kasandiro ka vyakwenda vya kuthambo" ni kusanda kwa kasandiro ka vyakwenda. Vigaŵa vinyake, nga ni kupima malo gha nyenyezi, ni astronome pera. Vigaŵa vya kusanda vingagwiliskira ntchito mazgo agha kuyana na usange cigaŵa ico kale cikakolerana na cigaŵa ca kasandiro ka vyakwenda, ndipo ŵasandi ŵanandi ŵa nyenyezi ŵali na madigiri gha kasandiro ka vyakwenda m'malo mwa gha astronome. Ntheura, mu kagwiliskiro ka mazuŵa ghano, mazgo ghaŵiri agha kanandi ghakugwiliskirika ntchito mwakusinthana. == Mbiri == === Pambere pa Mbiri Yakulembeka === Kukura kwakwamba kwa astronome kukiza cifukwa ca vyakukhumbikwa pa umoyo, nga ni makalendala gha ulimi. Pambere mbiri yindalembeke, malo gha kale nga ni Stonehenge ghakulongora kuti ŵanthu ŵa kale ŵakakhumbanga kulaŵiska kuthambo. Ukaboni ukufuma so ku vinthu vya kale nga ni cimbale ca kuthambo ca Nebra, ico cili na vimanyikwiro ivyo vikung'anamulika nga ni zuŵa, mwezi, na nyenyezi, kusazgapo gulu la nyenyezi 7. Malibwe ghakulu gha ku Nabta Playa, mu Eguputo ya Pacanya, ghakanozgeka kuyana na kuwoneka kwa nyenyezi ya Sirius mlenji, ndipo ghakovwiranga kunozga kalendala ya caka pa cigumula ca caka ciliconse ca mlonga wa Nilo. === Nyengo ya Kale === Midawuko nga ni Eguputo, Mesopotamiya, Girisi, India, na China, paŵekha kweni na kukhwaskana, yikazenga malo gha kulaŵiskira kuthambo ndipo yikapanga maghanoghano pa kawiro ka caro cose ca mlengalenga, pamoza na makalendala na vilwero vya kulaŵiskira kuthambo. Kukura kwakuzirwa kwakwamba kukaŵa kwamba kwa astronome ya masamu na ya kasandiro mwa Ŵababuloni, uko kukaŵika maziko gha midawuko ya astronome mu midawuko yinyake. Ŵababuloni ŵakasanga kuti kubisika kwa mwezi kukuwerezgeka mu ndondomeko ya ''saros'' ya myezi 223. Pamanyuma pa Ŵababuloni, kuluta panthazi kukulu kukacitika mu Girisi wa kale na mu caro ca Ŵagiriki. Astronome ya Ŵagiriki yikapenjanga malongosoro gha vinjeru na gha kawiro gha vyakucitika vya kumwamba. Mu vyaka vya m'ma 300 pambere Khristu, Heracleides Ponticus wakaŵa wakwamba kusacizga kuti caro capasi cikuzunguliya ca ceneco. Mu vyaka vya m'ma 200 pambere Khristu, Aristarchus wa ku Samos wakapima ukulu na mtunda wa mwezi na zuŵa, ndipo wakasacizga ciyelezgero ca Kanozgero ka Zuŵa umo caro capasi na vibwe vikuzunguliya zuŵa, ico sono cikuchemeka ciyelezgero ca zuŵa pakati. Mu vyaka vya m'ma 100 pambere Khristu, Hipparchus wakapima ukulu na mtunda wa mwezi ndipo wakapanga vilwero vyakwamba vya astronome ivyo vikumanyikwa, nga ni ''astrolabe''. Wakawona so kusintha kucoko kwa malo gha mazuŵa agho usiku na msana vikuyana na agho zuŵa likufika kumpoto comene panji kumwera comene, kuyaniska na nyenyezi, ico sono tikumanya kuti cikufuma ku kuzungunyika kwa nthowa ya caro capasi. Hipparchus wakapanga so mndandanda wa nyenyezi 1,020, ndipo magulu ghanandi gha nyenyezi gha cigaŵa ca kumpoto ghakufuma ku astronome ya Ŵagiriki. Makina gha Antikythera (pafupifupi 150–80 pambere Khristu) ghakaŵa kompyuta yakwamba ya kale iyo yikapangika kupima malo gha zuŵa, mwezi, na vibwe pa zuŵa linyake. Vilwero vya luso lakuyana vikawonekaso yayi mpaka mu vyaka vya m'ma 1300, apo mawotchi gha makina gha astronome ghakawoneka mu Ulaya. === Pamanyuma pa Nyengo ya Kale === Pamanyuma pa nyengo ya Ŵagiriki, astronome yikalongozgeka na ciyelezgero ca caro capasi pakati, panji ndondomeko ya Ptolemy, iyo yikathyika zina la Claudius Ptolemy. Buku lake la vigaŵa 13 la astronome, ilo likuchemeka ''Almagest'' mu kung'anamulika kwake kwa Ciarabu, likaŵa buku likulu la kulaŵiskako kwa vyaka vyakujumpha 1,000. Mu ndondomeko iyi, caro capasi cikaghanaghanirika kuŵa pakati pa caro cose ca mlengalenga, ndipo zuŵa, mwezi na nyenyezi vikacizunguliyanga. Nangauli ndondomeko iyi pamanyuma yikazomerezgeka yayi, yikapelekanga malongosoro ghakulunjika comene gha malo gha vinthu vya kumwamba agho ghakaŵako pa nyengo iyo. Apo astronome ya Ŵagiriki yikafika mu India kwizira mu malonda na kukumana kwa midawuko, astronome ya Ŵaindiya yikanjira mu nyengo yiphya mu vyaka vyakwamba vya mumuwilo wa Khristu. Midawuko ya kale ya malo agho, nga ni iyo yikalembeka mu ''Vedāṅga Jyotiṣa'', yikapeleka maziko gha makalendala, apo viyelezgero vya astronome ya Ŵagiriki pamanyuma vikasazgika na ŵasambiri nga ni Āryabhaṭa, Varāhamihira, na Brahmagupta. Āryabhaṭa wakanozga comene nthowa za kupima kwenda kwa vibwe na kubisika kwa zuŵa na mwezi. Mu nyengo yapakati ya pamanyuma, sukulu ya Kerala yikovwira astronome kwizira mu kulaŵiska kwakunozgeka na kupima kwakulunjika comene kwa vibwe na kubisika. Astronome yikakura comene mu caro ca Cisilamu ca nyengo yapakati. Malo gha kulaŵiskira kuthambo ghakazengeka kuko pakwamba kwa vyaka vya m'ma 800. Mu 964, Mlambagombe wa Andromeda, mlambagombe ukulu comene mu Gulu la Pafupi, ukalongosoreka na msandi wa nyenyezi wa Cisilamu wa ku Persia Abd al-Rahman al-Sufi mu Buku lake la Nyenyezi Zambura Kusamika. Kuphulika kwa nyenyezi SN 1006, cakucitika ca nyenyezi cakuŵala comene mu vyaka 1,000 vyaumaliro, kukalaŵiskika na msandi wa nyenyezi wa Ciarabu wa ku Eguputo Ali ibn Ridwan na ŵasandi ŵa nyenyezi ŵa Ŵacayina mu 1006. Msambiri wa ku Iran Al-Biruni wakawona kuti, kupambana na Ptolemy, malo ghapacanya comene gha zuŵa ghakwenda, ghambura kukhazikika. Ŵasandi ŵa nyenyezi ŵa Ciarabu ŵakanjizga mazina ghanandi gha Ciarabu agho sono ghakugwiliskirika ntchito pa nyenyezi zinyake. Vyakusyala vya Great Zimbabwe na Timbuktu vingaŵa kuti vikaŵa na malo gha kulaŵiskira kuthambo. Mu Afilika ya Kumanjiliro ya pamanyuma pa nyengo ya kale, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakasanda kwenda kwa nyenyezi na ubale wake na nyengo za caka, ndipo ŵakapanga mapu gha kuthambo na vithuzi vya nthowa za vibwe vinyake kuyana na kupima kwakusuzga kwa masamu. Msandi wa mbiri wa Songhai Mahmud Kati wakalemba za kuwa kwa malibwe gha mlengalenga mu 1583. Mu Ulaya ya nyengo yapakati, Richard wa ku Wallingford (1292–1336) wakapanga wotchi yakwamba ya astronome, ''Rectangulus'' iyo yikazomerezganga kupima makona pakati pa vibwe na vinthu vinyake vya kumwamba, na ''Albion'' iyo yingagwiliskirika ntchito pa kupima kwa astronome nga ni malo gha mwezi, zuŵa, na vibwe. Nicole Oresme (1320–1382) wakayowoya za ukaboni wa kuzunguliya kwa caro capasi. Jean Buridan (1300–1361) wakapanga ghanoghano la ''impetus'', ilo likulongosora kwenda kusazgapo kwa vinthu vya kumwamba. Kwa vyaka mahandiredi ghankhondi na limoza (kufuma ku kuwelera kwa kasambiro ka kale pakumalira kwa nyengo yapakati mpaka ku Nyengo ya Ungweru wa Vinjeru), Mpingo wa Katolika wa Roma ukapeleka wovwiri wa ndalama na wa ŵanthu ku kusanda astronome kuluska mawupu ghanyake ghose. Cimoza mwa vifukwa vya Mpingo cikaŵa kusanga zuŵa la Pasika. === Copernicus === Pa nyengo ya Kuwuka Kwaciŵiri, Nicolaus Copernicus wakasacizga ciyelezgero ca zuŵa pakati ca Kanozgero ka Zuŵa. Nangauli ciyelezgero cake cikasunga nthowa za cizungulizgo, cikakwana kupima ukulu wa nthowa za vibwe na nyengo yake. Kupepuka kwakukopa kwa astronome ya Copernicus kukapangiska kuti ŵasandi ŵa nyenyezi ŵayizomerezge nanga pambere yindasimikizgike na kulaŵiska kwa Galileo na cilaŵiskiro ca kutali mu vyaka vya m'ma 1600. === Vilaŵiskiro vya Kutali Vyakwamba === Pafupifupi 1608 cilaŵiskiro ca kutali cikapangika, ndipo pofika 1610, Galileo Galilei wakalaŵiska kusintha kwa kawonekero ka cibwe ca Venasi, kwakuyana na kwa mwezi, ico cikakhozga ciyelezgero ca zuŵa pakati. Pa nyengo yeneyiyo, ciyelezgero ca zuŵa pakati cikanozgeka mwa manambala na Johannes Kepler. Mwa kupenda vyaka 20 vya kulaŵiska kwakupwelelera kwa Tycho Brahe, Kepler wakapanga ndondomeko iyo yikulongosora kwenda kwa vibwe kuzunguliya zuŵa. Nangauli Kepler wakaleka kwenda kwa cizungulizgo kwa Copernicus na kusankha kwenda kwa mawonekero gha jandi, wakatondeka kupanga ghanoghano lakulongosora malango agho wakalemba. Ndi Isaac Newton, na kupanga kwake kasandiro ka kwenda kwa vinthu vya kumwamba na lamulo lake la nkhongono ya kukoka, uyo pakumalira wakalongosora kwenda kwa vibwe. Newton wakapanga so cilaŵiskiro ca kutali ca galasi la kuwezga ungweru. Newton, pamoza na Richard Bentley, wakasacizga kuti nyenyezi zikuyana na zuŵa kweni zili kutali comene. Vilaŵiskiro vya kutali viphya vikasintha so maghanoghano pa nyenyezi. Pofika 1610 Galileo wakasanga kuti mzere wa ungweru uwo ukujumpha kuthambo usiku, uwo tikuchema Milky Way, ukupangika na nyenyezi zinandi comene. Mu 1668 James Gregory wakayaniska kuŵala kwa Jupita na Sirius kuti wapime mtunda wake kuŵa wakujumpha AU 83,000. Msandi wa nyenyezi wa Ungelezi John Flamsteed, msandi wa nyenyezi wakwamba wa ufumu wa Britain, wakalemba nyenyezi zakujumpha 3,000, kweni vyakusangika vyake vikapharazgika kwambura khumbo lake mu 1712. Msandi wa nyenyezi William Herschel wakapanga mndandanda wakulongosora wa mitambo ya nyenyezi na magulu gha nyenyezi, ndipo mu 1781 wakasanga cibwe ca Uranus, cibwe ciphya cakwamba ico cikasangika. Friedrich Bessel wakapanga nthowa ya kupima mtunda wa nyenyezi mu 1838, kweni yikaŵa yakusuzga kugwiliskira ntchito mwakuti nyenyezi pafupifupi 100 pera ndizo zikapimika pofika 1900. Mu vyaka vya m'ma 1700–1800, kusanda suzgo la vinthu vitatu na Leonhard Euler, Alexis Claude Clairaut, na Jean le Rond d'Alembert kukapangiska kulongolera kwakulunjika comene kwa kwenda kwa mwezi na vibwe. Ntchito iyi yikanozgeka so na Joseph-Louis Lagrange na Pierre Simon Laplace, ndipo ici cikazomerezga kupima kuzitika kwa vibwe na myezi kufuma ku umo vikukhwaskirana. Kuluta panthazi kukulu mu astronome kukiza na kunjizgika kwa luso liphya, kusazgapo cilwero ca kugaŵa ungweru na kujambura vithuzi vya kuthambo. Mu 1814–15, Joseph von Fraunhofer wakasanga mizere yakufipa pafupifupi 574 mu ungweru wakugaŵika wa zuŵa na wa nyenyezi zinyake. Mu 1859, Gustav Kirchhoff wakati mizere iyi yikufuma ku kuŵapo kwa vigaŵa vyakupambana. === Milambagombe === Pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1700, William Herschel wakapanga mapu gha kuthandazgika kwa nyenyezi mu nthowa zakupambana kufuma pa caro capasi, ndipo wakamalizga kuti caro cose ca mlengalenga cikaŵa zuŵa pafupi na pakati pa cimbale ca nyenyezi, Milky Way. Pamanyuma pakuti John Michell walongora kuti nyenyezi zikupambana pa kuŵala kwake kweneko, na pamanyuma pa kulaŵiska kwa Herschel na vilaŵiskiro vya kutali vyankhongono comene kuti nyenyezi zinyake zikawonekanga mu nthowa zose, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakamba kughanaghana kuti mitambo yinyake ya nyenyezi yakuzunguliya yingaŵa virwa vya caro ca mlengalenga vyakutali. Kuŵapo kwa milambagombe, kusazgapo mlambagombe withu, Milky Way, nga ni gulu la nyenyezi, kukalongoreka mu vyaka vya m'ma 1900 pera. Mu 1912, Henrietta Leavitt wakasanga nyenyezi za Cepheid izo kuŵala kwake kukusintha mwakunozgeka, ndipo ici cingagwiliskirika ntchito kumanya kuŵala kweneko kwa nyenyezi, ico cikuŵa cilwero cakulunjika ca kupima mtunda. Mwa kugwiliskira ntchito nyenyezi izi, Harlow Shapley wakapanga mapu ghakwamba ghakulunjika gha Milky Way. Mwa kugwiliskira ntchito Cilaŵiskiro ca Kutali ca Hooker, Edwin Hubble wakasanga nyenyezi za Cepheid mu mitambo yinyake ya nyenyezi yakuzunguliya, ndipo mu 1922–1923 wakalongora mwakusimikizgika kuti Andromeda na Triangulum, pamoza na yinyake, yikaŵa milambagombe yose kuwaro kwa withu, ndipo ici cikalongora kuti caro cose ca mlengalenga cili na milambagombe yinandi comene. === Kasandiro ka Caro Cose ca Mlengalenga === Kupharazga kwa Albert Einstein kwa ''general relativity'' mu 1917 kukamba nyengo ya mazuŵa ghano ya viyelezgero vya maghanoghano vya caro cose ca mlengalenga. Mu 1922, Alexander Friedman wakapharazga viyelezgero vipepuka vya caro cose ca mlengalenga ivyo vikalongora caro cambura kusintha, cakukura, na cakucepa. Mu 1929 Hubble wakapharazga kulaŵiska kwakuti milambagombe yose yikutalikirana na caro capasi pa luŵiro lwakukolerana na mtunda, ubale uwo sono ukumanyikwa kuti lamulo la Hubble. Ubale uwu ukulindilirika usange caro cose ca mlengalenga cikukura. Cakufumapo cakuti caro cose ca mlengalenga kale cikaŵa cakukhwima comene na cakotcha comene, ghanoghano la Kuphulika Kukulu ilo Georges Lemaître wakalongosora mu 1927, cikayowoyeka kweni pakaŵavya ukaboni wa viyezgo wakucikhozga. Kufuma mu ma 1940, unandi wa vyakucitika vya nyukiliya mu vyakucitika vya kukhwima kukulu ukasandika, ndipo ici cikapangiska ciyelezgero ciwemi ca kupangika kwa vigaŵa pa Kuphulika Kukulu pakumalira kwa ma 1940 na kwamba kwa ma 1950. Pamanyuma mu 1965 ungweru wa kumanyuma wa caro cose ca mlengalenga ukasangika, ndipo ukakhozga ukaboni wa Kuphulika Kukulu. Kasandiro ka vyakwenda vya kuthambo kakalongolera kuŵapo kwa vinthu nga ni mabowo ghakufipa na nyenyezi za nyutironi. Ivi vyagwiliskirika ntchito kulongosora vyakucitika nga ni ma''quasar'' na ma''pulsar''. Vilaŵiskiro vya kutali vya mu mlengalenga vyazomerezga kupima mu vigaŵa vya ungweru na nkhongono za umagineti-magesi ivyo kanandi vikukanizgika panji kufipiskika na mphepo ya caro capasi. Ntchito ya LIGO yikasanga ukaboni wa majigha gha nkhongono ya kukoka mu 2015. == Kulaŵiska Kuthambo == Astronome ya kulaŵiska yikuthemba nkhongono za umagineti-magesi za utali wa majigha wakupambanapambana, ndipo mitundu ya astronome yikugaŵika kuyana na cigaŵa ca nkhongono izi ico kulaŵiska kukucitikira. === Wayilesi === Astronome ya wayilesi yikugwiliskira ntchito nkhongono izo majigha ghake ni ghatali, comene pakati pa milimita 1 na mamita 15, kutali comene na ivyo maso ghakuwona. Haidrojeni, iyo kanandi ni mphepo yambura kuwoneka, yikupanga mzere wa ungweru pa masentimita 21, uwo ungawoneka pa majigha gha wayilesi. Vinthu ivyo vingawoneka pa majigha gha wayilesi ni mphepo ya pakati pa nyenyezi, ma''pulsar'', kumweka kwa luŵiro kwa wayilesi, kuphulika kwa nyenyezi zikulu, na mitima yamoyo ya milambagombe. === Ungweru wa Pasi pa Uswesi === Astronome ya ungweru wa pasi pa uswesi yikusanga nkhongono izo majigha ghake ngatali kuluska ungweru wakuswesa wakuwoneka, kuwaro kwa ivyo maso ghithu ghangawona. Ungweru uwu ngwakovwira pa kusanda vinthu ivyo vili vyakuzizima comene kuti vifumiske ungweru wakuwoneka, nga ni vibwe, vimbale vya kuzunguliya nyenyezi, panji mitambo ya nyenyezi iyo ungweru wake ukukanizgika na fuvu. Majigha ghatali gha ungweru uwu ghangajumpha mitambo ya fuvu iyo yikukanizga ungweru wakuwoneka, ndipo ici cikuzomerezga kulaŵiska nyenyezi ziphya izo zili mu mitambo ya mamolekyu na mitima ya milambagombe. Kulaŵiska kwa WISE kwavumbula comene nyenyezi zinandi izo zikupangika na magulu gha nyenyezi umo zili. Kupatula majigha agho ghali pafupi na ungweru wakuwoneka, ungweru uwu ukukorekeka comene na mphepo ya caro capasi, panji ukubisika, cifukwa mphepo nayo yikufumiska ungweru unandi wa mtundu uwu. Ntheura, malo gha kulaŵiskira ungweru uwu ghakwenera kuŵa pacanya na malo ghakomira pa caro capasi panji mu mlengalenga. Mamolekyu ghanyake ghakufumiska comene ungweru uwu. Ici cikuzomerezga kusanda usungunu wa mu mlengalenga. Cilaŵiskiro ca Kutali ca Mlengalenga ca James Webb cikusanga ungweru wa pasi pa uswesi kuti cisange milambagombe yakutali comene. Ungweru wakuwoneka wa milambagombe iyi ukafuma vyaka mabiliyoni ivyo vyajumpha, ndipo kukura kwa caro cose ca mlengalenga kukasintha ungweru kuŵa wa pasi pa uswesi. Mwa kusanda milambagombe yakutali iyi, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakugomezga kumanya umo milambagombe yakwamba yikapangikira. === Ungweru Wakuwoneka === Mu mbiri, astronome ya ungweru wakuwoneka ndiyo mtundu wa kale comene wa astronome. Vithuzi vya kulaŵiska kale vikajambulikanga na woko. Pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1800 na mu vyaka vinandi vya m'ma 1900, vithuzi vikapangikanga na vilwero vya kujambura vithuzi. Vithuzi vya mazuŵa ghano vikupangika na vilwero vya digito, comene ma''CCD'', ndipo vikusungika mu vilwero vya mazuŵa ghano. Nangauli ungweru wakuwoneka ukufuma pafupifupi nanomita 380 mpaka 700, vilwero vyenevivyo vingagwiliskirika ntchito kulaŵiska ungweru unyake wa pacanya pa uswesi na wa pasi pa uswesi uwo uli pafupi. === Ungweru wa Pacanya pa Uswesi === Astronome ya ungweru wa pacanya pa uswesi yikugwiliskira ntchito majigha agho ghakukorekeka na mphepo ya caro capasi, ntheura kulaŵiska kukwenera kucitika pacanya mu mphepo panji mu mlengalenga. Astronome iyi njiwemi comene pa kusanda ungweru wa kufunda na mizere ya ungweru kufuma ku nyenyezi zakotcha za buluu, izo zikuŵala comene pa majigha agha. === X-ray === Astronome ya X-ray yikugwiliskira ntchito nkhongono za X-ray, izo zikupangika na ndondomeko zakotcha comene na za nkhongono zikulu. Cifukwa X-ray zikukorekeka na mphepo ya caro capasi, kulaŵiska kukwenera kucitika pacanya comene, nga ni kufuma ku mabaluni, maloketi, panji ma''satellite'' ghapadera. Vinthu ivyo vikufumiska X-ray ni nyenyezi ziŵiri izo zikuzunguliyana, vyakusyala vya kuphulika kwa nyenyezi zikulu, magulu gha milambagombe, na mitima yamoyo ya milambagombe. Cifukwa pacanya pa zuŵa pakuzizima pacoko, vithuzi vya X-ray vya zuŵa na nyenyezi zinyake vikupeleka mauthenga ghakuzirwa pa cigaŵa cakotcha ca kuwaro kwa zuŵa. === Gamma === Astronome ya ''gamma'' yikulaŵiska vinthu vya kumwamba pa majigha ghafupi comene (nkhongono zikulu comene) gha nkhongono za umagineti-magesi. Nkhongono za ''gamma'' zingalaŵiskika mwakulunjika na ma''satellite'' nga ni Compton Gamma Ray Observatory, panji na vilaŵiskiro vya kutali vyapadera ivyo vikuchemeka vilaŵiskiro vya Cherenkov. Vilaŵiskiro ivi vikusanga nkhongono za ''gamma'' mwakulunjika yayi, kweni vikusanga kumweka kwa ungweru wakuwoneka uko kukupangika apo nkhongono za ''gamma'' zikukorekeka na mphepo ya caro capasi. Astronome ya ''gamma'' yikupeleka mauthenga pa kwambilira kwa nkhongono za kuthambo, vyakucitika ivyo vingaŵa vya kumalirana kwa vyamvimba vyakufipa, tuvinthu twa luŵiro comene utu tukufuma ku mitima yamoyo ya milambagombe, na, mwa kugwiliskira ntchito mitima iyi nga ni vyakufumira vyakutali, vimanyikwiro vya mlengalenga wa pakati pa milambagombe. Kumweka kwa nkhongono za ''gamma'', uko kukucitika kwa kanyengo kacoko, ni vyakucitika vya nkhongono zikulu comene, ndipo ndivyo vyakuŵala comene mu caro cose ca mlengalenga. === Kulaŵiska Kwambura Nkhongono za Umagineti-Magesi === Vyakucitika vinyake ivyo vikufuma kutali comene vingalaŵiskika kufuma pa caro capasi na vilwero ivyo vikuthemba nkhongono za umagineti-magesi yayi. Mu astronome ya ma''neutrino'', ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakugwiliskira ntchito malo gha pasi pa nthaka ghakuvikilirika comene nga ni SAGE, GALLEX, na Kamioka II/III kusanga ma''neutrino''. Ma''neutrino'' ghanandi comene agho ghakujumpha mu caro capasi ghakufuma ku zuŵa, kweni ma''neutrino'' 24 ghakasangika so kufuma ku kuphulika kwa nyenyezi kwa 1987A. Nkhongono za kuthambo, izo zili na tuvinthu twa nkhongono zikulu comene (mitima ya maatomu) utu tungamalira panji kukorekeka apo tukunjira mu mphepo ya caro capasi, zikupangiska tuvinthu tunandi twaciŵiri utu tungasangika na malo gha kulaŵiskira gha mazuŵa ghano. Astronome ya majigha gha nkhongono ya kukoka yikugwiliskira ntchito vilwero vya kusanga majigha agha kuti yiwunjike mauthenga pa vinthu vikulu vyakutali. Malo ghacoko gha kulaŵiskira ghazengeka, nga ni LIGO. LIGO yikasanga kakwamba pa 14 Lupya 2015, ndipo yikalaŵiska majigha gha nkhongono ya kukoka kufuma ku mabowo ghaŵiri ghakufipa. Jigha laciŵiri likasangika pa 26 Zimya 2015, ndipo kulaŵiska kunyake kukwenera kulutilira, kweni majigha agha ghakukhumba vilwero vyakupulika comene. Kusazga kulaŵiska uko kukucitika na nkhongono za umagineti-magesi, ma''neutrino'' panji majigha gha nkhongono ya kukoka na mauthenga ghanyake ghakovwira kukuchemeka astronome ya vyakutumika vinandi. === Kupima Malo gha Nyenyezi na Kwenda kwa Vinthu vya Kumwamba === Cimoza mwa vigaŵa vya kale comene vya astronome, na vya kasandiro kose, ni kupima malo gha vinthu vya kumwamba, ico cikuchemeka ''astrometry''. Mu mbiri, kumanya makola malo gha zuŵa, mwezi, vibwe na nyenyezi kukaŵa kwakuzirwa pa kwendeska ngalawa mwa kulaŵiska kuthambo na pa kupanga makalendala. Kupima kwakupwelelera kwa malo gha vibwe kwapangiska kumanya makola kukhwaskana kwa nkhongono ya kukoka, na kumanya malo gha kale na gha munthazi gha vibwe mwakulunjika comene, cigaŵa ico cikuchemeka kasandiro ka kwenda kwa vinthu vya kumwamba. Kupima mtunda wa nyenyezi za pafupi kukupeleka maziko gha makwelero gha kupima mtunda wa caro cose ca mlengalenga, agho ghakugwiliskirika ntchito kupima ukulu wa caro cose ca mlengalenga. Kupima uku kukupeleka maziko gha vimanyikwiro vya nyenyezi zakutali comene, cifukwa vimanyikwiro vyawo vingayaniskika. Kupima luŵiro na kwenda kwa nyenyezi kukuzomerezga ŵasandi ŵa nyenyezi kulongora kwenda kwa ndondomeko izi mu mlambagombe wa Milky Way. == Vigaŵa Kuyana na Ukulu == === Kasandiro ka Caro Cose ca Mlengalenga === Kasandiro ka caro cose ca mlengalenga, ako kakusanda kazengero kakulu ka caro cose ca mlengalenga, kakukhumba kupulikiska kupangika na kukura kwa caro cose ca mlengalenga. Cakuzirwa comene ku kasandiro aka ka mazuŵa ghano ni ghanoghano lakuzomerezgeka la Kuphulika Kukulu (Big Bang), ilo likuti caro cose ca mlengalenga cikamba ciŵe cakukhwima comene na cakotcha comene, pamanyuma cikakura mu vyaka biliyoni 13.8 kufika apo cili sono. Ghanoghano la Kuphulika Kukulu likazomerezgeka comene pamanyuma pa kusangika kwa ungweru wa kumanyuma wa caro cose ca mlengalenga mu 1965. Vyamvimba vyakufipa na nkhongono zakufipa sono vikughanaghanirika kuŵa magaŵa 96 pa 100 gha kuzitika kwa caro cose ca mlengalenga. Pa cifukwa ici, ntchito yinandi yikucitika kuyezga kumanya vigaŵa ivi. === Kuwaro kwa Mlambagombe Withu === Kusanda vinthu kuwaro kwa mlambagombe withu kukukhwaskana na kupangika na kukura kwa milambagombe, mawonekero na kagaŵiro kake, kulaŵiska milambagombe yamoyo, na pa ukulu ukulu, magulu gha milambagombe. Ivi vikovwira kupulikiska kazengero kakulu ka caro cose ca mlengalenga. === Mlambagombe === Astronome ya milambagombe yikusanda milambagombe kusazgapo Milky Way, mlambagombe wakuzunguliya uwo uli mu Gulu la Pafupi la milambagombe ndipo uli na Kanozgero ka Zuŵa. Ni kawunjikiro kakuzunguliya ka mphepo, fuvu, nyenyezi na vinthu vinyake, ivyo vikukoleranga pamoza na nkhongono ya kukoka. Cifukwa caro capasi cili mu mikono ya kuwaro iyo yili na fuvu, vigaŵa vikulu vya Milky Way vikubisika. Kusanda kwenda kwa vyamvimba mu Milky Way na milambagombe yinyake kukulongora kuti pali kuzitika kukulu kuluska ivyo vyamvimba vyakuwoneka vingalongosora. Cizungulizgo ca vyamvimba vyakufipa cikuwoneka kuŵa ndico cili na kuzitika kukulu, nangauli kawiro ka vyamvimba vyakufipa ivi kakumanyikwa yayi. === Nyenyezi === Kusanda nyenyezi na kukura kwake nkhwakuzirwa comene ku kupulikiska kwithu caro cose ca mlengalenga. Kasandiro ka vyakwenda ka nyenyezi kamanyikwa kwizira mu kulaŵiska na maghanoghano, na kufuma ku viyelezgero vya makompyuta vya mukati mwa nyenyezi. Ivyo vikusandika ni kupangika kwa nyenyezi mu mitambo yikulu ya mamolekyu; kupangika kwa nyenyezi ziphya; na kusintha kuya ku kukolerana kwa nyukiliya na nyenyezi za ndondomeko yikulu, izo zikupanga vigaŵa. Ndondomeko zinyake izo zikusandika ni kukura kwa nyenyezi, uko kukumalira na kuphulika kwa nyenyezi yikulu panji nyenyezi yicoko yakutuŵa. Kufumiska kwa vigaŵa vya kuwaro kukupanga mtambo wa nyenyezi wa mtundu wa cibwe. Ivyo vikusyala pa kuphulika kwa nyenyezi yikulu ni nyenyezi ya nyutironi yakukhwima, panji, usange kuzitika kwa nyenyezi kukaŵa katatu kwa zuŵa panji kujumpha, bowo lakufipa. === Zuŵa === Astronome ya zuŵa ni kusanda [[Zuŵa|zuŵa]], nyenyezi yicoko ya ndondomeko yikulu ya mtundu wa G2 V, iyo yili na vyaka pafupifupi biliyoni 4.6. Ndondomeko izo kasandiro aka kakusanda ni ndondomeko ya mawanga gha zuŵa, kusintha kwa kuŵala kwa zuŵa, kwa nyengo zose na kwa nyengo zinyake, na nkhalo ya vigaŵa vyakupambana vya zuŵa, ndiko kuti mtima wake na kukolerana kwa nyukiliya, cigaŵa ca kufumiska nkhongono, cigaŵa ca kwenda kwa kufunda, cigaŵa ca pacanya ca ungweru, cigaŵa ca mitundu, na cigaŵa ca kuwaro comene. === Kasandiro ka Vibwe === Kasandiro ka vibwe ni kusanda vibwe, myezi, vibwe vicoko, nyenyezi za mcira, vibwe vicoko vya malibwe, na vinthu vinyake ivyo vikuzunguliya zuŵa, kweniso vibwe ivyo vikuzunguliya nyenyezi zakutali. Kanozgero ka Zuŵa kasandika makola, pakwamba na vilaŵiskiro vya kutali ndipo pamanyuma na vyombo vya mlengalenga. Ndondomeko izo zikusandika ni kugaŵika kwa vigaŵa vya cibwe; kupangika kwa nkhongono ya umagineti ya cibwe na ivyo yikucita; na kupangika kwa kufunda mukati mwa cibwe, nga ni kufuma ku kutimbana, kunangika kwa vinthu vya mtima wa vimenyu, na kukoka kwa myezi. Kufunda uku nako kungiziska ndondomeko za pasi nga ni mapiri gha moto, kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi, na kukokoloka kwa pacanya, ivyo vikusandika na vigaŵa vya kasandiro ka pasi. == Vigaŵa Vyakukolerana na Tusandiro Tunyake == === Usungunu wa Mlengalenga === Usungunu wa mlengalenga ni kukolerana kwa astronome na usungunu. Ukusanda unandi na kukolerana kwa mamolekyu mu caro cose ca mlengalenga, na kukwekana kwawo na nkhongono za ungweru. Lizgu ili lingagwiliskirika ntchito pa Kanozgero ka Zuŵa na pa mlengalenga wa pakati pa nyenyezi. Kusanda mu cigaŵa ici kukovwira mwaciyelezgero kumanya umo Kanozgero ka Zuŵa kakapangikira. === Kasandiro ka Vyamoyo mu Mlengalenga === Kasandiro ka vyamoyo mu mlengalenga kakusanda kwambilira kwa umoyo na kukura kwake kuwaro kwa caro capasi. Kakupenda usange umoyo ulipo kunyake, na umo ŵanthu ŵangawusangira usange ulipo. Kakugwiliskira ntchito astronome, usungunu wa vyamoyo, kasandiro ka pasi, kasandiro ka tuvinyama tucoko comene, kasandiro ka vyakwenda, na kasandiro ka vibwe kuti kapende usange umoyo ungaŵako pa vibwe vinyake, na kovwira kumanya malo gha vyamoyo agho ghangaŵa ghakupambana na gha caro capasi. Kwambilira na kukura kwakwamba kwa umoyo ni cigaŵa cambura kupatukana ca kasandiro aka. Ici cikusazgapo kusanda kwambilira kwa ndondomeko za vibwe, kwambilira kwa vinthu vya vyamoyo mu mlengalenga, kukolerana kwa malibwe, maji na kaboni, kwambilira kwa umoyo pa caro capasi, kukhalika kwa vibwe, kusanda vimanyikwiro vya umoyo, na kusanda umo umoyo ungakolerana na masuzgo pa caro capasi na mu mlengalenga. === Vinyake === Astronome na kasandiro ka vyakwenda vya kuthambo vyapanga ubale na vigaŵa vinyake vikulu vya kasandiro. Astronome ya kale ni kusanda astronome za kale panji za midawuko mu midawuko yawo, mwa kugwiliskira ntchito ukaboni wa vinthu vya kale na wa kasandiro ka ŵanthu. Viŵerengero vya astronome ni kugwiliskira ntchito viŵerengero pa kupenda unandi ukulu wa mauthenga gha kulaŵiska kuthambo. Pakumalira, nga ni "astronome ya milandu", nthowa za astronome zagwiliskirika ntchito kumazga masuzgo gha mbiri ya luso la kujambula na nyengo zinyake gha dango. == Ŵalaŵiski Ŵambura Kusambira == Astronome ni umoza mwa tusandiro umo ŵanthu ŵambura kusambira ŵangawovwira comene. Pamoza, ŵalaŵiski ŵa nyenyezi ŵambura kusambira ŵakulaŵiska vinthu na vyakucitika vya kumwamba, nyengo zinyake na vilwero vya ŵakugula panji vilwero ivyo ŵapanga ŵekha. Ivyo ŵakulaŵiska comene ni zuŵa, mwezi, vibwe, nyenyezi, nyenyezi za mcira, kuwa kwa malibwe gha mlengalenga, na vinthu vya kutali comene nga ni magulu gha nyenyezi, milambagombe, na mitambo ya nyenyezi. Makilabu gha astronome pa caro cose ghali na ndondomeko za kovwira ŵanthu ŵawo kunozga na kwendeska ndondomeko za kulaŵiska, nga ni kulaŵiska vinthu vyose mu mindandanda ya Messier (vinthu 110) panji Herschel 400. Ŵanandi ŵakugwira ntchito pa majigha gha ungweru wakuwoneka, kweni ŵanyake ŵayezga majigha ghanyake. Mwambi wa astronome ya wayilesi ya ŵambura kusambira, Karl Jansky, wakasanga kufumira kwa wayilesi pakati pa Milky Way. Ŵalaŵiski ŵanyake ŵambura kusambira ŵakugwiliskira ntchito vilaŵiskiro vya kutali ivyo ŵapanga ŵekha panji vilaŵiskiro vya wayilesi ivyo pakwamba vikazengeka pa kusanda astronome. Ŵambura kusambira ŵangapima kubisa kwa nyenyezi kuti ŵanozge nthowa za vibwe vicoko. Ŵangasanga nyenyezi za mcira, na kulaŵiska nyengo zose nyenyezi izo kuŵala kwake kukusintha. Kuluta panthazi kwa luso la digito kwazomerezga ŵambura kusambira kuluta panthazi pa kujambura vithuzi vya kuthambo. == Mafumbo Ghambura Kuzgoleka == Mu vyaka vya m'ma 2000, pacali mafumbo ghakuzirwa ghambura kuzgoleka mu astronome. Ghanyake ngakulu nga ni caro cose ca mlengalenga: mwaciyelezgero, kasi vyamvimba vyakufipa na nkhongono zakufipa izo zikulongozga kukura na umaliro wa caro cose ca mlengalenga ni vici? Kasi umaliro wa caro cose ca mlengalenga uzamuŵa wuli? Cifukwa wuli unandi wa ''lithium'' mu caro cose ca mlengalenga ngucoko kanayi kuluska ivyo ciyelezgero ca Kuphulika Kukulu cikulongolera? Ghanyake ghakukhwaskana na vyakucitika vyapadera. Mwaciyelezgero, kasi Kanozgero ka Zuŵa nkhambura kupambana panji nkhapadera? Kasi kagaŵiro ka kuzitika kwa nyenyezi kakufuma nkhu, ndiko kuti cifukwa wuli ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakuwona kagaŵiro kakuyana ka kuzitika kwa nyenyezi kwambura kulaŵiska vyakucitika vyakwamba? Nga ni nthena, pacali mafumbo pa kupangika kwa milambagombe yakwamba, kwambilira kwa mabowo ghakufipa ghakulu comene, kufumira kwa nkhongono za kuthambo za nkhongono zikulu comene, na usange pali umoyo unyake mu caro cose ca mlengalenga, comene umoyo unyake wa vinjeru. i44vaacu0ctjzk4iovjthud7r8q0p76 123658 123634 2026-11-03T18:07:31Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123658 wikitext text/x-wiki '''Astronome''' (panji '''kusanda nyenyezi''') ni kasandiro ka kawiro ako kakusanda vinthu vya kumwamba na vyakucitika mu caro cose ca mlengalenga. Kakugwiliskira ntchito masamu, [[Kusanda mendero|kusanda mendero]], na [[Usungunu|usungunu]] kulongosora kwambilira kwa vinthu ivi na umo vikukulira. Vinthu ivyo kakusanda ni [[Chibwe|vibwe]], myezi, nyenyezi, mitambo ya nyenyezi, [[Mlambagombe|milambagombe]], malibwe gha mlengalenga, vibwe vicoko vya malibwe, na nyenyezi za mcira. Vyakucitika ivyo kakusanda ni kuphulika kwa nyenyezi zikulu, kumweka kwa nkhongono za ''gamma'', ma''quasar'', ma''blazar'', ma''pulsar'', na ungweru wa kumanyuma wa caro cose ca mlengalenga. Mwa pose, astronome yikusanda cinthu ciliconse ico cikufuma kuwaro kwa mphepo iyo yikuzunguliya [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Kasandiro ka caro cose ca mlengalenga ni cigaŵa ca astronome ico cikusanda caro cose ca mlengalenga pamoza. Astronome ni umoza mwa tusandiro twa kawiro twa kale comene. Ŵanthu ŵa midawuko ya kale agho mbiri yawo yikalembeka ŵakalaŵiskanga kuthambo usiku mwandondomeko. Mwa iwo muli Ŵaeguputo, Ŵababuloni, Ŵagiriki, Ŵaindiya, Ŵacayina, Ŵamaya, na ŵanthu ŵanandi ŵa kale ŵa ku Amerika. Kale, astronome yikasazgangapo vigaŵa vyakupambanapambana nga ni kupima malo gha nyenyezi, kwendeska ngalawa mwa kulaŵiska nyenyezi, kulaŵiska kuthambo, na kupanga makalendala. Astronome ni umoza mwa tusandiro tucoko umo ŵanthu ŵambura kusambira kasandiro aka ŵakuwovwira comene. Ici nchaunenesko comene pa kusanga na kulaŵiska vyakucitika vya kanyengo kacoko. Ŵalaŵiski ŵa nyenyezi ŵambura kusambira ŵawovwira pa vyakusanga vinandi vyakuzirwa, nga ni kusanga nyenyezi za mcira ziphya. == Muzu wa Lizgu == Lizgu lakuti astronome likufuma ku Cigiriki ἀστρονομία, kufuma ku ἄστρον (''astron'', "nyenyezi") na -νομία (''-nomia'', kufuma ku νόμος ''nomos'', "dango" panji "lamulo"), ndipo likung'anamula kusanda vinthu vya kumwamba. Astronome yikwenera kupambanyizgika na kulongolera vyamunthazi mwa nyenyezi, ico ni cigomezgo cakuti vya umoyo wa ŵanthu vikukolerana na malo gha vinthu vya kumwamba. Vigaŵa vyose viŵiri vikafuma pamoza kweni vikapatukana, ndipo astronome yikukhozgeka na kasandiro ka vyakwenda, kweni kulongolera vyamunthazi mwa nyenyezi yayi. === Kagwiliskiro ka Mazgo "Astronome" na "Kasandiro ka Vyakwenda vya Kuthambo" === "Astronome" na "kasandiro ka vyakwenda vya kuthambo" ghakung'anamula pafupifupi cinthu cimoza mu kagwiliskiro ka mazuŵa ghano. Mu madikishonale, "astronome" ni "kusanda vinthu ivyo vili kuwaro kwa mphepo ya caro capasi na vimanyikwiro vyake vya kawiro na vya usungunu", apo "kasandiro ka vyakwenda vya kuthambo" ni cigaŵa ca astronome ico cikukhwaskana na "nkhalo, vimanyikwiro vya kawiro, na ndondomeko za kwenda vya vinthu na vyakucitika vya kumwamba". Nyengo zinyake, nga ni mu buku la kusambizgira la Frank Shu, "astronome" yikung'anamula kusanda nkhani iyi mwa kulongosora, apo "kasandiro ka vyakwenda vya kuthambo" ni kusanda kwa kasandiro ka vyakwenda. Vigaŵa vinyake, nga ni kupima malo gha nyenyezi, ni astronome pera. Vigaŵa vya kusanda vingagwiliskira ntchito mazgo agha kuyana na usange cigaŵa ico kale cikakolerana na cigaŵa ca kasandiro ka vyakwenda, ndipo ŵasandi ŵanandi ŵa nyenyezi ŵali na madigiri gha kasandiro ka vyakwenda m'malo mwa gha astronome. Ntheura, mu kagwiliskiro ka mazuŵa ghano, mazgo ghaŵiri agha kanandi ghakugwiliskirika ntchito mwakusinthana. == Mbiri == === Pambere pa Mbiri Yakulembeka === Kukura kwakwamba kwa astronome kukiza cifukwa ca vyakukhumbikwa pa umoyo, nga ni makalendala gha ulimi. Pambere mbiri yindalembeke, malo gha kale nga ni Stonehenge ghakulongora kuti ŵanthu ŵa kale ŵakakhumbanga kulaŵiska kuthambo. Ukaboni ukufuma so ku vinthu vya kale nga ni cimbale ca kuthambo ca Nebra, ico cili na vimanyikwiro ivyo vikung'anamulika nga ni zuŵa, mwezi, na nyenyezi, kusazgapo gulu la nyenyezi 7. Malibwe ghakulu gha ku Nabta Playa, mu Eguputo ya Pacanya, ghakanozgeka kuyana na kuwoneka kwa nyenyezi ya Sirius mlenji, ndipo ghakovwiranga kunozga kalendala ya caka pa cigumula ca caka ciliconse ca mlonga wa Nilo. === Nyengo ya Kale === Midawuko nga ni Eguputo, Mesopotamiya, Girisi, India, na China, paŵekha kweni na kukhwaskana, yikazenga malo gha kulaŵiskira kuthambo ndipo yikapanga maghanoghano pa kawiro ka caro cose ca mlengalenga, pamoza na makalendala na vilwero vya kulaŵiskira kuthambo. Kukura kwakuzirwa kwakwamba kukaŵa kwamba kwa astronome ya masamu na ya kasandiro mwa Ŵababuloni, uko kukaŵika maziko gha midawuko ya astronome mu midawuko yinyake. Ŵababuloni ŵakasanga kuti kubisika kwa mwezi kukuwerezgeka mu ndondomeko ya ''saros'' ya myezi 223. Pamanyuma pa Ŵababuloni, kuluta panthazi kukulu kukacitika mu Girisi wa kale na mu caro ca Ŵagiriki. Astronome ya Ŵagiriki yikapenjanga malongosoro gha vinjeru na gha kawiro gha vyakucitika vya kumwamba. Mu vyaka vya m'ma 300 pambere Khristu, Heracleides Ponticus wakaŵa wakwamba kusacizga kuti caro capasi cikuzunguliya ca ceneco. Mu vyaka vya m'ma 200 pambere Khristu, Aristarchus wa ku Samos wakapima ukulu na mtunda wa mwezi na zuŵa, ndipo wakasacizga ciyelezgero ca Kanozgero ka Zuŵa umo caro capasi na vibwe vikuzunguliya zuŵa, ico sono cikuchemeka ciyelezgero ca zuŵa pakati. Mu vyaka vya m'ma 100 pambere Khristu, Hipparchus wakapima ukulu na mtunda wa mwezi ndipo wakapanga vilwero vyakwamba vya astronome ivyo vikumanyikwa, nga ni ''astrolabe''. Wakawona so kusintha kucoko kwa malo gha mazuŵa agho usiku na msana vikuyana na agho zuŵa likufika kumpoto comene panji kumwera comene, kuyaniska na nyenyezi, ico sono tikumanya kuti cikufuma ku kuzungunyika kwa nthowa ya caro capasi. Hipparchus wakapanga so mndandanda wa nyenyezi 1,020, ndipo magulu ghanandi gha nyenyezi gha cigaŵa ca kumpoto ghakufuma ku astronome ya Ŵagiriki. Makina gha Antikythera (pafupifupi 150–80 pambere Khristu) ghakaŵa kompyuta yakwamba ya kale iyo yikapangika kupima malo gha zuŵa, mwezi, na vibwe pa zuŵa linyake. Vilwero vya luso lakuyana vikawonekaso yayi mpaka mu vyaka vya m'ma 1300, apo mawotchi gha makina gha astronome ghakawoneka mu Ulaya. === Pamanyuma pa Nyengo ya Kale === Pamanyuma pa nyengo ya Ŵagiriki, astronome yikalongozgeka na ciyelezgero ca caro capasi pakati, panji ndondomeko ya Ptolemy, iyo yikathyika zina la Claudius Ptolemy. Buku lake la vigaŵa 13 la astronome, ilo likuchemeka ''Almagest'' mu kung'anamulika kwake kwa Ciarabu, likaŵa buku likulu la kulaŵiskako kwa vyaka vyakujumpha 1,000. Mu ndondomeko iyi, caro capasi cikaghanaghanirika kuŵa pakati pa caro cose ca mlengalenga, ndipo zuŵa, mwezi na nyenyezi vikacizunguliyanga. Nangauli ndondomeko iyi pamanyuma yikazomerezgeka yayi, yikapelekanga malongosoro ghakulunjika comene gha malo gha vinthu vya kumwamba agho ghakaŵako pa nyengo iyo. Apo astronome ya Ŵagiriki yikafika mu India kwizira mu malonda na kukumana kwa midawuko, astronome ya Ŵaindiya yikanjira mu nyengo yiphya mu vyaka vyakwamba vya mumuwilo wa Khristu. Midawuko ya kale ya malo agho, nga ni iyo yikalembeka mu ''Vedāṅga Jyotiṣa'', yikapeleka maziko gha makalendala, apo viyelezgero vya astronome ya Ŵagiriki pamanyuma vikasazgika na ŵasambiri nga ni Āryabhaṭa, Varāhamihira, na Brahmagupta. Āryabhaṭa wakanozga comene nthowa za kupima kwenda kwa vibwe na kubisika kwa zuŵa na mwezi. Mu nyengo yapakati ya pamanyuma, sukulu ya Kerala yikovwira astronome kwizira mu kulaŵiska kwakunozgeka na kupima kwakulunjika comene kwa vibwe na kubisika. Astronome yikakura comene mu caro ca Cisilamu ca nyengo yapakati. Malo gha kulaŵiskira kuthambo ghakazengeka kuko pakwamba kwa vyaka vya m'ma 800. Mu 964, Mlambagombe wa Andromeda, mlambagombe ukulu comene mu Gulu la Pafupi, ukalongosoreka na msandi wa nyenyezi wa Cisilamu wa ku Persia Abd al-Rahman al-Sufi mu Buku lake la Nyenyezi Zambura Kusamika. Kuphulika kwa nyenyezi SN 1006, cakucitika ca nyenyezi cakuŵala comene mu vyaka 1,000 vyaumaliro, kukalaŵiskika na msandi wa nyenyezi wa Ciarabu wa ku Eguputo Ali ibn Ridwan na ŵasandi ŵa nyenyezi ŵa Ŵacayina mu 1006. Msambiri wa ku Iran Al-Biruni wakawona kuti, kupambana na Ptolemy, malo ghapacanya comene gha zuŵa ghakwenda, ghambura kukhazikika. Ŵasandi ŵa nyenyezi ŵa Ciarabu ŵakanjizga mazina ghanandi gha Ciarabu agho sono ghakugwiliskirika ntchito pa nyenyezi zinyake. Vyakusyala vya Great Zimbabwe na Timbuktu vingaŵa kuti vikaŵa na malo gha kulaŵiskira kuthambo. Mu Afilika ya Kumanjiliro ya pamanyuma pa nyengo ya kale, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakasanda kwenda kwa nyenyezi na ubale wake na nyengo za caka, ndipo ŵakapanga mapu gha kuthambo na vithuzi vya nthowa za vibwe vinyake kuyana na kupima kwakusuzga kwa masamu. Msandi wa mbiri wa Songhai Mahmud Kati wakalemba za kuwa kwa malibwe gha mlengalenga mu 1583. Mu Ulaya ya nyengo yapakati, Richard wa ku Wallingford (1292–1336) wakapanga wotchi yakwamba ya astronome, ''Rectangulus'' iyo yikazomerezganga kupima makona pakati pa vibwe na vinthu vinyake vya kumwamba, na ''Albion'' iyo yingagwiliskirika ntchito pa kupima kwa astronome nga ni malo gha mwezi, zuŵa, na vibwe. Nicole Oresme (1320–1382) wakayowoya za ukaboni wa kuzunguliya kwa caro capasi. Jean Buridan (1300–1361) wakapanga ghanoghano la ''impetus'', ilo likulongosora kwenda kusazgapo kwa vinthu vya kumwamba. Kwa vyaka mahandiredi ghankhondi na limoza (kufuma ku kuwelera kwa kasambiro ka kale pakumalira kwa nyengo yapakati mpaka ku Nyengo ya Ungweru wa Vinjeru), Mpingo wa Katolika wa Roma ukapeleka wovwiri wa ndalama na wa ŵanthu ku kusanda astronome kuluska mawupu ghanyake ghose. Cimoza mwa vifukwa vya Mpingo cikaŵa kusanga zuŵa la Pasika. === Copernicus === Pa nyengo ya Kuwuka Kwaciŵiri, Nicolaus Copernicus wakasacizga ciyelezgero ca zuŵa pakati ca Kanozgero ka Zuŵa. Nangauli ciyelezgero cake cikasunga nthowa za cizungulizgo, cikakwana kupima ukulu wa nthowa za vibwe na nyengo yake. Kupepuka kwakukopa kwa astronome ya Copernicus kukapangiska kuti ŵasandi ŵa nyenyezi ŵayizomerezge nanga pambere yindasimikizgike na kulaŵiska kwa Galileo na cilaŵiskiro ca kutali mu vyaka vya m'ma 1600. === Vilaŵiskiro vya Kutali Vyakwamba === Pafupifupi 1608 cilaŵiskiro ca kutali cikapangika, ndipo pofika 1610, Galileo Galilei wakalaŵiska kusintha kwa kawonekero ka cibwe ca Venasi, kwakuyana na kwa mwezi, ico cikakhozga ciyelezgero ca zuŵa pakati. Pa nyengo yeneyiyo, ciyelezgero ca zuŵa pakati cikanozgeka mwa manambala na Johannes Kepler. Mwa kupenda vyaka 20 vya kulaŵiska kwakupwelelera kwa Tycho Brahe, Kepler wakapanga ndondomeko iyo yikulongosora kwenda kwa vibwe kuzunguliya zuŵa. Nangauli Kepler wakaleka kwenda kwa cizungulizgo kwa Copernicus na kusankha kwenda kwa mawonekero gha jandi, wakatondeka kupanga ghanoghano lakulongosora malango agho wakalemba. Ndi Isaac Newton, na kupanga kwake kasandiro ka kwenda kwa vinthu vya kumwamba na lamulo lake la nkhongono ya kukoka, uyo pakumalira wakalongosora kwenda kwa vibwe. Newton wakapanga so cilaŵiskiro ca kutali ca galasi la kuwezga ungweru. Newton, pamoza na Richard Bentley, wakasacizga kuti nyenyezi zikuyana na zuŵa kweni zili kutali comene. Vilaŵiskiro vya kutali viphya vikasintha so maghanoghano pa nyenyezi. Pofika 1610 Galileo wakasanga kuti mzere wa ungweru uwo ukujumpha kuthambo usiku, uwo tikuchema Milky Way, ukupangika na nyenyezi zinandi comene. Mu 1668 James Gregory wakayaniska kuŵala kwa Jupita na Sirius kuti wapime mtunda wake kuŵa wakujumpha AU 83,000. Msandi wa nyenyezi wa Ungelezi John Flamsteed, msandi wa nyenyezi wakwamba wa ufumu wa Britain, wakalemba nyenyezi zakujumpha 3,000, kweni vyakusangika vyake vikapharazgika kwambura khumbo lake mu 1712. Msandi wa nyenyezi William Herschel wakapanga mndandanda wakulongosora wa mitambo ya nyenyezi na magulu gha nyenyezi, ndipo mu 1781 wakasanga cibwe ca Uranus, cibwe ciphya cakwamba ico cikasangika. Friedrich Bessel wakapanga nthowa ya kupima mtunda wa nyenyezi mu 1838, kweni yikaŵa yakusuzga kugwiliskira ntchito mwakuti nyenyezi pafupifupi 100 pera ndizo zikapimika pofika 1900. Mu vyaka vya m'ma 1700–1800, kusanda suzgo la vinthu vitatu na Leonhard Euler, Alexis Claude Clairaut, na Jean le Rond d'Alembert kukapangiska kulongolera kwakulunjika comene kwa kwenda kwa mwezi na vibwe. Ntchito iyi yikanozgeka so na Joseph-Louis Lagrange na Pierre Simon Laplace, ndipo ici cikazomerezga kupima kuzitika kwa vibwe na myezi kufuma ku umo vikukhwaskirana. Kuluta panthazi kukulu mu astronome kukiza na kunjizgika kwa luso liphya, kusazgapo cilwero ca kugaŵa ungweru na kujambura vithuzi vya kuthambo. Mu 1814–15, Joseph von Fraunhofer wakasanga mizere yakufipa pafupifupi 574 mu ungweru wakugaŵika wa zuŵa na wa nyenyezi zinyake. Mu 1859, Gustav Kirchhoff wakati mizere iyi yikufuma ku kuŵapo kwa vigaŵa vyakupambana. === Milambagombe === Pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1700, William Herschel wakapanga mapu gha kuthandazgika kwa nyenyezi mu nthowa zakupambana kufuma pa caro capasi, ndipo wakamalizga kuti caro cose ca mlengalenga cikaŵa zuŵa pafupi na pakati pa cimbale ca nyenyezi, Milky Way. Pamanyuma pakuti John Michell walongora kuti nyenyezi zikupambana pa kuŵala kwake kweneko, na pamanyuma pa kulaŵiska kwa Herschel na vilaŵiskiro vya kutali vyankhongono comene kuti nyenyezi zinyake zikawonekanga mu nthowa zose, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakamba kughanaghana kuti mitambo yinyake ya nyenyezi yakuzunguliya yingaŵa virwa vya caro ca mlengalenga vyakutali. Kuŵapo kwa milambagombe, kusazgapo mlambagombe withu, Milky Way, nga ni gulu la nyenyezi, kukalongoreka mu vyaka vya m'ma 1900 pera. Mu 1912, Henrietta Leavitt wakasanga nyenyezi za Cepheid izo kuŵala kwake kukusintha mwakunozgeka, ndipo ici cingagwiliskirika ntchito kumanya kuŵala kweneko kwa nyenyezi, ico cikuŵa cilwero cakulunjika ca kupima mtunda. Mwa kugwiliskira ntchito nyenyezi izi, Harlow Shapley wakapanga mapu ghakwamba ghakulunjika gha Milky Way. Mwa kugwiliskira ntchito Cilaŵiskiro ca Kutali ca Hooker, Edwin Hubble wakasanga nyenyezi za Cepheid mu mitambo yinyake ya nyenyezi yakuzunguliya, ndipo mu 1922–1923 wakalongora mwakusimikizgika kuti Andromeda na Triangulum, pamoza na yinyake, yikaŵa milambagombe yose kuwaro kwa withu, ndipo ici cikalongora kuti caro cose ca mlengalenga cili na milambagombe yinandi comene. === Kasandiro ka Caro Cose ca Mlengalenga === Kupharazga kwa Albert Einstein kwa ''general relativity'' mu 1917 kukamba nyengo ya mazuŵa ghano ya viyelezgero vya maghanoghano vya caro cose ca mlengalenga. Mu 1922, Alexander Friedman wakapharazga viyelezgero vipepuka vya caro cose ca mlengalenga ivyo vikalongora caro cambura kusintha, cakukura, na cakucepa. Mu 1929 Hubble wakapharazga kulaŵiska kwakuti milambagombe yose yikutalikirana na caro capasi pa luŵiro lwakukolerana na mtunda, ubale uwo sono ukumanyikwa kuti lamulo la Hubble. Ubale uwu ukulindilirika usange caro cose ca mlengalenga cikukura. Cakufumapo cakuti caro cose ca mlengalenga kale cikaŵa cakukhwima comene na cakotcha comene, ghanoghano la Kuphulika Kukulu ilo Georges Lemaître wakalongosora mu 1927, cikayowoyeka kweni pakaŵavya ukaboni wa viyezgo wakucikhozga. Kufuma mu ma 1940, unandi wa vyakucitika vya nyukiliya mu vyakucitika vya kukhwima kukulu ukasandika, ndipo ici cikapangiska ciyelezgero ciwemi ca kupangika kwa vigaŵa pa Kuphulika Kukulu pakumalira kwa ma 1940 na kwamba kwa ma 1950. Pamanyuma mu 1965 ungweru wa kumanyuma wa caro cose ca mlengalenga ukasangika, ndipo ukakhozga ukaboni wa Kuphulika Kukulu. Kasandiro ka vyakwenda vya kuthambo kakalongolera kuŵapo kwa vinthu nga ni mabowo ghakufipa na nyenyezi za nyutironi. Ivi vyagwiliskirika ntchito kulongosora vyakucitika nga ni ma''quasar'' na ma''pulsar''. Vilaŵiskiro vya kutali vya mu mlengalenga vyazomerezga kupima mu vigaŵa vya ungweru na nkhongono za ntchito za umagineti-magesi ivyo kanandi vikukanizgika panji kufipiskika na mphepo ya caro capasi. Ntchito ya LIGO yikasanga ukaboni wa majigha gha nkhongono ya kukoka mu 2015. == Kulaŵiska Kuthambo == Astronome ya kulaŵiska yikuthemba nkhongono za ntchito za umagineti-magesi za utali wa majigha wakupambanapambana, ndipo mitundu ya astronome yikugaŵika kuyana na cigaŵa ca nkhongono izi ico kulaŵiska kukucitikira. === Wayilesi === Astronome ya wayilesi yikugwiliskira ntchito nkhongono izo majigha ghake ni ghatali, comene pakati pa milimita 1 na mamita 15, kutali comene na ivyo maso ghakuwona. Haidrojeni, iyo kanandi ni mphepo yambura kuwoneka, yikupanga mzere wa ungweru pa masentimita 21, uwo ungawoneka pa majigha gha wayilesi. Vinthu ivyo vingawoneka pa majigha gha wayilesi ni mphepo ya pakati pa nyenyezi, ma''pulsar'', kumweka kwa luŵiro kwa wayilesi, kuphulika kwa nyenyezi zikulu, na mitima yamoyo ya milambagombe. === Ungweru wa Pasi pa Uswesi === Astronome ya ungweru wa pasi pa uswesi yikusanga nkhongono izo majigha ghake ngatali kuluska ungweru wakuswesa wakuwoneka, kuwaro kwa ivyo maso ghithu ghangawona. Ungweru uwu ngwakovwira pa kusanda vinthu ivyo vili vyakuzizima comene kuti vifumiske ungweru wakuwoneka, nga ni vibwe, vimbale vya kuzunguliya nyenyezi, panji mitambo ya nyenyezi iyo ungweru wake ukukanizgika na fuvu. Majigha ghatali gha ungweru uwu ghangajumpha mitambo ya fuvu iyo yikukanizga ungweru wakuwoneka, ndipo ici cikuzomerezga kulaŵiska nyenyezi ziphya izo zili mu mitambo ya mamolekyu na mitima ya milambagombe. Kulaŵiska kwa WISE kwavumbula comene nyenyezi zinandi izo zikupangika na magulu gha nyenyezi umo zili. Kupatula majigha agho ghali pafupi na ungweru wakuwoneka, ungweru uwu ukukorekeka comene na mphepo ya caro capasi, panji ukubisika, cifukwa mphepo nayo yikufumiska ungweru unandi wa mtundu uwu. Ntheura, malo gha kulaŵiskira ungweru uwu ghakwenera kuŵa pacanya na malo ghakomira pa caro capasi panji mu mlengalenga. Mamolekyu ghanyake ghakufumiska comene ungweru uwu. Ici cikuzomerezga kusanda usungunu wa mu mlengalenga. Cilaŵiskiro ca Kutali ca Mlengalenga ca James Webb cikusanga ungweru wa pasi pa uswesi kuti cisange milambagombe yakutali comene. Ungweru wakuwoneka wa milambagombe iyi ukafuma vyaka mabiliyoni ivyo vyajumpha, ndipo kukura kwa caro cose ca mlengalenga kukasintha ungweru kuŵa wa pasi pa uswesi. Mwa kusanda milambagombe yakutali iyi, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakugomezga kumanya umo milambagombe yakwamba yikapangikira. === Ungweru Wakuwoneka === Mu mbiri, astronome ya ungweru wakuwoneka ndiyo mtundu wa kale comene wa astronome. Vithuzi vya kulaŵiska kale vikajambulikanga na woko. Pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1800 na mu vyaka vinandi vya m'ma 1900, vithuzi vikapangikanga na vilwero vya kujambura vithuzi. Vithuzi vya mazuŵa ghano vikupangika na vilwero vya digito, comene ma''CCD'', ndipo vikusungika mu vilwero vya mazuŵa ghano. Nangauli ungweru wakuwoneka ukufuma pafupifupi nanomita 380 mpaka 700, vilwero vyenevivyo vingagwiliskirika ntchito kulaŵiska ungweru unyake wa pacanya pa uswesi na wa pasi pa uswesi uwo uli pafupi. === Ungweru wa Pacanya pa Uswesi === Astronome ya ungweru wa pacanya pa uswesi yikugwiliskira ntchito majigha agho ghakukorekeka na mphepo ya caro capasi, ntheura kulaŵiska kukwenera kucitika pacanya mu mphepo panji mu mlengalenga. Astronome iyi njiwemi comene pa kusanda ungweru wa kufunda na mizere ya ungweru kufuma ku nyenyezi zakotcha za buluu, izo zikuŵala comene pa majigha agha. === X-ray === Astronome ya X-ray yikugwiliskira ntchito nkhongono za X-ray, izo zikupangika na ndondomeko zakotcha comene na za nkhongono zikulu. Cifukwa X-ray zikukorekeka na mphepo ya caro capasi, kulaŵiska kukwenera kucitika pacanya comene, nga ni kufuma ku mabaluni, maloketi, panji ma''satellite'' ghapadera. Vinthu ivyo vikufumiska X-ray ni nyenyezi ziŵiri izo zikuzunguliyana, vyakusyala vya kuphulika kwa nyenyezi zikulu, magulu gha milambagombe, na mitima yamoyo ya milambagombe. Cifukwa pacanya pa zuŵa pakuzizima pacoko, vithuzi vya X-ray vya zuŵa na nyenyezi zinyake vikupeleka mauthenga ghakuzirwa pa cigaŵa cakotcha ca kuwaro kwa zuŵa. === Gamma === Astronome ya ''gamma'' yikulaŵiska vinthu vya kumwamba pa majigha ghafupi comene (nkhongono zikulu comene) gha nkhongono za ntchito za umagineti-magesi. Nkhongono za ''gamma'' zingalaŵiskika mwakulunjika na ma''satellite'' nga ni Compton Gamma Ray Observatory, panji na vilaŵiskiro vya kutali vyapadera ivyo vikuchemeka vilaŵiskiro vya Cherenkov. Vilaŵiskiro ivi vikusanga nkhongono za ''gamma'' mwakulunjika yayi, kweni vikusanga kumweka kwa ungweru wakuwoneka uko kukupangika apo nkhongono za ''gamma'' zikukorekeka na mphepo ya caro capasi. Astronome ya ''gamma'' yikupeleka mauthenga pa kwambilira kwa nkhongono za kuthambo, vyakucitika ivyo vingaŵa vya kumalirana kwa vyamvimba vyakufipa, tuvinthu twa luŵiro comene utu tukufuma ku mitima yamoyo ya milambagombe, na, mwa kugwiliskira ntchito mitima iyi nga ni vyakufumira vyakutali, vimanyikwiro vya mlengalenga wa pakati pa milambagombe. Kumweka kwa nkhongono za ''gamma'', uko kukucitika kwa kanyengo kacoko, ni vyakucitika vya nkhongono zikulu comene, ndipo ndivyo vyakuŵala comene mu caro cose ca mlengalenga. === Kulaŵiska Kwambura Nkhongono za Ntchito za Umagineti-Magesi === Vyakucitika vinyake ivyo vikufuma kutali comene vingalaŵiskika kufuma pa caro capasi na vilwero ivyo vikuthemba nkhongono za ntchito za umagineti-magesi yayi. Mu astronome ya ma''neutrino'', ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakugwiliskira ntchito malo gha pasi pa nthaka ghakuvikilirika comene nga ni SAGE, GALLEX, na Kamioka II/III kusanga ma''neutrino''. Ma''neutrino'' ghanandi comene agho ghakujumpha mu caro capasi ghakufuma ku zuŵa, kweni ma''neutrino'' 24 ghakasangika so kufuma ku kuphulika kwa nyenyezi kwa 1987A. Nkhongono za kuthambo, izo zili na tuvinthu twa nkhongono zikulu comene (mitima ya maatomu) utu tungamalira panji kukorekeka apo tukunjira mu mphepo ya caro capasi, zikupangiska tuvinthu tunandi twaciŵiri utu tungasangika na malo gha kulaŵiskira gha mazuŵa ghano. Astronome ya majigha gha nkhongono ya kukoka yikugwiliskira ntchito vilwero vya kusanga majigha agha kuti yiwunjike mauthenga pa vinthu vikulu vyakutali. Malo ghacoko gha kulaŵiskira ghazengeka, nga ni LIGO. LIGO yikasanga kakwamba pa 14 Lupya 2015, ndipo yikalaŵiska majigha gha nkhongono ya kukoka kufuma ku mabowo ghaŵiri ghakufipa. Jigha laciŵiri likasangika pa 26 Zimya 2015, ndipo kulaŵiska kunyake kukwenera kulutilira, kweni majigha agha ghakukhumba vilwero vyakupulika comene. Kusazga kulaŵiska uko kukucitika na nkhongono za ntchito za umagineti-magesi, ma''neutrino'' panji majigha gha nkhongono ya kukoka na mauthenga ghanyake ghakovwira kukuchemeka astronome ya vyakutumika vinandi. === Kupima Malo gha Nyenyezi na Kwenda kwa Vinthu vya Kumwamba === Cimoza mwa vigaŵa vya kale comene vya astronome, na vya kasandiro kose, ni kupima malo gha vinthu vya kumwamba, ico cikuchemeka ''astrometry''. Mu mbiri, kumanya makola malo gha zuŵa, mwezi, vibwe na nyenyezi kukaŵa kwakuzirwa pa kwendeska ngalawa mwa kulaŵiska kuthambo na pa kupanga makalendala. Kupima kwakupwelelera kwa malo gha vibwe kwapangiska kumanya makola kukhwaskana kwa nkhongono ya kukoka, na kumanya malo gha kale na gha munthazi gha vibwe mwakulunjika comene, cigaŵa ico cikuchemeka kasandiro ka kwenda kwa vinthu vya kumwamba. Kupima mtunda wa nyenyezi za pafupi kukupeleka maziko gha makwelero gha kupima mtunda wa caro cose ca mlengalenga, agho ghakugwiliskirika ntchito kupima ukulu wa caro cose ca mlengalenga. Kupima uku kukupeleka maziko gha vimanyikwiro vya nyenyezi zakutali comene, cifukwa vimanyikwiro vyawo vingayaniskika. Kupima luŵiro na kwenda kwa nyenyezi kukuzomerezga ŵasandi ŵa nyenyezi kulongora kwenda kwa ndondomeko izi mu mlambagombe wa Milky Way. == Vigaŵa Kuyana na Ukulu == === Kasandiro ka Caro Cose ca Mlengalenga === Kasandiro ka caro cose ca mlengalenga, ako kakusanda kazengero kakulu ka caro cose ca mlengalenga, kakukhumba kupulikiska kupangika na kukura kwa caro cose ca mlengalenga. Cakuzirwa comene ku kasandiro aka ka mazuŵa ghano ni ghanoghano lakuzomerezgeka la Kuphulika Kukulu (Big Bang), ilo likuti caro cose ca mlengalenga cikamba ciŵe cakukhwima comene na cakotcha comene, pamanyuma cikakura mu vyaka biliyoni 13.8 kufika apo cili sono. Ghanoghano la Kuphulika Kukulu likazomerezgeka comene pamanyuma pa kusangika kwa ungweru wa kumanyuma wa caro cose ca mlengalenga mu 1965. Vyamvimba vyakufipa na nkhongono zakufipa sono vikughanaghanirika kuŵa magaŵa 96 pa 100 gha kuzitika kwa caro cose ca mlengalenga. Pa cifukwa ici, ntchito yinandi yikucitika kuyezga kumanya vigaŵa ivi. === Kuwaro kwa Mlambagombe Withu === Kusanda vinthu kuwaro kwa mlambagombe withu kukukhwaskana na kupangika na kukura kwa milambagombe, mawonekero na kagaŵiro kake, kulaŵiska milambagombe yamoyo, na pa ukulu ukulu, magulu gha milambagombe. Ivi vikovwira kupulikiska kazengero kakulu ka caro cose ca mlengalenga. === Mlambagombe === Astronome ya milambagombe yikusanda milambagombe kusazgapo Milky Way, mlambagombe wakuzunguliya uwo uli mu Gulu la Pafupi la milambagombe ndipo uli na Kanozgero ka Zuŵa. Ni kawunjikiro kakuzunguliya ka mphepo, fuvu, nyenyezi na vinthu vinyake, ivyo vikukoleranga pamoza na nkhongono ya kukoka. Cifukwa caro capasi cili mu mikono ya kuwaro iyo yili na fuvu, vigaŵa vikulu vya Milky Way vikubisika. Kusanda kwenda kwa vyamvimba mu Milky Way na milambagombe yinyake kukulongora kuti pali kuzitika kukulu kuluska ivyo vyamvimba vyakuwoneka vingalongosora. Cizungulizgo ca vyamvimba vyakufipa cikuwoneka kuŵa ndico cili na kuzitika kukulu, nangauli kawiro ka vyamvimba vyakufipa ivi kakumanyikwa yayi. === Nyenyezi === Kusanda nyenyezi na kukura kwake nkhwakuzirwa comene ku kupulikiska kwithu caro cose ca mlengalenga. Kasandiro ka vyakwenda ka nyenyezi kamanyikwa kwizira mu kulaŵiska na maghanoghano, na kufuma ku viyelezgero vya makompyuta vya mukati mwa nyenyezi. Ivyo vikusandika ni kupangika kwa nyenyezi mu mitambo yikulu ya mamolekyu; kupangika kwa nyenyezi ziphya; na kusintha kuya ku kukolerana kwa nyukiliya na nyenyezi za ndondomeko yikulu, izo zikupanga vigaŵa. Ndondomeko zinyake izo zikusandika ni kukura kwa nyenyezi, uko kukumalira na kuphulika kwa nyenyezi yikulu panji nyenyezi yicoko yakutuŵa. Kufumiska kwa vigaŵa vya kuwaro kukupanga mtambo wa nyenyezi wa mtundu wa cibwe. Ivyo vikusyala pa kuphulika kwa nyenyezi yikulu ni nyenyezi ya nyutironi yakukhwima, panji, usange kuzitika kwa nyenyezi kukaŵa katatu kwa zuŵa panji kujumpha, bowo lakufipa. === Zuŵa === Astronome ya zuŵa ni kusanda [[Zuŵa|zuŵa]], nyenyezi yicoko ya ndondomeko yikulu ya mtundu wa G2 V, iyo yili na vyaka pafupifupi biliyoni 4.6. Ndondomeko izo kasandiro aka kakusanda ni ndondomeko ya mawanga gha zuŵa, kusintha kwa kuŵala kwa zuŵa, kwa nyengo zose na kwa nyengo zinyake, na nkhalo ya vigaŵa vyakupambana vya zuŵa, ndiko kuti mtima wake na kukolerana kwa nyukiliya, cigaŵa ca kufumiska nkhongono, cigaŵa ca kwenda kwa kufunda, cigaŵa ca pacanya ca ungweru, cigaŵa ca mitundu, na cigaŵa ca kuwaro comene. === Kasandiro ka Vibwe === Kasandiro ka vibwe ni kusanda vibwe, myezi, vibwe vicoko, nyenyezi za mcira, vibwe vicoko vya malibwe, na vinthu vinyake ivyo vikuzunguliya zuŵa, kweniso vibwe ivyo vikuzunguliya nyenyezi zakutali. Kanozgero ka Zuŵa kasandika makola, pakwamba na vilaŵiskiro vya kutali ndipo pamanyuma na vyombo vya mlengalenga. Ndondomeko izo zikusandika ni kugaŵika kwa vigaŵa vya cibwe; kupangika kwa nkhongono ya umagineti ya cibwe na ivyo yikucita; na kupangika kwa kufunda mukati mwa cibwe, nga ni kufuma ku kutimbana, kunangika kwa vinthu vya mtima wa vimenyu, na kukoka kwa myezi. Kufunda uku nako kungiziska ndondomeko za pasi nga ni mapiri gha moto, kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi, na kukokoloka kwa pacanya, ivyo vikusandika na vigaŵa vya kasandiro ka pasi. == Vigaŵa Vyakukolerana na Tusandiro Tunyake == === Usungunu wa Mlengalenga === Usungunu wa mlengalenga ni kukolerana kwa astronome na usungunu. Ukusanda unandi na kukolerana kwa mamolekyu mu caro cose ca mlengalenga, na kukwekana kwawo na nkhongono za ungweru. Lizgu ili lingagwiliskirika ntchito pa Kanozgero ka Zuŵa na pa mlengalenga wa pakati pa nyenyezi. Kusanda mu cigaŵa ici kukovwira mwaciyelezgero kumanya umo Kanozgero ka Zuŵa kakapangikira. === Kasandiro ka Vyamoyo mu Mlengalenga === Kasandiro ka vyamoyo mu mlengalenga kakusanda kwambilira kwa umoyo na kukura kwake kuwaro kwa caro capasi. Kakupenda usange umoyo ulipo kunyake, na umo ŵanthu ŵangawusangira usange ulipo. Kakugwiliskira ntchito astronome, usungunu wa vyamoyo, kasandiro ka pasi, kasandiro ka tuvinyama tucoko comene, kasandiro ka vyakwenda, na kasandiro ka vibwe kuti kapende usange umoyo ungaŵako pa vibwe vinyake, na kovwira kumanya malo gha vyamoyo agho ghangaŵa ghakupambana na gha caro capasi. Kwambilira na kukura kwakwamba kwa umoyo ni cigaŵa cambura kupatukana ca kasandiro aka. Ici cikusazgapo kusanda kwambilira kwa ndondomeko za vibwe, kwambilira kwa vinthu vya vyamoyo mu mlengalenga, kukolerana kwa malibwe, maji na kaboni, kwambilira kwa umoyo pa caro capasi, kukhalika kwa vibwe, kusanda vimanyikwiro vya umoyo, na kusanda umo umoyo ungakolerana na masuzgo pa caro capasi na mu mlengalenga. === Vinyake === Astronome na kasandiro ka vyakwenda vya kuthambo vyapanga ubale na vigaŵa vinyake vikulu vya kasandiro. Astronome ya kale ni kusanda astronome za kale panji za midawuko mu midawuko yawo, mwa kugwiliskira ntchito ukaboni wa vinthu vya kale na wa kasandiro ka ŵanthu. Viŵerengero vya astronome ni kugwiliskira ntchito viŵerengero pa kupenda unandi ukulu wa mauthenga gha kulaŵiska kuthambo. Pakumalira, nga ni "astronome ya milandu", nthowa za astronome zagwiliskirika ntchito kumazga masuzgo gha mbiri ya luso la kujambula na nyengo zinyake gha dango. == Ŵalaŵiski Ŵambura Kusambira == Astronome ni umoza mwa tusandiro umo ŵanthu ŵambura kusambira ŵangawovwira comene. Pamoza, ŵalaŵiski ŵa nyenyezi ŵambura kusambira ŵakulaŵiska vinthu na vyakucitika vya kumwamba, nyengo zinyake na vilwero vya ŵakugula panji vilwero ivyo ŵapanga ŵekha. Ivyo ŵakulaŵiska comene ni zuŵa, mwezi, vibwe, nyenyezi, nyenyezi za mcira, kuwa kwa malibwe gha mlengalenga, na vinthu vya kutali comene nga ni magulu gha nyenyezi, milambagombe, na mitambo ya nyenyezi. Makilabu gha astronome pa caro cose ghali na ndondomeko za kovwira ŵanthu ŵawo kunozga na kwendeska ndondomeko za kulaŵiska, nga ni kulaŵiska vinthu vyose mu mindandanda ya Messier (vinthu 110) panji Herschel 400. Ŵanandi ŵakugwira ntchito pa majigha gha ungweru wakuwoneka, kweni ŵanyake ŵayezga majigha ghanyake. Mwambi wa astronome ya wayilesi ya ŵambura kusambira, Karl Jansky, wakasanga kufumira kwa wayilesi pakati pa Milky Way. Ŵalaŵiski ŵanyake ŵambura kusambira ŵakugwiliskira ntchito vilaŵiskiro vya kutali ivyo ŵapanga ŵekha panji vilaŵiskiro vya wayilesi ivyo pakwamba vikazengeka pa kusanda astronome. Ŵambura kusambira ŵangapima kubisa kwa nyenyezi kuti ŵanozge nthowa za vibwe vicoko. Ŵangasanga nyenyezi za mcira, na kulaŵiska nyengo zose nyenyezi izo kuŵala kwake kukusintha. Kuluta panthazi kwa luso la digito kwazomerezga ŵambura kusambira kuluta panthazi pa kujambura vithuzi vya kuthambo. == Mafumbo Ghambura Kuzgoleka == Mu vyaka vya m'ma 2000, pacali mafumbo ghakuzirwa ghambura kuzgoleka mu astronome. Ghanyake ngakulu nga ni caro cose ca mlengalenga: mwaciyelezgero, kasi vyamvimba vyakufipa na nkhongono zakufipa izo zikulongozga kukura na umaliro wa caro cose ca mlengalenga ni vici? Kasi umaliro wa caro cose ca mlengalenga uzamuŵa wuli? Cifukwa wuli unandi wa ''lithium'' mu caro cose ca mlengalenga ngucoko kanayi kuluska ivyo ciyelezgero ca Kuphulika Kukulu cikulongolera? Ghanyake ghakukhwaskana na vyakucitika vyapadera. Mwaciyelezgero, kasi Kanozgero ka Zuŵa nkhambura kupambana panji nkhapadera? Kasi kagaŵiro ka kuzitika kwa nyenyezi kakufuma nkhu, ndiko kuti cifukwa wuli ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakuwona kagaŵiro kakuyana ka kuzitika kwa nyenyezi kwambura kulaŵiska vyakucitika vyakwamba? Nga ni nthena, pacali mafumbo pa kupangika kwa milambagombe yakwamba, kwambilira kwa mabowo ghakufipa ghakulu comene, kufumira kwa nkhongono za kuthambo za nkhongono zikulu comene, na usange pali umoyo unyake mu caro cose ca mlengalenga, comene umoyo unyake wa vinjeru. lbuejjj8pn34x6msx37jtr6sgvim9tj 123664 123658 2026-11-03T18:08:44Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123664 wikitext text/x-wiki '''Astronome''' (panji '''kusanda nyenyezi''') ni kasandiro ka kawiro ako kakusanda vinthu vya kumwamba na vyakucitika mu caro cose ca mlengalenga. Kakugwiliskira ntchito masamu, [[Kusanda mendero|kusanda mendero]], na [[Usungunu|usungunu]] kulongosora kwambilira kwa vinthu ivi na umo vikukulira. Vinthu ivyo kakusanda ni [[Chibwe|vibwe]], myezi, nyenyezi, mitambo ya nyenyezi, [[Mlambagombe|milambagombe]], malibwe gha mlengalenga, vibwe vicoko vya malibwe, na nyenyezi za mcira. Vyakucitika ivyo kakusanda ni kuphulika kwa nyenyezi zikulu, kumweka kwa nkhongono za ''gamma'', ma''quasar'', ma''blazar'', ma''pulsar'', na ungweru wa kumanyuma wa caro cose ca mlengalenga. Mwa pose, astronome yikusanda cinthu ciliconse ico cikufuma kuwaro kwa mphepo iyo yikuzunguliya [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Kasandiro ka caro cose ca mlengalenga ni cigaŵa ca astronome ico cikusanda caro cose ca mlengalenga pamoza. Astronome ni umoza mwa tusandiro twa kawiro twa kale comene. Ŵanthu ŵa midawuko ya kale agho mbiri yawo yikalembeka ŵakalaŵiskanga kuthambo usiku mwandondomeko. Mwa iwo muli Ŵaeguputo, Ŵababuloni, Ŵagiriki, Ŵaindiya, Ŵacayina, Ŵamaya, na ŵanthu ŵanandi ŵa kale ŵa ku Amerika. Kale, astronome yikasazgangapo vigaŵa vyakupambanapambana nga ni kupima malo gha nyenyezi, kwendeska ngalawa mwa kulaŵiska nyenyezi, kulaŵiska kuthambo, na kupanga makalendala. Astronome ni umoza mwa tusandiro tucoko umo ŵanthu ŵambura kusambira kasandiro aka ŵakuwovwira comene. Ici nchaunenesko comene pa kusanga na kulaŵiska vyakucitika vya kanyengo kacoko. Ŵalaŵiski ŵa nyenyezi ŵambura kusambira ŵawovwira pa vyakusanga vinandi vyakuzirwa, nga ni kusanga nyenyezi za mcira ziphya. == Muzu wa Lizgu == Lizgu lakuti astronome likufuma ku Cigiriki ἀστρονομία, kufuma ku ἄστρον (''astron'', "nyenyezi") na -νομία (''-nomia'', kufuma ku νόμος ''nomos'', "dango" panji "lamulo"), ndipo likung'anamula kusanda vinthu vya kumwamba. Astronome yikwenera kupambanyizgika na kulongolera vyamunthazi mwa nyenyezi, ico ni cigomezgo cakuti vya umoyo wa ŵanthu vikukolerana na malo gha vinthu vya kumwamba. Vigaŵa vyose viŵiri vikafuma pamoza kweni vikapatukana, ndipo astronome yikukhozgeka na kusanda mendero, kweni kulongolera vyamunthazi mwa nyenyezi yayi. === Kagwiliskiro ka Mazgo "Astronome" na "Kusanda Mendero kwa Kuthambo" === "Astronome" na "kusanda mendero kwa kuthambo" ghakung'anamula pafupifupi cinthu cimoza mu kagwiliskiro ka mazuŵa ghano. Mu madikishonale, "astronome" ni "kusanda vinthu ivyo vili kuwaro kwa mphepo ya caro capasi na vimanyikwiro vyake vya kawiro na vya usungunu", apo "kusanda mendero kwa kuthambo" ni cigaŵa ca astronome ico cikukhwaskana na "nkhalo, vimanyikwiro vya kawiro, na ndondomeko za kwenda vya vinthu na vyakucitika vya kumwamba". Nyengo zinyake, nga ni mu buku la kusambizgira la Frank Shu, "astronome" yikung'anamula kusanda nkhani iyi mwa kulongosora, apo "kusanda mendero kwa kuthambo" ni kusanda kwa mendero. Vigaŵa vinyake, nga ni kupima malo gha nyenyezi, ni astronome pera. Vigaŵa vya kusanda vingagwiliskira ntchito mazgo agha kuyana na usange cigaŵa ico kale cikakolerana na cigaŵa ca kusanda mendero, ndipo ŵasandi ŵanandi ŵa nyenyezi ŵali na madigiri gha kusanda mendero m'malo mwa gha astronome. Ntheura, mu kagwiliskiro ka mazuŵa ghano, mazgo ghaŵiri agha kanandi ghakugwiliskirika ntchito mwakusinthana. == Mbiri == === Pambere pa Mbiri Yakulembeka === Kukura kwakwamba kwa astronome kukiza cifukwa ca vyakukhumbikwa pa umoyo, nga ni makalendala gha ulimi. Pambere mbiri yindalembeke, malo gha kale nga ni Stonehenge ghakulongora kuti ŵanthu ŵa kale ŵakakhumbanga kulaŵiska kuthambo. Ukaboni ukufuma so ku vinthu vya kale nga ni cimbale ca kuthambo ca Nebra, ico cili na vimanyikwiro ivyo vikung'anamulika nga ni zuŵa, mwezi, na nyenyezi, kusazgapo gulu la nyenyezi 7. Malibwe ghakulu gha ku Nabta Playa, mu Eguputo ya Pacanya, ghakanozgeka kuyana na kuwoneka kwa nyenyezi ya Sirius mlenji, ndipo ghakovwiranga kunozga kalendala ya caka pa cigumula ca caka ciliconse ca mlonga wa Nilo. === Nyengo ya Kale === Midawuko nga ni Eguputo, Mesopotamiya, Girisi, India, na China, paŵekha kweni na kukhwaskana, yikazenga malo gha kulaŵiskira kuthambo ndipo yikapanga maghanoghano pa kawiro ka caro cose ca mlengalenga, pamoza na makalendala na vilwero vya kulaŵiskira kuthambo. Kukura kwakuzirwa kwakwamba kukaŵa kwamba kwa astronome ya masamu na ya kasandiro mwa Ŵababuloni, uko kukaŵika maziko gha midawuko ya astronome mu midawuko yinyake. Ŵababuloni ŵakasanga kuti kubisika kwa mwezi kukuwerezgeka mu ndondomeko ya ''saros'' ya myezi 223. Pamanyuma pa Ŵababuloni, kuluta panthazi kukulu kukacitika mu Girisi wa kale na mu caro ca Ŵagiriki. Astronome ya Ŵagiriki yikapenjanga malongosoro gha vinjeru na gha kawiro gha vyakucitika vya kumwamba. Mu vyaka vya m'ma 300 pambere Khristu, Heracleides Ponticus wakaŵa wakwamba kusacizga kuti caro capasi cikuzunguliya ca ceneco. Mu vyaka vya m'ma 200 pambere Khristu, Aristarchus wa ku Samos wakapima ukulu na mtunda wa mwezi na zuŵa, ndipo wakasacizga ciyelezgero ca Kanozgero ka Zuŵa umo caro capasi na vibwe vikuzunguliya zuŵa, ico sono cikuchemeka ciyelezgero ca zuŵa pakati. Mu vyaka vya m'ma 100 pambere Khristu, Hipparchus wakapima ukulu na mtunda wa mwezi ndipo wakapanga vilwero vyakwamba vya astronome ivyo vikumanyikwa, nga ni ''astrolabe''. Wakawona so kusintha kucoko kwa malo gha mazuŵa agho usiku na msana vikuyana na agho zuŵa likufika kumpoto comene panji kumwera comene, kuyaniska na nyenyezi, ico sono tikumanya kuti cikufuma ku kuzungunyika kwa nthowa ya caro capasi. Hipparchus wakapanga so mndandanda wa nyenyezi 1,020, ndipo magulu ghanandi gha nyenyezi gha cigaŵa ca kumpoto ghakufuma ku astronome ya Ŵagiriki. Makina gha Antikythera (pafupifupi 150–80 pambere Khristu) ghakaŵa kompyuta yakwamba ya kale iyo yikapangika kupima malo gha zuŵa, mwezi, na vibwe pa zuŵa linyake. Vilwero vya luso lakuyana vikawonekaso yayi mpaka mu vyaka vya m'ma 1300, apo mawotchi gha makina gha astronome ghakawoneka mu Ulaya. === Pamanyuma pa Nyengo ya Kale === Pamanyuma pa nyengo ya Ŵagiriki, astronome yikalongozgeka na ciyelezgero ca caro capasi pakati, panji ndondomeko ya Ptolemy, iyo yikathyika zina la Claudius Ptolemy. Buku lake la vigaŵa 13 la astronome, ilo likuchemeka ''Almagest'' mu kung'anamulika kwake kwa Ciarabu, likaŵa buku likulu la kulaŵiskako kwa vyaka vyakujumpha 1,000. Mu ndondomeko iyi, caro capasi cikaghanaghanirika kuŵa pakati pa caro cose ca mlengalenga, ndipo zuŵa, mwezi na nyenyezi vikacizunguliyanga. Nangauli ndondomeko iyi pamanyuma yikazomerezgeka yayi, yikapelekanga malongosoro ghakulunjika comene gha malo gha vinthu vya kumwamba agho ghakaŵako pa nyengo iyo. Apo astronome ya Ŵagiriki yikafika mu India kwizira mu malonda na kukumana kwa midawuko, astronome ya Ŵaindiya yikanjira mu nyengo yiphya mu vyaka vyakwamba vya mumuwilo wa Khristu. Midawuko ya kale ya malo agho, nga ni iyo yikalembeka mu ''Vedāṅga Jyotiṣa'', yikapeleka maziko gha makalendala, apo viyelezgero vya astronome ya Ŵagiriki pamanyuma vikasazgika na ŵasambiri nga ni Āryabhaṭa, Varāhamihira, na Brahmagupta. Āryabhaṭa wakanozga comene nthowa za kupima kwenda kwa vibwe na kubisika kwa zuŵa na mwezi. Mu nyengo yapakati ya pamanyuma, sukulu ya Kerala yikovwira astronome kwizira mu kulaŵiska kwakunozgeka na kupima kwakulunjika comene kwa vibwe na kubisika. Astronome yikakura comene mu caro ca Cisilamu ca nyengo yapakati. Malo gha kulaŵiskira kuthambo ghakazengeka kuko pakwamba kwa vyaka vya m'ma 800. Mu 964, Mlambagombe wa Andromeda, mlambagombe ukulu comene mu Gulu la Pafupi, ukalongosoreka na msandi wa nyenyezi wa Cisilamu wa ku Persia Abd al-Rahman al-Sufi mu Buku lake la Nyenyezi Zambura Kusamika. Kuphulika kwa nyenyezi SN 1006, cakucitika ca nyenyezi cakuŵala comene mu vyaka 1,000 vyaumaliro, kukalaŵiskika na msandi wa nyenyezi wa Ciarabu wa ku Eguputo Ali ibn Ridwan na ŵasandi ŵa nyenyezi ŵa Ŵacayina mu 1006. Msambiri wa ku Iran Al-Biruni wakawona kuti, kupambana na Ptolemy, malo ghapacanya comene gha zuŵa ghakwenda, ghambura kukhazikika. Ŵasandi ŵa nyenyezi ŵa Ciarabu ŵakanjizga mazina ghanandi gha Ciarabu agho sono ghakugwiliskirika ntchito pa nyenyezi zinyake. Vyakusyala vya Great Zimbabwe na Timbuktu vingaŵa kuti vikaŵa na malo gha kulaŵiskira kuthambo. Mu Afilika ya Kumanjiliro ya pamanyuma pa nyengo ya kale, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakasanda kwenda kwa nyenyezi na ubale wake na nyengo za caka, ndipo ŵakapanga mapu gha kuthambo na vithuzi vya nthowa za vibwe vinyake kuyana na kupima kwakusuzga kwa masamu. Msandi wa mbiri wa Songhai Mahmud Kati wakalemba za kuwa kwa malibwe gha mlengalenga mu 1583. Mu Ulaya ya nyengo yapakati, Richard wa ku Wallingford (1292–1336) wakapanga wotchi yakwamba ya astronome, ''Rectangulus'' iyo yikazomerezganga kupima makona pakati pa vibwe na vinthu vinyake vya kumwamba, na ''Albion'' iyo yingagwiliskirika ntchito pa kupima kwa astronome nga ni malo gha mwezi, zuŵa, na vibwe. Nicole Oresme (1320–1382) wakayowoya za ukaboni wa kuzunguliya kwa caro capasi. Jean Buridan (1300–1361) wakapanga ghanoghano la ''impetus'', ilo likulongosora kwenda kusazgapo kwa vinthu vya kumwamba. Kwa vyaka mahandiredi ghankhondi na limoza (kufuma ku kuwelera kwa kasambiro ka kale pakumalira kwa nyengo yapakati mpaka ku Nyengo ya Ungweru wa Vinjeru), Mpingo wa Katolika wa Roma ukapeleka wovwiri wa ndalama na wa ŵanthu ku kusanda astronome kuluska mawupu ghanyake ghose. Cimoza mwa vifukwa vya Mpingo cikaŵa kusanga zuŵa la Pasika. === Copernicus === Pa nyengo ya Kuwuka Kwaciŵiri, Nicolaus Copernicus wakasacizga ciyelezgero ca zuŵa pakati ca Kanozgero ka Zuŵa. Nangauli ciyelezgero cake cikasunga nthowa za cizungulizgo, cikakwana kupima ukulu wa nthowa za vibwe na nyengo yake. Kupepuka kwakukopa kwa astronome ya Copernicus kukapangiska kuti ŵasandi ŵa nyenyezi ŵayizomerezge nanga pambere yindasimikizgike na kulaŵiska kwa Galileo na cilaŵiskiro ca kutali mu vyaka vya m'ma 1600. === Vilaŵiskiro vya Kutali Vyakwamba === Pafupifupi 1608 cilaŵiskiro ca kutali cikapangika, ndipo pofika 1610, Galileo Galilei wakalaŵiska kusintha kwa kawonekero ka cibwe ca Venasi, kwakuyana na kwa mwezi, ico cikakhozga ciyelezgero ca zuŵa pakati. Pa nyengo yeneyiyo, ciyelezgero ca zuŵa pakati cikanozgeka mwa manambala na Johannes Kepler. Mwa kupenda vyaka 20 vya kulaŵiska kwakupwelelera kwa Tycho Brahe, Kepler wakapanga ndondomeko iyo yikulongosora kwenda kwa vibwe kuzunguliya zuŵa. Nangauli Kepler wakaleka kwenda kwa cizungulizgo kwa Copernicus na kusankha kwenda kwa mawonekero gha jandi, wakatondeka kupanga ghanoghano lakulongosora malango agho wakalemba. Ndi Isaac Newton, na kupanga kwake kasandiro ka kwenda kwa vinthu vya kumwamba na lamulo lake la nkhongono ya kukoka, uyo pakumalira wakalongosora kwenda kwa vibwe. Newton wakapanga so cilaŵiskiro ca kutali ca galasi la kuwezga ungweru. Newton, pamoza na Richard Bentley, wakasacizga kuti nyenyezi zikuyana na zuŵa kweni zili kutali comene. Vilaŵiskiro vya kutali viphya vikasintha so maghanoghano pa nyenyezi. Pofika 1610 Galileo wakasanga kuti mzere wa ungweru uwo ukujumpha kuthambo usiku, uwo tikuchema Milky Way, ukupangika na nyenyezi zinandi comene. Mu 1668 James Gregory wakayaniska kuŵala kwa Jupita na Sirius kuti wapime mtunda wake kuŵa wakujumpha AU 83,000. Msandi wa nyenyezi wa Ungelezi John Flamsteed, msandi wa nyenyezi wakwamba wa ufumu wa Britain, wakalemba nyenyezi zakujumpha 3,000, kweni vyakusangika vyake vikapharazgika kwambura khumbo lake mu 1712. Msandi wa nyenyezi William Herschel wakapanga mndandanda wakulongosora wa mitambo ya nyenyezi na magulu gha nyenyezi, ndipo mu 1781 wakasanga cibwe ca Uranus, cibwe ciphya cakwamba ico cikasangika. Friedrich Bessel wakapanga nthowa ya kupima mtunda wa nyenyezi mu 1838, kweni yikaŵa yakusuzga kugwiliskira ntchito mwakuti nyenyezi pafupifupi 100 pera ndizo zikapimika pofika 1900. Mu vyaka vya m'ma 1700–1800, kusanda suzgo la vinthu vitatu na Leonhard Euler, Alexis Claude Clairaut, na Jean le Rond d'Alembert kukapangiska kulongolera kwakulunjika comene kwa kwenda kwa mwezi na vibwe. Ntchito iyi yikanozgeka so na Joseph-Louis Lagrange na Pierre Simon Laplace, ndipo ici cikazomerezga kupima kuzitika kwa vibwe na myezi kufuma ku umo vikukhwaskirana. Kuluta panthazi kukulu mu astronome kukiza na kunjizgika kwa luso liphya, kusazgapo cilwero ca kugaŵa ungweru na kujambura vithuzi vya kuthambo. Mu 1814–15, Joseph von Fraunhofer wakasanga mizere yakufipa pafupifupi 574 mu ungweru wakugaŵika wa zuŵa na wa nyenyezi zinyake. Mu 1859, Gustav Kirchhoff wakati mizere iyi yikufuma ku kuŵapo kwa vigaŵa vyakupambana. === Milambagombe === Pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1700, William Herschel wakapanga mapu gha kuthandazgika kwa nyenyezi mu nthowa zakupambana kufuma pa caro capasi, ndipo wakamalizga kuti caro cose ca mlengalenga cikaŵa zuŵa pafupi na pakati pa cimbale ca nyenyezi, Milky Way. Pamanyuma pakuti John Michell walongora kuti nyenyezi zikupambana pa kuŵala kwake kweneko, na pamanyuma pa kulaŵiska kwa Herschel na vilaŵiskiro vya kutali vyankhongono comene kuti nyenyezi zinyake zikawonekanga mu nthowa zose, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakamba kughanaghana kuti mitambo yinyake ya nyenyezi yakuzunguliya yingaŵa virwa vya caro ca mlengalenga vyakutali. Kuŵapo kwa milambagombe, kusazgapo mlambagombe withu, Milky Way, nga ni gulu la nyenyezi, kukalongoreka mu vyaka vya m'ma 1900 pera. Mu 1912, Henrietta Leavitt wakasanga nyenyezi za Cepheid izo kuŵala kwake kukusintha mwakunozgeka, ndipo ici cingagwiliskirika ntchito kumanya kuŵala kweneko kwa nyenyezi, ico cikuŵa cilwero cakulunjika ca kupima mtunda. Mwa kugwiliskira ntchito nyenyezi izi, Harlow Shapley wakapanga mapu ghakwamba ghakulunjika gha Milky Way. Mwa kugwiliskira ntchito Cilaŵiskiro ca Kutali ca Hooker, Edwin Hubble wakasanga nyenyezi za Cepheid mu mitambo yinyake ya nyenyezi yakuzunguliya, ndipo mu 1922–1923 wakalongora mwakusimikizgika kuti Andromeda na Triangulum, pamoza na yinyake, yikaŵa milambagombe yose kuwaro kwa withu, ndipo ici cikalongora kuti caro cose ca mlengalenga cili na milambagombe yinandi comene. === Kasandiro ka Caro Cose ca Mlengalenga === Kupharazga kwa Albert Einstein kwa ''general relativity'' mu 1917 kukamba nyengo ya mazuŵa ghano ya viyelezgero vya maghanoghano vya caro cose ca mlengalenga. Mu 1922, Alexander Friedman wakapharazga viyelezgero vipepuka vya caro cose ca mlengalenga ivyo vikalongora caro cambura kusintha, cakukura, na cakucepa. Mu 1929 Hubble wakapharazga kulaŵiska kwakuti milambagombe yose yikutalikirana na caro capasi pa luŵiro lwakukolerana na mtunda, ubale uwo sono ukumanyikwa kuti lamulo la Hubble. Ubale uwu ukulindilirika usange caro cose ca mlengalenga cikukura. Cakufumapo cakuti caro cose ca mlengalenga kale cikaŵa cakukhwima comene na cakotcha comene, ghanoghano la Kuphulika Kukulu ilo Georges Lemaître wakalongosora mu 1927, cikayowoyeka kweni pakaŵavya ukaboni wa viyezgo wakucikhozga. Kufuma mu ma 1940, unandi wa vyakucitika vya nyukiliya mu vyakucitika vya kukhwima kukulu ukasandika, ndipo ici cikapangiska ciyelezgero ciwemi ca kupangika kwa vigaŵa pa Kuphulika Kukulu pakumalira kwa ma 1940 na kwamba kwa ma 1950. Pamanyuma mu 1965 ungweru wa kumanyuma wa caro cose ca mlengalenga ukasangika, ndipo ukakhozga ukaboni wa Kuphulika Kukulu. Kasandiro ka vyakwenda vya kuthambo kakalongolera kuŵapo kwa vinthu nga ni mabowo ghakufipa na nyenyezi za nyutironi. Ivi vyagwiliskirika ntchito kulongosora vyakucitika nga ni ma''quasar'' na ma''pulsar''. Vilaŵiskiro vya kutali vya mu mlengalenga vyazomerezga kupima mu vigaŵa vya ungweru na nkhongono za ntchito za umagineti-magesi ivyo kanandi vikukanizgika panji kufipiskika na mphepo ya caro capasi. Ntchito ya LIGO yikasanga ukaboni wa majigha gha nkhongono ya kukoka mu 2015. == Kulaŵiska Kuthambo == Astronome ya kulaŵiska yikuthemba nkhongono za ntchito za umagineti-magesi za utali wa majigha wakupambanapambana, ndipo mitundu ya astronome yikugaŵika kuyana na cigaŵa ca nkhongono izi ico kulaŵiska kukucitikira. === Wayilesi === Astronome ya wayilesi yikugwiliskira ntchito nkhongono izo majigha ghake ni ghatali, comene pakati pa milimita 1 na mamita 15, kutali comene na ivyo maso ghakuwona. Haidrojeni, iyo kanandi ni mphepo yambura kuwoneka, yikupanga mzere wa ungweru pa masentimita 21, uwo ungawoneka pa majigha gha wayilesi. Vinthu ivyo vingawoneka pa majigha gha wayilesi ni mphepo ya pakati pa nyenyezi, ma''pulsar'', kumweka kwa luŵiro kwa wayilesi, kuphulika kwa nyenyezi zikulu, na mitima yamoyo ya milambagombe. === Ungweru wa Pasi pa Uswesi === Astronome ya ungweru wa pasi pa uswesi yikusanga nkhongono izo majigha ghake ngatali kuluska ungweru wakuswesa wakuwoneka, kuwaro kwa ivyo maso ghithu ghangawona. Ungweru uwu ngwakovwira pa kusanda vinthu ivyo vili vyakuzizima comene kuti vifumiske ungweru wakuwoneka, nga ni vibwe, vimbale vya kuzunguliya nyenyezi, panji mitambo ya nyenyezi iyo ungweru wake ukukanizgika na fuvu. Majigha ghatali gha ungweru uwu ghangajumpha mitambo ya fuvu iyo yikukanizga ungweru wakuwoneka, ndipo ici cikuzomerezga kulaŵiska nyenyezi ziphya izo zili mu mitambo ya mamolekyu na mitima ya milambagombe. Kulaŵiska kwa WISE kwavumbula comene nyenyezi zinandi izo zikupangika na magulu gha nyenyezi umo zili. Kupatula majigha agho ghali pafupi na ungweru wakuwoneka, ungweru uwu ukukorekeka comene na mphepo ya caro capasi, panji ukubisika, cifukwa mphepo nayo yikufumiska ungweru unandi wa mtundu uwu. Ntheura, malo gha kulaŵiskira ungweru uwu ghakwenera kuŵa pacanya na malo ghakomira pa caro capasi panji mu mlengalenga. Mamolekyu ghanyake ghakufumiska comene ungweru uwu. Ici cikuzomerezga kusanda usungunu wa mu mlengalenga. Cilaŵiskiro ca Kutali ca Mlengalenga ca James Webb cikusanga ungweru wa pasi pa uswesi kuti cisange milambagombe yakutali comene. Ungweru wakuwoneka wa milambagombe iyi ukafuma vyaka mabiliyoni ivyo vyajumpha, ndipo kukura kwa caro cose ca mlengalenga kukasintha ungweru kuŵa wa pasi pa uswesi. Mwa kusanda milambagombe yakutali iyi, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakugomezga kumanya umo milambagombe yakwamba yikapangikira. === Ungweru Wakuwoneka === Mu mbiri, astronome ya ungweru wakuwoneka ndiyo mtundu wa kale comene wa astronome. Vithuzi vya kulaŵiska kale vikajambulikanga na woko. Pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1800 na mu vyaka vinandi vya m'ma 1900, vithuzi vikapangikanga na vilwero vya kujambura vithuzi. Vithuzi vya mazuŵa ghano vikupangika na vilwero vya digito, comene ma''CCD'', ndipo vikusungika mu vilwero vya mazuŵa ghano. Nangauli ungweru wakuwoneka ukufuma pafupifupi nanomita 380 mpaka 700, vilwero vyenevivyo vingagwiliskirika ntchito kulaŵiska ungweru unyake wa pacanya pa uswesi na wa pasi pa uswesi uwo uli pafupi. === Ungweru wa Pacanya pa Uswesi === Astronome ya ungweru wa pacanya pa uswesi yikugwiliskira ntchito majigha agho ghakukorekeka na mphepo ya caro capasi, ntheura kulaŵiska kukwenera kucitika pacanya mu mphepo panji mu mlengalenga. Astronome iyi njiwemi comene pa kusanda ungweru wa kufunda na mizere ya ungweru kufuma ku nyenyezi zakotcha za buluu, izo zikuŵala comene pa majigha agha. === X-ray === Astronome ya X-ray yikugwiliskira ntchito nkhongono za X-ray, izo zikupangika na ndondomeko zakotcha comene na za nkhongono zikulu. Cifukwa X-ray zikukorekeka na mphepo ya caro capasi, kulaŵiska kukwenera kucitika pacanya comene, nga ni kufuma ku mabaluni, maloketi, panji ma''satellite'' ghapadera. Vinthu ivyo vikufumiska X-ray ni nyenyezi ziŵiri izo zikuzunguliyana, vyakusyala vya kuphulika kwa nyenyezi zikulu, magulu gha milambagombe, na mitima yamoyo ya milambagombe. Cifukwa pacanya pa zuŵa pakuzizima pacoko, vithuzi vya X-ray vya zuŵa na nyenyezi zinyake vikupeleka mauthenga ghakuzirwa pa cigaŵa cakotcha ca kuwaro kwa zuŵa. === Gamma === Astronome ya ''gamma'' yikulaŵiska vinthu vya kumwamba pa majigha ghafupi comene (nkhongono zikulu comene) gha nkhongono za ntchito za umagineti-magesi. Nkhongono za ''gamma'' zingalaŵiskika mwakulunjika na ma''satellite'' nga ni Compton Gamma Ray Observatory, panji na vilaŵiskiro vya kutali vyapadera ivyo vikuchemeka vilaŵiskiro vya Cherenkov. Vilaŵiskiro ivi vikusanga nkhongono za ''gamma'' mwakulunjika yayi, kweni vikusanga kumweka kwa ungweru wakuwoneka uko kukupangika apo nkhongono za ''gamma'' zikukorekeka na mphepo ya caro capasi. Astronome ya ''gamma'' yikupeleka mauthenga pa kwambilira kwa nkhongono za kuthambo, vyakucitika ivyo vingaŵa vya kumalirana kwa vyamvimba vyakufipa, tuvinthu twa luŵiro comene utu tukufuma ku mitima yamoyo ya milambagombe, na, mwa kugwiliskira ntchito mitima iyi nga ni vyakufumira vyakutali, vimanyikwiro vya mlengalenga wa pakati pa milambagombe. Kumweka kwa nkhongono za ''gamma'', uko kukucitika kwa kanyengo kacoko, ni vyakucitika vya nkhongono zikulu comene, ndipo ndivyo vyakuŵala comene mu caro cose ca mlengalenga. === Kulaŵiska Kwambura Nkhongono za Ntchito za Umagineti-Magesi === Vyakucitika vinyake ivyo vikufuma kutali comene vingalaŵiskika kufuma pa caro capasi na vilwero ivyo vikuthemba nkhongono za ntchito za umagineti-magesi yayi. Mu astronome ya ma''neutrino'', ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakugwiliskira ntchito malo gha pasi pa nthaka ghakuvikilirika comene nga ni SAGE, GALLEX, na Kamioka II/III kusanga ma''neutrino''. Ma''neutrino'' ghanandi comene agho ghakujumpha mu caro capasi ghakufuma ku zuŵa, kweni ma''neutrino'' 24 ghakasangika so kufuma ku kuphulika kwa nyenyezi kwa 1987A. Nkhongono za kuthambo, izo zili na tuvinthu twa nkhongono zikulu comene (mitima ya maatomu) utu tungamalira panji kukorekeka apo tukunjira mu mphepo ya caro capasi, zikupangiska tuvinthu tunandi twaciŵiri utu tungasangika na malo gha kulaŵiskira gha mazuŵa ghano. Astronome ya majigha gha nkhongono ya kukoka yikugwiliskira ntchito vilwero vya kusanga majigha agha kuti yiwunjike mauthenga pa vinthu vikulu vyakutali. Malo ghacoko gha kulaŵiskira ghazengeka, nga ni LIGO. LIGO yikasanga kakwamba pa 14 Lupya 2015, ndipo yikalaŵiska majigha gha nkhongono ya kukoka kufuma ku mabowo ghaŵiri ghakufipa. Jigha laciŵiri likasangika pa 26 Zimya 2015, ndipo kulaŵiska kunyake kukwenera kulutilira, kweni majigha agha ghakukhumba vilwero vyakupulika comene. Kusazga kulaŵiska uko kukucitika na nkhongono za ntchito za umagineti-magesi, ma''neutrino'' panji majigha gha nkhongono ya kukoka na mauthenga ghanyake ghakovwira kukuchemeka astronome ya vyakutumika vinandi. === Kupima Malo gha Nyenyezi na Kwenda kwa Vinthu vya Kumwamba === Cimoza mwa vigaŵa vya kale comene vya astronome, na vya kasandiro kose, ni kupima malo gha vinthu vya kumwamba, ico cikuchemeka ''astrometry''. Mu mbiri, kumanya makola malo gha zuŵa, mwezi, vibwe na nyenyezi kukaŵa kwakuzirwa pa kwendeska ngalawa mwa kulaŵiska kuthambo na pa kupanga makalendala. Kupima kwakupwelelera kwa malo gha vibwe kwapangiska kumanya makola kukhwaskana kwa nkhongono ya kukoka, na kumanya malo gha kale na gha munthazi gha vibwe mwakulunjika comene, cigaŵa ico cikuchemeka kasandiro ka kwenda kwa vinthu vya kumwamba. Kupima mtunda wa nyenyezi za pafupi kukupeleka maziko gha makwelero gha kupima mtunda wa caro cose ca mlengalenga, agho ghakugwiliskirika ntchito kupima ukulu wa caro cose ca mlengalenga. Kupima uku kukupeleka maziko gha vimanyikwiro vya nyenyezi zakutali comene, cifukwa vimanyikwiro vyawo vingayaniskika. Kupima luŵiro na kwenda kwa nyenyezi kukuzomerezga ŵasandi ŵa nyenyezi kulongora kwenda kwa ndondomeko izi mu mlambagombe wa Milky Way. == Vigaŵa Kuyana na Ukulu == === Kasandiro ka Caro Cose ca Mlengalenga === Kasandiro ka caro cose ca mlengalenga, ako kakusanda kazengero kakulu ka caro cose ca mlengalenga, kakukhumba kupulikiska kupangika na kukura kwa caro cose ca mlengalenga. Cakuzirwa comene ku kasandiro aka ka mazuŵa ghano ni ghanoghano lakuzomerezgeka la Kuphulika Kukulu (Big Bang), ilo likuti caro cose ca mlengalenga cikamba ciŵe cakukhwima comene na cakotcha comene, pamanyuma cikakura mu vyaka biliyoni 13.8 kufika apo cili sono. Ghanoghano la Kuphulika Kukulu likazomerezgeka comene pamanyuma pa kusangika kwa ungweru wa kumanyuma wa caro cose ca mlengalenga mu 1965. Vyamvimba vyakufipa na nkhongono zakufipa sono vikughanaghanirika kuŵa magaŵa 96 pa 100 gha kuzitika kwa caro cose ca mlengalenga. Pa cifukwa ici, ntchito yinandi yikucitika kuyezga kumanya vigaŵa ivi. === Kuwaro kwa Mlambagombe Withu === Kusanda vinthu kuwaro kwa mlambagombe withu kukukhwaskana na kupangika na kukura kwa milambagombe, mawonekero na kagaŵiro kake, kulaŵiska milambagombe yamoyo, na pa ukulu ukulu, magulu gha milambagombe. Ivi vikovwira kupulikiska kazengero kakulu ka caro cose ca mlengalenga. === Mlambagombe === Astronome ya milambagombe yikusanda milambagombe kusazgapo Milky Way, mlambagombe wakuzunguliya uwo uli mu Gulu la Pafupi la milambagombe ndipo uli na Kanozgero ka Zuŵa. Ni kawunjikiro kakuzunguliya ka mphepo, fuvu, nyenyezi na vinthu vinyake, ivyo vikukoleranga pamoza na nkhongono ya kukoka. Cifukwa caro capasi cili mu mikono ya kuwaro iyo yili na fuvu, vigaŵa vikulu vya Milky Way vikubisika. Kusanda kwenda kwa vyamvimba mu Milky Way na milambagombe yinyake kukulongora kuti pali kuzitika kukulu kuluska ivyo vyamvimba vyakuwoneka vingalongosora. Cizungulizgo ca vyamvimba vyakufipa cikuwoneka kuŵa ndico cili na kuzitika kukulu, nangauli kawiro ka vyamvimba vyakufipa ivi kakumanyikwa yayi. === Nyenyezi === Kusanda nyenyezi na kukura kwake nkhwakuzirwa comene ku kupulikiska kwithu caro cose ca mlengalenga. Kusanda mendero kwa nyenyezi kwamanyikwa kwizira mu kulaŵiska na maghanoghano, na kufuma ku viyelezgero vya makompyuta vya mukati mwa nyenyezi. Ivyo vikusandika ni kupangika kwa nyenyezi mu mitambo yikulu ya mamolekyu; kupangika kwa nyenyezi ziphya; na kusintha kuya ku kukolerana kwa nyukiliya na nyenyezi za ndondomeko yikulu, izo zikupanga vigaŵa. Ndondomeko zinyake izo zikusandika ni kukura kwa nyenyezi, uko kukumalira na kuphulika kwa nyenyezi yikulu panji nyenyezi yicoko yakutuŵa. Kufumiska kwa vigaŵa vya kuwaro kukupanga mtambo wa nyenyezi wa mtundu wa cibwe. Ivyo vikusyala pa kuphulika kwa nyenyezi yikulu ni nyenyezi ya nyutironi yakukhwima, panji, usange kuzitika kwa nyenyezi kukaŵa katatu kwa zuŵa panji kujumpha, bowo lakufipa. === Zuŵa === Astronome ya zuŵa ni kusanda [[Zuŵa|zuŵa]], nyenyezi yicoko ya ndondomeko yikulu ya mtundu wa G2 V, iyo yili na vyaka pafupifupi biliyoni 4.6. Ndondomeko izo kasandiro aka kakusanda ni ndondomeko ya mawanga gha zuŵa, kusintha kwa kuŵala kwa zuŵa, kwa nyengo zose na kwa nyengo zinyake, na nkhalo ya vigaŵa vyakupambana vya zuŵa, ndiko kuti mtima wake na kukolerana kwa nyukiliya, cigaŵa ca kufumiska nkhongono, cigaŵa ca kwenda kwa kufunda, cigaŵa ca pacanya ca ungweru, cigaŵa ca mitundu, na cigaŵa ca kuwaro comene. === Kasandiro ka Vibwe === Kasandiro ka vibwe ni kusanda vibwe, myezi, vibwe vicoko, nyenyezi za mcira, vibwe vicoko vya malibwe, na vinthu vinyake ivyo vikuzunguliya zuŵa, kweniso vibwe ivyo vikuzunguliya nyenyezi zakutali. Kanozgero ka Zuŵa kasandika makola, pakwamba na vilaŵiskiro vya kutali ndipo pamanyuma na vyombo vya mlengalenga. Ndondomeko izo zikusandika ni kugaŵika kwa vigaŵa vya cibwe; kupangika kwa nkhongono ya umagineti ya cibwe na ivyo yikucita; na kupangika kwa kufunda mukati mwa cibwe, nga ni kufuma ku kutimbana, kunangika kwa vinthu vya mtima wa vimenyu, na kukoka kwa myezi. Kufunda uku nako kungiziska ndondomeko za pasi nga ni mapiri gha moto, kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi, na kukokoloka kwa pacanya, ivyo vikusandika na vigaŵa vya kasandiro ka pasi. == Vigaŵa Vyakukolerana na Tusandiro Tunyake == === Usungunu wa Mlengalenga === Usungunu wa mlengalenga ni kukolerana kwa astronome na usungunu. Ukusanda unandi na kukolerana kwa mamolekyu mu caro cose ca mlengalenga, na kukwekana kwawo na nkhongono za ungweru. Lizgu ili lingagwiliskirika ntchito pa Kanozgero ka Zuŵa na pa mlengalenga wa pakati pa nyenyezi. Kusanda mu cigaŵa ici kukovwira mwaciyelezgero kumanya umo Kanozgero ka Zuŵa kakapangikira. === Kasandiro ka Vyamoyo mu Mlengalenga === Kasandiro ka vyamoyo mu mlengalenga kakusanda kwambilira kwa umoyo na kukura kwake kuwaro kwa caro capasi. Kakupenda usange umoyo ulipo kunyake, na umo ŵanthu ŵangawusangira usange ulipo. Kakugwiliskira ntchito astronome, usungunu wa vyamoyo, kasandiro ka pasi, kasandiro ka tuvinyama tucoko comene, kusanda mendero, na kasandiro ka vibwe kuti kapende usange umoyo ungaŵako pa vibwe vinyake, na kovwira kumanya malo gha vyamoyo agho ghangaŵa ghakupambana na gha caro capasi. Kwambilira na kukura kwakwamba kwa umoyo ni cigaŵa cambura kupatukana ca kasandiro aka. Ici cikusazgapo kusanda kwambilira kwa ndondomeko za vibwe, kwambilira kwa vinthu vya vyamoyo mu mlengalenga, kukolerana kwa malibwe, maji na kaboni, kwambilira kwa umoyo pa caro capasi, kukhalika kwa vibwe, kusanda vimanyikwiro vya umoyo, na kusanda umo umoyo ungakolerana na masuzgo pa caro capasi na mu mlengalenga. === Vinyake === Astronome na kusanda mendero kwa kuthambo vyapanga ubale na vigaŵa vinyake vikulu vya kasandiro. Astronome ya kale ni kusanda astronome za kale panji za midawuko mu midawuko yawo, mwa kugwiliskira ntchito ukaboni wa vinthu vya kale na wa kasandiro ka ŵanthu. Viŵerengero vya astronome ni kugwiliskira ntchito viŵerengero pa kupenda unandi ukulu wa mauthenga gha kulaŵiska kuthambo. Pakumalira, nga ni "astronome ya milandu", nthowa za astronome zagwiliskirika ntchito kumazga masuzgo gha mbiri ya luso la kujambula na nyengo zinyake gha dango. == Ŵalaŵiski Ŵambura Kusambira == Astronome ni umoza mwa tusandiro umo ŵanthu ŵambura kusambira ŵangawovwira comene. Pamoza, ŵalaŵiski ŵa nyenyezi ŵambura kusambira ŵakulaŵiska vinthu na vyakucitika vya kumwamba, nyengo zinyake na vilwero vya ŵakugula panji vilwero ivyo ŵapanga ŵekha. Ivyo ŵakulaŵiska comene ni zuŵa, mwezi, vibwe, nyenyezi, nyenyezi za mcira, kuwa kwa malibwe gha mlengalenga, na vinthu vya kutali comene nga ni magulu gha nyenyezi, milambagombe, na mitambo ya nyenyezi. Makilabu gha astronome pa caro cose ghali na ndondomeko za kovwira ŵanthu ŵawo kunozga na kwendeska ndondomeko za kulaŵiska, nga ni kulaŵiska vinthu vyose mu mindandanda ya Messier (vinthu 110) panji Herschel 400. Ŵanandi ŵakugwira ntchito pa majigha gha ungweru wakuwoneka, kweni ŵanyake ŵayezga majigha ghanyake. Mwambi wa astronome ya wayilesi ya ŵambura kusambira, Karl Jansky, wakasanga kufumira kwa wayilesi pakati pa Milky Way. Ŵalaŵiski ŵanyake ŵambura kusambira ŵakugwiliskira ntchito vilaŵiskiro vya kutali ivyo ŵapanga ŵekha panji vilaŵiskiro vya wayilesi ivyo pakwamba vikazengeka pa kusanda astronome. Ŵambura kusambira ŵangapima kubisa kwa nyenyezi kuti ŵanozge nthowa za vibwe vicoko. Ŵangasanga nyenyezi za mcira, na kulaŵiska nyengo zose nyenyezi izo kuŵala kwake kukusintha. Kuluta panthazi kwa luso la digito kwazomerezga ŵambura kusambira kuluta panthazi pa kujambura vithuzi vya kuthambo. == Mafumbo Ghambura Kuzgoleka == Mu vyaka vya m'ma 2000, pacali mafumbo ghakuzirwa ghambura kuzgoleka mu astronome. Ghanyake ngakulu nga ni caro cose ca mlengalenga: mwaciyelezgero, kasi vyamvimba vyakufipa na nkhongono zakufipa izo zikulongozga kukura na umaliro wa caro cose ca mlengalenga ni vici? Kasi umaliro wa caro cose ca mlengalenga uzamuŵa wuli? Cifukwa wuli unandi wa ''lithium'' mu caro cose ca mlengalenga ngucoko kanayi kuluska ivyo ciyelezgero ca Kuphulika Kukulu cikulongolera? Ghanyake ghakukhwaskana na vyakucitika vyapadera. Mwaciyelezgero, kasi Kanozgero ka Zuŵa nkhambura kupambana panji nkhapadera? Kasi kagaŵiro ka kuzitika kwa nyenyezi kakufuma nkhu, ndiko kuti cifukwa wuli ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakuwona kagaŵiro kakuyana ka kuzitika kwa nyenyezi kwambura kulaŵiska vyakucitika vyakwamba? Nga ni nthena, pacali mafumbo pa kupangika kwa milambagombe yakwamba, kwambilira kwa mabowo ghakufipa ghakulu comene, kufumira kwa nkhongono za kuthambo za nkhongono zikulu comene, na usange pali umoyo unyake mu caro cose ca mlengalenga, comene umoyo unyake wa vinjeru. sg5nad88km3c1jq8phjezfgsnzver7d 0 6224 123569 22866 2026-11-03T12:12:39Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123569 wikitext text/x-wiki '''Umoza wa Vyaro''' (mu Cingelezi ''United Nations'', UN) ni wupu wa pakati pa maulongozgi gha vyaro uwo ukajalikiskika pa kusayina Cikalata ca Umoza wa Vyaro pa 26 Zizima 1945. Cilato cake ni kusunga mtende na civikiliro pa caro cose capasi, kukuzga ubwezi pakati pa vyaro, kukhozga kugwilira ntchito pamoza kwa vyaro, na kuŵa malo gha kukolerezga vyakucita vya vyaro pa kufiska vilato ivi. Na vyaro 193 ivyo vili mu wupu uwu, Umoza wa Vyaro ndiwo wupu ukulu comene wa pakati pa vyaro pa caro cose capasi. Wofesi yikulu ya Umoza wa Vyaro yili mu msumba wa New York, ndipo pali maofesi ghanyake ghakulu mu Geneva, Nairobi, Vienna, na The Hague. Umoza wa Vyaro uli na mawupu ghankhondi na ghamoza ghakulu: Wupu Ukulu wa Vyaro Vyose, Wupu wa Civikiliro, Wupu wa Vyacuma na Vya Ŵanthu, Mphara ya Pakati pa Vyaro ya Kweruzga, Wofesi Yikulu ya Ulongozgi, na Wupu wa Kulaŵilira Vigaŵa. Pali vyaro 193, ivyo ni pafupifupi vyaro vyose vyakujiwusa vya caro cose capasi, na vyaro viŵiri vyakulaŵiska waka, Holy See na Caro ca Palestine. Umoza wa Vyaro walaŵiska comene pa kukura kwa vyacuma na vya ŵanthu, comene pa nyengo iyo vyaro vinandi vikafwatukanga ku ulongozgi wa vyaro vya Ulaya mu vyaka vya m'ma 1900. Sono Umoza wa Vyaro uli na milimo 11 ya kusunga mtende. Umoza wa Vyaro wamanyikwa comene pa caro cose capasi pa mtende na kukura kwa ŵanthu, ndipo ŵalongozgi na mawupu ghake ghanandi ghapokera Mphoto ya Nobel ya Mtende, kweni wasuskika so cifukwa ca kuleka kugwira ntchito makola, kutora lwande, na ubendezi. == Mbiri == Mu vyaka 100 pambere Umoza wa Vyaro undapangike, mawupu ghanyake gha pakati pa vyaro, nga ni Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Mphambano Yakucesama (Red Cross), ghakapangika kuti ghavikilire na kovwira ŵanthu awo ŵakwiziskika masuzgo na nkhondo. == Kapangikiro == Umoza wa Vyaro ni cigaŵa ca ndondomeko yikulu ya Umoza wa Vyaro. Pakati pake pali mawupu ghankhondi ghakulu agho ghakajalikiskika na Cikalata ca Umoza wa Vyaro: Wupu Ukulu wa Vyaro Vyose, Wupu wa Civikiliro, Wupu wa Vyacuma na Vya Ŵanthu, Mphara ya Pakati pa Vyaro ya Kweruzga, na Wofesi Yikulu ya Ulongozgi. == Vyaro Vyakunjira == Vyaro vyose vyakujiwusa vya caro cose capasi ivyo vikuzomerezgeka na wose, kupatula Vatican City, vili mu Umoza wa Vyaro. South Sudan, iyo yikanjira pa 14 Mpepo 2011, ndiyo yakumalira kunjira, ndipo vyaro vyose ni 193. == Vilato == Umoza wa Vyaro ungajinjizga yayi mu nkhani za mukati mwa caro ciliconse, kupatula mazaza gha Wupu wa Civikiliro. == Ndalama == Ndalama za Umoza wa Vyaro za mu 2026 zikaŵa madola biliyoni 3.45, kwambura kusazgapo vyuma vinyake ivyo vyaro vikupeleka. == Mphoto == Mawupu na ŵanthu ŵanandi ŵa Umoza wa Vyaro ŵapokera Mphoto ya Nobel ya Mtende. Ŵalongozgi ŵaŵiri ŵa Umoza wa Vyaro, Dag Hammarskjöld na Kofi Annan, ŵakapokera mphoto iyi. pm9aqcc20jeoaarrq7pihpdlwkmsi88 0 6225 123471 39791 2026-11-03T12:08:58Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123471 wikitext text/x-wiki '''Dango''' ni malango agho ghakupangika na kulondezgeskeka na mawupu gha ulongozgi panji gha ŵanthu kuti ghalongozge nkhalo, ndipo ng'anamulo yake yakwenelera yaŵa nkhani ya kususkana kwa nyengo yitali. Ŵanyake ŵakulilongosola nga ni kasandiro, ndipo ŵanyake nga ni luso la ulunji. Malango agho caro cikulondezgeska ghangapangika na mphala, ndipo ghakuŵa malango gha mphala; na cigaŵa cakufiska malango kwizira mu vilangulo na malongozgero; panji na viweruzgo vya ŵeruzgi, ivyo vikuŵa viweruzgo vyakulongozgera mu madera gha mazaza gha Dango la Viweruzgo. Wakuwusa payekha wangacita milimo iyi yose mu ufumu wake. Kupangika kwa malango ghene kungakhwaskika na Dango Likulu, lakulembeka panji lambura kulembeka, kweniso wanangwa uwo walembeka mu ilo. Dango likukhwaska ndyali, cuma, mbiri na ŵanthu mu nthowa zakupambanapambana, ndipo likuteŵetera so nga ni nkhoswe pa ubwezi wa ŵanthu. Ndondomeko za dango zikupambana kuyana na dera la mazaza, ndipo kupambana kwake kukusandika mu kasandiro ka kuyaniska malango. Mu madera gha mazaza gha Dango la Malemba, mphala panji wupu unyake wapakati ukulemba malango ghose mu malemba ghamoza na kughawunjika pamoza. Mu ndondomeko za Dango la Viweruzgo, ŵeruzgi ŵangapanga malango gha viweruzgo agho ŵanthu wose ŵakwenera kughalondezga kwizira mu viweruzgo vyakulongozgera, nangauli nyengo zinyake malango agha ghangang'anamulika na mphara yapacanya panji mphala. Dango la cisopa likugwira ntchito mu magulu ghanyake gha visopa na mu vyaro vinyake, ndipo kale lakakhwaska dango lambura cisopa. Dango lingagawika mu vigaŵa viŵiri: dango la ŵanthu wose likukhwaskana na ulongozgi na ŵanthu, kusazgapo dango la Dango Likulu, dango la ulongozgi, na dango la ukana-malango; dango la ŵanthu paŵekha likukhwaskana na mphindano za dango pakati pa ŵanthu mu vigaŵa nga ni maphangano, cuma, kunanga ŵanyake, na dango la malonda. Kupambana uku nkhwakuwoneka comene mu vyaro vya Dango la Malemba, comenecomene ivyo vili na ndondomeko yapadera ya mphara za ulongozgi; kweni mu madera gha mazaza gha Dango la Viweruzgo, kupatulana kwa dango la ŵanthu wose na la ŵanthu paŵekha kukuwoneka comene yayi. Dango likupeleka nkhani za kusanda kwa ŵasambiri mu mbiri ya dango, kasandiro ka vinjeru, kusanda cuma, na kasandiro ka wupu wa ŵanthu. Dango likwiziska so nkhani zakuzirwa na zakusuzga zakukhwaskana na kuyana kwa ŵanthu, kweruzga kwambura kutora lwande, na ulunji. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''law'', ilo likusangika mu Cingelezi ca Kale nga ni ''lagu'', likufuma ku lizgu la Cinorse ca Kale lakuti ''lǫg''. Mu umoza wake, ''lag'' likang'anamulanga "cinthu cakuŵikika panji cakukhazikika", kweni mu unandi wake likang'anamulanga "dango". == Kasandiro ka Vinjeru ka Dango == Kasandiro ka vinjeru ka dango kakumanyikwa comene kuti kasandiro ka malango. Kasandiro ka malango ka vyakwenelera kakufumba kuti "Kasi dango likwenera kuŵa wuli?", apo kasandiro ka malango kakusanda kakufumba kuti "Kasi dango ni vici?" === Kasandiro ka Malango Kakusanda === Pali kuyezgayezga kunandi kwa kupanga "ng'anamulo ya dango iyo yingazomerezgeka na ŵanthu wose pa caro cose". Mu 1972, Baron Hampstead wakasacizga kuti ng'anamulo nga iyi yingapangika yayi. McCoubrey na White ŵakayowoya kuti fumbo lakuti "Kasi dango ni vici?" lilije zgoro lambura kusuzga. Glanville Williams wakayowoya kuti ng'anamulo ya lizgu lakuti "dango" yikuyana na malo agho lizgu ili likugwiliskirika ntchito. Wakayowoya kuti, mwaciyelezgero, "dango la mdawuko la kale" na "dango la msumba" ni malo agho lizgu lakuti "dango" lili na ng'anamulo ziŵiri zakupambana izo zingagumanyika yayi. Thurman Arnold wakayowoya kuti nkhwakuwonekera kuti nchambura kucitikiska kupeleka ng'anamulo ya lizgu lakuti "dango", ndipo nkhwakuwonekera so kuti kuyezgayezga kupeleka ng'anamulo yake kukwenera kulekeka yayi nyengo yose. Munthu wangaghanaghana kuti palije cifukwa ca kupeleka ng'anamulo ya lizgu lakuti "dango" (mwaciyelezgero, "tiluwe nkhani za pacanya-pacanya, tiye ku milandu yeneyene"). Ng'anamulo yimoza njakuti dango ni ndondomeko ya malango na malongozgero agho ghakulondezgeskeka na mawupu gha ŵanthu kuti ghawuse nkhalo. Mu buku la ''The Concept of Law'', H. L. A. Hart wakayowoya kuti dango ni "ndondomeko ya malango"; John Austin wakayowoya kuti dango ni "cilangulo ca wakuwusa wapacanya, cakukhomezgeka na kofya kwa cilango"; Ronald Dworkin, mu buku lake la ''Law's Empire'', wakulongosola dango nga ni "ghanoghano la kung'anamula" kuti ulunji ufiskike; ndipo Joseph Raz wakuti dango ni "mazaza" ghakuŵa nkhoswe pa vyakukhumba vya ŵanthu. Oliver Wendell Holmes wakapeleka ng'anamulo ya dango kuti ni "ucimi wa ivyo mphara zicitenge nadi, ndipo palije cinyake cakujikuzga kuluska ivi." Mu buku lake la ''Treatise on Law'', Thomas Aquinas wakuti dango ni kulongosola vinthu mwa vinjeru, vyakukhwaskana na uwemi wa ŵanthu wose, uko kukuthandazgika na yose uyo wapika udindo wa kupwelelera ŵanthu. Ng'anamulo iyi yili na vigaŵa vya dango lakuŵikika na vya dango la kawiro. === Dango, Nkhalo Yiwemi na Ulunji === Ng'anamulo za dango kanandi zikwiziska fumbo lakuti kasi dango likusazgamo nkhalo yiwemi mpaka pati. Zgoro la John Austin, la ghanoghano la candulo, likaŵa kuti dango ni "vilangulo, vyakukhomezgeka na kofya kwa vilango, vyakufuma kwa wakuwusa wapacanya, uyo ŵanthu ŵazgoŵera kumupulikira". Kweni ŵakukolera dango la kawiro, nga ni Jean-Jacques Rousseau, ŵakuti dango likulongola malango gha kawiro agho ni gha nkhalo yiwemi na ghambura kusintha. Ghanoghano la "dango la kawiro" likamba mu kasandiro ka vinjeru ka Ŵagiriki ŵa kale pa nyengo yimoza na ghanoghano la ulunji, ndipo likawelera so mu ukhaliro wa Kumadazi kwizira mu malemba gha Thomas Aquinas, comenecomene buku lake la ''Treatise on Law''. Hugo Grotius, uyo wakambiska ndondomeko ya dango la kawiro yakuthemba pa vinjeru pera, wakayowoya kuti dango likufuma ku khumbo la ŵanthu la kukhala pamoza, nga umo Aristotle wakalongolera, kweniso ku vinjeru. Immanuel Kant wakagomezga kuti cilangulo ca nkhalo yiwemi cikukhumba kuti malango "ghasankhike nga ni kuti ghakwenera kugwira ntchito nga ni malango gha kawiro gha pa caro cose". Jeremy Bentham na msambiri wake Austin, kulondezga David Hume, ŵakagomezga kuti ici cikasazganya suzgo la "ivyo viliko" na "ivyo vikwenera kuŵa". Bentham na Austin ŵakakolera dango lakuŵikika; kuti dango nadi ndakupatukana limoza na "nkhalo yiwemi". Kant wakasuskika so na Friedrich Nietzsche, uyo wakakana fundo ya kuyana kwa ŵanthu, ndipo wakagomezga kuti dango likufuma ku khumbo la kuŵa na mazaza, ndipo lingacemeka yayi kuti nda "nkhalo yiwemi" panji nda "nkhalo yiheni". Mu 1934, musandi wa vinjeru wa ku Austria, Hans Kelsen, wakalutilizga mdawuko wa dango lakuŵikika mu buku lake la ''Pure Theory of Law''. Kelsen wakagomezga kuti nangauli dango ndakupatukana na nkhalo yiwemi, lili na "ukwenelero", kung'anamula kuti tikwenera kulipulikira. Nangauli malango ni mazgo gha "ivyo viliko" (mwaciyelezgero, dipo la kwendeska galimoto kumanyuma pa msewu ukulu ni €500), malango ghakutiphalira ivyo "tikwenera" kucita. Ntheura, tingaghanaghana kuti ndondomeko yiliyose ya dango yili na "dango la muzu" (Cijeremani: ''Grundnorm'') ilo likutiphalira kupulikira. Mususki mukulu wa Kelsen, Carl Schmitt, wakakana dango lakuŵikika na ghanoghano la uwuso wa dango, cifukwa wakazomera yayi kuti fundo za vyakwenelera zambura kuwoneka ziŵe pa malo ghakwamba kuluska maghanoghano gha ndyali ghakuwoneka na visankho. Ntheura, Schmitt wakakolera kasandiro ka malango ka nyengo yapadera (nyengo ya suzgo likulu), ako kakakana kuti malango ghangafikapo pa vyose ivyo vikucitika mu ndyali. Kumanyuma kwa vyaka vya m'ma 1900, H. L. A. Hart, mu buku la ''The Concept of Law'', wakasuska Austin cifukwa ca kupepuska vinthu, na Kelsen cifukwa ca vyakughanaghanira waka. Hart wakayowoya kuti dango ni ndondomeko ya malango, ghakugawika mu malango ghakwamba (malango gha nkhalo) na malango ghaciŵiri (malango gha ŵamazaza, ghakuŵawovwira kufiska malango ghakwamba). Malango ghaciŵiri ghakugawika so mu malango gha kweruzga (kumazga mphindano za dango), malango gha kusintha (kusintha malango), na dango la kuzomerezga (kumanya kuti malango ni ghakwenelera). Ŵasambiri ŵaŵiri ŵa Hart ŵakalutilizga kususkana uku: Mu buku lake la ''Law's Empire'', Ronald Dworkin wakasuska Hart na ŵakukolera dango lakuŵikika cifukwa ca kukana kwawo kuwona dango nga ni nkhani ya nkhalo yiwemi. Dworkin wakuti dango ni "ghanoghano la kung'anamula" ilo likukhumba kuti ŵeruzgi ŵasange nthowa yakwenelera comene na ya ulunji comene ya kumazgira mphindano ya dango, kuyana na midawuko ya Dango Likulu ya Ŵangelezi na Ŵamerika. Kweni Joseph Raz wakavikilira ghanoghano la dango lakuŵikika, ndipo mu ''The Authority of Law'' wakasuska nthowa ya Hart ya "fundo ya ŵanthu yakupepuka". Raz wakuti dango ni mazaza, agho ghangamanyikwa kwizira mu malo ghakufumira mu ŵanthu pera, kwambura kukhwaska maghanoghano gha nkhalo yiwemi. Mu maghanoghano ghake, kugawa kulikose kwa malango kujumpha ntchito yawo nga ni vyakugwiriskira ntchito vya mazaza pa unkhoswe, kukwenera kusidikilika ku kasandiro ka wupu wa ŵanthu, pa malo pa kasandiro ka malango. == Mbiri == Mbiri ya dango yikukolerana comene na kukura kwa ukhaliro wa ŵanthu. Dango la Ŵaegupto ŵa kale, ilo likamba mu 3000 pambere Khristu, likazengeka pa ghanoghano la ''Ma'at'', ndipo likamanyikwanga na mdawuko, luso la kuyowoya, kuyana kwa ŵanthu, na kwambura kutora lwande. Pofika mu vyaka vya m'ma 2100 pambere Khristu, wakuwusa wa Ŵasumeri ŵa kale, Ur-Nammu, wakaŵa wapanga buku lakwamba la malango, ilo likaŵa na mazgo gha "para … ntheura …". Cha m'ma 1760 pambere Khristu, Kalonga Hammurabi wakakuzga dango la Ŵababulo mwa kulilemba pamoza na kuligwala pa libwe. Hammurabi wakaŵika malibwe ghakwimika ghanandi gha buku lake la malango mu ufumu wose wa Babulo kuti ŵanthu wose ŵaghawone; ivi vikamanyikwa kuti ''Codex Hammurabi''. Libwe ilo likaŵa lambura kunangika comene likasangika mu vyaka vya m'ma 1800 na ŵasandi ŵa Ŵasiriya ŵa ku Britain, ndipo kufuma apo ilo lalembeka mu malembo ghanyake na kung'anamulika mu viyowoyero vinandi, kusazgapo Cingelezi, Ciitaliya, Cijeremani na Cifurenci. Phangano Lakale likufuma mu 1280 pambere Khristu, ndipo likupeleka vilangulo vya nkhalo yiwemi nga ni ulongozgi wa ŵanthu ŵawemi. Msumba-caro mucoko wa Ŵagiriki, Atene wa kale, kufuma cha m'ma vyaka vya 700 pambere Khristu, ukaŵa wupu wakwamba wa ŵanthu kuzengeka pa kupokera ŵenecaro wose, kupatulapo ŵanakazi na ŵazga. Kweni Atene ukaŵavya kasandiro ka malango panji lizgu limoza la "dango"; ukathemba pa kupatula vinthu vitatu: dango la Ciuta (''thémis''), cilangulo ca ŵanthu (''nómos''), na mdawuko (''díkē''). Ndipouli, dango la Ŵagiriki ŵa kale likaŵa na vyakupangika viphya vikulu vya Dango Likulu pa kukura kwa uwuso wa ŵanthu. Dango la Ŵaroma likakhwaskika comene na kasandiro ka vinjeru ka Ŵagiriki, kweni ŵamanyi ŵa dango ŵakusambizgika ndiwo ŵakapanga malango ghake mwakufikapo, ndipo ŵakaŵa ŵaluso comene. Mu vyaka vinandi pakati pa kuwuka na kuwa kwa Ufumu wa Ŵaroma, dango likasinthika kuti likolerane na umoyo wa ŵanthu wakusintha, ndipo likalembeka pamoza comene mu nyengo ya Theodosius II na Justinian I. Nangauli mabuku gha malango ghakasinthika na mdawuko na malango gha viweruzgo mu Nyengo ya Pakati ya Kwamba, dango la Ŵaroma likasangika so cha m'ma vyaka vya 1000, apo ŵamanyi ŵa dango ŵa nyengo ya pakati ŵakamba kusanda mabuku gha malango gha Ŵaroma na kukozgeska maghanoghano ghake ku dango la mpingo, ndipo ivi vikababa ''jus commune''. Mazgo gha vinjeru gha dango mu Cilatini (ghakucemeka ''brocards'') ghakawunjikika pamoza kuti ghalongozgenge. Mu Ungelezi ya nyengo ya pakati, mphara za mafumu zikapanga viweruzgo vyakulongozgera vinandi, ivyo pamanyuma vikaŵa Dango la Viweruzgo. Dango la Ŵamalonda likakhazikiskika mu Ulaya yose kuti ŵamalonda ŵacitenge malonda pa malongozgero ghakuyana, pa malo pa malango ghanandi ghakupambanapambana gha malo ghakupambana. Dango la Ŵamalonda, ilo likaŵa pambere dango la malonda la sono lindize, likakhomeleza wanangwa wa kupangana maphangano na wanangwa wa kupeleka cuma ku munthu munyake. Apo kutemwa caro kukakuranga mu vyaka vya m'ma 1700 na m'ma 1800, Dango la Ŵamalonda likasazgika mu malango gha vyaro mu mabuku ghaphya gha Dango la Malemba. Buku la Malango la Napoleon na Buku la Malango la Ŵajeremani ndigho ghakakhwaska comene kuluska ghanyake. Kupambana na Dango la Viweruzgo la Ŵangelezi, ilo lili na mabuku ghakulu comene gha malango gha viweruzgo, mabuku ghacoko gha malango ngakupepuka kutumizga ku vyaro vinyake, ndipo ngakupepuka kuti ŵeruzgi ŵaghagwiriske ntchito. Kweni sono pali vimanyikwiro vyakuti Dango la Malemba na Dango la Viweruzgo vikuneng'enerana. Dango la Wupu wa Vyaro vya Ulaya lili kulembeka mu maphangano, kweni likukura kwizira mu viweruzgo vyakulongozgera nadi ivyo vikuŵikika na Mphara ya Ulunji ya Ulaya. India na China ŵa kale ŵakulongola midawuko yakupambana ya dango, ndipo kale ŵakaŵa na mawupu ghawo gha fundo zakusacizga za dango na kagwiliskiro kake ka ntchito. ''Arthashastra'', ilo panji likawunjikika cha m'ma 100 mumuwilo wa Khristu (nangauli lili na vinthu vya kale kuluska apo), na ''Manusmriti'' (cha m'ma 100–300 mumuwilo wa Khristu) ghakaŵa mabuku gha muzu mu India, ndipo ghali na malemba agho ghakuwonekera kuŵa malongozgero gha dango ghakugomezgeka. Vinjeru vikulu vya Manu vikaŵa kuzizipizga ŵanyake na kuzomera kupambanapambana kwa ŵanthu, ndipo vikazunulikanga mu Asia yose ya Kumwera kwa Kumafumiro gha Dazi. Mu nyengo ya nkhondo za Ŵasilamu za kuthereska cigaŵa ca India, ''sharia'' likakhazikiskika na maufumu gha Ŵasilamu, comenecomene ''Fatawa-e-Alamgiri'' la Ufumu wa Mughal, ilo likawunjikika na Themba Aurangzeb pamoza na ŵamanyi ŵanyake ŵa Cisilamu. Mu India, mdawuko wa dango wa Ŵahindu, pamoza na dango la Cisilamu, vikaŵikirikapo Dango la Viweruzgo pa malo ghawo apo India likaŵa cigaŵa ca Ufumu wa Britain. Malaysia, Brunei, Singapore na Hong Kong nawo ŵakapokera ndondomeko ya Dango la Viweruzgo. Mdawuko wa dango wa Asia ya Kumafumiro gha Dazi ukulongola kusazganikana kwapadera kwa vyakukhwaska vyambura cisopa na vya cisopa. Japan ndico caro cakwamba kwamba kusintha ndondomeko yake ya dango kuŵa ya sono kulondezga Ŵakumadazi, mwa kutora vigaŵa vya Buku la Dango la Malemba la Ŵafurenci, kweni comene la Ŵajeremani. Ici cikalongolanga, pa cigaŵa cinyake, umo Germany likaŵira caro cakukura mu nkhongono kumanyuma kwa vyaka vya m'ma 1800. Mwakuyana waka, dango la mdawuko la China likapeleka malo ku kulondezga Ŵakumadazi mu vyaka vyaumaliro vya Ufumu wa Qing, mu mabuku ghankhondi na limoza gha dango la ŵanthu paŵekha, agho ghakazengeka comene pa ciyelezgero ca Ŵajapani ca dango la Ŵajeremani. Sono dango la Taiwan ndilo likuyana comene na malango ghakulembeka pamoza gha nyengo iyo, cifukwa ca kupatukana pakati pa ŵakutemwa caro ŵa Chiang Kai-shek, awo ŵakacimbilira kwenekuko, na ŵakukolera cuma ca wose ŵa Mao Zedong, awo ŵakaŵa na mazaza pa caro cikulu mu 1949. Ndondomeko ya sono ya dango mu Caro ca Ŵanthu Cambura Fumu ca China yikakhwaskika comene na Dango la Ugawi wa Cuma la Soviet, ilo likuŵika dango la ulongozgi pa malo ghakwamba kuluska wanangwa wa dango la ŵanthu paŵekha. Cifukwa ca kukura luŵiro kwa vyakupanga mu nyumba za vyakupangira, sono China yikusintha, comenecomene pa wanangwa wa cuma, nangauli ni pa wanangwa wa ŵanthu na wa ndyali yayi. Buku liphya la malango gha maphangano ilo likambika mu 1999 likalongola kusintha kufuma ku kuwusika na ulongozgi pera. Kweniso, pamanyuma pa kudumbiskana kwa vyaka khumi na vinkhondi, mu 2001 China yikanjila mu Wupu wa Malonda wa Caro Cose. == Ndondomeko za Dango == Kanandi, ndondomeko za dango zingagawika pakati pa Dango la Malemba na Dango la Viweruzgo. Ŵamanyi ŵa sono ŵakuti kuzirwa kwa kupambana uku kwacepa pacokopacoko. Kutora malango kufuma ku vyaro vinyake kunandi, uko nkhwakuzgoŵereka mu dango la sono, kukupangiska kuti vimanyikwiro vinandi ivyo kale vikamanyikwanga kuŵa vya Dango la Viweruzgo panji vya Dango la Malemba visangike mu vyose viŵiri. Mtundu wacitatu wa ndondomeko ya dango ni dango la cisopa, ilo lazengeka pa malemba gha cisopa. Ndondomeko iyo caro cikuwusikira nayo kanandi yikusankhika na mbiri yake, ubwezi wake na vyaro vinyake, panji kupulikira kwake malongozgero gha pakati pa vyaro. Malo agho madera gha mazaza ghakupokera nga ni ghakuŵa na mazaza gha kukakizga ŵanthu ndigho ghakupambaniska ndondomeko yiliyose ya dango. === Dango la Malemba === Dango la Malemba ni ndondomeko ya dango iyo yikugwiliskirika ntchito mu vyaro vinandi pa caro cose mazuŵa ghano. Mu Dango la Malemba, malo agho ghakuzomerezgeka kuŵa na mazaza ni, comene, malango gha mphala (comenecomene malango ghakulembeka pamoza mu Malango Ghakulu panji malango gha mphala agho ulongozgi wazomerezga) na mdawuko. Kulemba malango pamoza kukamba vyaka vinandi comene ivyo vyajumpha, ndipo ciyelezgero cimoza ca kale ni ''Codex Hammurabi'' ca Ŵababulo. Ndondomeko za sono za Dango la Malemba zikufuma comene ku mabuku gha malango agho Themba Justinian I wa Byzantium wakapeleka mu vyaka vya m'ma 500, agho ghakasangika so mu Italy mu vyaka vya m'ma 1000. Dango la Ŵaroma mu nyengo ya Caro Cambura Fumu ca Ŵaroma na ya Ufumu wa Ŵaroma likathembanga comene pa ndondomeko za milandu, ndipo likaŵavya gulu la ŵamanyi ŵa dango ŵakusambizgika. M'malo mwake, mweruzgi wambura kusambira dango, ''iudex'', wakasankhikanga kuti weruzge. Viweruzgo vikathandazgikanga mwandondomeko yayi, ntheura malango gha viweruzgo ghose agho ghakakuranga ghakabisikanga ndipo ghakamanyikwanga cara. Mulandu uliwose ukeruzgikanga kwambira pasi kufuma mu malango gha caro, ico cikuyana na kuleka kuzirwa (mu fundo yakusacizga) kwa viweruzgo vya ŵeruzgi pa milandu ya kunthazi mu ndondomeko za Dango la Malemba mazuŵa ghano. Kufuma mu 529 kufika mu 534 mumuwilo wa Khristu, Themba Justinian I wa Byzantium wakalemba pamoza na kuwunjika dango lose la Ŵaroma mpaka nyengo iyo, mwakuti ivyo vikakhalako vikaŵa cigaŵa cimoza pa vigaŵa 20 vya malemba ghose gha dango agho ghakaŵapo kale. Ivi vikamanyikwa kuti ''Corpus Juris Civilis''. Nga umo mulembi yumoza wa mbiri ya dango wakalembera, "Justinian wakawona dala kumanyuma ku nyengo ya golide ya dango la Ŵaroma, ndipo wakakhumbanga kuliwezgera pa msonga uwo likaŵa kuti lafikapo vyaka 300 pambere." Buku la Malango la Justinian likalutilira kugwira ntchito ku Kumafumiro gha Dazi mpaka kuwa kwa Ufumu wa Byzantium. Pa nyengo iyo, Ulaya wa Kumadazi ukathembanga pa kusazganikana kwa Buku la Malango la Theodosius na malango gha mdawuko gha Ŵajeremani ŵa kale, mpaka Buku la Malango la Justinian likasangika so mu vyaka vya m'ma 1000, ilo ŵamanyi ŵa ku Kwamasambiro Ghakulu gha Bologna ŵakaligwiliskira ntchito kung'anamula malango ghawo. Malango gha Dango la Malemba ghakulembeka pamoza, agho ghakazengeka comene pa dango la Ŵaroma na kukhwaskika na malango gha cisopa nga ni dango la mpingo, ghakalutilira kuthandazgika mu Ulaya yose mpaka ku Nyengo ya Kungweluskika. Ndipo mu vyaka vya m'ma 1800, France, na ''Code Civil'', na Germany, na ''Bürgerliches Gesetzbuch'', vikasintha mabuku ghawo gha malango kuŵa gha sono. Mabuku agha ghaŵiri ghakakhwaska comene, kuleka waka ndondomeko za dango za vyaro vya Ulaya wa pa mtunda, kweni so midawuko ya dango ya Ŵajapani na Ŵakoreya. Fundo yakugomezgeka yikulu mu maghanoghano gha dango gha Ulaya wa pa mtunda, iyo yikafuma mu kasandiro ka malango ka Ŵajeremani, ni ghanoghano la ''Rechtsstaat'', ilo likung'anamula kuti waliyose wali pasi pa dango, comenecomene maulongozgi. Mazuŵa ghano, vyaro ivyo vili na ndondomeko za Dango la Malemba vikwamba ku Russia na Turkey kufika ku vyaro vinandi vya Amerika ya Pakati na Amerika ya Cilatini. === Dango la Viweruzgo na Dango la Kwenelera === Mu ndondomeko za Dango la Viweruzgo, viweruzgo vya mphara vikuzomerezgeka pakweru kuŵa dango, mwakuyana na malango gha mphala na malongozgero gha cigaŵa cakufiska malango. Fundo yakugomezgeka ya viweruzgo vyakulongozgera, panji ''stare decisis'' (mu Cilatini, "kwimilira pa viweruzgo"), yikung'anamula kuti viweruzgo vya mphara zapacanya vikukakizga mphara zapasi, kuti milandu yakuyana yiŵe na viweruzgo vyakuyana. Kweni mu ndondomeko za Dango la Malemba, malango gha mphala kanandi ngakufikapo comene. Viweruzgo vya mphara ni vyafupi ndipo vyakufikapo comene yayi, cifukwa mweruzgi wakulemba kuti weruzge mulandu umoza pera, kuleka kuti waŵike maghanoghano agho ghazamulongozga mphara za kunthazi. Dango la Viweruzgo likafuma ku Ungelezi, ndipo lahalika na pafupifupi caro ciliconse ico kale cikaŵa cigaŵa ca Ufumu wa Britain (kupatulapo Malta, Scotland, cigaŵa ca Louisiana mu United States, na cigaŵa ca Quebec mu Canada). Mu Ungelezi ya nyengo ya pakati, mu nyengo ya Kuthereska kwa Ŵanoromani, dango likapambananga kufuma ku cigaŵa kuya ku cigaŵa, kulongola midawuko yakupambanapambana ya mitundu. Ghanoghano la dango lakuyana mu caro cose likakura mu uwuso wa Henry II kumanyuma kwa vyaka vya m'ma 1100, apo Henry wakasankha ŵeruzgi awo ŵakaŵa na mazaza gha kupanga ndondomeko ya dango yimoza yakukhazikika, iyo yikaŵa ya caro cose. Mbondolo yikulu yakulondezgapo pa kukura kwa Dango la Viweruzgo yikiza apo Kalonga John wakakakizgika na mafumu ghake ghacoko kuzomera cikalata ico cikacepeska mazaza ghake gha kupanga malango. ''Magina Karita'' ya 1215 yikakhumba so kuti ŵeruzgi ŵakulondezga Kalonga ŵacitirenge mphara na viweruzgo vyawo pa "malo ghamoza ghakumanyikwa", kuleka kweruzga mwakujiwusira pa malo ghambura kumanyikwa mu caro cose. Gulu licoko la ŵeruzgi ŵakusankhika likaŵa na mazaza ghakulu pa kupanga malango mu ndondomeko iyi, ndipo kuyaniska na ivyo vikaŵa mu Ulaya, cigaŵa ca kweruzga ca Ungelezi cikaŵa pa malo ghamoza comene. Mwaciyelezgero, mu 1297, apo mphara yapacanya comene mu France yikaŵa na ŵeruzgi 51, ''Court of Common Pleas'' ya Ungelezi yikaŵa na ŵeruzgi ŵankhondi pera. Cigaŵa ca kweruzga ici, ico cikaŵa na nkhongono na kukolerana comene, cikababa ndondomeko yakukhazikika ya kukuzgira Dango la Viweruzgo. Apo nyengo yikajumphanga, ŵanandi ŵakawona kuti Dango la Viweruzgo likaŵa lakukhazikika comene na lambura kupindika, ndipo ŵenecaro ŵanandi comene ŵakapempha Kalonga kuti walijumphe. Pa malo pa Kalonga, ''Lord Chancellor'' wakamba kupeleka viweruzgo kuti cakwenelera cicitike pa mulandu. Kufuma mu nyengo ya Sir Thomas More, mwimiliri wa milandu wakwamba kusankhika kuŵa ''Lord Chancellor'', Dango la Kwenelera lakukhazikika likakura pamoza na Dango la Viweruzgo lambura kupindika, ndipo likaŵa na mphara yake, ''Court of Chancery''. Pakwamba, Dango la Kwenelera likasuskikanga kanandi cifukwa ca kwendera kwambura ndondomeko. Pacokopacoko, mphara za Dango la Kwenelera zikapanga fundo zakukhora, comenecomene mu nyengo ya Lord Eldon. Mu vyaka vya m'ma 1800 mu Ungelezi, na mu 1937 mu United States, ndondomeko izi ziŵiri zikalumikizgika. Pa kukuzga Dango la Viweruzgo, malemba gha ŵamanyi ghaŵa na ntchito yakuzirwa nyengo zose, pa kuwunjika fundo zikulu kufuma mu malango gha viweruzgo ghakuthandazgika, na pa kukhumbira kusintha. William Blackstone, kufuma cha m'ma 1760, ndiyo wakaŵa mumanyi wakwamba kuwunjika, kulongosola, na kusambizga Dango la Viweruzgo. Kweni pa kulongosola pera, ŵamanyi awo ŵakapenjanga malongosoro na ndondomeko za mukati pacokopacoko ŵakasintha umo dango likagwiliranga ntchito nadi. === Dango la Cisopa === Dango la cisopa lazengeka pakweru pa fundo za cisopa. Viyelezgero ni ''Halakha'' ya Ŵayuda na ''Sharia'' ya Cisilamu, ndipo ng'anamulo ya vyose viŵiri ni "nthowa ya kulondezga". Dango la mpingo la Ŵakhristu nalo likucali kugwira ntchito mu mipingo yinyake. Kanandi, cisopa cikung'anamula kuti dango lingasintha yayi, cifukwa Mazgo gha Ciuta ghangasinthika panji kususkika na malango gha ŵeruzgi panji gha maulongozgi yayi. Ndipouli, madera ghanandi gha mazaza gha cisopa ghakuthemba pa malongosoro ghanyake gha ŵanthu kuti ghaŵe na ndondomeko za dango zakufikapo. Mwaciyelezgero, Kurani lili na malango ghanyake, ndipo likuŵa cisimi ca malango ghanyake kwizira mu kung'anamula, ''Qiyas'' (kughanaghana mwa kuyaniska), ''Ijma'' (kupulikana kwa wose), na viweruzgo vyakulongozgera. Ivi vili comene mu malango na kasandiro ka malango ivyo vikumanyikwa kuti ''Sharia'' na ''Fiqh'', mwakulondezgana. Ciyelezgero cinyake ni ''Torah'' panji Phangano Lakale, mu Mabuku Ghankhondi gha Mozesi. Ili lili na malango gha muzu gha dango la Ŵayuda, agho magulu ghanyake gha Ŵaisrayeli ghakusankha kugwiliskira ntchito. ''Halakha'' ni buku la malango la Ŵayuda ilo likupatawula mwakufupikiska ng'anamulo zinyake za ''Talmud''. Vyaro vinandi ni madera gha mazaza gha ''Sharia''. Dango la Israeli likuzomerezga ŵanthu ŵa pa mulandu kugwiliskira ntchito malango gha cisopa pera para ŵasankha. Dango la mpingo likugwiliskirika ntchito pera na ŵanthu ŵa Mpingo wa Katolika, Mpingo wa Ortodokisi wa Kumafumiro gha Dazi, na Mipingo ya Angilikani. ==== Dango la Mpingo ==== Dango la mpingo (Cigiriki ca Kale: κανών, ''kanon'', kung'anamula kuti "nthonga yakugoloka yakupimira") ni vilangulo na malongozgero agho ghakupangika na mazaza gha mpingo, kuti ghawuse wupu wa Ŵakhristu panji mpingo na ŵanthu ŵake. Ni dango la mukati la mpingo ilo likuwusa Mpingo wa Katolika, Mpingo wa Ortodokisi wa Kumafumiro gha Dazi, Mipingo ya Ortodokisi ya Kumafumiro, na mipingo ya caro ciliconse mu Mipingo ya Angilikani. Umo dango la mpingo ili likupangikira, kung'anamulikira, na nyengo zinyake kweruzgikira, vikupambana comene pakati pa magulu agha ghatatu gha mipingo. Mu midawuko yose yitatu, ''canon'' pakwamba likaŵa dango ilo wungano wa mpingo wazomerezga; malango agha ndigho ghakaŵa maziko gha dango la mpingo. Mpingo wa Katolika uli na ndondomeko ya dango ya kale comene iyo yalutilira kugwira ntchito kwambura kuleka mu caro ca Kumadazi, ndipo yikambapo pambere ndondomeko za sono za Dango la Malemba na Dango la Viweruzgo za Ulaya zindakure. Buku la Dango la Mpingo la 1983 likuwusa Mpingo wa Cilatini ''sui juris''. Mipingo ya Katolika ya Kumafumiro gha Dazi, iyo yikapanga malango na midawuko yakupambana, yikuwusika na Buku la Malango la Mipingo ya Kumafumiro gha Dazi. Dango la mpingo la Mpingo wa Katolika likakhwaska Dango la Viweruzgo mu nyengo ya pakati kwizira mu kusunga fundo zakugomezgeka za dango la Ŵaroma, nga ni fundo ya kumuwona munthu kuŵa wambura mlandu mpaka wasimikizgike. Dango la mpingo la Katolika ni ndondomeko ya dango yakukura comene, iyo yili na vyose vyakukhumbikwa: mphara, ŵimiliri ŵa milandu, ŵeruzgi, buku la malango lakulongosoleka makora, fundo za kung'anamula dango, na vilango vyakukakizga, nangauli lilije nkhongono ya kukakizga ŵanthu mu madera ghanandi gha mazaza ghambura cisopa. ==== Dango la Sharia ==== Mpaka mu vyaka vya m'ma 1700, dango la ''Sharia'' likagwiliskirikanga ntchito mu vyaro vyose vya Ŵasilamu kwambura kulembeka pamoza, ndipo buku la malango la ''Mecelle'' la Ufumu wa Ŵaottomani mu vyaka vya m'ma 1800 likaŵa kuyezgayezga kwakwamba kwa kulemba pamoza vigaŵa vya dango la ''Sharia''. Kufuma pakati pa vyaka vya m'ma 1940, vyaro vinandi, cimoza pamanyuma pa cinyake, vyayezgayezga kuti dango la ''Sharia'' likolerane comene na umoyo na maghanoghano gha sono. Mazuŵa ghano, ndondomeko za dango za vyaro vinandi vya Ŵasilamu zikutora ku midawuko ya Dango la Malemba na ya Dango la Viweruzgo, kweniso ku dango la Cisilamu na mdawuko. Malango Ghakulu gha vyaro vinyake vya Ŵasilamu, nga ni Egupto na Afghanistan, ghakuzomerezga Cisilamu kuŵa cisopa ca caro, ndipo ghakukakizga mphala kulondezga ''Sharia''. Saudi Arabia likuzomerezga Kurani kuŵa Dango Likulu lake, ndipo likuwusika kuyana na dango la Cisilamu. Iran nalo lawona dango la Cisilamu likuwelera so mu ndondomeko yake ya dango pamanyuma pa 1979. Mu vyaka makhumi ghacoko ivyo vyajumpha, cimoza mwa vimanyikwiro vikulu vya wupu wa kuwuska so Cisilamu caŵa kucema kuti ''Sharia'' liwezgeke, ico capangiska malemba ghanandi comene na kukhwaska ndyali ya pa caro cose. === Dango la Ugawi wa Cuma === Dango la Ugawi wa Cuma ni ndondomeko ya dango mu vyaro vya cuma ca wose nga ni Soviet Union ya kale na Caro ca Ŵanthu Cambura Fumu ca China. Ŵamanyi ŵakupambana maghanoghano pa kuti kasi ni ndondomeko yapadera kufuma ku Dango la Malemba, cifukwa ca kupambana kukulu na Dango la Malemba uko kukufuma mu cigomezgo ca Marx na Lenin, nga ni kuŵika cigaŵa ca kweruzga pasi pa wupu wa ndyali wakuwusa. == Nthowa za Dango == Pali nthowa zakupambana za kughanaghana kwa dango (kugwiliskira ntchito dango) na nthowa za kung'anamula dango. Nthowa zakwamba ni kughanaghana kwa vigaŵa vitatu, uko kukuwusa mu ndondomeko za Dango la Malemba; kughanaghana mwa kuyaniska, uko kukusangika mu ndondomeko za Dango la Viweruzgo, comenecomene mu United States; na fundo zakusacizga za kususkana, izo zikusangika mu ndondomeko zose ziŵiri. Nthowa zaciŵiri ni malango ghakupambana gha kung'anamula dango, nga ni kung'anamula mwa ciyowoyero, kung'anamula mwa candulo, na kung'anamula mwa ndondomeko, kweniso malango ghapadera, mwaciyelezgero, Dango la Golide panji dango la suzgo. Paliso maghanoghano ghanyake ghanandi na malango gha kung'anamulira, agho pamoza ghakupangiska kuti kung'anamula malango gha mphala kucitike. Msambizgi mukulu wa dango, kweniso Mwimiliri Mukulu wa Ulongozgi wa United States wa kale, Edward H. Levi, wakawona kuti "ciyelezgero ca muzu ca kughanaghana kwa dango ni kughanaghana mwa viyelezgero", kung'anamula kuti kughanaghana mwa kuyaniska ivyo vikafumamo mu milandu iyo yikamazga mafumbo gha dango ghakuyana. Mu mulandu wa Mphara Yilala ya United States, wakukhwaskana na ndondomeko izo wupu wa malonda wakulozga vikwerete ukacita kuti ukhweŵe vyakubudiska, Mweruzgi Sotomayor wakacenjezga kuti "kughanaghana kwa dango nkhwambura kucitika waka nga ni makina, panji kwa mzere umoza pera". Malango nyengo zinyake ghangababa vyakufumamo vyambura kukhumbika, vyakukokera ŵanthu ku vyakuheni, panji vyakunanga ico ghakakhumbanga kufiska. Masamu gha Dango ni kugwiliskira ntchito mwandondomeko nthowa za kupima unandi, comenecomene fundo ya mayero na Kusanthura-Maŵiro, pa mafumbo gha dango. Kuzirwa kwa kugwiliskira ntchito nthowa za Kusanthura-Maŵiro mu milandu ya mphara na mu nkhani za magazini gha dango kwakura comene mu vyaka makhumi ghacoko ivyo vyajumpha. == Mawupu gha Dango == Mawupu ghakulu gha dango mu vyaro ivyo vyakura mu vyakupanga ni mphara zakujiwusa, mphala za ŵathenga, cigaŵa cakufiska malango cakuzgolera ku ŵanthu, ŵankhondo na ŵapolisi, uteŵeti wa ulongozgi, ntchito ya ŵimiliri ŵa milandu, na mawupu gha ŵenecaro ghene. John Locke, mu buku lake la ''Two Treatises of Government'', na Baroni de Montesquieu, mu ''The Spirit of the Laws'', ŵakakolera kupatulana kwa mazaza pakati pa mawupu gha ndyali, gha mphala, na gha kufiska malango. Fundo yawo yikaŵa yakuti palije munthu uyo wakwenera kujitolera mazaza ghose gha caro, kupambana na fundo yakusacizga ya mazaza ghose kwa wakuwusa yumoza iyo Thomas Hobbes wakalemba mu ''Leviathan''. Dango Likulu la Mazaza Ghankhondi la Sun Yat-sen, ilo likaŵa la Caro Cambura Fumu ca China, likalutilizga kupatulana kwa mazaza mwa kusazgapo vigaŵa viŵiri vinyake vya ulongozgi: ''Control Yuan'', ya kupenda ndalama na kulaŵilira, na ''Examination Yuan'', ya kusankha ŵateŵeti ŵa ulongozgi. Max Weber na ŵanyake ŵakasintha maghanoghano pa kukura kwa mazaza gha caro. Mazaza gha sono gha ŵankhondo, gha ŵapolisi na gha uteŵeti wa ulongozgi pa umoyo wa zuŵa na zuŵa wa ŵenecaro ŵaŵaka vikwiziska masuzgo ghapadera pa kuzgolera, agho ŵalembi ŵa kale nga ni Locke panji Montesquieu ŵakatenge ŵaghawone pambere yayi. Midawuko na kagwiliskiro ka ntchito ka ŵimiliri ŵa milandu ni cigaŵa cakuzirwa ca kufika kwa ŵanthu ku ulunji, apo mawupu gha ŵenecaro ghakung'anamula mawupu gha ŵanthu, magulu, na ubwezi uwo ukupanga maziko gha dango mu ndyali. === Cigaŵa ca Kweruzga === Cigaŵa ca kweruzga ni ndondomeko ya mphara iyo yikugwiliskira ntchito dango na maphangano. Kuyana na fundo yakugomezgeka ya kupatulana kwa mazaza, cigaŵa ca kweruzga kanandi cikupanga malango gha mphala yayi (uwo ni udindo wa mphala), panji kulondezgeska dango yayi (uwo ni udindo wa cigaŵa cakufiska malango); kweni cikung'anamula, kuvikilira, na kugwiliskira ntchito dango pa vyaunenesko vya mulandu uliwose. Kweni mu vyaro vinyake, cigaŵa ca kweruzga cikupanga Dango la Viweruzgo nadi. Mu madera ghanandi gha mazaza, cigaŵa ca kweruzga cili na mazaza gha kung'anamula malango, kupenda malango, na kupenda pa Dango Likulu. Mphara izo zili na mazaza gha kupenda malango zingamazga malango na malongozgero gha caro para zasanga kuti ghakupambana na malango ghanyake, nga ni malango ghakwamba gha mphala, Dango Likulu, maphangano, panji dango la pakati pa vyaro. Cigaŵa ca kweruzga cingawoneka so nga ni nthowa ya mtende ya kumazgira mphindano. Kutora lwande mu ndyali, kupambana kwa vilango ivyo ŵeruzgi ŵakupeleka, na lusungu lukulu kuluska ivyo ŵanthu ŵakukhumba, vikucepeska kuzomerezgeka kwa cigaŵa ca kweruzga mu ndyali. Kugomezga kwa ŵanthu pa cigaŵa ca kweruzga kukupambana kuyana na caro, nga umo kufumba maghanoghano gha ŵanthu kukulongolera. === Mphala === Viyelezgero vyakumanyikwa vya mphala ni Nyumba za Mphala mu London, Kongiresi mu Washington, D.C., Bundesitagi mu Berlin, Duma mu Moscow, Palamento Italiyano mu Roma, na Asembule Nasiyonale mu Paris. Kuyana na fundo ya ulongozgi wa ŵathenga, ŵanthu ŵakusola ŵandyali kuti ŵafiske vyakukhumba vyawo. Nangauli vyaro nga ni Israeli, Girisi, Sweden na China vili na mphala ya nyumba yimoza, vyaro vinandi vili na mphala ya nyumba ziŵiri, kung'anamula kuti vili na nyumba ziŵiri za mphala izo zikusankhika paŵekha-paŵekha. Mu "nyumba yapasi", ŵandyali ŵakusoleka kuti ŵimilire vigaŵa vya visola vicoko. "Nyumba yapacanya" kanandi yikusoleka kuti yimilire vigaŵa mu ndondomeko ya vigaŵa vyakulumikizgika (nga ni mu Australia, Germany, panji United States), panji ndondomeko yinyake ya kusolera mu caro ca ulongozgi umoza (nga ni mu France). Mu Ufumu Ubanyi, nyumba yapacanya yikusankhika na ulongozgi nga ni nyumba yakuwoneseska. Kususka kumoza kwa ndondomeko za mphala ya nyumba ziŵiri izo zose zikusoleka na ŵanthu nkhwakuti nyumba yapacanya na yapasi zingayana waka. Cifukwa ca kale ca kuŵa na mphala ya nyumba ziŵiri nchakuti nyumba yapacanya yikugwira ntchito nga ni nyumba yakuwoneseska. Ici cingacepeska kucita mwakujiwusira na kwambura ulunji mu vyakucita vya ulongozgi. Kuti dango lizomerezgeke, ŵanandi mwa ŵathenga ŵa mphala ŵakwenera kusola dango lakusacizgika mu nyumba yiliyose. Kanandi, pakuŵa kuŵazga kunandi na kusintha uko magulu ghakupambana gha ndyali ghakusacizga. Para caro cili na Dango Likulu lakukhazikika comene, unandi wapadera ungakhumbikwa pa kusintha Dango Likulu, ndipo ici cikupangiska kusintha dango kuŵa kwakusuzga comene. Ulongozgi kanandi ndiwo ukulongozga ndondomeko iyi, ndipo ukupangika na ŵathenga ŵa mphala (mwaciyelezgero, mu Ufumu Ubanyi panji Germany). Kweni mu ndondomeko ya Mulongozgi wa Caro, ulongozgi kanandi ukupangika na cigaŵa cakufiska malango na Wupu wa ŵaNduna uwo wasankha (mwaciyelezgero, United States panji Brazil). === Cigaŵa cakufiska Malango === Cigaŵa cakufiska malango mu ndondomeko ya dango ndico nchikaya ca mazaza gha ndyali gha caro. Mu ndondomeko ya ulongozgi wa mphala, nga ni mu Ufumu Ubanyi, Itale, Germany, India na Japani, cigaŵa cakufiska malango cikuchemeka Wupu wa ŵaNduna, ndipo cikupangika na ŵathenga ŵa mphala. Cigaŵa cakufiska malango cikulongozgeka na mulara wa ulongozgi, uyo wakuŵa na mazaza para mphala yikumugomezga. Cifukwa visola vya ŵanthu wose ndivyo vikusola mawupu gha ndyali kuti ghawuse, mulongozgi wa wupu wa ndyali wangasintha pakati pa visola. Mulara wa caro ngwakupatukana na cigaŵa cakufiska malango, wakuzomerezga malango mwacimanyikwiro, ndipo ni mthenga wa caro. Viyelezgero ni Mulongozgi wa Caro wa Germany (uyo wakusankhika na ŵathenga ŵa mphala ya caro cose na ya vigaŵa), Fumukazi ya Ufumu Ubanyi (udindo wakuhara), na Mulongozgi wa Caro wa Austria (uyo wakusoleka na ŵanthu wose). Ndondomeko yinyake yakuzirwa ni ndondomeko ya Mulongozgi wa Caro, iyo yikusangika mu United States na Brazil. Mu ndondomeko ya Mulongozgi wa Caro, cigaŵa cakufiska malango ndico mulara wa caro na mulara wa ulongozgi, ndipo cili na mazaza gha kusankha Wupu wa ŵaNduna wambura kusoleka. Mu ndondomeko ya Mulongozgi wa Caro, cigaŵa cakufiska malango ncakupatukana na mphala, ndipo cikuzgolera ku mphala yayi. Nangauli udindo wa cigaŵa cakufiska malango ukupambana kuyana na caro, kanandi ndico cikusacizga malango ghanandi na kuŵika vyakulondezga vya ulongozgi. Mu ndondomeko ya Mulongozgi wa Caro, cigaŵa cakufiska malango kanandi cili na mazaza gha kukanizga dango. Vigaŵa vinandi vyakufiska malango mu ndondomeko zose ziŵiri vili na udindo pa ubale na vyaro vyakuwaro, kulondezgeska dango, na uteŵeti wa ulongozgi. ŵaNduna panji ŵalongozgi ŵanyake ŵakulongozga maofesi gha ulongozgi, nga ni Unduna wa Vyaro vyakuWaro panji Unduna wa Civikiliro. Ntheura, kusola cigaŵa cakufiska malango cinyake kungasinthiratu umo caro cose cikulongozgekera. === Kulondezgeska Dango === Max Weber wakamanyikwa comene pakuti wakayowoya kuti caro ndico cili na mazaza gheneco gha kugwiliskira ntchito nkhongono mwakuzomerezgeka. Ŵankhondo na ŵapolisi ndiwo ŵakulondezgeska dango para ulongozgi panji mphara zaŵapempha. Lizgu lakuti caro ico catondeka likung'anamula vyaro ivyo vikutondeka kufiska panji kulondezgeska ndondomeko za ulongozgi. Ŵapolisi na ŵankhondo ŵawo ŵakulaŵiliraso civikiliro na cimango yayi, ndipo ŵanthu ŵakunjira mu caro cambura ulongozgi, ndiko kuti kwambura ulongozgi. Nangauli mawupu gha ŵankhondo ghaŵako kwamba umo ulongozgi wakambira, maghanoghano gha kuŵa na ŵapolisi ŵanyengo zose ngaphya cifukwa ghanyake. Mwaciyelezgero, mu nyengo yapakati, Ungelezi ukaŵa na mphara za ukana-malango izo zikendanga malo na malo. Mphara izi zikachitanga milandu pamaso pa ŵanthu na kukoma ŵanthu pamaso pa ŵanthu wose kuti ŵanthu ŵopenge na kuti ulongozgi ulaŵilire. Ŵapolisi ŵakwamba ŵa mazuŵa ghano ŵakaŵa pamoza ŵa mu Paris mu vyaka vya m'ma 1600, mu nyumba ya ufumu ya Kalonga Louis XIV. Kweni Wofesi Yikulu ya Ŵapolisi ya Paris yikuti ŵapolisi ŵake ndiwo ŵakaŵa ŵakwamba pa caro cose capasi kuvwala malaya ghakuyana. === Uteŵeti wa Ulongozgi === Muzu wa lizgu la Cingelezi lakuti ''bureaucracy'' ukufuma ku lizgu la Cifurenci la wofesi (''bureau'') na lizgu la Cigiriki ca kale la mazaza (''kratos''). Nga ni ŵankhondo na ŵapolisi, ŵateŵeti ŵa ulongozgi na mawupu agho ghakupanga uteŵeti wa ulongozgi ŵakufiska malangulo gha cigaŵa cakufiska malango. Umoza mwa ŵakwamba kuyowoyapo za maghanoghano agha ni Baroni de Grimm, mulembi wa ku Germany uyo wakakhalanga ku France. Mu 1765, wakalemba kuti: {{quote|Mzimu nadi wa malango mu France ni uteŵeti wa ulongozgi uwo ŵacipondi Bwana de Gournay ŵakadandawulanga nawo comene. Kuno maofesi, ŵalembi ŵa maofesi, ŵasunga-vikalata, ŵapenduzgi, na ŵalaŵiliri ŵakusankhika kuti ŵawovwire uwemi wa ŵanthu wose yayi. Nadi, kukuwoneka kuti uwemi wa ŵanthu wose ukaŵikika kuti maofesi ghaŵeko.}} Kuleka kugomezga "vya maofesi" kucalipo comene, ndipo ntchito za ŵateŵeti ŵa ulongozgi kanandi zikuyaniskika na makampani gha ŵanthu paŵekha agho ghakulondezga candulo. Nadi, makampani gha ŵanthu paŵekha, comene comene ghakulu, nagho ghali na uteŵeti wa maofesi. Kuleka maghanoghano ghaheni pa "ndondomeko zakusuzga za maofesi", uteŵeti wa ŵanthu wose nga ni masambiro, kupwelelera umoyo, ulaŵiliri wa ŵapolisi, na mayendero gha ŵanthu wose ukuwoneka nga ni ntchito zakuzirwa comene za caro. Ici cikupangiska vyakucita vya uteŵeti wa ulongozgi kuŵa nchikaya ca mazaza gha ulongozgi. Pakulemba kumwamba kwa vyaka vya m'ma 1900, Max Weber wakagomezganga kuti cimanyikwiro cikulu ca caro icho catukuka cikaŵa uteŵeti wake wa ulongozgi. Weber wakalemba kuti vimanyikwiro vya uteŵeti wa ulongozgi wa mazuŵa ghano ni ivi: ŵalongozgi ndiwo ŵakuŵika cilato cake; ntchito yikukhazgika na malamulo; ndipo ŵakulaŵilira ni ŵaluso ŵa ntchito yawo awo ŵakulongozga kufuma pacanya kuya pasi, ŵakuyowoyerana mwakulemba, na kukhazga wanangwa wa ŵateŵeti ŵa ulongozgi wa kujisankhira na malamulo. === Ntchito ya Ŵimiliri ŵa Milandu === Cakulondezgapo ca muwuso wa dango ni kuŵapo kwa ntchito ya ŵimiliri ŵa milandu iyo yili na wanangwa wakukwana kuti yingapempha mazaza gha cigaŵa ca kweruzga cakujiwusa; wanangwa wa kovwirika na mwimiliri wa milandu mu mphara ukufuma pa ici. Mu Ungelezi, ntchito ya mwimiliri wa milandu mu mphara yikupambana na ya mupangizgi wa malango. Nga umo Mphara ya Ulaya ya Wanangwa wa Ŵanthu yikayowoyera, dango likwenera kufikirika na waliyose, ndipo ŵanthu ŵakwenera kumanyiratu umo dango likuŵakhwaskira. Kuti ntchito yicitike mwaluso, ntchito ya malango kanandi yikulaŵiliriska na ulongozgi panji wupu wakulaŵilira wakujiwusa, nga ni wupu wa ŵimiliri ŵa milandu, wupu ukulu wa ŵimiliri ŵa milandu, panji wupu wa malango. Ŵimiliri ŵa milandu ŵa mazuŵa ghano ŵakuŵa na umanyikwiro wapadera wa ntchito yawo kwizira mu ndondomeko zakuŵikika za dango (mwaciyelezgero, kutonda mayeso ghakuzomerezgera). Dango likukhumba kuti ŵaŵe na cipaso capadera (masambiro gha dango agho ghakupeleka ku msambiri Digri Yakwamba ya Malango, Digri Yakwamba ya Dango la Malemba, panji Digri ya Dokotala wa Ntchito ya Dango). Ŵangalondezga so madigri gha masambiro ghapacanya. Viyelezgero ni Digri Yaciŵiri ya Malango, Digri Yaciŵiri ya Masambiro gha Dango, Masambiro gha Ntchito ya Ŵimiliri ŵa Milandu mu Mphara, panji Digri ya Dokotala wa Malango. Ŵakunjizgika mu udindo wawo kwizira mu nthowa za dango za kusankhira (kuzomerezgeka kunjira mu wupu wa ŵimiliri ŵa milandu). Pali mazina ghacoko gha ucindami agho ghakulongora ŵimiliri ŵa milandu ŵakumanyikwa, nga ni Esikwaya, kulongora ŵimiliri ŵa milandu mu mphara ŵa ucindami ukulu, na Dokotala wa Malango, kulongora munthu uyo wali na digri ya Dokotala mu Malango. Vyaro vinandi vya Ŵasilamu vyapanga malamulo ghakuyana agho ghakulongozga masambiro gha dango na ntchito ya ŵimiliri ŵa milandu, kweni vinyake vicazomerezga ŵimiliri ŵa milandu awo ŵakasambira dango la mdawuko la Cisilamu kugwira ntchito mu mphara za umoyo wa munthu paŵekha. Mu China na mu vyaro vinyake ivyo vikutukuka, palije ŵanthu ŵakukwana ŵakusambizgika ntchito iyi kuti ŵagwire ntchito mu ndondomeko za kweruzga izo zilipo, ntheura malamulo ghakuŵikika ngakufwasa comene. Para wazomerezgeka, mwimiliri wa milandu kanandi wakugwira ntchito mu kampani ya ŵimiliri ŵa milandu, mu wofesi yake yekha, mu udindo wa ulongozgi, panji mu kampani ya ŵanthu paŵekha nga ni mupangizgi wa malango wa mukati. Kusazgirapo, mwimiliri wa milandu wangaŵa musandi wa malango uyo wakusanda malango para ŵamupempha, kwizira mu nyumba ya mabuku, uteŵeti wa malonda, panji ntchito yakujigwilira yekha. Ŵanthu ŵanandi awo ŵakasambira malango ŵakugwiliskira ntchito luso lawo kuwaro kwa ntchito ya malango. Cakuzirwa pa ntchito ya malango mu mdawuko wa Dango la Viweruzgo ni kusanda malango kuti ŵamanye umo dango lilili sono. Ici kanandi cikukhumba kuŵazga mabuku gha viweruzgo vya mphara, magazini gha malango, na malango gha mphala. Ntchito ya malango yikusazgapo so kulemba vikalata nga ni vyakuyowoya vya mulandu ku mphara, vikalata vyakunyengelera, maphangano, panji vikalata vya vyakuhara na vya usungi wa cuma. Luso la kudumba na kumazga mphindano (kusazgapo nthowa za kumazgira mphindano kwambura kuya ku mphara) nalo ndakuzirwa pa ntchito ya malango, kuyana na cigaŵa. === Mawupu gha Ŵenecaro === Ghanoghano la "mawupu gha ŵenecaro" la ŵakukolera caro cambura fumu ŵa kale likufuma kwa Hobbes na Locke. Locke wakawonanga mawupu gha ŵenecaro nga ni ŵanthu awo ŵali na "dango limoza lakukhazikika na mphara izo ŵangadandawulirako, izo zili na mazaza gha kumazga mphindano pakati pawo." Musandi wa vinjeru wa ku Germany, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, wakapatula "caro" na "mawupu gha ŵenecaro" (mu Cijeremani: ''bürgerliche Gesellschaft'') mu buku lake la ''Elements of the Philosophy of Right''. Hegel wakagomezganga kuti mawupu gha ŵenecaro na caro vikaŵa vyakususkana, mu fundo yake yakusacizga ya mbiri iyo yikuzengeka pa kususkana kwa maghanoghano. Kupatulana kwa mazuŵa ghano pakati pa caro na mawupu gha ŵenecaro kukawonekaso mu fundo zakusacizga za Alexis de Tocqueville na Karl Marx. Mu fundo zakusacizga za mazuŵa ghano comene, mawupu gha ŵenecaro ni malo agho dango likufumira, cifukwa ndimo ŵanthu ŵakupangira maghanoghano ghawo na kunyengelera ŵalongozgi pa ivyo ŵakughanaghana kuti dango likwenera kuŵa. Nga umo mwimiliri wa milandu mu mphara na mulembi wa ku Australia, Geoffrey Robertson QC, wakalembera za dango la pakati pa vyaro, "umoza mwa malo ghakulu agho dango ili likufumira mazuŵa ghano ni umo ŵanalume na ŵanakazi ŵawanthu waka, na mawupu ghambura kuŵa gha ulongozgi agho ŵanandi ŵakughakolera, ŵakucitira pa kuphwanyika kwa wanangwa wa ŵanthu uko ŵakuwona pa wayilesi ya kanema mu nyumba zawo." Wanangwa wa kuyowoya, wanangwa wa kuwungana mu mawupu, na wanangwa unyake wa munthu waliyose vikuzomerezga ŵanthu kuwungana, kudumbiskana, kususka, na kupangiska maulongozgi ghawo kuzgolera, ndipo apa ndipo maziko gha uwuso wa ŵanthu wa kudumbiskana ghakufumira. Apo ŵanthu ŵakunjilirapo comene, ŵakupwelelera comene, na kuŵa na nkhongono zakusintha umo mazaza gha ndyali ghakugwiliskirika ntchito pa umoyo wawo, ndipo dango likuŵa lakupokelereka na lakuzomerezgeka comene kwa ŵanthu. Mawupu ghakumanyikwa comene gha ŵenecaro ni misika ya malonda, makampani agho ghakulondezga candulo, mabanja, mawupu gha ŵantchito, vipatala, makwamasambiro ghakulu, makwamasambiro, mawupu gha lusungu, mawupu gha kususkana mu mazgo, mawupu ghambura kuŵa gha ulongozgi, ŵazengezgani, mipingo, na mawupu gha visopa. Palije ng'anamulo yakuwoneka ya dango ya mawupu gha ŵenecaro, panji ya mawupu agho ghakusazgikamo. Mawupu ghanandi agho ghakulemba mindandanda ya mawupu (nga ni Wupu wa Ulaya wa Vyacuma na Vya Ŵanthu) ghakusazgamo mawupu gha ndyali yayi. == Vigaŵa vya Dango == Ndondomeko zose za dango zikuwona nkhani zakwamba zakuyana, kweni madera gha mazaza ghakugaŵa na kumanya nkhani zawo za dango mwakupambana. Kupatulana kwakumanyikwa ni pakati pa "dango la ŵanthu wose" (lizgu lakukhwaskana comene na caro, ilo likusazgapo dango la Dango Likulu, dango la ulongozgi, na dango la ukana-malango), na "dango la ŵanthu paŵekha" (ilo likusazgapo maphangano, kunanga ŵanyake, na cuma). Mu ndondomeko za Dango la Malemba, maphangano na kunanga ŵanyake vikunjira mu dango likulu la vyakukakizgika, apo dango la usungi wa cuma likulongozgeka na malango gha mphala panji maphangano gha pakati pa vyaro. Nangauli pali kupambana kucoko pakati pa madera gha mazaza, vigaŵa vya dango ivyo kanandi vikuwoneka kuŵa vyakwamba ni dango la pakati pa vyaro, dango la Dango Likulu, dango la ulongozgi, dango la ukana-malango, maphangano, kunanga ŵanyake, dango la cuma, Dango la Kwenelera na usungi wa cuma, dango la makampani, na dango la ukaboni. === Dango la Pakati pa Vyaro === Dango la pakati pa vyaro, ilo likuchemekaso dango la ŵanthu wose la pakati pa vyaro panji dango la mitundu, ni malamulo, mikhaliro yakwenelera, midawuko ya dango, na vyakwenelera ivyo vyaro na ŵanyake ŵakujiwona kuti ŵakwenera kulondezga pa ubale wawo, ndipo kanandi ŵakulondezga nadi. Mu ubale wa pakati pa vyaro, ŵakucita ni ŵanthu paŵekha na mawupu, nga ni vyaro, mawupu gha pakati pa vyaro, na magulu ghambura kuŵa vyaro, agho ghangasankha vyakucita, vyakulondezga dango panji vyakuphwanya dango. Malamulo ni vyakukhumbikwa vyakulembeka ivyo vikulongosora nkhalo yakukhumbikwa, apo mikhaliro yakwenelera ni malongozgero ghambura kulembeka gha nkhalo yakwenelera agho ghakupangika na midawuko na kacitiro ka ŵanthu. Dango ili likuŵika mikhaliro yakwenelera ku vyaro mu vigaŵa vinandi, kusazgapo nkhondo na kudumba kwa pakati pa vyaro, ubale wa vyacuma, na wanangwa wa ŵanthu. Lizgu ili likung'anamula dango ilo likulongozga nkhalo na ubale wa pakati pa vyaro pera yayi, kweniso wa mawupu gha pakati pa vyaro na ubale wawo na vyaro. Dango la pakati pa vyaro likupambana na ndondomeko za dango za mukati mwa caro cifukwa kanandi likugwira ntchito kwizira mu kuzomerezgana, pakuti palije mazaza agho ghakuzomerezgeka na wose kuti ghalondezgeske dango ili pa vyaro vyakujiwusa. Vyaro na ŵanyake ŵambura kuŵa vyaro ŵangasankha kuleka kulondezga dango la pakati pa vyaro, panji kuphwanya phangano, kweni kuphwanya uku, comene kwa mikhaliro yakwenelera yambura kusinthika, kungasuskika na ŵanyake, ndipo nyengo zinyake kungawovwirika na vyakukakizga, nga ni kudumba kwa pakati pa vyaro, vilango vya vyacuma, na nkhondo. Kusoŵa kwa mazaza ghaumaliro mu dango la pakati pa vyaro kungiziska so kupambana kukulu. Ici cikucitika cifukwa vyaro vingang'anamula dango la pakati pa vyaro umo vikukhumbira, ndipo ici cingiziska maghanoghano ghakusuzga agho ghakuŵa na vyakufumapo vikulu mu malo ghawo. === Dango la Dango Likulu na Dango la Ulongozgi === Dango la Dango Likulu na dango la ulongozgi vikulongozga vya caro. Dango la Dango Likulu likukhwaskana na ubale pakati pa cigaŵa cakufiska malango, mphala, na cigaŵa ca kweruzga, kweniso na wanangwa wa ŵanthu panji wanangwa wa ŵenecaro pamaso pa caro. Madera ghanandi gha mazaza, nga ni United States na France, ghali na Dango Likulu limoza lakulembeka pamoza ilo lili na mndandanda wa wanangwa. Ghacoko, nga ni Ufumu Ubanyi, ghalije cikalata ici. "Dango Likulu" ni malango agho ghakupanga caro nga ni wupu wa ndyali, kufuma mu malango gha mphala, malango gha viweruzgo, na midawuko ya ulongozgi. Fundo yikulu ya Dango Likulu, iyo yikafuma kwa John Locke, yikuti munthu wangacita cilicose kupatula ico dango lakanizga; kweni caro cingacita kanthu yayi kupatula ico dango lazomerezga. Dango la ulongozgi ndiyo nthowa yikulu iyo ŵanthu ŵakupangiska mawupu gha caro kuzgolera. Ŵanthu (kuli uko kwazomerezgeka) ŵangaŵa na wanangwa wa kususka mwakwenelera dango (panji kumanga mulandu) wupu wa ulongozgi, wupu wa ulongozgi wa mu cigaŵa, uteŵeti wa ŵanthu wose, panji unduna wa ulongozgi, kuti mphara yipende cilangulo ico cakwiziska suzgo (dango, malango gha cigaŵa, panji ndondomeko ya ulongozgi). Kususka uku kukupenda usange wupu wa ulongozgi uli na mazaza gha dango gha kucita ivyo wacita, na usange ukalondezga ndondomeko iyo yikukhumbikwa. Mphara yakwamba ya dango la ulongozgi yikaŵa Konseyi Deta, iyo yikajalikiska mu 1799, apo Napoleon wakatora mazaza mu France. Cigaŵa cimoza ca dango la Dango Likulu ni dango la visola. Pamoza na mawupu gha visola, dango ili likuwona ndondomeko za ulongozgi na ndondomeko izo zikovwira kuti visola vicitike. Malamulo agha ghakumazga mphindano panji kuzomerezga kuti khumbo la ŵanthu lisandulike kuŵa uwuso wa ŵanthu uwo ukugwira ntchito. Dango la visola likuwona nkhani nga ni nkhu njani uyo wali na wanangwa wa kusola, kulembeska ŵakusola, wanangwa wa kuŵa pa mapepala gha visola, ndalama za kunyengelera ŵakusola na za mawupu gha ndyali, kugaŵaso vigaŵa vya visola, kugaŵa mipando ya mphala, kusola pa makina gha magesi na makina gha kusolera, kufikirika kwa visola, ndondomeko za visola, kupenda vyakusola, mphindano za visola, cisola ca ŵanthu wose pa nkhani yimoza, na nkhani nga ni upusikizgi mu visola na kukhala cete pambere visola vindacitike. === Dango la Ukana-malango === Dango la ukana-malango, ilo likuchemekaso dango la vilango, likukhwaskana na milandu na vilango. Ntheura likulongosora ng'anamulo na vilango vya milandu iyo yasangika kuti yikunanga comene ŵanthu, kweni lene likweruzga yayi nkhalo ya wakunanga, panji kuŵika vikanizgo ku ŵanthu ivyo vingaŵakanizga kucita mlandu pakwamba. Kupenduzga, kukora, kumanga mulandu, na kweruzga ŵanthu awo ŵakukayikirika kuti ŵacita mlandu kukulongozgeka na dango la ndondomeko ya milandu ya ukana-malango. Ciyelezgero cikulu ca mlandu ni ukaboni, kwambura kukayika kulikose kwakwenelera, wakuti munthu wali na mlandu pa vinthu viŵiri. Cakwamba, wakusumirika wakwenera kuŵa kuti wacita cinthu ico ŵanthu ŵakuwona kuti ni mlandu, panji ''actus reus'' (cakucita ca mlandu). Caciŵiri, wakusumirika wakwenera kuŵa na khumbo liheni ilo likukhumbikwa kuti wacite mlandu, panji ''mens rea'' (mtima wa mlandu). Kweni pa milandu ya "udindo wambura kufumbira khumbo", ''actus reus'' pera ndiyo yikukwana. Ndondomeko za ukana-malango za mdawuko wa Dango la Malemba zikupatula khumbo mu ng'anamulo yikulu (''dolus directus'' na ''dolus eventualis''), na kuleka kupwelelera. Kuleka kupwelelera kukwiziska udindo wa mlandu yayi kupatula para dango la mlandu unyake likuŵikapo cilango cake. Viyelezgero vya milandu ni kukoma munthu, kumenya, upusikizgi, na kwiba. Mu vyakucitika vyapadera, vyakujivikilira vingagwira ntchito pa vyakucita vinyake, nga ni kukoma pakujivikilira panji kuyowoya kuti wakaŵa na ufunthi. Ciyelezgero cinyake ni mulandu wa mu Ungelezi wa mu vyaka vya m'ma 1800 wa ''R v Dudley and Stephens'', uwo ukapenda usange cifukwa ca "kusoŵa nthowa yinyake" cingazomerezga kukoma munthu na kurya nyama ya munthu kuti ŵapone pa ngozi ya ngalawa pa nyanja. Milandu ya ukana-malango yikuwoneka kuŵa yakunanga ŵakupwetekeka pera yayi, kweniso wupu wose wa ŵanthu. Caro, kanandi na wovwiri wa ŵapolisi, ndico cikulongozga kusumira, ndico cifukwa mu vyaro vya Dango la Viweruzgo milandu yikulembeka kuti "Ŵanthu v ..." panji "R (ya ''Rex'' panji ''Regina'') v ...". Kweniso, mawupu gha ŵakweruzga kanandi ghakugwiliskirika ntchito kuti ghasimikizge usange ŵakusumirika ŵali na mlandu pa nkhani za unenesko; mawupu agha ghangasintha malango gha dango yayi. Vyaro vinyake ivyo vyatukuka vicazomerezga cilango ca nyifwa pa milandu yinyake. Kweni vilango ivyo vikupelekeka kanandi pa mlandu ni kuŵikika mu gadi, kulipiska ndalama, kulaŵiliriska na caro (nga ni kufwatulika kwakulaŵiliriska), panji kuteŵetera wupu wa ŵanthu. Dango la ukana-malango la mazuŵa ghano lakhwaskika comene na tusandiro twa ŵanthu, comene pa kupeleka vilango, kusanda malango, kupanga malango, na kuwezgera ŵakunanga ku umoyo uwemi. Pa caro cose capasi, vyaro 125 vili mu Mphara ya Pakati pa Vyaro ya Ukana-malango, iyo yikajalikiska kuti yiweruzge ŵanthu pa milandu yakunanga ŵanthu wose. === Dango la Maphangano === Dango la maphangano likukhwaskana na malayizgo agho ghangalondezgeskeka, ndipo lingafupikiskika mu mazgo gha Cilatini ''pacta sunt servanda'' (maphangano ghakwenera kusungika). Mu madera gha mazaza gha Dango la Viweruzgo, vinthu vitatu vyakuzirwa vikukhumbikwa kuti phangano lipangike: kusacizga na kuzomera, cakusinthana, na khumbo la kupanga ubale wa dango. Cakusinthana cikulongora kuti ŵose awo ŵali mu phangano ŵasinthana cinthu cakuzirwa. Ndondomeko zinyake za Dango la Viweruzgo, kusazgapo ya Australia, zikuleka kukhumba cakusinthana. Ghanoghano la ''estoppel'' panji ''culpa in contrahendo'' lingagwiliskirika ntchito kupanga vyakukakizgika pa nyengo ya kudumba pambere phangano lindapangike. Madera gha mazaza gha Dango la Malemba ghakuwona maphangano mwakupambana mu nthowa zinyake, ndipo caro cikunjilirapo comene pa kupanga na kulondezgeska maphangano. Para tayaniska na madera gha Dango la Viweruzgo, ndondomeko za Dango la Malemba zikusazgamo vigaŵa vinandi vyakukakizgika mu maphangano, zikupeleka wanangwa ukulu ku mphara wa kung'anamula na kusintha vigaŵa vya phangano, na kukakizga comene udindo wa kucita mwakugomezgeka; kweni so zikulondezgeska comene vigaŵa vya vilango na kufiska nadi ivyo phangano likuyowoya. Kweniso zikukhumba cakusinthana yayi kuti phangano likakizge. Mu France, phangano lakawiro likuyowoyeka kuti likupangika pa "kuyana kwa maghanoghano" panji "kuyana kwa makhumbo". Germany yili na nthowa yapadera ya maphangano iyo yikukolerana comene na dango la cuma. "Fundo ya kupatula" (''Abstraktionsprinzip'') yikung'anamula kuti cakukakizgika ca munthu ca phangano cikupangika paŵekha na uweneco wa cuma ico cikupelekeka. Para phangano lamazgika pa cifukwa cinyake (mwaciyelezgero, wakugula galimoto wakuloŵera comene mwakuti walije wanangwa wa dango wa kupanga phangano), cakukakizgika ca phangano ca kulipira cingamazgika paŵekha na uweneco wa galimoto. Dango la kusambazgika mwambura ulunji, m'malo mwa dango la maphangano, likugwiliskirika ntchito kuwezgera uweneco ku mwenecho wakwenelera. === Kunanga Ŵanyake === Viheni vinyake vya pakati pa ŵanthu paŵekha vikuwunjikika pamoza nga ni "kunanga ŵanyake" mu ndondomeko za Dango la Viweruzgo, na nga ni ''delicts'' mu ndondomeko za Dango la Malemba. Kuti munthu waŵe kuti wananga munyake, wakwenera kuŵa kuti waphwanya udindo wake kwa munthu munyake, panji waphwanya wanangwa wa dango uwo ukaŵako kale. Ciyelezgero cipepuka cingaŵa kutimba munthu na mpira kwambura kukhumba. Mu dango la kuleka kupwelelera, ilo ndilo kunanga ŵanyake kwakucitika comene, wakupwetekeka wangapempha malipiro gha vilonda vyake kwa uyo wali na mlandu. Fundo za kuleka kupwelelera zikulongoreka mu mulandu wa ''Donoghue v Stevenson''. Mubwezi wa Donoghue wakagula botolo ilo mukati mwake mukawonekanga yayi la cakumwa ca jinja (ca Donoghue kuti wamwe) mu nyumba ya vyakulya mu Paisley. Pamanyuma pakumwa cigaŵa cimoza, Donoghue wakathira ivyo vikakhalako mu kapu. Mutumbu wa nkhono uwo ukavunda ukatuluka. Wakayowoya kuti wakazizwa comene, wakalwara nthenda ya matumbo, ndipo wakamanga mulandu wakupanga cakumwa cifukwa ca kuleka kupwelelera mwakuti cakumwa cikanangika. Nyumba ya ŵaLodi yikeruzga kuti wakupanga ndiyo wakaŵa na mlandu pa ulwari wa Mama Donoghue. Lodi Atkin wakatora nthowa ya nkhalo yiwemi ndipo wakayowoya kuti: {{quote|Udindo pa kuleka kupwelelera [...] kwambura kukayika ukuzengeka pa maghanoghano gha ŵanthu wose gha ubudi wa nkhalo, uwo wakunanga wakwenera kulipira. [...] Lamulo lakuti ukwenera kutemwa muzengezgani wako likusanduka mu dango kuti, ukwenera kupweteka muzengezgani wako yayi; ndipo fumbo la mwimiliri wa milandu, ''Muzengezgani wane njani?'' likupokera zgoro lakupimika. Ukwenera kupwelelera mwakwenelera kuti ulekere vyakucita panji vyakuleka kucita ivyo ukumanyiratu mwakwenelera kuti vingapweteka muzengezgani wako.}} Ici cikaŵa maziko gha fundo zinayi za kuleka kupwelelera, izo ni: * Stevenson wakaŵa na udindo wa kupwelelera Donoghue mwa kupeleka vyakumwa vyambura ngozi; * wakaphwanya udindo wake wa kupwelelera; * ulwari ukatenge uleke kucitika para wangaleka kuphwanya udindo wake; ndipo * cakucita cake ndico cikaŵa cifukwa cakufupi ca ulwari wake. Ciyelezgero cinyake ca kunanga ŵanyake cingaŵa muzengezgani uyo wakupanga congo cikulu na makina pa malo ghake. Pa mulandu wa kusuzga ŵazengezgani, congo ici cingamazgika. Kunanga ŵanyake kungasazgapo so vyakucita vyakukhumba nga ni kofya kumenya, kumenya, panji kunjira pa malo gha munyake kwambura wanangwa. Kunanga ŵanyake kwakumanyikwa comene ni kunanga mbiri ya munthu, uko kukucitika, mwaciyelezgero, para kalata ya makani yayowoya vyambura ukaboni ivyo vyananga mbiri ya mundyali. Vyakumanyikwa uheni comene ni kunanga ŵanyake pa vyacuma, uko nkhu maziko gha dango la ŵantchito mu vyaro vinyake, mwa kupangiska mawupu gha ŵantchito kuŵa na mlandu pa kunyanyala ntchito, para malango gha mphala ghakuŵavikilira yayi. === Dango la Cuma === Dango la cuma likulongozga uweneco na kuŵa naco. Cuma cambura kusamika, ico nyengo zinyake cikuchemeka "malo na nyumba", cikung'anamula uweneco wa malo na vinthu ivyo vyakhoma pa malo agho. Cuma ca munthu cikung'anamula vinthu vinyake vyose: vinthu ivyo vingasamika, nga ni mirangura, magalimoto, vyakujikongoleska, panji wanangwa wambura kukhwaskika, nga ni magawo gha makampani. Wanangwa ''in rem'' ni wanangwa pa cuma cinyake capadera, kupambana na wanangwa ''in personam'', uwo ukuzomerezga malipiro pa cakutayika kweni pa cinthu capadera yayi. Dango la malo ndilo maziko gha mitundu yinandi ya dango la cuma ndipo ndakusuzga comene. Likukhwaskana na ngongole za malo, maphangano gha kubwereka, vyakuzomerezgera, malayizgo gha pa malo, wanangwa wa kuporota pa malo gha munyake, na ndondomeko za malango gha kulembeska malo. Malongozgero gha kagwiliskiro ka ntchito ka cuma ca munthu ghakunjira mu cuma ca maghanoghano, dango la makampani, usungi wa cuma, na dango la malonda. Ciyelezgero cakwimilira ca dango la cuma ni mulandu wa 1722 wa ''Armory v Delamirie'', uwo ukagwiliskira ntchito dango la Ungelezi. Mwana wakapokeka malibwe gha mtengo wapacanya agho ghakaŵa mu cakujikongoleska, na muguliski uyo wakapika cakujikongoleska ici kuti wapime mtengo wake. Mphara yikeruzga kuti, kuyana na umo Dango la Viweruzgo likuwonera cuma, munthu uyo wangalongora cifukwa ciwemi comene ca kuŵa na cuma, kuluska waliyose wakususka, ndiyo mwenecho. Kweni nthowa ya kale ya Dango la Malemba pa cuma, iyo yikasacizgika na Friedrich Carl von Savigny, njakuti cuma ni wanangwa uwo ŵanthu wose ŵakwenera kuwuzomera. Vyakukakizgika, nga ni ivyo vikufuma ku maphangano na kunanga ŵanyake, vikuwoneka nga ni wanangwa uwo ŵanthu paŵekha ŵakwenera kupeleka. Ghanoghano la cuma likwiziska nkhani zinyake zinandi za kasandiro ka vinjeru na za ndyali. Locke wakayowoya kuti "umoyo, wanangwa, na vyuma" vyithu ni cuma cithu cifukwa tili ŵeneco ŵa mathupi ghithu ndipo tikusazga ntchito yithu na ivyo vyatizunguliya. === Dango la Kwenelera na Usungi wa Cuma === Mu dango la Ungelezi la kale, Dango la Viweruzgo likazomerezganga yayi kupatula uweneco na ulaŵiliri wa cuma cimoza, kweni Dango la Kwenelera likazomerezganga ici kwizira mu ndondomeko yakuchemeka usungi wa cuma. Ŵasungi ŵa cuma ndiwo ŵakulaŵilira cuma, apo uweneco wa candulo, panji wakwenelera, wa cuma ca usungi uli kwa ŵanthu ŵakuchemeka ŵakupindura. Ŵasungi ŵa cuma ŵali na udindo kwa ŵakupindura ŵawo wa kupwelelera makola cuma ico ŵapika. Ciyelezgero cinyake ca udindo wa musungi wa cuma cingaŵa kuŵika cuma mu vyandulo mwavinjeru panji kuciguliska. Ici nchakuwoneka comene pa ndalama za ucekuru, uwo ni mtundu wakuzirwa comene wa usungi wa cuma, apo ŵakuŵika ndalama ŵakuŵa ŵasungi ŵa ndalama za ŵanthu mpaka ŵapumule ntchito. Kweni usungi wa cuma ungajalikiskika so pa vilato vya lusungu. Ndondomeko zinyake za pakati pa vyaro za kapangiro na malongozgero gha usungi wa cuma zili mu Phangano la Hague la Usungi wa Cuma la mu 1985. === Dango la Makampani === Dango la makampani ni malango agho ghakulongozga kujalikiska, kulongozga, kagwiliskiro ka ntchito, na kumazgika kwa makampani agho ghalembeskeka. Likulongozga wanangwa na maudindo gha ŵeneco ŵa magawo, ŵalongozgi, ŵateŵeti ŵakulu, na ŵanyake awo ŵakukhwaskika. === Dango la Ukaboni === Dango la ukaboni likusazgapo malamulo na fundo za dango izo zikulongozga kusimikizga unenesko mu milandu ya dango. Malamulo agha ghakusimikizga ukaboni uwo wangaghanaghanirika panji yayi na wakweruzga, nga ni mweruzgi panji wupu wa ŵakweruzga. == Kukolerana na Vigaŵa Vinyake == === Kusanda Cuma === Mu vyaka vya m'ma 1700, Adam Smith wakapeleka maziko gha kasandiro ka vinjeru gha kulongosora ubale wa dango na kusanda cuma. Kasandiro aka kakafuma cigaŵa cinyake ku kususka mawupu gha ŵantchito na dango la United States lakukanizga kampani yimoza kuwusa msika. Musandi wakumanyikwa comene wa dango pa vyacuma ni Ronald Coase, uyo nkhani yake yikulu yakwamba, ''The Nature of the Firm'' (1937), yikayowoya kuti cifukwa ico makampani (makampani, mawupu gha ŵanthu ŵakugwira pamoza, na vinyake) ghaliko ni ndalama za kugulana. Ŵanthu ŵavinjeru ŵakugulana kwizira mu maphangano gha ŵanthu ŵaŵiri mu misika yakujura, mpaka ndalama za kugulana zapangiska kuti kugwiliskira ntchito makampani pa kupanga vinthu kuŵe kwakusunga ndalama comene. Nkhani yake yaciŵiri yikulu, ''The Problem of Social Cost'' (1960), yikayowoya kuti para tingakhala mu caro cambura ndalama za kugulana, ŵanthu ŵangadumbana na kufika pa kugaŵa kwakuyana kwa vyuma, kwambura kuwona umo mphara yingeruzgira pa mphindano za cuma. Wakayowoya kuti dango likwenera kuŵa lakwamba kucita, na kulongozgeka na nthowa yakwenelera comene. Ŵanandi mwa ŵakuchemeka Sukulu ya Chicago ŵakukolera kuwuskapo malongozgero na kupeleka vyuma vya caro ku ŵanthu paŵekha, ndipo ŵakususka malongozgero gha caro panji ivyo ŵakuwona kuti ni vikanizgo pa misika ya wanangwa. === Kasandiro ka Wupu wa Ŵanthu === Kasandiro ka wupu wa ŵanthu ka dango kakusanda kukolerana kwa dango na wupu wa ŵanthu, ndipo kakunjilirana na kasandiro ka malango, kasandiro ka vinjeru ka dango, fundo zakusacizga za wupu wa ŵanthu, na tusandiro tunyake twapadera nga ni kasandiro ka milandu. Ni kasandiro ka vigaŵa vinandi ako kakulaŵiska pa kupanga fundo zakusacizga na kusanda mwakupenda kacitiro na vyakucitikira vya dango nga ni vyakucitika vya wupu wa ŵanthu. Kapangikiro ka maghanoghano mu wupu wa ŵanthu, mikhaliro yakwenelera ya wupu wa ŵanthu, kumazga mphindano, na mdawuko wa dango ni vigaŵa vyakuzirwa vya kusanda mu kasandiro aka. Mu United States, kasandiro aka kanandi kakuchemeka kasandiro ka dango na wupu wa ŵanthu; mu Ulaya, kanandi kakuchemeka kasandiro ka wupu wa ŵanthu na dango. Pakwamba, ŵamanyi ŵa dango na ŵasandi ŵa vinjeru ŵa dango ŵakakayikiranga kasandiro ka wupu wa ŵanthu ka dango. Kelsen wakasuska umoza mwa ŵakwambiska kasandiro aka, Eugen Ehrlich, uyo wakakhumbanga kulongosora kupambana na kukolerana pakati pa dango lakuŵikika, ilo ŵimiliri ŵa milandu ŵakusambira na kugwiliskira ntchito, na mitundu yinyake ya "dango" panji mikhaliro yakwenelera ya wupu wa ŵanthu iyo yikulongozga umoyo wa zuŵa na zuŵa, ndipo yikukanizga mphindano kufika ku ŵimiliri ŵa milandu na ku mphara. Kusanda kwa mazuŵa ghano mu kasandiro ka wupu wa ŵanthu ka dango kukulaŵiska umo dango likukulira kuwaro kwa madera gha mazaza gha caro, kupangika kwizira mu kukolerana kwa ŵanthu mu malo gha wupu wa ŵanthu, na kusanga malo ghanandi gha mazaza mu vigaŵa vya ŵanthu vya mu caro na vya pakati pa vyaro. Kufupi na 1900, Max Weber wakalongosora nthowa yake ya "kasandiro" ya dango, ndipo wakawona "kawiro ka dango ka vinjeru" nga ni mtundu wa kuwusa, uko kukufuma ku mazaza gha munthu yayi kweni ku mazaza gha mikhaliro yakwenelera ya mu maghanoghano. Vinjeru vya dango lakulembeka ndilo lizgu lake la cimanyikwiro cikulu ca dango lakukolerana na lakupimika, ilo likaŵa lakukhumbikwa pambere ndyali ya mazuŵa ghano na caro ca mazuŵa ghano ca uteŵeti wa ulongozgi vindakure. Weber wakawona kuti dango ili likakura pamoza na kukura kwa ndondomeko ya cuma ca ŵanthu paŵekha. Musandi munyake wa wupu wa ŵanthu, Émile Durkheim, wakalemba mu buku lake lakumanyikwa la ''The Division of Labour in Society'' kuti apo wupu wa ŵanthu ukusuzga comene, malango ghambura kuŵa gha ukana-malango agho ghakukhwaskana comene na kuwezgera na malipiro ghakusazgikira, ndipo malango gha ukana-malango na vilango ghakucepa. Ŵasandi ŵanyake ŵakumanyikwa ŵakwamba ŵa wupu wa ŵanthu na dango ŵakaŵa Hugo Sinzheimer, Theodor Geiger, Georges Gurvitch na Leon Petrażycki mu Ulaya, na William Graham Sumner mu United States. == Mabuku == {{refbegin|35em}} * {{cite encyclopedia |last=Ahmad |first=Ahmad Atif |title=Lawyers: Islamic Law |encyclopedia=Oxford Encyclopedia of Legal History |publisher=Oxford University Press |year=2009 |url=http://www.macalester.edu/~ahmad/Lawyers.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326034212/http://www.macalester.edu/~ahmad/Lawyers.pdf |archive-date=26 March 2009 }} * {{cite book |last=Akhlaghi |first=Behrooz |title=The Sharīʻa in the Constitutions of Afghanistan, Iran, and Egypt |year=2005 |isbn=978-3-16-148787-3 |publisher=Mohr Siebeck |editor-last1=Yassari |editor-first1=Nadjma |chapter=Iranian Commercial Law and the New Investment Law FIPPA }} * {{cite book |last=Albrow|first=Martin|publisher=Palgrave Macmillan|location=London|title=Bureaucracy (Key Concepts in Political Science) |year=1970|isbn=978-0-333-11262-5}} * {{cite journal |last=Anderson |first=J.N.D. |date=January 1956 |title=Law Reform in the Middle East |url=https://archive.org/details/sim_international-affairs_1956-01_32_1/page/42 |journal=International Affairs |volume=32 |issue=1 |pages=43–51 |doi=10.2307/2607811 |jstor=2607811 }} * {{cite wikisource |author=Aristotle |title=Athenian Constitution |author-link=Aristotle |translator=Frederic George Kenyon}} See original text in [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058 Perseus Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008112808/http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058 |date=8 October 2008 }}. * {{cite journal |last=Arnold |first=Thurman W. |title=The Symbols of Government |journal=American Political Science Review |year=1935 |page=379 |publisher=Yale University Press |location=New Haven}} * {{cite book |last=Auby |first=Jean-Bernard |title=Administrative Law of the European Union, its Member States and the United States |editor=Stroink, F.A.M. |editor2=Seerden, René| publisher=Intersentia |year=2002|isbn= 978-90-5095-251-4|chapter=Administrative Law in France}} * {{cite book |last=Barzilai |first=Gad |title=Communities and Law: Politics and Cultures of Legal Identities |year=2003 |publisher=The University of Michigan Press |isbn=978-0-472-11315-6}} * {{cite book |last=Bayles |first=Michael D. | title=Hart's Legal Philosophy|year=1992 |publisher=Springer |isbn= 978-0-7923-1981-8 |chapter=A Critique of Austin}} * {{cite book |last1=Beale |first1=Hugh |last2=Tallon |first2=Denis |title=Contract Law|year=2002|isbn=978-1-84113-237-2 |publisher=Hart Publishing |chapter=English Law: Consideration}} * {{Cite book |last1=Berger |first1=Adolf |title=Encyclopedic Dictionary of Roman Law |url=https://archive.org/details/bub_gb_oR0LAAAAIAAJ |quote=Roman ars boni et aequi. |publisher=American Philosophical Society |isbn=978-0-87169-432-4 |year=1953 }} * {{cite book |last=Bergkamp |first=Lucas |title=Liability and Environment |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2001 |isbn= 978-90-411-1645-1|chapter=Introduction}} * {{cite book |last=Berle |first=Adolf |author-link=Adolf Berle |title=Modern Corporation and Private Property |url=https://archive.org/details/moderncorporatio00berl |url-access=registration |year=1932 |publisher=New York, Chicago, Commerce Clearing House, Loose leaf Service division of the Corporation Trust Co. }} * {{cite encyclopedia |last=Bix |first=Brian |title=John Austin |url=http://plato.stanford.edu/entries/austin-john/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |year=2022 |access-date=4 August 2023 |archive-date=26 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070626133909/http://plato.stanford.edu/entries/austin-john/ |url-status=live }} * {{cite book|last=Blackstone|first=William|author-link=William Blackstone|title=Commentaries on the Laws of England|url=http://avalon.law.yale.edu/18th_century/blackstone_bk1ch1.asp|year=1765–69|access-date=20 May 2010|archive-date=5 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110705141310/http://avalon.law.yale.edu/18th_century/blackstone_bk1ch1.asp|url-status=live}} * {{cite book |last1=Brody |first1=David C.|last2=Acker |first2=James R. |last3=Logan |first3=Wayne A. |publisher=Jones & Bartlett Publishers|title=Criminal Law|year=2001|isbn=978-0-8342-1083-7|chapter=Introduction to the Study of Criminal Law}} * {{cite book |last=Campbell |first=Tom D. |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy|year=1993 |chapter=The Contribution of Legal Studies |isbn=978-0-631-19951-9 |publisher=Blackwell Publishing |location=Malden, Mass. |editor1=Robert E. Goodin |editor2=Philip Pettit}} * {{cite book|last=Churchill|first=Winston|title=The Hinge of Fate|year=1986|isbn=978-0-395-41058-5|chapter=Problems of War and Peace|publisher=Houghton Mifflin Books}} * {{cite book|last=Clarke |first=Paul A. B. |author2=Linzey, Andrew |title=Dictionary of Ethics, Theology and Society |year=1996|isbn=978-0-415-06212-1|publisher=Routledge|location=London}} * {{cite journal|last=Coase |first=Ronald H.|author-link=Ronald H. Coase |date=November 1937 |title=The Nature of the Firm |journal=Economica |volume=4 |issue=16 |pages=386–405 |doi=10.1111/j.1468-0335.1937.tb00002.x}} * {{cite journal |last=Coase |first=Ronald H. |author-link=Ronald H. Coase |date=October 1960 |title=The Problem of Social Cost (this online version excludes some parts) |journal=Journal of Law and Economics |volume=3 |pages=1–44 |doi=10.1086/466560 |s2cid=222331226 |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/9932210/becker%2cbergstresser%2csubramanian-Does_Shareholder_Proxy.pdf?sequence=1 |access-date=4 November 2018 |archive-date=4 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181104170230/https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/9932210/becker%2cbergstresser%2csubramanian-Does_Shareholder_Proxy.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Cohen |first1=Morris L. |author-link1=Morris L. Cohen |title=Law : the Art of Justice |date=1992 |publisher=Beaux Arts Editions |isbn=9780883633120}} * {{cite book |last=Cotterrell |first=Roger |author-link=Roger Cotterrell |title=The Sociology of Law: An Introduction |year=1992 |isbn=978-0-406-51770-8 |publisher=Oxford University Press}} * {{cite book |last=Cotterrell |first=Roger |author-link=Roger Cotterrell |title=Emile Durkheim: Law in a Moral Domain |year=1999 |isbn=978-0-7486-1339-7 |publisher=Edinburgh University Press/ Stanford University Press}} * {{cite book |last=Cotterrell |first=Roger |author-link=Roger Cotterrell |title=Law, Culture and Society: Legal Ideas in the Mirror of Social Theory |year=2006 |isbn=978-0-7546-2511-7 |publisher=Ashgate}} * {{cite book |last=Curtin |first= Deirdre |author2=Wessel, Ramses A. |title= Good Governance and the European Union: Reflections on Concepts, Institutions and Substance| publisher=Intersentia nv|year=2005|isbn= 978-90-5095-381-8|chapter=A Survey of the Content of Good Governance for some International Organisations}} * {{cite book |last1=Demirgüç-Kunt |first1=Asli |last2=Levine |first2=Ross |title=Financial Structures and Economic Growth |year=2001 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-54179-4}} * {{cite book |last=Dicey |first=Albert Venn |title=Introduction to the Study of the Law of the Constitution |year=2005 |publisher=Adamant Media Corporation |isbn=978-1-4021-8555-7 |chapter=Parliamentary Sovereignty and Federalism}} * {{cite book |title=Elements of War Crimes |first1=Knut |last1=Dörmann |last2=Doswald-Beck |first2=Louise |last3=Kolb |first3=Robert |year=2003 |publisher=Cambridge University Press|chapter=Appendix|isbn=978-0-521-81852-0}} * {{cite book |title=The Division of Labor in Society |year=1893 |last=Durkheim |publisher=The Free Press reprint |first=Émile |author-link=Émile Durkheim |isbn=978-0-684-83638-6}} * {{cite book |last=Dworkin |first=Ronald |author-link=Ronald Dworkin |title=Law's Empire |year=1986 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-51836-0}} * {{cite book|last=Ehrlich|first=Eugen|author-link=Eugen Ehrlich |title=Fundamental Principles of the Sociology of Law|orig-year=1936|year=2002|publisher=Transaction Books reprint}} * {{cite journal |last=Farah |first=Paolo |date=August 2006 |title=Five Years of China WTO Membership. EU and US Perspectives about China's Compliance with Transparency Commitments and the Transitional Review Mechanism |journal=Legal Issues of Economic Integration |volume=33 |issue=3 |pages=263–304 |doi=10.54648/LEIE2006016 |ssrn=916768 |s2cid=153128973 }} * {{cite book|last=Feinman|first=Jay M.|publisher=Oxford University Press US|title=Law 101|year=2006|isbn=978-0-19-517957-6|chapter=Criminal Responsibility and Criminal Law|chapter-url=https://archive.org/details/law10100fein}} * {{cite book|last=Findlay|first=Marc|title=Law, Capitalism and Power in Asia|year=1999|isbn=978-0-415-19742-7|publisher=Routledge|editor=Jayasuriya, Kanishka|chapter='Independence' and the Judiciary in the PRC|chapter-url-access=registration|chapter-url=https://archive.org/details/lawcapitalismpow0000unse}} * {{cite book|last=Fine|first=Tony F.|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|title=The Internationalization of the Practice of Law|editor=Drolshammer, Jens I. |editor2=Pfeifer, Michael|year=2001|isbn=978-90-411-1620-8|chapter=The Globalization of Legal Education in the United States}} * {{cite book |last=Finn |first=John E. |title=Constitutions in Crisis: Political Violence and the Rule of Law |year=1991 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-505738-6 |chapter=Constitutional Dissolution in the Weimar Republic |chapter-url=https://archive.org/details/constitutionsinc00john }} * {{cite book |last=France |first=Anatole |author-link=Anatole France |title=The Red Lily (Le lys rouge) |year=1894 |url=http://www.online-literature.com/anatole-france/red-lily/ |access-date=11 February 2007 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417174333/http://www.online-literature.com/anatole-france/red-lily/ |url-status=live }} * {{cite book|last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=State-Building |year=2005|edition=First edition in English 2004 |publisher=Editions Livanis |isbn=978-960-14-1159-0}} * {{cite book|title=General Principles of Civil Law|first=Apostolos S.|last=Georgiadis|language=el|year=1997|publisher=Ant. N. Sakkoulas Publishers|isbn=978-960-232-715-9|chapter=Sources of Law}} * {{cite book |last=Giannoulatos |first=Anastasios |author-link=Archbishop Anastasios of Albania| language=el| title=Islam&nbsp;– A General Survey|year=1975 |location=Athens|publisher=Poreuthentes |chapter=Characteristics of Modern Islam}} * {{cite book|last=Glenn|first=H. Patrick|title=Legal Traditions of the World|url=https://archive.org/details/legaltraditionso0000glen|url-access=registration|year=2000|isbn=978-0-19-876575-2|publisher=Oxford University Press}} * {{cite book |last=Goldhaber |first=Michael D. |title=A People's History of the European Court of Human Rights |year=2007 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-3983-6 |chapter=Europe's Supreme Court}} * {{cite book |last1=Gordley |first1=James R. |last2=von Mehren |first2=Arthur Taylor |title=An Introduction to the Comparative Study of Private Law |year=2006 |isbn=978-0-521-68185-8|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Gurvitch |first1=Georges |author-link=Georges Gurvitch |last2=Hunt |first2=Alan |title=Sociology of Law |orig-year=1942 |year=2001 |publisher=Transaction Publishers |location=Athens |isbn=978-0-7658-0704-5 |chapter=Max Weber and Eugen Ehrlich}} * {{cite book |last1=Haggard |first1=Stephan |last2=Shugart |first2=Matthew Soberg |title=Presidents, Parliaments and Policy |editor-last1=Haggard |editor-first1=Stephan |editor-last2=McCubbins |editor-first2=Mathew Daniel |year=2001 |publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-77485-7| chapter=Institutions and Public Policy in Presidential Systems}} * {{cite book |last=Hallaq |first=Wael Bahjat |title=The Origins and Evolution of Islamic Law |year=2005 |publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-00580-7|chapter=Introduction}} * Hamilton, Michael S., and George W. Spiro (2008). ''The Dynamics of Law'', 4th ed. Armonk, NY: M.E. Sharpe, Inc. {{ISBN|978-0-7656-2086-6}}. * {{cite journal |last=Harris |first=Ron |date=September 1994 |title=The Bubble Act: Its Passage and Its Effects on Business Organization |journal=The Journal of Economic History |volume=54 |issue=3 |pages=610–627 |doi=10.1017/S0022050700015059 |jstor=2123870? |s2cid=154429555 }} * {{cite book |last=Hart |first=H.L.A. |title=The Concept of Law |year=1961 |publisher=Oxford University Press|title-link=The Concept of Law }} * {{cite journal |last=Hatzis |first=Aristides N.|date=November 2002 |title=The Nature of the Firm |journal=European Journal of Law and Economics |volume=14 |issue=3 |pages=253–263|doi=10.1023/A:1020749518104|s2cid=142679220}} * {{cite book|last=Hayek |first=Friedrich |author-link=Friedrich Hayek |title=The Constitution of Liberty |year=1978 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-32084-7|title-link=The Constitution of Liberty }} * {{cite book |last1=Hazard |first1=Geoffrey C. |last2=Dondi |first2=Angelo |title=Legal Ethics |year=2004 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-4882-7}} * {{cite book |last=Hegel |first=Georg |author-link=Georg Wilhelm Friedrich Hegel |title=Elements of the Philosophy of Right |language=de |year=1820 |url=http://www.marxists.org/reference/archive/hegel/works/pr/preface.htm |access-date=9 January 2007 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417174435/https://www.marxists.org/reference/archive/hegel/works/pr/preface.htm |url-status=live }} * {{cite book|author-link=Eric Heinze|last= Heinze|first= Eric| title= The Concept of Injustice| publisher=Routledge|year=2013|isbn= 978-0-415-52441-4}} * {{cite book|editor-last=Hertogh|editor-first=Marc|title=Living Law: Reconsidering Eugen Ehrlich|year=2009|isbn=978-1-84113-898-5|publisher=Hart}} * {{cite book |last=Hobbes |first=Thomas |author-link=Thomas Hobbes |title=Leviathan |year=1651 |chapter-url=http://oregonstate.edu/instruct/phl302/texts/hobbes/leviathan-contents.html |chapter=Chapter XVII: Of the Causes, Generation, and Definition of a Commonwealth |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101127130924/http://oregonstate.edu/instruct/phl302/texts/hobbes/leviathan-contents.html |archive-date=27 November 2010 }} * {{cite book |last=Jakobs|first=Lesley A.|title=Pursuing Equal Opportunities| publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn= 978-0-521-53021-7|chapter=Retrieving Equality of Opportunity}} * {{cite journal |last=Jakoby |first=Stanford M. |year=2005 |title=Economic Ideas and the Labour Market – Chapter: Cycles of Economic Thought |journal=Comparative Labor Law and Policy Journal |volume=25 |issue=1 |pages=43–78 |url=http://www.law.uiuc.edu/publications/cll&pj/archive/vol_25/issue_1/JacobyArticle25-1.pdf |access-date=12 February 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614054532/http://www.law.uiuc.edu/publications/cll%26pj/archive/vol_25/issue_1/JacobyArticle25-1.pdf |archive-date=14 June 2007 }} * {{cite book|last1=Jary|first1=David|title=Collins Dictionary of Sociology|year=1995|last2=Jary|first2=Julia|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-00-470804-1|url=https://archive.org/details/collinsdictionar0000jary}} * {{cite book|last=Jensen|first=Eric G.|author2=Heller, Thomas C.|title=Beyond Common Knowledge|year=2003|isbn=978-0-8047-4803-2|publisher=Stanford University Press|editor=Jensen, Eric G.|editor2=Heller, Thomas C.|chapter=Introduction|chapter-url-access=registration|chapter-url=https://archive.org/details/beyondc_xxx_2003_00_6114}} * {{cite book|last=Johnson|first=Alan|title=The Blackwell Dictionary of Sociology|url=https://archive.org/details/blackwelldiction00john|url-access=registration|year=1995|publisher=Blackwells|isbn=978-1-55786-116-0}} * {{cite book|last=Kaiser|first=Dagmar|title=Eckpfeiler Des Zivilrechts|year=2005|editor= Staudinger, Julius von |editor2=Martinek, Michael |editor3=Beckmann, Roland Michael |publisher=Walter de Gruyter|chapter=Leistungsstōrungen|isbn=978-3-8059-1019-4}} * {{cite book|last=Kaldor|first=Mary|author2=Anheier, Helmut |author3=Glasius, Marlies |title=Global Civil Society Yearbook 2003|year=2003|isbn=978-0-19-926655-5|publisher=Oxford University Press|editor=Kaldor, Mary |editor2=Anheier, Helmut |editor3=Glasius, Marlies|chapter=Global Civil Society in an Era of Regressive Globalisation}} * {{cite book|last=Kant|first=Immanuel|author-link=Immanuel Kant|title=Groundwork of the Metaphysics of Morals (Translated by Mary Gregor)|orig-year=1785|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn= 978-0-521-62695-8|title-link=Groundwork of the Metaphysics of Morals}} * {{cite book |last=Karkatsoulis |first=Panagioti |title=The State in Transitions |language=el |year=2004 |publisher=I. Sideris |location=Athens |isbn=978-960-08-0333-4 |chapter=Civil Society and New Public Management |url=http://www.lse.ac.uk/Depts/global/Publications/Yearbooks/2003/2003Chapter1a.pdf |access-date=2 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070817130457/http://www.lse.ac.uk/Depts/global/Publications/Yearbooks/2003/2003Chapter1a.pdf |archive-date=17 August 2007 |url-status=dead }} * {{cite book |last=Kazantzakis |first=Nikos |author-link=Nikos Kazantzakis| title=Friedrich Nietzsche and the Philosophy of Law and Polity|orig-year=1909|year=1998|language=el|location=Athens|publisher=Editions Kazantzakis |chapter=Law}} * {{cite book |title=A Short History of Western Legal Theory |last=Kelly |first=J.M. |year=1992 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-876244-7}} * {{cite book |last=Kettl |first=Don |author1-link=Donald F. Kettl |title=The Oxford Handbook of Political Institutions |editor1=R. A. W. Rhodes |editor2=Sarah A. Binder |editor3=Bert A. Rockman |date=November 2006 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-927569-4 |chapter=Public Bureaucracies |chapter-url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse }} * {{cite journal |last=Linarelli |first=John |year=2004 |title=Nietzsche in Law's Cathedral: Beyond Reason and Postmodernism – Chapter: Cycles of Economic Thought |journal=Catholic University Law Review |volume=53 |pages=413–457 |ssrn=421040 |doi=10.2139/ssrn.421040 |s2cid=54617575 |url=http://pdfs.semanticscholar.org/ff32/9c9dcc70211171b8f31325223abd56e6f4d3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190309052250/http://pdfs.semanticscholar.org/ff32/9c9dcc70211171b8f31325223abd56e6f4d3.pdf |url-status=dead |archive-date=2019-03-09 }} * {{Cite wikisource |last=Locke |first=John |title=Second Treatise of Government|author-link=John Locke|year=1689|work=Two Treatises of Government}} * {{cite book|last=Luban |first=David |title=Conflict of Interest in the Professions |year=2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-512863-5|chapter=Law's Blindfold}} * {{cite encyclopedia |last=Mallory |first=J.P. |title=Law |encyclopedia=Encyclopedia of Indo-European Culture |year=1997}} * {{cite book |last=Malloy |first=Robin Paul |publisher=Springer |title=Adam Smith and the Philosophy of Law and Economics |editor=Paul Malloy, Robin |editor2=Evensky, Jerry |year=1994 |isbn=978-0-7923-2796-7 |chapter=Adam Smith and the Modern Discourse of Law and Economics |chapter-url=https://archive.org/details/adamsmithphilos00mall }} * {{cite journal |last=Markovits |first=I. |title=The Death of Socialist Law? |journal=Annual Review of Law and Social Science |volume=3 |pages=233–253 |date=December 2007 |doi=10.1146/annurev.lawsocsci.3.081806.112849}} * {{cite book |last=Mattei |first=Ugo|publisher=University of Michigan Press|title=Comparative Law and Economics|year=1997|isbn=978-0-472-06649-0|chapter=The Distinction between Common Law and Civil Law}} * {{cite journal |last=Matthews |first=Paul |year=1995 |title=The Man of Property |journal=Medical Law Review |volume=3 |pages=251–274 |doi=10.1093/medlaw/3.3.251 |pmid=11657690 |issue=3 |s2cid=41659603 }} * {{cite book |last=McGhee |first=John |publisher=Sweet and Maxwell |location=London |title=Snell's Equity |year=2000 |isbn=978-0-421-85260-0}} * {{cite book |last=Mises |first=Ludwig von |author-link=Ludwig von Mises |title=Bureaucracy |orig-year=1944 |url=https://www.mises.org/etexts/bureaucracy.pdf |access-date=10 November 2006 |year=1962 |archive-date=6 December 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061206215636/http://www.mises.org/etexts/bureaucracy.pdf |url-status=live }} * {{cite book|last=Montesquieu|first=Baron de|author-link=Charles de Secondat, Baron de Montesquieu|title=The Spirit of Laws (translated in English by Thomas Nugent, revised by J. V. Prichard)|year=1748|chapter-url=http://www.constitution.org/cm/sol.htm|chapter=Book XI: Of the Laws Which Establish Political Liberty, with Regard to the Constitution, Chapters 6–7|access-date=14 January 2007|archive-date=18 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090118062756/http://www.constitution.org/cm/sol.htm|url-status=live}} * {{cite book|last=Nietzsche|first=Friedrich|author-link=Friedrich Nietzsche |title=Zur Genealogie der Moral&nbsp;– Eine Streitschrift|year=1887|language=de|chapter=Zweite Abhandlung: "Schuld", "schlechtes Gewissen" und Verwandtes}} * {{cite book |last=Ober |first=Josiah |title=The Athenian Revolution: Essays on Ancient Greek Democracy and Political Theory |year=1996 |isbn=978-0-691-00190-6 |publisher=Princeton University Press |chapter=The Nature of Athenian Democracy}} * {{cite book |last=Olivelle |first=Patrick |title=Manu's Code of Law: A Critical Edition and Translation of the ''Manava-Dharmasastra'' |year=2005 |publisher=Oxford University Press |location=New York | isbn= 978-0-19-517146-4}} * {{cite book |last1=Olson |first1=David M. |last2=Norton |first2=Philip |title=The New Parliaments of Central and Eastern Europe |year=1996 |publisher=Frank Cass (UK) |isbn=978-0-7146-4261-1 |chapter=Legislatures in Democratic Transition |chapter-url=https://archive.org/details/newparliamentsof0000unse }} * {{cite book |last=Papachristou |first=T.K. |title=Sociology of Law |year=1999 |publisher=A.N. Sakkoulas Publishers |location=Athens |isbn=978-960-15-0106-2|chapter=The Sociological Approach of Law|language=el}} * {{cite journal |last1=Pargendler |first1=Maria |title=The Role of the State in Contract Law: The Common-Civil Law Divide |journal=Yale Journal of International Law |date=2018 |volume=43 |issue=1 |pages=143–189 |doi=10.2139/ssrn.2848886 |s2cid=3548111 |url=https://cpb-us-w2.wpmucdn.com/campuspress.yale.edu/dist/8/1581/files/2018/02/143_The-Role-of-the-State-in-Contract-Law-2416e28.pdf |access-date=3 January 2020 |archive-date=3 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103122939/https://cpb-us-w2.wpmucdn.com/campuspress.yale.edu/dist/8/1581/files/2018/02/143_The-Role-of-the-State-in-Contract-Law-2416e28.pdf |url-status=live }} * {{cite book |last=Patterson |first=James T. |author-link=James T. Patterson (historian) |title=Brown v. Board of Education: A Civil Rights Milestone and Its Troubled Legacy |url=https://archive.org/details/brownvboardofedu00patt |url-access=registration |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2001 |isbn=978-0-19-515632-4 }} * {{cite book|first=A.Z.|last=Pelczynski|year=1984|title=The State and Civil Society|publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last=Petersmann |first=Ernst-Ulrich | title=The GATT/WTO Dispute Settlement System|year=1997 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn= 978-90-411-0933-0 |chapter=Rule of Law and Constitutionalism}} * {{cite book |last=Rasekh |first=Mohammad |title=The Sharīʻa in the Constitutions of Afghanistan, Iran, and Egypt |year=2005 |isbn=978-3-16-148787-3 |publisher=Mohr Siebeck |editor=Yassari, Nadjma |chapter=Are Islamism and Republicanism Compatible?}} * {{cite book |last=Raz |first=Joseph |author-link=Joseph Raz |title=The Authority of Law, Essays on Law and Morality|year=1979 |publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-825493-5 }} * {{cite book|title=Law and Practice of International Commercial Arbitration|year=2004|last=Redfem|first=Alan|publisher=Sweet & Maxwell|isbn=978-0-421-86240-1|chapter=Regulation of International Arbitration}} * {{cite book |last=Rheinstein |first=M. |author-link=Max Rheinstein |title=Max Weber on Law and Economy in Society |year=1954 |publisher=Harvard University Press}} * {{cite book |last=Richardson |first=W.E.J. |title=Hammurabi's Laws |year=2004 |publisher=Continuum International Publishing Group |isbn=978-0-567-08158-2 |chapter=Introduction}} * {{cite journal |last=Riker |first=William H. |author-link=William H. Riker|date=January 1992 |title=The Justification of Bicameralism |journal=International Political Science Review |volume=13 |issue=1 |pages=101–116 |jstor=1601440 |doi=10.1177/019251219201300107|s2cid=154483653 }} * {{cite book|title=Crimes Against Humanity|first=Geoffrey|last=Robertson|author-link=Geoffrey Robertson|year=2006|publisher=Penguin|isbn=978-0-14-102463-9}} * {{cite journal|title=What the Law Requires Is Written on Their Hearts: Noachic and Natural Law among German-Speakers in Early Modern North America|first=A. G.|last=Roeber|journal=William and Mary Quarterly | series = Third Series|volume=58|issue=4|date=October 2001|pages=883–912|doi=10.2307/2674504|jstor=2674504}} * {{cite journal |last=Rottleuthner |first=Hubert |date=December 1989 |language=fr |title=La Sociologie du Droit en Allemagne |journal=Droit et Société |volume=11 |pages=101–120 |url=http://www.reds.msh-paris.fr/publications/revue/pdf/ds11-12/ds011012-05.pdf |access-date=10 February 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061128074201/http://www.reds.msh-paris.fr/publications/revue/pdf/ds11-12/ds011012-05.pdf |archive-date=28 November 2006 |doi=10.3406/dreso.1989.1026 }} * {{cite journal |last=Rottleuthner |first=Hubert |language=de|year=1984 |title=Rechtstheoritische Probleme der Sociologie des Rechts. Die Kontroverse zwischen Hans Kelsen und Eugen Ehrlich (1915/17) |journal=Rechtstheorie |volume=5 |pages=521–551}} * {{cite book|last=Rousseau|first=Jean-Jacques|author-link=Jean-Jacques Rousseau|language=fr|title=The Social Contract (translated in English by G. D. H. Cole)|year=1762|chapter-url=https://ebooks.adelaide.edu.au/r/rousseau/jean_jacques/r864s/book2.html#section16|chapter=Book II: Chapter 6 (Law)|access-date=8 November 2007|archive-date=22 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080222135803/http://ebooks.adelaide.edu.au/r/rousseau/jean_jacques/r864s/book2.html#section16|url-status=dead}} * {{cite book|last=Salazar|first=Philippe-Joseph|author-link=Philippe-Joseph Salazar|title=Air Law|year=2019|publisher=Juta|isbn=9781485133148}} * {{cite book|title=Das Recht des Besitzes|first=Friedrich Carl von|last=Savigny|author-link=Friedrich Carl von Savigny|year=1803|language=de|chapter=Zu welcher Classe von Rechten gehört der Besitz?|chapter-url=http://dlib-pr.mpier.mpg.de/m/kleioc/0010/exec/books/%22235083%22|access-date=11 October 2008|archive-date=6 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081006071410/http://dlib-pr.mpier.mpg.de/m/kleioc/0010/exec/books/%22235083%22|url-status=live}} * {{cite book|title=International Institutional Law|first=Henry G.|last=Schermers|author2=Blokker, Niels M. |year=1995|publisher=Martinus Nijhoff Publisher|location=The Hague/London/Boston| chapter=Supervision and Sanctions}} * {{cite book|title=Commercial Law|first=L.S.|last=Sealy|author2=Hooley, R.J.A. |year=2003|publisher=LexisNexis Butterworths}} * {{cite book |last=Sherif |first=Adel Omar |title=The Sharīʻa in the Constitutions of Afghanistan, Iran, and Egypt |year=2005 |isbn=978-3-16-148787-3 |publisher=Mohr Siebeck |editor=Yassari, Nadjma |chapter=Constitutions of Arab Countries and the Position of Sharia}} * {{cite book|title=Cannibalism and the Common Law|last=Simpson|first=A.W.B.|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|year=1984|isbn=978-0-226-75942-5}} * {{cite journal |last=Smith |first=Stephen A. |date=2003 |title=The Structure of Unjust Enrichment Law: Is Restitution a Right or a Remedy |journal=Loyola of Los Angeles Law Review |volume=36 |issue=2 |pages=1037–1062 |url=http://llr.lls.edu/volumes/v36-issue2/smith.pdf |access-date=9 February 2007 |archive-date=19 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119194050/http://llr.lls.edu/volumes/v36-issue2/smith.pdf |url-status=live }} * {{cite book |last=Stein |first=Peter |title=Roman Law in European History |url=https://archive.org/details/romanlaweuropean00stei |url-access=limited |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64372-6 }} * {{cite book|last=Stone|first=Julius|author-link=Julius Stone|title=Human Law and Human Justice|chapter-url=https://archive.org/details/humanlawhumanjus0000ston|chapter-url-access=registration|year=1965|isbn=978-0-8047-0215-7|publisher=Stanford University Press|chapter=Early Horizons of Justice in the West}} * {{cite book |last=Tamanaha|first=Brian Z.|title=On the Rule of Law|year=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-60465-9|chapter=Locke, Montesquieu the Federalist Papers}} * {{cite encyclopedia|last=Théodoridés|first=Aristide|year=1999 | title = law | encyclopedia = Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt| publisher=Routledge (UK) | id = 0-415-18589-0}} * {{cite book| first=Russ|last=VerSteeg|title=Law in Ancient Egypt|year=2002|isbn=978-0-89089-978-6| publisher=Carolina Academic Press| location=Durham, N.C.}} * {{cite book|title=Civil Society and Good Governance|year=1999|last=Warren|first=Mark E.|publisher=Center for the Study of Voluntary Organisations and Services, Georgetown University|location=Washington DC|url=https://www9.georgetown.edu/faculty/wilcoxc//CivilSociety.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029022603/https://www9.georgetown.edu/faculty/wilcoxc//CivilSociety.pdf|archive-date=29 October 2008}} * {{cite book|title=Re-Examining Progressive Halakhah edited by Walter Jacob, Moshe Zemer|first=Mark|last=Washofsky|year=2002|publisher=Berghahn Books|isbn=978-1-57181-404-3|chapter=Taking Precedent Seriously}} * {{cite book|last=Weber|first=Max|author-link=Max Weber|title=Economy and Society, Volume I (Translated and edited by Claus Wittich, Ephraim Fischoff, and Guenther Roth)|year=1978|publisher=University of California Press|isbn= 978-0-520-03500-3|chapter=Bureaucracy and Political Leadership}} * {{cite wikisource |title=Politics as a Vocation |authorlink=Max Weber |last=Weber |first=Max |year=1919}} * {{cite book|last=Weber|first=Max|author-link=Max Weber|title=The Theory of Social and Economic Organization (Edited with Introduction by Talcott Parsons&nbsp;– Translated in English by A. M. Henderson)|year=1964|publisher=The Free Press of Glencoe|id= ASIN B-000-LRHAX-2}} * {{cite journal |last=Wehberg|first=Hans |date=October 1959 |title=Pacta Sunt Servanda|journal=The American Journal of International Law|volume=53 |issue=4 |pages=775–786 |doi=10.2307/2195750 |jstor=2195750|s2cid=147466309 }} * {{cite book|last=Wilson|first=William|year=2003|title=Criminal Law|chapter=Understanding Criminal Law|isbn=978-0-582-47301-0|publisher=Pearson Education}} * {{cite journal |last1=Willis |first1=Hugh Evander |title=A Definition of Law |journal=Virginia Law Review |date=January 1926 |volume=12 |issue=3 |pages=203–214 |url=https://www.repository.law.indiana.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2248&context=facpub |doi=10.2307/1065717 |access-date=3 January 2020 |jstor=1065717 |archive-date=12 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200212165001/https://www.repository.law.indiana.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2248&context=facpub |url-status=live |doi-access=free }} * {{cite book|last=World Intellectual Property Organization|author-link=World Intellectual Property Organization|title=Introduction to Intellectual Property |year=1997|isbn=978-90-411-0938-5|publisher=Kluwer Law International|chapter=The System of Intellectual Property}} * {{Cite web |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2447898 |title=The ideal of good government in Luigi Einaudi's Thought and Life: Between Law and Freedom |last=Paolo |first=Silvestri |date=11 June 2014 |ssrn=2447898 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225080826/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2447898 |archive-date=25 February 2022 }} {{refend}} 6659kbtamzf1l7g3hdt8ttl06v1rg36 0 6227 123452 22816 2026-11-03T12:08:13Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123452 wikitext text/x-wiki '''Banki''' ni wupu wa vyacuma uwo ukupokera ndalama za ŵanthu kuti uzisunge, na kubwerekeska ndalama. Kubwerekeska kungacitika na banki yeneyiyo panji kwizira mu misika ya ndalama. Mabanki ghakugwira ntchito yikulu pa kukhazikika kwa ndalama na vyacuma vya caro, ntheura vyaro vinandi vikulaŵilira comene mabanki. Vyaro vinandi vili na ndondomeko iyo mabanki ghakusunga ndalama zicoko pera kuluska izo ŵanthu ŵaŵapika. Kusazgirapo malongozgero ghanyake, mabanki ghakwenera kuŵa na ndalama zakukwana kuyana na malongozgero gha pakati pa vyaro. Kacitiro ka mabanki ka mazuŵa ghano kakamba mu vyaka vya m'ma 1300 mu misumba yakusambazga ya Italiya mu Nyengo ya Kuwuka Kwaciŵiri, kweni kakaŵa kulutilira kwa maghanoghano gha ngongole na kubwerekeska agho ghakaŵako kale comene. Banki ya kale comene iyo yicalipo ni Banca Monte dei Paschi di Siena (yikajalikiskika mu 1472). Wakubanki ni munthu uyo wakugwira ntchito ya mabanki. == Ntchito == Mabanki ghakovwira ŵanthu kulipira, ghakusunga ndalama za ŵanthu mu maakawunti, ndipo ghakuzomerezga ŵanthu kulipira mwa nthowa zinyake nga ni kutumizga ndalama pa intaneti, makhadi, na makina gha kufumyira ndalama (ATM). == Mbiri == Vyakucita vya mabanki vikughanaghanirika kuti vikamba kale comene, vyaka 3,000 mpaka 4,000 pambere Khristu. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''bank'' likufuma ku Citaliyana ca kale ''banco'', kung'anamula "thebulu". Ŵakubanki ŵa ku Florence ŵakagwiliskiranga ntchito mabenci nga ni mathebulu gha kusinthiranapo ndalama. == Ng'anamulo == Ng'anamulo ya banki yikupambana kuyana na caro. == Mabanki mu Vyacuma == Mabanki ghakusunga ndalama za ŵanthu, ghakubwerekeska ndalama ku ŵanthu na makampani, na kovwira ndalama kwenda mu caro. 6src8xbninxdb5mhq776yhz7hulexn7 0 6230 123506 113409 2026-11-03T12:10:28Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123506 wikitext text/x-wiki [[File:Dampfturbine_Montage01.jpg|alt=Ŵakupanga ŵakugwira ntchito pa turbine ya mvuchi|thumb|Turbine ya mvuchi iyo yili na cakuvikilira cakujulika, ciyelezgero ca luso la vilwero la nkhongono.]] '''Luso la vilwero''' ni kugwiliskira ntchito umanyi wa maghanoghano kuti vilato vya pa umoyo vifiskike, comene comene mu nthowa iyo yingacitikaso kanandi. Lizgu lakuti luso la vilwero lingang'anamulaso vinthu ivyo vikufuma mu kuyezgayezga uku, kusazgapo vinthu vyakuwoneka nga ni vilwero panji makina, na vyambura kuwoneka nga ni [[Vilwerovipepu|vilwerovipepu]]. Luso la vilwero likugwira ntchito yikulu comene mu [[Kasandiro|kasandiro]], kazengero ka vilwero, na umoyo wa zuŵa na zuŵa. Kuluta panthazi kwa luso la vilwero kwiziska kusintha kukulu mu wupu wa ŵanthu. Luso la vilwero lakwamba ilo likumanyikwa ni vilwero vya malibwe, ivyo vikagwiliskirikanga ntchito mu nyengo yambura mbiri yakulembeka, kulondezgana na kumanya kulaŵilira moto, uko nako kukawovwira kukura kwa wongo wa munthu na kupangika kwa ciyowoyero mu Nyengo ya Ayisi, kuyana na fundo yakusacizga ya kuphika. Kupangika kwa gudumu mu Nyengo ya Bulonzi kukazomerezga maulendo ghanandi na kupanga makina ghakusuzga comene. Vyakupangika vipya vya luso la vilwero, nga ni makina gha kudindira, lamya, na [[Intaneti|intaneti]], vyacepeska vikanizgo pa kuyowoyerana ndipo vyiziska cuma ca umanyi. Nangauli luso la vilwero likovwira kukura kwa vyacuma na kusazgirapo usambazi wa ŵanthu, lingaŵa so na vyakufumapo viheni nga ni kunanga malo ghakuzingilizga na kumazga vyuma vya caro, ndipo lingiziska vyakupweteka mu wupu wa ŵanthu nga ni kusoŵa ntchito cifukwa ca makina ghakujigwilira ntchito. Ntheura, kususkana kwa kasandiro ka vinjeru na kwa ndyali pa ntchito na kagwiliskiro ka ntchito ka luso la vilwero, nkhalo yiwemi ya luso la vilwero, na nthowa za kucepeska viheni vyake kukulutilira. == Muzu wa Lizgu == Mu Cingelezi, ''technology'' ni lizgu ilo likamba mu vyaka vya m'ma 1600, ndipo likang'anamulanga "kucita vinthu mwandondomeko" (kufuma ku Cigiriki Τεχνολογία, kufuma ku τέχνη, ''tékhnē'', "luso la manja" na -λογία, ''-logíā'', "kusanda, umanyi"). Pambere ilo, Ŵagiriki ŵa kale ŵakagwiliskiranga ntchito lizgu lakuti τέχνη (''tékhnē''), kung'anamula "umanyi wa kupanga vinthu", uwo ukasazgangapo vyakucita nga ni kazengero ka nyumba. == Mbiri == === Nyengo Yambura Mbiri Yakulembeka === Vilwero vikambika kupangika na ŵanthu ŵakwamba kwizira mu kulaŵiska na kuyezga na kubudika. Kufupi na vyaka miliyoni ziŵiri ivyo vyajumpha, ŵakasambira kupanga vilwero vyakwamba vya malibwe mwa kuphwanya tumalibwe kufuma pa libwe, kupanga mbavi yakuthwa ya kukora mu woko. Kacitiro aka kakawemeskeka vyaka 75,000 ivyo vyajumpha, kuŵa kuphwanya mwa kukanikizga, uko kukazomerezga ntchito yakupepuka comene. === Nyengo ya Malibwe Ghaphya === Kusintha kwa Nyengo ya Malibwe Ghaphya (panji Kusintha Kwakwamba kwa Ulimi) kukiziska kuluta panthazi luŵiro kwa vyakupanga vipya, ndipo wupu wa ŵanthu ukasuzga comene. Kupangika kwa mbavi ya libwe lakupukutika kukaŵa kuluta panthazi kukulu uko kukazomerezga kudumula nkholongo zikulu na kulima. Kagwiliskiro ka mbavi za malibwe ghakupukutika kakasazgikira comene mu Nyengo ya Malibwe Ghaphya, kweni kakambira mu nyengo yakwambilira mu malo ghanyake nga ni Ayalandi. Ulimi ukalyiska ŵanthu ŵanandi, ndipo kusintha kufuma ku kwendakwenda kuya ku kukhala pa malo ghamoza kukazomerezga kulera ŵana ŵanandi pa nyengo yimoza, cifukwa ŵana ŵakhanda ŵakakhumbikwanga so yayi kunyamulika na ŵakwendakwenda. Kusazgirapo, ŵana ŵakawovwiranga ntchito ya kulima vyakulya kuluska umo ŵangawovwira pa kusaka na kuwunjika vyakulya. === Nyengo ya Kale === Pamanyuma pa kumanya kugwiliskira ntchito moto, ŵanthu ŵakasanga nkhongono za ntchito zinyake. Kagwiliskiro kakwamba kakumanyikwa ka nkhongono ya mphepo ni ngalawa ya nsalu; ukaboni wakwamba wa ngalawa ya nsalu ni wa ngalawa ya pa Nayelo kufupi na 7,000 pambere Khristu. Kufuma mu nyengo yambura mbiri yakulembeka, ŴaEguputo ŵakagwiliskiranga ntchito nkhongono ya maji ghakuzuzga gha Nayelo caka ciliconse kuthilira minda yawo, ndipo pacoko pacoko ŵakasambira kughalaŵilira mu ngalande izo ŵakakumba dala na mazenje gha "kukora" maji. Ŵasumeriya ŵa kale ŵa mu Mesopotamiya ŵakagwiliskiranga ntchito ndondomeko yakusuzga ya ngalande na mphepete za dongo kuti ŵazgore maji kufuma mu milonga ya Tigirisi na Yufurate kuti ŵathilire minda. === Nyengo Pambere ya Sono === Vyakupanga vipya vikalutilira mu nyengo yapakati, na kwambika kwa kupanga silika (mu Asiya, pamanyuma mu Ulaya), cakuvwalika ca hachi pa singo, na vyakuvwalika vya hachi pa malundi. Makina ghapepuka (nga ni ndodo yakusunthira, sikulu, na gudumu la ntambo) ghakalumikizgika kupanga vilwero vyakusuzga, nga ni wilibala, mphero za mphepo, na mawotchi. Ndondomeko ya makwamasambiro ghakulu yikakura ndipo yikathandazga maghanoghano na kacitiro ka kasandiro, kusazgapo Oxford na Cambridge. === Nyengo ya Sono === Kwambira mu Ufumu Ubanyi mu vyaka vya m'ma 1700, kusanga nkhongono ya mvuchi kukambiska Kusintha kwa Vyakupanga, uko kukawona vyakusanga vinandi vya luso la vilwero, comene mu ulimi, kupanga vinthu, kukumba migodi, kasandiro ka visulo, na mayendero, kweniso kugwiliskira ntchito ndondomeko ya mafakitale kulikose. Pamanyuma pa vyaka 100 pakiza Kusintha Kwaciŵiri kwa Vyakupanga, uko kukiziska kusanga luŵiro kwa kasandiro, kuyaniska vinthu, na kupanga vinthu vinandi pamoza. Luso la vilwero liphya likapangika, kusazgapo ndondomeko za kuwuskira vyakunyanyira, [[Magesi|magesi]], mababu gha magesi, mamotoro gha magesi, njanji za sitima, magalimoto, na ndege. Kuluta panthazi uku kukiziska kukura kukulu mu [[Mankhwala|kasandiro ka ucizgi]], [[Usungunu|usungunu]], [[Kusanda mendero|kusanda mendero]], na kazengero ka vilwero. Kukaŵa so kusintha kukulu mu wupu wa ŵanthu, nga ni kuzengeka kwa nyumba zitali comene pamoza na kukura luŵiro kwa misumba. Kuyowoyerana kukawemeskeka na kupangika kwa telegilafu, lamya, wayilesi, na wayilesi ya kanema. == Vyakufumapo == Kusintha kwa luso la vilwero ndiko cifukwa cikulu ca kukura kwa vyacuma kwa nyengo yitali. Mu mbiri yose ya ŵanthu, kupanga nkhongono za ntchito kukaŵa cikanizgo cikulu ca kukura kwa vyacuma, ndipo luso la vilwero liphya likazomerezga ŵanthu kusazgirapo comene nkhongono za ntchito izo zilipo. Cakwamba pakiza moto, uwo ukapangiska vyakulya vinandi kuŵa vyakulyeka, na kupepuska kugaya vyakulya mu thupi. Moto ukazomerezga so kusungunura visulo na kugwiliskira ntchito vilwero vya tini, mkuŵa, na cisulo, ivyo vikagwiliskirikanga ntchito pa kusaka panji pa ntchito za manja. Pamanyuma pakiza kusintha kwa ulimi: ŵanthu ŵakakhumbikwanga so yayi kusaka panji kuwunjika vyakulya kuti ŵakhale ŵamoyo, ndipo ŵakamba kukhala mu tumisumba na misumba, kupanga mawupu gha ŵanthu ghakusuzga comene, agho ghakaŵa na ŵankhondo na visopa vyakunozgeka comene. === Mu Wupu wa Ŵanthu === ==== Ntchito ==== Kufuma pa kupangika kwa gudumu, luso la vilwero lawovwira kusazgirapo vyakupanga vya ŵanthu. Makina ghakujigwilira ntchito gha kale ghakapoka ntchito zinyake na kovwira zinyake; makina ghakapoka malo gha ŵanthu pa ntchito zinyake za malipiro ghacoko (mwaciyelezgero, mu ulimi), kweni ici cikalipirika na kupangika kwa ntchito ziphya za malipiro ghakulu. Kusanda kwasanga kuti mirangura yikiziska yayi kusoŵa ntchito kukulu cifukwa ca luso la vilwero. Cifukwa cakuti vinjeru vyakupangika vili na nkhongono comene kuluska mirangura, ndipo vicali pakwamba, kukumanyikwa yayi usange vizamulondezga nthowa yakuyana; fumbo ili lasuskanika comene na ŵasandi ŵa cuma na ŵakupanga ndondomeko za ulongozgi. Kufumba maghanoghano kwa mu 2017 kukasanga kuti ŵasandi ŵa cuma ŵakaŵa ŵakuzomerezgana yayi usange vinjeru vyakupangika vizamusazgirapo kusoŵa ntchito kwa nyengo yitali. Kuyana na lipoti la Wupu wa Caro Cose Capasi wa Vyacuma la "The Future of Jobs Report 2020", vinjeru vyakupangika vikughanaghanirika kuti vizamupoka ntchito miliyoni 85 pa caro cose capasi na kupanga ntchito ziphya miliyoni 97 pofika 2025. ==== Civikiliro ==== Apo ŵanthu ŵakuthemba comene luso la vilwero, pali so suzgo pa civikiliro na pa vyakubisika vya ŵanthu. Ŵanthu mabiliyoni ŵakugwiliskira ntchito nthowa zakupambanapambana za kulipira pa intaneti, nga ni WeChat Pay, PayPal, Alipay, na zinyake zinandi, kuti ŵatumizgirane ndalama. Nangauli pali ndondomeko za civikiliro, ŵakunanga ŵanyake ŵakumanya kuzijumpha. === Malo Ghakuzunguliya === Luso la vilwero lingaŵa na vyakufumapo viwemi na viheni pa malo ghakuzingilizga. Luso la vilwero la malo ghakuzingilizga likusazgapo luso linandi ilo likuyezga kuwezgera, kucepeska, panji kulekeska kunangika kwa malo ghakuzingilizga. Ici cingasazgapo nthowa za kulekeska kunanga malo ghakuzingilizga kwizira mu malongozgero gha malo ghakuzingilizga, kukora na kusunga vyakunanga, panji kugwiliskira ntchito vyakunanga mu mafakitale ghanyake. Apo luso la vilwero lakura, ndimo vyakufumapo viheni pa malo ghakuzingilizga vyakulira, na kusazgikira kwa mvuci ukali (greenhouse gases), kusazgapo methane, nitrous oxide na carbon dioxide, mu mphepo iyo yikuzunguliya caro capasi, uwo ukwiziska kufunda kwa mphepo iyi. Ici cikulutilira kufundiska caro capasi pacoko pacoko, kwiziska kufunda kwa caro cose capasi na kusintha kwa nyengo. == Kasandiro ka Vinjeru == Kasandiro ka vinjeru ka luso la vilwero ni cigaŵa ca kasandiro ka vinjeru ico cikusanda "kacitiro ka kunozga na kupanga vinthu" na "kawiro ka vinthu ivyo vyapangika". Kakamba nga ni kasandiro mu vyaka 200 ivyo vyajumpha, ndipo kakura "comene" kufuma mu ma 1970. == Nkhalo Yiwemi == Nkhalo yiwemi ya luso la vilwero ni cigaŵa ca kasandiro ka nkhalo yiwemi ico cikusanda vyakufumapo vya luso la vilwero pa nkhalo yiwemi na kupenja nthowa za kucepeska vyakufumapo viheni vya luso la vilwero liphya. == Kusanda Vyamunthazi == Kusanda vyamunthazi ni kusanda kuluta panthazi kwa wupu wa ŵanthu na kwa luso la vilwero. Kakhumba kusanda vyamunthazi vyose ivyo vingacitika na kusazgamo vyakuzirwa vya ŵanthu mu kupanga luso la vilwero liphya. == Luso la Vilwero Liphya == Luso la vilwero liphya ni luso ilo kupangika kwake panji kagwiliskiro kake ka ntchito kacali kambura kufiskika. Likusazgapo luso la vinthu vicokocoko comene, luso la vyamoyo, maloboti, kudinda mwa vigaŵa vitatu, na maketani gha vigaŵa (blockchains). == Kukolerana na Kasandiro na Kazengero ka Vilwero == Kazengero ka vilwero ni ndondomeko iyo luso la vilwero likupangikira. Kanandi kakukhumba kumazga masuzgo mu vikanizgo vyakukhwima. Kuluta panthazi kwa luso la vilwero nkhwa "kucita", apo umanyi wa kasandiro nkhwa kulongosora. Musandi wa vinjeru wa ku Poland, Henryk Skolimowski, wakalongosora kuti: "kasandiro kakukhwaskana na ivyo viliko, luso la vilwero na ivyo vikwenera kuŵako." == Vinyama Vinyake == Kugwiliskira ntchito luso la vilwero lapasi ni cimanyikwiro so ca vinyama vyambura kuŵa ŵanthu. Kale, kugwiliskira ntchito vilwero kukaŵa cimanyikwiro ca mtundu wa ŵanthu (''Homo'') pera. Ghanoghano ili likasintha pamanyuma pakusanga ukaboni wa kugwiliskira ntchito vilwero pakati pa machimpanzi na vinyama vinyake vyakuyana nagho, ma dolofini, na makhwangwala. lcztem9xhpjpks3876fs6qdbewrrnns 123654 123506 2026-11-03T17:58:12Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123654 wikitext text/x-wiki [[File:Dampfturbine_Montage01.jpg|alt=Ŵakupanga ŵakugwira ntchito pa turbine ya mvuchi|thumb|Turbine ya mvuchi iyo yili na cakuvikilira cakujulika, ciyelezgero ca luso la vilwero la nkhongono.]] '''Luso la vilwero''' ni kugwiliskira ntchito vinjeru vya maghanoghano kuti vilato vya pa umoyo vifiskike, comene mu nthowa iyo yingacitika so kanandi. Lizgu lakuti luso la vilwero lingang'anamula so vinthu ivyo vikufuma mu ntchito iyi, kusazgapo vinthu vyakukhwaskika nga ni vilwero panji makina, na vyambura kukhwaskika nga ni [[Vilwerovipepu|vilwerovipepu]]. Luso la vilwero likugwira ntchito yikulu comene mu [[Kasandiro|kasandiro]], kazengero ka vilwero, na umoyo wa zuŵa na zuŵa. Kuluta panthazi kwa luso la vilwero kwiziska kusintha kukulu mu wupu wa ŵanthu. Luso la vilwero lakwamba ilo likumanyikwa ni cilwero ca malibwe, ico cikagwiliskirikanga ntchito pambere mbiri yindalembeke, kulondezgana na kumanya kulaŵilira moto, uko nako kukovwira kukura kwa wongo wa munthu na kupangika kwa ciyowoyero mu Nyengo ya Cisanu, kuyana na ghanoghano la kuphika. Kupangika kwa gudumu mu Nyengo ya Mkuŵa kukazomerezga maulendo ghanandi na kupanga makina ghakusuzga comene. Vyakupangika vya sonosono vya luso la vilwero, kusazgapo makina gha kudindira, [[Lamya|lamya]], na [[Intaneti|intaneti]], vyacepeska vikanizgo vya kuyowoyerana na kwiziska vyacuma vya vinjeru. Nangauli luso la vilwero likovwira kukura kwa vyacuma na kukhozga usambazi wa ŵanthu, lingaŵa so na vyakufumapo viheni nga ni kunanga malo ghakuzingilizga na kumalizga vyuma, ndipo lingiziska masuzgo mu wupu wa ŵanthu nga ni kusoŵa ntchito cifukwa ca makina agho ghakucita ntchito ghekha. Ntheura, mphindano za filosofi na za ndyali pa ntchito na kagwiliskiro ka luso la vilwero, makhalidwe ghake, na nthowa za kucepeska viheni vyake zikulutilira. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''technology'' likwamba pakwamba pa vyaka vya m'ma 1600, ndipo likang'anamulanga "kunozga mwandondomeko" (kufuma ku Cigiriki τέχνη, ''tékhnē'', "luso, mahara gha mawoko" na -λογία, "kusanda, vinjeru"). Pambere pa ici, lizgu la Cigiriki ca kale ''tékhnē'' likagwiliskirikanga ntchito kung'anamula "kumanya kupanga vinthu", ilo likasazgapo ntchito nga ni kazengero ka nyumba. Kwamba mu vyaka vya m'ma 1800, Ŵaulaya ŵakamba kugwiliskira ntchito mazgo ghakuti ''Technik'' (Cijeremani) panji ''technique'' (Cifulenci) kung'anamula "nthowa ya kucitira", iyo yikasazgapo maluso ghose, nga ni kuvina, kwendeska ngalawa, panji kudinda, kwali ghakukhumba vilwero panji yayi. Pa nyengo iyo, ''Technologie'' likang'anamulanga cigaŵa ca kasambiro ico cikusanda "nthowa za maluso", panji cigaŵa ca ndyali "ca kupanga malango gha maluso". Kupambana pakati pa ''Technik'' na ''Technologie'' kulije mu Cingelezi, ntheura ghose ghakang'anamulika kuti ''technology''. Lizgu ili likaŵa lambura kugwiliskirika ntchito kanandi mu Cingelezi, ndipo comene likang'anamulanga cigaŵa ca kasambiro, nga mu Massachusetts Institute of Technology. Mu vyaka vya m'ma 1900, cifukwa ca kuluta panthazi kwa kasandiro na Kusintha Kwaciŵiri kwa Mafakitale, luso la vilwero likaleka kuwonekera nga ni cigaŵa ca kasambiro capadera, ndipo likamba kung'anamula: kugwiliskira ntchito vinjeru mwandondomeko pa vilato vya umoyo. == Mbiri == === Pambere pa Mbiri Yakulembeka === Vilwero vikapangika dankha na ŵambuye ŵa ŵanthu kwizira mu kulaŵiska na kuyezgayezga. Pafupifupi vyaka miliyoni 2 ivyo vyajumpha, ŵakasambira kupanga vilwero vyakwamba vya malibwe mwa kutimba libwe kuti vigaŵa vifume, kupanga mbavi yakuthwa ya woko. Nthowa iyi yikanozgeka vyaka 75,000 ivyo vyajumpha kuŵa nthowa ya kukanikizga, iyo yikazomerezga ntchito yakunozgeka comene. Kusanga moto kukalongosoreka na Charles Darwin nga ni "panyake kusanga kukulu comene ako munthu wandacitepo". Ukaboni wa vya kale, wa vyakulya, na wa ŵanthu ukulongora "kugwiliskira ntchito moto kwakulutilira" pafupifupi vyaka miliyoni 1.5 ivyo vyajumpha. Moto, wa nkhuni na makala, ukazomerezga ŵanthu ŵa kale kuphika vyakulya vyawo kuti vigayike makola, kusazgira vyakukhozga thupi na kusazgira unandi wa vyakulya ivyo vingarika. Ghanoghano la kuphika likuti kumanya kuphika kukasazgira ukulu wa wongo wa ŵambuye ŵa ŵanthu, nangauli ŵasandi ŵanyake ŵakuti ukaboni ndambura kukwana. Ukaboni wa vya kale wa malo gha moto ngwa vyaka 790,000 ivyo vyajumpha; ŵasandi ŵakugomezga kuti ici cikasazgira kukolerana kwa ŵanthu na cingaŵa kuti cikovwira kupangika kwa ciyowoyero. Kuluta panthazi kunyake mu nyengo ya Malibwe gha Kale kukusazgapo vyakuvwara na nyumba. Palije kuzomerezgana pa nyengo iyo vikamba, kweni ŵasandi ŵa vya kale ŵasanga ukaboni wa vyakuvwara vya vyaka 90,000–120,000 ivyo vyajumpha na wa nyumba wa vyaka 450,000 ivyo vyajumpha. Apo nyengo iyi yikalutilira, nyumba zikaŵa zakunozgeka comene; kufuma vyaka 380,000 ivyo vyajumpha, ŵanthu ŵakazenganga vigoŵa vya makuni. Vyakuvwara, ivyo vikapangika na sisi na vikopa vya vinyama vyakusakika, vikovwira ŵanthu kuthandazgika ku malo ghakuzizima; ŵanthu ŵakamba kufuma mu Afilika pafupifupi vyaka 200,000 ivyo vyajumpha, pakwamba kuya ku Yurasiya. === Nyengo ya Malibwe Ghaphya === Kusintha kwa Nyengo ya Malibwe Ghaphya (panji Kusintha Kwakwamba kwa Ulimi) kukasazgira luŵiro lwa kupanga vinthu viphya, ndipo kukasazgira kusuzga kwa wupu wa ŵanthu. Kupangika kwa mbavi ya libwe lakunozgeka kukaŵa kuluta panthazi kukulu uko kukazomerezga kudumula nkholongo zikulu na kulima. Ulimi ukalyiska ŵanthu ŵanandi, ndipo kuleka kwendakwenda kukazomerezga kulera ŵana ŵanandi pa nyengo yimoza, cifukwa ŵana ŵakanyamulikanga so yayi. Kweniso, ŵana ŵangovwira ntchito ya kulima kuluska kusaka na kutola. Na kusazgikira kwa ŵanthu na ŵantchito, ntchito zikamba kugaŵika kuyana na luso. Ico cikapangiska kusintha kufuma ku mizi ya Nyengo ya Malibwe Ghaphya kuya ku misumba yakwamba, nga ni Uruk, na midawuko yakwamba, nga ni Sumer, cindamanyikwe makola; kweni kukura kwa wupu wa ŵanthu wa makwelero, ntchito zapadera, malonda na nkhondo pakati pa midawuko ya pafupi, na khumbo la kugwira ntchito pamoza kumazga masuzgo gha malo nga ni kuthilira, vyose vikughanaghanirika kuti vikovwira. Kupangika kwa kulemba kukapangiska kuthandazgika kwa vinjeru vya midawuko ndipo kukaŵa maziko gha mbiri, malo gha mabuku, sukulu, na kusanda kwa kasandiro. Kunozga kwakulutilira kukapangiska ng'anjo na vyakupuzgira moto, ndipo kakwamba ŵanthu ŵakamanya kusungunuska na kufula golide, mkuŵa, siliva, na mtovu, visulo ivyo vikusangika pafupifupi vyakutowa mu kawiro. Uwemi wa vilwero vya mkuŵa kuluska vya malibwe, mafupa, na makuni ukawoneka luŵiro ku ŵanthu ŵa kale, ndipo mkuŵa ungaŵa kuti ukagwiliskirikanga ntchito kufuma pafupi na kwamba kwa Nyengo ya Malibwe Ghaphya (pafupifupi vyaka 10,000 ivyo vyajumpha). Pakumalira, kufula visulo kukapangiska kusanga visulo vyakusazganika nga ni mkuŵa wa bulonzi (pafupifupi 4,000 pambere Khristu). Kugwiliskira ntchito kwakwamba kwa cisulo cakusazganika nga ni ''steel'' kukwamba pafupifupi 1,800 pambere Khristu. === Nyengo ya Kale === Pamanyuma pa kulongozga moto, ŵanthu ŵakasanga nkhongono zinyake. Kagwiliskiro kakwamba kakumanyikwa ka nkhongono ya mphepo ni ngalawa ya ngalanyo; kalembero kakwamba ka ngalawa ya ngalanyo ni ka ngalawa ya mlonga wa Nilo pafupifupi 7,000 pambere Khristu. Kufuma kale, Ŵaeguputo ŵangaŵa kuti ŵakagwiliskiranga ntchito nkhongono ya cigumula ca caka ciliconse ca Nilo kuthilira minda yawo, ndipo pacoko pacoko ŵakasambira kucilaŵilira kwizira mu ngalande na madimba ghakuzengeka. Ŵasumeri ŵa kale mu Mesopotamiya ŵakagwiliskiranga ntchito ngalande na malinga ghakusuzga kupatula maji kufuma ku milonga ya Tigris na Euphrates pa kuthilira. Ŵasandi ŵa vya kale ŵakughanaghanira kuti gudumu likapangika paŵekha na pa nyengo yimoza mu Mesopotamiya (Iraq ya sono), Caucasus ya Kumpoto, na Ulaya Yapakati. Nyengo yikughanaghanirika kuŵa pakati pa 5,500 na 3,000 pambere Khristu, ndipo ŵakumanya ŵanandi ŵakuyiŵika pafupi na 4,000 pambere Khristu. Vinthu vya kale comene ivyo vili na vithuzi vya magaleta gha magudumu nvya pafupifupi 3,500 pambere Khristu. Sonosono, gudumu la makuni la kale comene lakumanyikwa mu 2024 likasangika mu dambo la Ljubljana mu Slovenia, ndipo ŵakumanya ŵa Austria ŵakasanga kuti lili na vyaka pakati pa 5,100 na 5,350. Kupangika kwa gudumu kukasintha comene malonda na nkhondo. Luŵiro ŵanthu ŵakasanga kuti magaleta gha magudumu ghangagwiliskirika ntchito kunyamula katundu wakuzitika. Ŵasumeri ŵa kale ŵakagwiliskiranga ntchito gudumu la ŵaumbi ŵa viŵiya, ndipo ŵangaŵa kuti ndiwo ŵakalipanga. Gudumu la libwe la ŵaumbi ilo likasangika mu msumba wa Uri ndi la pafupifupi 3,429 pambere Khristu. Magudumu gha luŵiro gha ŵaumbi ghakazomerezga kupanga viŵiya vinandi, kweni kagwiliskiro ka gudumu nga ni cakusintha nkhongono (kwizira mu magudumu gha maji, gha mphepo, na gha kuponda) ndiko kukasintha comene kagwiliskiro ka nkhongono zambura kuŵa za ŵanthu. Magaleta ghakwamba gha magudumu ghaŵiri ghakagwiliskirika ntchito dankha mu Mesopotamiya na Iran pafupifupi 3,000 pambere Khristu. Misewu ya kale comene yakuzengeka ni misewu ya malibwe ya msumba wa Uri, ya pafupifupi 4,000 pambere Khristu, na misewu ya makuni iyo yikajumphanga mu madambo gha Glastonbury, mu Ungelezi, ya nyengo yakuyana. Msewu wakwamba utali, uwo ukamba kugwiliskirika ntchito pafupifupi 3,500 pambere Khristu, ukaŵa utali makilomita 2,400 kufuma ku Persian Gulf mpaka ku Nyanja ya Mediterranean, kweni ukazengeka na malibwe yayi. Pafupifupi 2,000 pambere Khristu, Ŵaminoa pa cirwa ca Ŵagiriki ca Krete ŵakazenga msewu wa makilomita 50 kufuma ku nyumba ya fumu ya Gortyn kumwera kwa cirwa, kujumpha mapiri, mpaka ku nyumba ya fumu ya Knossos kumpoto. Kupambana na msewu wa kale, msewu wa Ŵaminoa ukazengeka wose na malibwe. Nyumba za ŵanthu paŵekha za Ŵaminoa ŵa kale zikaŵa na maji ghakwenda. Cakugezeramo cakuyana ndendende na ca mazuŵa ghano cikasangika pa nyumba ya fumu ya Knossos. Nyumba zinyake zikaŵa so na vimbuzi, ivyo vikatozgekanga mwa kuthira maji. Ŵaroma ŵa kale ŵakaŵa na vimbuzi vinandi vya ŵanthu wose, ivyo vikathiranga mu ndondomeko yikulu ya ngalande za vyakunyanyira. Ngalande yikulu mu Roma yikaŵa Cloaca Maxima; kuzengeka kwake kukamba mu vyaka vya m'ma 500 pambere Khristu, ndipo yicali kugwiliskirika ntchito mazuŵa ghano. Ŵaroma ŵa kale ŵakaŵa so na ndondomeko yakusuzga ya ngalande za maji, izo zikanyamulanga maji mtunda utali. Ngalande yakwamba ya Ŵaroma yikazengeka mu 312 pambere Khristu. Ya khumi na yimoza, yaumaliro, yikazengeka mu 226 mumuwilo wa Khristu. Pamoza, ngalande za Ŵaroma zikaŵa zitali kujumpha makilomita 450, kweni pasi pa makilomita 70 ndipo zikaŵa pacanya pa mtunda na kukhazgika na malinga gha mawonekero gha uta. === Pambere pa Nyengo ya Mazuŵa Ghano === Kupanga vinthu viphya kukalutilira mu nyengo yapakati, na kupanga silika (mu Asiya ndipo pamanyuma Ulaya), cakukoleka ca hachi pa singo, na nsapato za cisulo za mahachi. Makina ghapepuka (nga ni ''lever'', ''screw'', na ''pulley'') ghakasazganika kupanga vilwero vyakusuzga, nga ni wilibala, magudumu gha mphepo, na mawotchi. Ndondomeko ya mayunivesite yikakura ndipo yikathandazga maghanoghano na kacitiro ka kasandiro, kusazgapo Oxford na Cambridge. Nyengo ya Kuwuka Kwaciŵiri yikapanga vinthu viphya vinandi, kusazgapo kwiza kwa makina gha kudindira gha malembo ghakusamika mu Ulaya, agho ghakapepuska kuthandazgika kwa vinjeru. Luso la vilwero likamba kukhwaskika comene na kasandiro, ndipo ici cikamba ndondomeko ya kovwirana kuluta panthazi. === Nyengo ya Mazuŵa Ghano === Kwamba mu Ufumu Ubanyi mu vyaka vya m'ma 1700, kusanga nkhongono ya mvuci kukamba Kusintha kwa Mafakitale, uko kukawona kusanga kunandi kwa luso la vilwero, comene mu ulimi, kupanga vinthu, migodi, kufula visulo, na mayendero, na kuthandazgika kwa ndondomeko ya mafakitale. Ici cikalondezgeka vyaka 100 pamanyuma na Kusintha Kwaciŵiri kwa Mafakitale, uko kukapangiska kusanga luŵiro kwa kasandiro, kupanga vinthu mwakuyana, na kupanga vinthu vinandi. Luso liphya likapangika, kusazgapo ndondomeko za ngalande za vyakunyanyira, magesi, mababu gha magesi, injini za magesi, njanji za sitima, magalimoto, na ndege. Kuluta panthazi uku kukapangiska kukura kukulu mu kasandiro ka ucizgi, usungunu, kasandiro ka vyakwenda, na kazengero ka vilwero. Kukapelekezgeka na kusintha kukulu mu wupu wa ŵanthu, na kwiza kwa nyumba zitali comene pamoza na kukura luŵiro kwa misumba. Kuyowoyerana kukanozgeka na kupangika kwa telegilafu, lamya, wayilesi, na wayilesi ya kanema. Vyaka vya m'ma 1900 vikiziska vinthu viphya vinandi. Mu kasandiro ka vyakwenda, kusanga kugaŵika kwa mtima wa vimenyu mu Nyengo ya Vimenyu kukapangiska vilwero vya nkhondo vya nyukiliya na nkhongono ya nyukiliya. Makompyuta gha ''analog'' ghakapangika ndipo ghakawusa pa kupenda mauthenga ghakusuzga. Nangauli kupangika kwa ma''vacuum tube'' kukazomerezga makompyuta gha digito nga ni ENIAC, ukulu wawo ukakanizga kagwiliskiro kanandi mpaka ''transistor'' yikapangika mu 1947, iyo yikacepeska comene makompyuta na kwiziska kusintha kwa digito. Luso la vilwero vya uthenga, comene ulusi wa ungweru, likazomerezga kuyowoyerana kupepuka na kwa luŵiro kutali, ndipo likiziska Nyengo ya Uthenga na kubabika kwa intaneti. Nyengo ya Mlengalenga yikamba na kutumika kwa Sputnik 1 mu 1957, ndipo pamanyuma maulendo gha ŵanthu ku mwezi mu ma 1960. Ntchito zakunozgeka za kupenja vinjeru vya kuwaro kwa caro capasi zagwiliskira ntchito vilaŵiskiro vya kutali vya wayilesi kupenja vimanyikwiro vya luso la vilwero ivyo vikufuma ku midawuko ya kunyake. Mu ucizgi, luso liphya likapangika pa kupima nthenda (kujambura thupi na CT, PET, na MRI), kucizga (nga ni makina gha kutozga ndopa, gha kuwuska mtima, na mankhwala ghaphya ghanandi), na kusanda. Nthowa zakusuzga za kupanga na kuzenga, na mawupu, ni vyakukhumbikwa kupanga na kusunga luso la vilwero la mazuŵa ghano, ndipo mafakitale ghose ghapangika kupanga vilwero vyakusuzga comene. Luso la vilwero la mazuŵa ghano likuthemba comene kusambizga; ŵakulinozga, ŵakulizenga, ŵakulisunga, na ŵakuligwiliskira ntchito kanandi ŵakukhumba kusambira kukulu. Kweniso, luso ili laŵa lakusuzga comene mwakuti vigaŵa vyose vya kasambiro vyapangika kulikhozga, kusazgapo kazengero ka vilwero, kasandiro ka ucizgi, na kasandiro ka makompyuta; ndipo vigaŵa vinyake vyaŵa vyakusuzga comene, nga ni kuzenga, mayendero, na kazengero ka nyumba. == Vyakufumapo == Kusintha kwa luso la vilwero ndico cifukwa cikulu comene ca kukura kwa vyacuma kwa nyengo yitali. Mu mbiri yose ya ŵanthu, kupanga nkhongono ndiko kukaŵa cikanizgo cikulu ca kukura kwa vyacuma, ndipo luso liphya likazomerezga ŵanthu kusazgira comene nkhongono iyo yikaŵako. Pakwamba pakiza moto, uwo ukapangiska vyakulya vinandi kurika, na kugaya kwambura kusuzga. Moto ukazomerezga so kusungunuska visulo na kugwiliskira ntchito vilwero vya ''tin'', mkuŵa, na cisulo, pa kusaka panji pa ntchito za luso. Pamanyuma pakiza kusintha kwa ulimi: ŵanthu ŵakakhumbanga so kusaka panji kutola kuti ŵapone yayi, ndipo ŵakamba kukhala mu mizi na misumba, kupanga mawupu gha ŵanthu ghakusuzga, na ŵankhondo na visopa vyakunozgeka. Luso la vilwero lovwira umoyo wa ŵanthu kwizira mu usambazi, kupepuka kwa umoyo, na kuluta panthazi kwa ucizgi, kweni lingasokonezga so makwelero gha wupu wa ŵanthu, kunanga malo ghakuzingilizga, na kupweteka ŵanthu panji magulu. Mu vyaka vya sonosono, nthowa za kuyowoyerana pa intaneti zaŵa zakuzirwa comene mu midawuko, ndipo zingakhwaska ulongozgi wa ŵanthu, vyacuma, na umoyo wa wupu wa ŵanthu. Pakwamba, intaneti yikawonekanga nga ni "luso la wanangwa" ilo lingathandazga vinjeru ku wose, kupepuska kufikira kasambiro, na kukhozga ulongozgi wa ŵanthu. Kusanda kwa mazuŵa ghano kwazgokera ku kusanda viheni vya intaneti, kusazgapo mauthenga ghautesi, kugaŵana kwa ŵanthu, mazgo gha cidani, na kuthandazga maghanoghano gha ndyali. Kufuma mu ma 1970, vyakufumapo vya luso la vilwero pa malo ghakuzingilizga vyasuskika, ndipo ici capangiska kusazgikira kwa ndalama mu nkhongono za zuŵa, mphepo, na nkhongono zinyake zakutowa. === Pa Wupu wa Ŵanthu === ==== Ntchito ==== Kufuma pa kupangika kwa gudumu, luso la vilwero lovwira kusazgira vyakupangika vya ŵanthu. Makina gha kale ghakatora malo gha ŵantchito na kuŵovwira; makina ghakatora malo gha ŵanthu pa ntchito zinyake za malipiro ghacoko (mwaciyelezgero, mu ulimi), kweni ntchito ziphya za malipiro ghakulu zikapangika. Kusanda kwasanga kuti makompyuta ghandapangiske kusoŵa ntchito kukulu. Cifukwa [[Vinjeru vyakupangika|vinjeru vyakupangika]] vili na nkhongono zikulu comene kuluska makompyuta, ndipo vicali viphya, palije kumanya usange vizamulondezga nthowa yakuyana; nkhani iyi yayowoyeka comene na ŵasandi ŵa vyacuma na ŵapangi ŵa ndondomeko. Kufumba kwa mu 2017 kukasanga kuti ŵasandi ŵa vyacuma ŵakazomerezgana yayi usange vinjeru vyakupangika vizamusazgira kusoŵa ntchito kwa nyengo yitali. Kuyana na lipoti la World Economic Forum la 2020, vinjeru vyakupangika vikulongolereka kutora malo gha ntchito miliyoni 85 pa caro cose na kupanga ntchito ziphya miliyoni 97 pofika 2025. Kufuma 1990 mpaka 2007, kusanda kwa Daron Acemoglu wa MIT mu U.S. kukalongora kuti kusazga roboti limoza pa ŵantchito 1,000 kukacepeska unandi wa ŵanthu ŵakugwira ntchito na magaŵa 0.2 pa 100, panji ŵantchito pafupifupi 3.3, na kucepeska malipiro na magaŵa 0.42 pa 100. Kweni kofya kuti luso la vilwero lingatora malo gha ŵantchito kwaŵa kwa nyengo yitali. Nga umo Pulezidenti wa U.S. Lyndon Johnson wakayowoyera mu 1964, "Luso la vilwero likutipa mwaŵi uphya na udindo uphya, mwaŵi wa kupanga vinandi na kuluta panthazi; udindo wa kusimikizga kuti palije muntchito panji mbumba iyo yikulipira mtengo wambura urunji pa kuluta panthazi." ==== Civikiliro ==== Apo ŵanthu ŵakuthemba comene luso la vilwero, pali kofya pa civikiliro na pa kusunga mauthenga gha munthu mwakubisika. Ŵanthu mabiliyoni ŵakugwiliskira ntchito nthowa zakupambana za kulipira pa intaneti kutumizga ndalama. Nangauli pali ndondomeko za civikiliro, ŵapokwa ŵanyake ŵangazijumpha. Mu Masika 2022, Korea ya Kumpoto yikagwiliskira ntchito nthowa yinyake ya kubisa kusinthana kwa ndalama za pa intaneti kuti yibise ndalama zakujumpha madola miliyoni 20.5 na kwiba ndalama zakujumpha madola miliyoni 600 kufuma ku mwenecho wa sewero linyake. Cifukwa ca ici, Unduna wa Ndalama wa U.S. ukalanga nthowa iyi. Kubisika kwa ndalama za pa intaneti kuli mphindano: ŵanandi ŵakutemwa kubisika uku, kweni ŵanandi ŵakuti pakwenera kuŵa kuŵa pakweru na kukhazikika. === Pa Malo Ghakuzingilizga === Luso la vilwero lingaŵa na vyakufumapo viwemi na viheni pa malo ghakuzingilizga. Luso la malo ghakuzingilizga likulongosora luso lakupambana ilo likuyezga kuwezgera, kucepeska, panji kuleka kunangika kwa malo ghakuzingilizga. Ici cingasazgapo ndondomeko za kuleka kunanga malo kwizira mu malango, kukora na kusunga vyakunanga, panji kugwiliskira ntchito vyakusyala vyakunanga mu mafakitale ghanyake. Luso liphya mu cigaŵa ca kusintha nyengo lingaleka panji kuwezgera kufunda kwa caro cose, nangauli ici cicali mphindano yikulu. Apo luso la vilwero lakura, ndimo vyakufumapo viheni pa malo ghakuzingilizga vyasazgikira, na kufumiska kunandi kwa mphepo zakusunga kufunda, kusazgapo metheni na kaboni dayokisayidi, mu mphepo. Ici cikulutilira kufundiska caro capasi pacoko pacoko, kwiziska kufunda kwa caro cose na kusintha kwa nyengo. ==== Kunanga Malo ==== Kunanga malo, kuŵapo kwa vinthu viheni mu malo ivyo vikwiziska vyakufumapo viheni, kungaŵa kuti kukaŵako kale mu Ufumu wa Inca. Ŵakagwiliskiranga ntchito mtovu pa kusungunuska visulo, pamoza na ng'anjo za dongo izo zikapuzgikanga na mphepo, ndipo ici cikafumiskanga mtovu mu mphepo na mu dongo la milonga. == Filosofi == Filosofi ya luso la vilwero ni cigaŵa ca filosofi ico cikusanda "kacitiro ka kunozga na kupanga vinthu", na "kawiro ka vinthu ivyo vyapangika". Yikamba nga ni cigaŵa ca kasambiro mu vyaka 200 vyaumaliro, ndipo yakura comene kufuma mu ma 1970. Pakwamba, luso la vilwero likawonekanga nga ni kusazgira kwa thupi la munthu ilo likuwerezga panji kukhozga nkhongono za thupi na za mahara. Marx wakaliwona nga ni cilwero ico ŵakapitalisti ŵakugwiliskira ntchito kusuzga ŵantchito, kweni wakagomezganga kuti luso la vilwero lizamuŵa nkhongono ya wanangwa para "lawuskika ku kunangika kwa wupu wa ŵanthu". Ŵapenda vinjeru ŵa nyengo yaciŵiri nga ni Ortega ŵakasintha kulaŵiska umoyo wa zuŵa na zuŵa, ŵakuti luso la vilwero lingasuzga "nanga ni ŵasambazi awo ŵakawonekanga kuŵa ŵaneco". Ŵapenda vinjeru ŵa nyengo yacitatu nga ni Don Ihde na Albert Borgmann ŵakulaŵiska umo ŵanthu ŵangasambira kukhala na luso la vilwero. Kusanda kwakwamba kwa luso la vilwero kukagaŵika pakati pa maghanoghano ghaŵiri: lakuti luso la vilwero likusimikizga wupu wa ŵanthu, na lakuti wupu wa ŵanthu ndiwo ukupanga luso la vilwero. Ghakwamba ghakuti luso la vilwero likwiziska kusintha kwa wupu wa ŵanthu uko kungagegeka yayi, ndipo kuluta panthazi kwake kukulondezga nthowa ya kawiro iyo yingakanizgika yayi. Ghaciŵiri ghakuti luso la vilwero lilije nthowa ya kawiro, ndipo likupangika na midawuko, malango, ndyali, na vyacuma. Kusanda kwa mazuŵa ghano kwasintha kulaŵiska ndondomeko za ŵanthu na luso pamoza, "kawunjikiro ka vinthu, ŵanthu, kacitiro, na ng'anamulo". Mususki wa midawuko Neil Postman wakapatula mawupu gha ŵanthu agho ghakugwiliskira ntchito vilwero, mawupu gha luso la vilwero, na ivyo wakachema "technopolies", mawupu agho ghakulongozgeka na maghanoghano gha kuluta panthazi kwa luso na kasandiro kwambura kulaŵiska midawuko yinyake na makhalidwe. Herbert Marcuse na John Zerzan ŵakuti wupu wa luso la vilwero uzamutora wanangwa na uchanda wa mahara wa ŵanthu. == Makhalidwe == Makhalidwe gha luso la vilwero ni cigaŵa ca kasandiro ka makhalidwe ico cikupenda vyakufumapo vya makhalidwe vya luso la vilwero na kupenja nthowa za kucepeska viheni vya luso liphya. Pali nkhani zinandi za makhalidwe pa luso la vilwero, kufuma ku nkhani izo zikukhwaska ŵantchito ŵa luso mpaka ku nkhani zikulu za wupu wa ŵanthu, makhalidwe, na dango. Mphindano zikulu zaŵa pa vyamoyo vyakusintha vyakuhara, kagwiliskiro ka maroboti gha nkhondo, kupendelera kwa ndondomeko za makompyuta, na kukoleranya nkhalo ya vinjeru vyakupangika na makhalidwe gha ŵanthu. Makhalidwe gha luso la vilwero ghali na vigaŵa vinandi: makhalidwe gha vyamoyo ghakulaŵiska nkhani za luso la vyamoyo na ucizgi wa mazuŵa ghano; makhalidwe gha makompyuta; makhalidwe gha intaneti, nga ni wanangwa wa maghanoghano, kubisika kwa mauthenga, na kukanizga mauthenga; makhalidwe gha luso la vinthu vicoko comene; na makhalidwe gha ŵazengi ŵa vilwero, kusazgapo ŵapangi ŵa vilwerovipepu na udindo wawo ku ŵanthu. Cigaŵa cikulu ca makhalidwe gha luso la vilwero cikukhwaskana na makhalidwe gha vinjeru vyakupangika: makhalidwe gha maroboti, na kusimikizga nkhalo yiwemi ya vinjeru vyakupangika. Masuzgo ghakulu ghambura kumazgika ni kusimikizga kuti vinjeru vyakupangika vikucita ivyo ŵapangi ŵawo ŵakukhumba, na kucepeska kupendelera. Ŵasandi ŵanyake ŵacenjezga za ngozi ya vinjeru vyakupangika kuwusa ŵanthu. == Kusanda Vyamunthazi == Kusanda vyamunthazi ni kusanda kuluta panthazi kwa wupu wa ŵanthu na kwa luso la vilwero. Kukukhumba kupenda vyamunthazi ivyo vingacitika na kusazgamo makhalidwe gha ŵanthu pa kupanga luso liphya. Kukuthemba kupenda kwa manambala na kwa kulongosora kwa nthowa za luso la vilwero za kale na za sono, na kuyezga kulongolera ivyo vizamucitika. Nkhani zakupeka za kasandiro kanandi zikugwiliskirika ntchito nga ni kasupe wa maghanoghano. === Ngozi ya Kumalira kwa Ŵanthu === Ŵasandi ŵa ngozi iyi ŵakupenda ngozi izo zingamaliska ŵanthu panji kunanga midawuko, ndipo ŵakupenja nthowa za kuzizipizga. Luso la munthazi lingasazgira ngozi ya vinjeru vyakupangika vikulu, nkhondo za vyamoyo, nkhondo ya nyukiliya, na kusintha kwa nyengo, nangauli lingovwira so kuvikilira kutimbana kwa malibwe gha mlengalenga. Mu 2019, mupenda vinjeru Nick Bostrom wakanjizga ghanoghano la caro ca ngozi, "umo pali kuluta panthazi kwa luso la vilwero uko midawuko yizamunangika", ndipo wakapempha ŵapangi ŵa ndondomeko kukayikira ghanoghano lakuti kuluta panthazi kwa luso nkhwiwemi nyengo zose. == Luso Liphya == Luso liphya ni luso ilo kupangika panji kagwiliskiro kake kakuwoneka kandafiskike. Likusazgapo luso la vinthu vicoko comene, luso la vyamoyo, maroboti, kudinda vinthu vya mbali zitatu, na ''blockchain''. Mu 2005, Ray Kurzweil wakati kusintha kwakulondezga kwa luso la vilwero kuzamuthemba vyakuhara, luso la vinthu vicoko comene, na maroboti, ndipo maroboti ndigho ghazamukhwaska comene. Kusintha vyakuhara kuzamuzomerezga kulongozga comene kawiro ka thupi la munthu. Ŵanyake ŵakofya kuti ici cingiziska kupambanyizga ŵanthu kukulu. Luso la vinthu vicoko comene lizamuzomerezga kusintha vinthu pa ukulu wa vimenyu, ndipo maroboti ghacoko comene ghangagwiliskirika ntchito mu thupi la munthu kunanga tumaselo twa kansa. Maroboti agho ghakugwira ntchito ghekha ghaluta panthazi luŵiro, ndipo ghakulindilirika kutora malo gha ŵanthu pa ntchito zinandi za ngozi, kusazgapo kupenja na kuponoska ŵanthu, kuzimiska moto, na nkhondo. Maghanoghano pa kwiza kwa vinjeru vyakupangika vya pose ghakupambana, kweni hafu ya ŵakumanya awo ŵakafumbika mu 2018 ŵakugomezga kuti vinjeru vyakupangika "vizamucita ntchito yiliyose makola na mwambura kudura" kuluska ŵanthu pofika 2063. Kusoŵa ntchito uku kwapangiska ŵanthu kupempha kusambizga kunandi kwa makompyuta na mphindano pa ndalama ya pasi ya ŵanthu wose. == Magulu gha Maghanoghano == === Luso Lakwenelera === Magulu ghanyake gha ŵanthu ŵa mu ma 1960 ghakaleka kutemwa umoyo wa mu misumba ndipo ghakatemwa luso la vilwero la malo agho, ilo lingakhalilira, lakuchemeka luso lakwenelera. === Kugomezga Luso la Vilwero === Ŵanyake ŵakugomezga kuti kuluta panthazi kwa luso la vilwero ni ciwemi ndipo kungiziska wupu wa ŵanthu uwemi comene umo malango na ulongozgi vikuteŵetera ŵanthu wose. Vilato vyawo vikusazgapo vyacuma vyambura kusoŵa, kutalikiska umoyo, na kupanga vinjeru vyakupangika vikulu comene. Magulu ghakulu ni ''transhumanism'' na ''singularitarianism''. Gulu la ''transhumanism'' likuthemba "kusintha kwakulutilira kwa umoyo wa munthu kujumpha mawonekero ghake gha sono" kwizira mu kasandiro na luso la vilwero. Likamanyikwa comene pakwamba pa vyaka vya m'ma 2000. Ŵa ''singularitarianism'' ŵakugomezga kuti vinjeru vikulu vya makina vizamusazgira comene luŵiro lwa kuluta panthazi kwa luso, ndipo vingiziska kusintha kwa luŵiro uko ŵanthu ŵangapulikiska yayi. Ici cikuchemeka ''singularity'' ya luso la vilwero. === Kususka Luso la Vilwero === Kuzirwa kwa luso la vilwero mu umoyo wa ŵanthu kwawuska kofya na kususka. Kususka uku nkhwa gulu limoza yayi. Kususka kwakwamba kwakumanyikwa kukaŵa kwa ŵa Luddite, awo ŵakasuskanga makina ghakwamba gha kupanga nsalu. Makina ghakapangiska kuti ŵantchito ŵacoko ŵakhumbikwe. Pakati pa ma 1970 na ma 1990, Ted Kaczynski wakacita kuphulika kunandi mu Amerika ndipo wakapharazga kalata yakususka vyakufumapo viheni vya luso la vilwero pa kawiro na wanangwa wa ŵanthu. Magulu ghanyake ghakupempha kuleka luso la vilwero na kuwelera ku kawiro. Gulu la mizi ya malo ghakuzingilizga likukhumba kukoleranya luso la vilwero na kawiro. == Ubale na Kasandiro na Kazengero ka Vilwero == Kazengero ka vilwero ni nthowa iyo luso la vilwero likupangikira. Kanandi kakukhumba kumazga masuzgo mu vikanizgo vikulu. Kuluta panthazi kwa luso la vilwero nkhwa "kucita", apo vinjeru vya kasandiro nvya kulongosora. Mupenda vinjeru wa Poland Henryk Skolimowski wakati: "kasandiro kakukhwaskana na ivyo viliko, luso la vilwero na ivyo vizamuŵako." Usange kasandiro ndiko kakwiziska luso la vilwero panji yayi kwaŵa mphindano. Luso linandi likufuma ku kazengero ka vilwero, kuyezgayezga na mwaŵi, kwambura kuthemba vinjeru vya kasandiro. Mwaciyelezgero, mu ma 1940 na 1950, ma''jet engine'' ghakapangika mwa "kwendeska cilwero mpaka cikunangika, kupenda ico canangika, na kuwerezga". Malongosoro gha kasandiro kanandi ghakuza pamanyuma pa luso la vilwero. Kusanga kunandi kukafuma ku mwaŵi pera, nga ni kusanga ''penicillin''. Kweni luso la vilwero la mazuŵa ghano likuthemba comene vinjeru vya kasandiro. Kusanda kwa 2021 kukulongora kuti mapangano gha vyakupangika agho ghakuthemba kasandiro ngakuzirwa na magaŵa 26 pa 100 kuluska ghanyake. == Vinyama Vinyake == Kugwiliskira ntchito luso la vilwero lipepuka nako kukuwoneka mu vinyama vinyake. Kale kugwiliskira ntchito vilwero kukawonekanga nga ni cimanyikwiro ca ŵanthu pera. Ghanoghano ili likasintha pamanyuma pa kusanga ukaboni wa kugwiliskira ntchito vilwero mwa ŵankhwele ŵa mtundu wa ''chimpanzee'' na vinyake, ma''dolphin'', na makhwangwa. Mwaciyelezgero, ''chimpanzee'' za mu thengere zikugwiliskira ntchito tumakuni kusodzera nyerere, na malibwe kuphwanya mtedza. Kugwiliskira ntchito vilwero ndiyo nthowa yekha yayi; mwaciyelezgero, malinga gha maji agho ma''beaver'' ghakuzenga na makuni panji malibwe ni luso la vilwero ilo likukhwaska comene milonga na malo gha vyamoyo. bv952up4phgp9xe83eykd7te0b6xp8d 123662 123654 2026-11-03T18:08:34Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123662 wikitext text/x-wiki [[File:Dampfturbine_Montage01.jpg|alt=Ŵakupanga ŵakugwira ntchito pa turbine ya mvuchi|thumb|Turbine ya mvuchi iyo yili na cakuvikilira cakujulika, ciyelezgero ca luso la vilwero la nkhongono.]] '''Luso la vilwero''' ni kugwiliskira ntchito vinjeru vya maghanoghano kuti vilato vya pa umoyo vifiskike, comene mu nthowa iyo yingacitika so kanandi. Lizgu lakuti luso la vilwero lingang'anamula so vinthu ivyo vikufuma mu ntchito iyi, kusazgapo vinthu vyakukhwaskika nga ni vilwero panji makina, na vyambura kukhwaskika nga ni [[Vilwerovipepu|vilwerovipepu]]. Luso la vilwero likugwira ntchito yikulu comene mu [[Kasandiro|kasandiro]], kazengero ka vilwero, na umoyo wa zuŵa na zuŵa. Kuluta panthazi kwa luso la vilwero kwiziska kusintha kukulu mu wupu wa ŵanthu. Luso la vilwero lakwamba ilo likumanyikwa ni cilwero ca malibwe, ico cikagwiliskirikanga ntchito pambere mbiri yindalembeke, kulondezgana na kumanya kulaŵilira moto, uko nako kukovwira kukura kwa wongo wa munthu na kupangika kwa ciyowoyero mu Nyengo ya Cisanu, kuyana na ghanoghano la kuphika. Kupangika kwa gudumu mu Nyengo ya Mkuŵa kukazomerezga maulendo ghanandi na kupanga makina ghakusuzga comene. Vyakupangika vya sonosono vya luso la vilwero, kusazgapo makina gha kudindira, [[Lamya|lamya]], na [[Intaneti|intaneti]], vyacepeska vikanizgo vya kuyowoyerana na kwiziska vyacuma vya vinjeru. Nangauli luso la vilwero likovwira kukura kwa vyacuma na kukhozga usambazi wa ŵanthu, lingaŵa so na vyakufumapo viheni nga ni kunanga malo ghakuzingilizga na kumalizga vyuma, ndipo lingiziska masuzgo mu wupu wa ŵanthu nga ni kusoŵa ntchito cifukwa ca makina agho ghakucita ntchito ghekha. Ntheura, mphindano za filosofi na za ndyali pa ntchito na kagwiliskiro ka luso la vilwero, makhalidwe ghake, na nthowa za kucepeska viheni vyake zikulutilira. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''technology'' likwamba pakwamba pa vyaka vya m'ma 1600, ndipo likang'anamulanga "kunozga mwandondomeko" (kufuma ku Cigiriki τέχνη, ''tékhnē'', "luso, mahara gha mawoko" na -λογία, "kusanda, vinjeru"). Pambere pa ici, lizgu la Cigiriki ca kale ''tékhnē'' likagwiliskirikanga ntchito kung'anamula "kumanya kupanga vinthu", ilo likasazgapo ntchito nga ni kazengero ka nyumba. Kwamba mu vyaka vya m'ma 1800, Ŵaulaya ŵakamba kugwiliskira ntchito mazgo ghakuti ''Technik'' (Cijeremani) panji ''technique'' (Cifulenci) kung'anamula "nthowa ya kucitira", iyo yikasazgapo maluso ghose, nga ni kuvina, kwendeska ngalawa, panji kudinda, kwali ghakukhumba vilwero panji yayi. Pa nyengo iyo, ''Technologie'' likang'anamulanga cigaŵa ca kasambiro ico cikusanda "nthowa za maluso", panji cigaŵa ca ndyali "ca kupanga malango gha maluso". Kupambana pakati pa ''Technik'' na ''Technologie'' kulije mu Cingelezi, ntheura ghose ghakang'anamulika kuti ''technology''. Lizgu ili likaŵa lambura kugwiliskirika ntchito kanandi mu Cingelezi, ndipo comene likang'anamulanga cigaŵa ca kasambiro, nga mu Massachusetts Institute of Technology. Mu vyaka vya m'ma 1900, cifukwa ca kuluta panthazi kwa kasandiro na Kusintha Kwaciŵiri kwa Mafakitale, luso la vilwero likaleka kuwonekera nga ni cigaŵa ca kasambiro capadera, ndipo likamba kung'anamula: kugwiliskira ntchito vinjeru mwandondomeko pa vilato vya umoyo. == Mbiri == === Pambere pa Mbiri Yakulembeka === Vilwero vikapangika dankha na ŵambuye ŵa ŵanthu kwizira mu kulaŵiska na kuyezgayezga. Pafupifupi vyaka miliyoni 2 ivyo vyajumpha, ŵakasambira kupanga vilwero vyakwamba vya malibwe mwa kutimba libwe kuti vigaŵa vifume, kupanga mbavi yakuthwa ya woko. Nthowa iyi yikanozgeka vyaka 75,000 ivyo vyajumpha kuŵa nthowa ya kukanikizga, iyo yikazomerezga ntchito yakunozgeka comene. Kusanga moto kukalongosoreka na Charles Darwin nga ni "panyake kusanga kukulu comene ako munthu wandacitepo". Ukaboni wa vya kale, wa vyakulya, na wa ŵanthu ukulongora "kugwiliskira ntchito moto kwakulutilira" pafupifupi vyaka miliyoni 1.5 ivyo vyajumpha. Moto, wa nkhuni na makala, ukazomerezga ŵanthu ŵa kale kuphika vyakulya vyawo kuti vigayike makola, kusazgira vyakukhozga thupi na kusazgira unandi wa vyakulya ivyo vingarika. Ghanoghano la kuphika likuti kumanya kuphika kukasazgira ukulu wa wongo wa ŵambuye ŵa ŵanthu, nangauli ŵasandi ŵanyake ŵakuti ukaboni ndambura kukwana. Ukaboni wa vya kale wa malo gha moto ngwa vyaka 790,000 ivyo vyajumpha; ŵasandi ŵakugomezga kuti ici cikasazgira kukolerana kwa ŵanthu na cingaŵa kuti cikovwira kupangika kwa ciyowoyero. Kuluta panthazi kunyake mu nyengo ya Malibwe gha Kale kukusazgapo vyakuvwara na nyumba. Palije kuzomerezgana pa nyengo iyo vikamba, kweni ŵasandi ŵa vya kale ŵasanga ukaboni wa vyakuvwara vya vyaka 90,000–120,000 ivyo vyajumpha na wa nyumba wa vyaka 450,000 ivyo vyajumpha. Apo nyengo iyi yikalutilira, nyumba zikaŵa zakunozgeka comene; kufuma vyaka 380,000 ivyo vyajumpha, ŵanthu ŵakazenganga vigoŵa vya makuni. Vyakuvwara, ivyo vikapangika na sisi na vikopa vya vinyama vyakusakika, vikovwira ŵanthu kuthandazgika ku malo ghakuzizima; ŵanthu ŵakamba kufuma mu Afilika pafupifupi vyaka 200,000 ivyo vyajumpha, pakwamba kuya ku Yurasiya. === Nyengo ya Malibwe Ghaphya === Kusintha kwa Nyengo ya Malibwe Ghaphya (panji Kusintha Kwakwamba kwa Ulimi) kukasazgira luŵiro lwa kupanga vinthu viphya, ndipo kukasazgira kusuzga kwa wupu wa ŵanthu. Kupangika kwa mbavi ya libwe lakunozgeka kukaŵa kuluta panthazi kukulu uko kukazomerezga kudumula nkholongo zikulu na kulima. Ulimi ukalyiska ŵanthu ŵanandi, ndipo kuleka kwendakwenda kukazomerezga kulera ŵana ŵanandi pa nyengo yimoza, cifukwa ŵana ŵakanyamulikanga so yayi. Kweniso, ŵana ŵangovwira ntchito ya kulima kuluska kusaka na kutola. Na kusazgikira kwa ŵanthu na ŵantchito, ntchito zikamba kugaŵika kuyana na luso. Ico cikapangiska kusintha kufuma ku mizi ya Nyengo ya Malibwe Ghaphya kuya ku misumba yakwamba, nga ni Uruk, na midawuko yakwamba, nga ni Sumer, cindamanyikwe makola; kweni kukura kwa wupu wa ŵanthu wa makwelero, ntchito zapadera, malonda na nkhondo pakati pa midawuko ya pafupi, na khumbo la kugwira ntchito pamoza kumazga masuzgo gha malo nga ni kuthilira, vyose vikughanaghanirika kuti vikovwira. Kupangika kwa kulemba kukapangiska kuthandazgika kwa vinjeru vya midawuko ndipo kukaŵa maziko gha mbiri, malo gha mabuku, sukulu, na kusanda kwa kasandiro. Kunozga kwakulutilira kukapangiska ng'anjo na vyakupuzgira moto, ndipo kakwamba ŵanthu ŵakamanya kusungunuska na kufula golide, mkuŵa, siliva, na mtovu, visulo ivyo vikusangika pafupifupi vyakutowa mu kawiro. Uwemi wa vilwero vya mkuŵa kuluska vya malibwe, mafupa, na makuni ukawoneka luŵiro ku ŵanthu ŵa kale, ndipo mkuŵa ungaŵa kuti ukagwiliskirikanga ntchito kufuma pafupi na kwamba kwa Nyengo ya Malibwe Ghaphya (pafupifupi vyaka 10,000 ivyo vyajumpha). Pakumalira, kufula visulo kukapangiska kusanga visulo vyakusazganika nga ni mkuŵa wa bulonzi (pafupifupi 4,000 pambere Khristu). Kugwiliskira ntchito kwakwamba kwa cisulo cakusazganika nga ni ''steel'' kukwamba pafupifupi 1,800 pambere Khristu. === Nyengo ya Kale === Pamanyuma pa kulongozga moto, ŵanthu ŵakasanga nkhongono zinyake. Kagwiliskiro kakwamba kakumanyikwa ka nkhongono ya mphepo ni ngalawa ya ngalanyo; kalembero kakwamba ka ngalawa ya ngalanyo ni ka ngalawa ya mlonga wa Nilo pafupifupi 7,000 pambere Khristu. Kufuma kale, Ŵaeguputo ŵangaŵa kuti ŵakagwiliskiranga ntchito nkhongono ya cigumula ca caka ciliconse ca Nilo kuthilira minda yawo, ndipo pacoko pacoko ŵakasambira kucilaŵilira kwizira mu ngalande na madimba ghakuzengeka. Ŵasumeri ŵa kale mu Mesopotamiya ŵakagwiliskiranga ntchito ngalande na malinga ghakusuzga kupatula maji kufuma ku milonga ya Tigris na Euphrates pa kuthilira. Ŵasandi ŵa vya kale ŵakughanaghanira kuti gudumu likapangika paŵekha na pa nyengo yimoza mu Mesopotamiya (Iraq ya sono), Caucasus ya Kumpoto, na Ulaya Yapakati. Nyengo yikughanaghanirika kuŵa pakati pa 5,500 na 3,000 pambere Khristu, ndipo ŵakumanya ŵanandi ŵakuyiŵika pafupi na 4,000 pambere Khristu. Vinthu vya kale comene ivyo vili na vithuzi vya magaleta gha magudumu nvya pafupifupi 3,500 pambere Khristu. Sonosono, gudumu la makuni la kale comene lakumanyikwa mu 2024 likasangika mu dambo la Ljubljana mu Slovenia, ndipo ŵakumanya ŵa Austria ŵakasanga kuti lili na vyaka pakati pa 5,100 na 5,350. Kupangika kwa gudumu kukasintha comene malonda na nkhondo. Luŵiro ŵanthu ŵakasanga kuti magaleta gha magudumu ghangagwiliskirika ntchito kunyamula katundu wakuzitika. Ŵasumeri ŵa kale ŵakagwiliskiranga ntchito gudumu la ŵaumbi ŵa viŵiya, ndipo ŵangaŵa kuti ndiwo ŵakalipanga. Gudumu la libwe la ŵaumbi ilo likasangika mu msumba wa Uri ndi la pafupifupi 3,429 pambere Khristu. Magudumu gha luŵiro gha ŵaumbi ghakazomerezga kupanga viŵiya vinandi, kweni kagwiliskiro ka gudumu nga ni cakusintha nkhongono (kwizira mu magudumu gha maji, gha mphepo, na gha kuponda) ndiko kukasintha comene kagwiliskiro ka nkhongono zambura kuŵa za ŵanthu. Magaleta ghakwamba gha magudumu ghaŵiri ghakagwiliskirika ntchito dankha mu Mesopotamiya na Iran pafupifupi 3,000 pambere Khristu. Misewu ya kale comene yakuzengeka ni misewu ya malibwe ya msumba wa Uri, ya pafupifupi 4,000 pambere Khristu, na misewu ya makuni iyo yikajumphanga mu madambo gha Glastonbury, mu Ungelezi, ya nyengo yakuyana. Msewu wakwamba utali, uwo ukamba kugwiliskirika ntchito pafupifupi 3,500 pambere Khristu, ukaŵa utali makilomita 2,400 kufuma ku Persian Gulf mpaka ku Nyanja ya Mediterranean, kweni ukazengeka na malibwe yayi. Pafupifupi 2,000 pambere Khristu, Ŵaminoa pa cirwa ca Ŵagiriki ca Krete ŵakazenga msewu wa makilomita 50 kufuma ku nyumba ya fumu ya Gortyn kumwera kwa cirwa, kujumpha mapiri, mpaka ku nyumba ya fumu ya Knossos kumpoto. Kupambana na msewu wa kale, msewu wa Ŵaminoa ukazengeka wose na malibwe. Nyumba za ŵanthu paŵekha za Ŵaminoa ŵa kale zikaŵa na maji ghakwenda. Cakugezeramo cakuyana ndendende na ca mazuŵa ghano cikasangika pa nyumba ya fumu ya Knossos. Nyumba zinyake zikaŵa so na vimbuzi, ivyo vikatozgekanga mwa kuthira maji. Ŵaroma ŵa kale ŵakaŵa na vimbuzi vinandi vya ŵanthu wose, ivyo vikathiranga mu ndondomeko yikulu ya ngalande za vyakunyanyira. Ngalande yikulu mu Roma yikaŵa Cloaca Maxima; kuzengeka kwake kukamba mu vyaka vya m'ma 500 pambere Khristu, ndipo yicali kugwiliskirika ntchito mazuŵa ghano. Ŵaroma ŵa kale ŵakaŵa so na ndondomeko yakusuzga ya ngalande za maji, izo zikanyamulanga maji mtunda utali. Ngalande yakwamba ya Ŵaroma yikazengeka mu 312 pambere Khristu. Ya khumi na yimoza, yaumaliro, yikazengeka mu 226 mumuwilo wa Khristu. Pamoza, ngalande za Ŵaroma zikaŵa zitali kujumpha makilomita 450, kweni pasi pa makilomita 70 ndipo zikaŵa pacanya pa mtunda na kukhazgika na malinga gha mawonekero gha uta. === Pambere pa Nyengo ya Mazuŵa Ghano === Kupanga vinthu viphya kukalutilira mu nyengo yapakati, na kupanga silika (mu Asiya ndipo pamanyuma Ulaya), cakukoleka ca hachi pa singo, na nsapato za cisulo za mahachi. Makina ghapepuka (nga ni ''lever'', ''screw'', na ''pulley'') ghakasazganika kupanga vilwero vyakusuzga, nga ni wilibala, magudumu gha mphepo, na mawotchi. Ndondomeko ya mayunivesite yikakura ndipo yikathandazga maghanoghano na kacitiro ka kasandiro, kusazgapo Oxford na Cambridge. Nyengo ya Kuwuka Kwaciŵiri yikapanga vinthu viphya vinandi, kusazgapo kwiza kwa makina gha kudindira gha malembo ghakusamika mu Ulaya, agho ghakapepuska kuthandazgika kwa vinjeru. Luso la vilwero likamba kukhwaskika comene na kasandiro, ndipo ici cikamba ndondomeko ya kovwirana kuluta panthazi. === Nyengo ya Mazuŵa Ghano === Kwamba mu Ufumu Ubanyi mu vyaka vya m'ma 1700, kusanga nkhongono ya mvuci kukamba Kusintha kwa Mafakitale, uko kukawona kusanga kunandi kwa luso la vilwero, comene mu ulimi, kupanga vinthu, migodi, kufula visulo, na mayendero, na kuthandazgika kwa ndondomeko ya mafakitale. Ici cikalondezgeka vyaka 100 pamanyuma na Kusintha Kwaciŵiri kwa Mafakitale, uko kukapangiska kusanga luŵiro kwa kasandiro, kupanga vinthu mwakuyana, na kupanga vinthu vinandi. Luso liphya likapangika, kusazgapo ndondomeko za ngalande za vyakunyanyira, magesi, mababu gha magesi, injini za magesi, njanji za sitima, magalimoto, na ndege. Kuluta panthazi uku kukapangiska kukura kukulu mu kasandiro ka ucizgi, usungunu, kusanda mendero, na kazengero ka vilwero. Kukapelekezgeka na kusintha kukulu mu wupu wa ŵanthu, na kwiza kwa nyumba zitali comene pamoza na kukura luŵiro kwa misumba. Kuyowoyerana kukanozgeka na kupangika kwa telegilafu, lamya, wayilesi, na wayilesi ya kanema. Vyaka vya m'ma 1900 vikiziska vinthu viphya vinandi. Mu kusanda mendero, kusanga kugaŵika kwa mtima wa vimenyu mu Nyengo ya Vimenyu kukapangiska vilwero vya nkhondo vya nyukiliya na nkhongono ya nyukiliya. Makompyuta gha ''analog'' ghakapangika ndipo ghakawusa pa kupenda mauthenga ghakusuzga. Nangauli kupangika kwa ma''vacuum tube'' kukazomerezga makompyuta gha digito nga ni ENIAC, ukulu wawo ukakanizga kagwiliskiro kanandi mpaka ''transistor'' yikapangika mu 1947, iyo yikacepeska comene makompyuta na kwiziska kusintha kwa digito. Luso la vilwero vya uthenga, comene ulusi wa ungweru, likazomerezga kuyowoyerana kupepuka na kwa luŵiro kutali, ndipo likiziska Nyengo ya Uthenga na kubabika kwa intaneti. Nyengo ya Mlengalenga yikamba na kutumika kwa Sputnik 1 mu 1957, ndipo pamanyuma maulendo gha ŵanthu ku mwezi mu ma 1960. Ntchito zakunozgeka za kupenja vinjeru vya kuwaro kwa caro capasi zagwiliskira ntchito vilaŵiskiro vya kutali vya wayilesi kupenja vimanyikwiro vya luso la vilwero ivyo vikufuma ku midawuko ya kunyake. Mu ucizgi, luso liphya likapangika pa kupima nthenda (kujambura thupi na CT, PET, na MRI), kucizga (nga ni makina gha kutozga ndopa, gha kuwuska mtima, na mankhwala ghaphya ghanandi), na kusanda. Nthowa zakusuzga za kupanga na kuzenga, na mawupu, ni vyakukhumbikwa kupanga na kusunga luso la vilwero la mazuŵa ghano, ndipo mafakitale ghose ghapangika kupanga vilwero vyakusuzga comene. Luso la vilwero la mazuŵa ghano likuthemba comene kusambizga; ŵakulinozga, ŵakulizenga, ŵakulisunga, na ŵakuligwiliskira ntchito kanandi ŵakukhumba kusambira kukulu. Kweniso, luso ili laŵa lakusuzga comene mwakuti vigaŵa vyose vya kasambiro vyapangika kulikhozga, kusazgapo kazengero ka vilwero, kasandiro ka ucizgi, na kasandiro ka makompyuta; ndipo vigaŵa vinyake vyaŵa vyakusuzga comene, nga ni kuzenga, mayendero, na kazengero ka nyumba. == Vyakufumapo == Kusintha kwa luso la vilwero ndico cifukwa cikulu comene ca kukura kwa vyacuma kwa nyengo yitali. Mu mbiri yose ya ŵanthu, kupanga nkhongono ndiko kukaŵa cikanizgo cikulu ca kukura kwa vyacuma, ndipo luso liphya likazomerezga ŵanthu kusazgira comene nkhongono iyo yikaŵako. Pakwamba pakiza moto, uwo ukapangiska vyakulya vinandi kurika, na kugaya kwambura kusuzga. Moto ukazomerezga so kusungunuska visulo na kugwiliskira ntchito vilwero vya ''tin'', mkuŵa, na cisulo, pa kusaka panji pa ntchito za luso. Pamanyuma pakiza kusintha kwa ulimi: ŵanthu ŵakakhumbanga so kusaka panji kutola kuti ŵapone yayi, ndipo ŵakamba kukhala mu mizi na misumba, kupanga mawupu gha ŵanthu ghakusuzga, na ŵankhondo na visopa vyakunozgeka. Luso la vilwero lovwira umoyo wa ŵanthu kwizira mu usambazi, kupepuka kwa umoyo, na kuluta panthazi kwa ucizgi, kweni lingasokonezga so makwelero gha wupu wa ŵanthu, kunanga malo ghakuzingilizga, na kupweteka ŵanthu panji magulu. Mu vyaka vya sonosono, nthowa za kuyowoyerana pa intaneti zaŵa zakuzirwa comene mu midawuko, ndipo zingakhwaska ulongozgi wa ŵanthu, vyacuma, na umoyo wa wupu wa ŵanthu. Pakwamba, intaneti yikawonekanga nga ni "luso la wanangwa" ilo lingathandazga vinjeru ku wose, kupepuska kufikira kasambiro, na kukhozga ulongozgi wa ŵanthu. Kusanda kwa mazuŵa ghano kwazgokera ku kusanda viheni vya intaneti, kusazgapo mauthenga ghautesi, kugaŵana kwa ŵanthu, mazgo gha cidani, na kuthandazga maghanoghano gha ndyali. Kufuma mu ma 1970, vyakufumapo vya luso la vilwero pa malo ghakuzingilizga vyasuskika, ndipo ici capangiska kusazgikira kwa ndalama mu nkhongono za zuŵa, mphepo, na nkhongono zinyake zakutowa. === Pa Wupu wa Ŵanthu === ==== Ntchito ==== Kufuma pa kupangika kwa gudumu, luso la vilwero lovwira kusazgira vyakupangika vya ŵanthu. Makina gha kale ghakatora malo gha ŵantchito na kuŵovwira; makina ghakatora malo gha ŵanthu pa ntchito zinyake za malipiro ghacoko (mwaciyelezgero, mu ulimi), kweni ntchito ziphya za malipiro ghakulu zikapangika. Kusanda kwasanga kuti makompyuta ghandapangiske kusoŵa ntchito kukulu. Cifukwa [[Vinjeru vyakupangika|vinjeru vyakupangika]] vili na nkhongono zikulu comene kuluska makompyuta, ndipo vicali viphya, palije kumanya usange vizamulondezga nthowa yakuyana; nkhani iyi yayowoyeka comene na ŵasandi ŵa vyacuma na ŵapangi ŵa ndondomeko. Kufumba kwa mu 2017 kukasanga kuti ŵasandi ŵa vyacuma ŵakazomerezgana yayi usange vinjeru vyakupangika vizamusazgira kusoŵa ntchito kwa nyengo yitali. Kuyana na lipoti la World Economic Forum la 2020, vinjeru vyakupangika vikulongolereka kutora malo gha ntchito miliyoni 85 pa caro cose na kupanga ntchito ziphya miliyoni 97 pofika 2025. Kufuma 1990 mpaka 2007, kusanda kwa Daron Acemoglu wa MIT mu U.S. kukalongora kuti kusazga roboti limoza pa ŵantchito 1,000 kukacepeska unandi wa ŵanthu ŵakugwira ntchito na magaŵa 0.2 pa 100, panji ŵantchito pafupifupi 3.3, na kucepeska malipiro na magaŵa 0.42 pa 100. Kweni kofya kuti luso la vilwero lingatora malo gha ŵantchito kwaŵa kwa nyengo yitali. Nga umo Pulezidenti wa U.S. Lyndon Johnson wakayowoyera mu 1964, "Luso la vilwero likutipa mwaŵi uphya na udindo uphya, mwaŵi wa kupanga vinandi na kuluta panthazi; udindo wa kusimikizga kuti palije muntchito panji mbumba iyo yikulipira mtengo wambura urunji pa kuluta panthazi." ==== Civikiliro ==== Apo ŵanthu ŵakuthemba comene luso la vilwero, pali kofya pa civikiliro na pa kusunga mauthenga gha munthu mwakubisika. Ŵanthu mabiliyoni ŵakugwiliskira ntchito nthowa zakupambana za kulipira pa intaneti kutumizga ndalama. Nangauli pali ndondomeko za civikiliro, ŵapokwa ŵanyake ŵangazijumpha. Mu Masika 2022, Korea ya Kumpoto yikagwiliskira ntchito nthowa yinyake ya kubisa kusinthana kwa ndalama za pa intaneti kuti yibise ndalama zakujumpha madola miliyoni 20.5 na kwiba ndalama zakujumpha madola miliyoni 600 kufuma ku mwenecho wa sewero linyake. Cifukwa ca ici, Unduna wa Ndalama wa U.S. ukalanga nthowa iyi. Kubisika kwa ndalama za pa intaneti kuli mphindano: ŵanandi ŵakutemwa kubisika uku, kweni ŵanandi ŵakuti pakwenera kuŵa kuŵa pakweru na kukhazikika. === Pa Malo Ghakuzingilizga === Luso la vilwero lingaŵa na vyakufumapo viwemi na viheni pa malo ghakuzingilizga. Luso la malo ghakuzingilizga likulongosora luso lakupambana ilo likuyezga kuwezgera, kucepeska, panji kuleka kunangika kwa malo ghakuzingilizga. Ici cingasazgapo ndondomeko za kuleka kunanga malo kwizira mu malango, kukora na kusunga vyakunanga, panji kugwiliskira ntchito vyakusyala vyakunanga mu mafakitale ghanyake. Luso liphya mu cigaŵa ca kusintha nyengo lingaleka panji kuwezgera kufunda kwa caro cose, nangauli ici cicali mphindano yikulu. Apo luso la vilwero lakura, ndimo vyakufumapo viheni pa malo ghakuzingilizga vyasazgikira, na kufumiska kunandi kwa mphepo zakusunga kufunda, kusazgapo metheni na kaboni dayokisayidi, mu mphepo. Ici cikulutilira kufundiska caro capasi pacoko pacoko, kwiziska kufunda kwa caro cose na kusintha kwa nyengo. ==== Kunanga Malo ==== Kunanga malo, kuŵapo kwa vinthu viheni mu malo ivyo vikwiziska vyakufumapo viheni, kungaŵa kuti kukaŵako kale mu Ufumu wa Inca. Ŵakagwiliskiranga ntchito mtovu pa kusungunuska visulo, pamoza na ng'anjo za dongo izo zikapuzgikanga na mphepo, ndipo ici cikafumiskanga mtovu mu mphepo na mu dongo la milonga. == Filosofi == Filosofi ya luso la vilwero ni cigaŵa ca filosofi ico cikusanda "kacitiro ka kunozga na kupanga vinthu", na "kawiro ka vinthu ivyo vyapangika". Yikamba nga ni cigaŵa ca kasambiro mu vyaka 200 vyaumaliro, ndipo yakura comene kufuma mu ma 1970. Pakwamba, luso la vilwero likawonekanga nga ni kusazgira kwa thupi la munthu ilo likuwerezga panji kukhozga nkhongono za thupi na za mahara. Marx wakaliwona nga ni cilwero ico ŵakapitalisti ŵakugwiliskira ntchito kusuzga ŵantchito, kweni wakagomezganga kuti luso la vilwero lizamuŵa nkhongono ya wanangwa para "lawuskika ku kunangika kwa wupu wa ŵanthu". Ŵapenda vinjeru ŵa nyengo yaciŵiri nga ni Ortega ŵakasintha kulaŵiska umoyo wa zuŵa na zuŵa, ŵakuti luso la vilwero lingasuzga "nanga ni ŵasambazi awo ŵakawonekanga kuŵa ŵaneco". Ŵapenda vinjeru ŵa nyengo yacitatu nga ni Don Ihde na Albert Borgmann ŵakulaŵiska umo ŵanthu ŵangasambira kukhala na luso la vilwero. Kusanda kwakwamba kwa luso la vilwero kukagaŵika pakati pa maghanoghano ghaŵiri: lakuti luso la vilwero likusimikizga wupu wa ŵanthu, na lakuti wupu wa ŵanthu ndiwo ukupanga luso la vilwero. Ghakwamba ghakuti luso la vilwero likwiziska kusintha kwa wupu wa ŵanthu uko kungagegeka yayi, ndipo kuluta panthazi kwake kukulondezga nthowa ya kawiro iyo yingakanizgika yayi. Ghaciŵiri ghakuti luso la vilwero lilije nthowa ya kawiro, ndipo likupangika na midawuko, malango, ndyali, na vyacuma. Kusanda kwa mazuŵa ghano kwasintha kulaŵiska ndondomeko za ŵanthu na luso pamoza, "kawunjikiro ka vinthu, ŵanthu, kacitiro, na ng'anamulo". Mususki wa midawuko Neil Postman wakapatula mawupu gha ŵanthu agho ghakugwiliskira ntchito vilwero, mawupu gha luso la vilwero, na ivyo wakachema "technopolies", mawupu agho ghakulongozgeka na maghanoghano gha kuluta panthazi kwa luso na kasandiro kwambura kulaŵiska midawuko yinyake na makhalidwe. Herbert Marcuse na John Zerzan ŵakuti wupu wa luso la vilwero uzamutora wanangwa na uchanda wa mahara wa ŵanthu. == Makhalidwe == Makhalidwe gha luso la vilwero ni cigaŵa ca kasandiro ka makhalidwe ico cikupenda vyakufumapo vya makhalidwe vya luso la vilwero na kupenja nthowa za kucepeska viheni vya luso liphya. Pali nkhani zinandi za makhalidwe pa luso la vilwero, kufuma ku nkhani izo zikukhwaska ŵantchito ŵa luso mpaka ku nkhani zikulu za wupu wa ŵanthu, makhalidwe, na dango. Mphindano zikulu zaŵa pa vyamoyo vyakusintha vyakuhara, kagwiliskiro ka maroboti gha nkhondo, kupendelera kwa ndondomeko za makompyuta, na kukoleranya nkhalo ya vinjeru vyakupangika na makhalidwe gha ŵanthu. Makhalidwe gha luso la vilwero ghali na vigaŵa vinandi: makhalidwe gha vyamoyo ghakulaŵiska nkhani za luso la vyamoyo na ucizgi wa mazuŵa ghano; makhalidwe gha makompyuta; makhalidwe gha intaneti, nga ni wanangwa wa maghanoghano, kubisika kwa mauthenga, na kukanizga mauthenga; makhalidwe gha luso la vinthu vicoko comene; na makhalidwe gha ŵazengi ŵa vilwero, kusazgapo ŵapangi ŵa vilwerovipepu na udindo wawo ku ŵanthu. Cigaŵa cikulu ca makhalidwe gha luso la vilwero cikukhwaskana na makhalidwe gha vinjeru vyakupangika: makhalidwe gha maroboti, na kusimikizga nkhalo yiwemi ya vinjeru vyakupangika. Masuzgo ghakulu ghambura kumazgika ni kusimikizga kuti vinjeru vyakupangika vikucita ivyo ŵapangi ŵawo ŵakukhumba, na kucepeska kupendelera. Ŵasandi ŵanyake ŵacenjezga za ngozi ya vinjeru vyakupangika kuwusa ŵanthu. == Kusanda Vyamunthazi == Kusanda vyamunthazi ni kusanda kuluta panthazi kwa wupu wa ŵanthu na kwa luso la vilwero. Kukukhumba kupenda vyamunthazi ivyo vingacitika na kusazgamo makhalidwe gha ŵanthu pa kupanga luso liphya. Kukuthemba kupenda kwa manambala na kwa kulongosora kwa nthowa za luso la vilwero za kale na za sono, na kuyezga kulongolera ivyo vizamucitika. Nkhani zakupeka za kasandiro kanandi zikugwiliskirika ntchito nga ni kasupe wa maghanoghano. === Ngozi ya Kumalira kwa Ŵanthu === Ŵasandi ŵa ngozi iyi ŵakupenda ngozi izo zingamaliska ŵanthu panji kunanga midawuko, ndipo ŵakupenja nthowa za kuzizipizga. Luso la munthazi lingasazgira ngozi ya vinjeru vyakupangika vikulu, nkhondo za vyamoyo, nkhondo ya nyukiliya, na kusintha kwa nyengo, nangauli lingovwira so kuvikilira kutimbana kwa malibwe gha mlengalenga. Mu 2019, mupenda vinjeru Nick Bostrom wakanjizga ghanoghano la caro ca ngozi, "umo pali kuluta panthazi kwa luso la vilwero uko midawuko yizamunangika", ndipo wakapempha ŵapangi ŵa ndondomeko kukayikira ghanoghano lakuti kuluta panthazi kwa luso nkhwiwemi nyengo zose. == Luso Liphya == Luso liphya ni luso ilo kupangika panji kagwiliskiro kake kakuwoneka kandafiskike. Likusazgapo luso la vinthu vicoko comene, luso la vyamoyo, maroboti, kudinda vinthu vya mbali zitatu, na ''blockchain''. Mu 2005, Ray Kurzweil wakati kusintha kwakulondezga kwa luso la vilwero kuzamuthemba vyakuhara, luso la vinthu vicoko comene, na maroboti, ndipo maroboti ndigho ghazamukhwaska comene. Kusintha vyakuhara kuzamuzomerezga kulongozga comene kawiro ka thupi la munthu. Ŵanyake ŵakofya kuti ici cingiziska kupambanyizga ŵanthu kukulu. Luso la vinthu vicoko comene lizamuzomerezga kusintha vinthu pa ukulu wa vimenyu, ndipo maroboti ghacoko comene ghangagwiliskirika ntchito mu thupi la munthu kunanga tumaselo twa kansa. Maroboti agho ghakugwira ntchito ghekha ghaluta panthazi luŵiro, ndipo ghakulindilirika kutora malo gha ŵanthu pa ntchito zinandi za ngozi, kusazgapo kupenja na kuponoska ŵanthu, kuzimiska moto, na nkhondo. Maghanoghano pa kwiza kwa vinjeru vyakupangika vya pose ghakupambana, kweni hafu ya ŵakumanya awo ŵakafumbika mu 2018 ŵakugomezga kuti vinjeru vyakupangika "vizamucita ntchito yiliyose makola na mwambura kudura" kuluska ŵanthu pofika 2063. Kusoŵa ntchito uku kwapangiska ŵanthu kupempha kusambizga kunandi kwa makompyuta na mphindano pa ndalama ya pasi ya ŵanthu wose. == Magulu gha Maghanoghano == === Luso Lakwenelera === Magulu ghanyake gha ŵanthu ŵa mu ma 1960 ghakaleka kutemwa umoyo wa mu misumba ndipo ghakatemwa luso la vilwero la malo agho, ilo lingakhalilira, lakuchemeka luso lakwenelera. === Kugomezga Luso la Vilwero === Ŵanyake ŵakugomezga kuti kuluta panthazi kwa luso la vilwero ni ciwemi ndipo kungiziska wupu wa ŵanthu uwemi comene umo malango na ulongozgi vikuteŵetera ŵanthu wose. Vilato vyawo vikusazgapo vyacuma vyambura kusoŵa, kutalikiska umoyo, na kupanga vinjeru vyakupangika vikulu comene. Magulu ghakulu ni ''transhumanism'' na ''singularitarianism''. Gulu la ''transhumanism'' likuthemba "kusintha kwakulutilira kwa umoyo wa munthu kujumpha mawonekero ghake gha sono" kwizira mu kasandiro na luso la vilwero. Likamanyikwa comene pakwamba pa vyaka vya m'ma 2000. Ŵa ''singularitarianism'' ŵakugomezga kuti vinjeru vikulu vya makina vizamusazgira comene luŵiro lwa kuluta panthazi kwa luso, ndipo vingiziska kusintha kwa luŵiro uko ŵanthu ŵangapulikiska yayi. Ici cikuchemeka ''singularity'' ya luso la vilwero. === Kususka Luso la Vilwero === Kuzirwa kwa luso la vilwero mu umoyo wa ŵanthu kwawuska kofya na kususka. Kususka uku nkhwa gulu limoza yayi. Kususka kwakwamba kwakumanyikwa kukaŵa kwa ŵa Luddite, awo ŵakasuskanga makina ghakwamba gha kupanga nsalu. Makina ghakapangiska kuti ŵantchito ŵacoko ŵakhumbikwe. Pakati pa ma 1970 na ma 1990, Ted Kaczynski wakacita kuphulika kunandi mu Amerika ndipo wakapharazga kalata yakususka vyakufumapo viheni vya luso la vilwero pa kawiro na wanangwa wa ŵanthu. Magulu ghanyake ghakupempha kuleka luso la vilwero na kuwelera ku kawiro. Gulu la mizi ya malo ghakuzingilizga likukhumba kukoleranya luso la vilwero na kawiro. == Ubale na Kasandiro na Kazengero ka Vilwero == Kazengero ka vilwero ni nthowa iyo luso la vilwero likupangikira. Kanandi kakukhumba kumazga masuzgo mu vikanizgo vikulu. Kuluta panthazi kwa luso la vilwero nkhwa "kucita", apo vinjeru vya kasandiro nvya kulongosora. Mupenda vinjeru wa Poland Henryk Skolimowski wakati: "kasandiro kakukhwaskana na ivyo viliko, luso la vilwero na ivyo vizamuŵako." Usange kasandiro ndiko kakwiziska luso la vilwero panji yayi kwaŵa mphindano. Luso linandi likufuma ku kazengero ka vilwero, kuyezgayezga na mwaŵi, kwambura kuthemba vinjeru vya kasandiro. Mwaciyelezgero, mu ma 1940 na 1950, ma''jet engine'' ghakapangika mwa "kwendeska cilwero mpaka cikunangika, kupenda ico canangika, na kuwerezga". Malongosoro gha kasandiro kanandi ghakuza pamanyuma pa luso la vilwero. Kusanga kunandi kukafuma ku mwaŵi pera, nga ni kusanga ''penicillin''. Kweni luso la vilwero la mazuŵa ghano likuthemba comene vinjeru vya kasandiro. Kusanda kwa 2021 kukulongora kuti mapangano gha vyakupangika agho ghakuthemba kasandiro ngakuzirwa na magaŵa 26 pa 100 kuluska ghanyake. == Vinyama Vinyake == Kugwiliskira ntchito luso la vilwero lipepuka nako kukuwoneka mu vinyama vinyake. Kale kugwiliskira ntchito vilwero kukawonekanga nga ni cimanyikwiro ca ŵanthu pera. Ghanoghano ili likasintha pamanyuma pa kusanga ukaboni wa kugwiliskira ntchito vilwero mwa ŵankhwele ŵa mtundu wa ''chimpanzee'' na vinyake, ma''dolphin'', na makhwangwa. Mwaciyelezgero, ''chimpanzee'' za mu thengere zikugwiliskira ntchito tumakuni kusodzera nyerere, na malibwe kuphwanya mtedza. Kugwiliskira ntchito vilwero ndiyo nthowa yekha yayi; mwaciyelezgero, malinga gha maji agho ma''beaver'' ghakuzenga na makuni panji malibwe ni luso la vilwero ilo likukhwaska comene milonga na malo gha vyamoyo. 2wdpur5uhmzm3rz974tiz00oqg5ahxu 123673 123662 2026-11-04T11:31:35Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha Wikidata (tum labels) 123673 wikitext text/x-wiki [[File:Dampfturbine_Montage01.jpg|alt=Ŵakupanga ŵakugwira ntchito pa turbine ya mvuchi|thumb|Turbine ya mvuchi iyo yili na cakuvikilira cakujulika, ciyelezgero ca luso la vilwero la nkhongono.]] '''Luso la vilwero''' ni kugwiliskira ntchito vinjeru vya maghanoghano kuti vilato vya pa umoyo vifiskike, comene mu nthowa iyo yingacitika so kanandi. Lizgu lakuti luso la vilwero lingang'anamula so vinthu ivyo vikufuma mu ntchito iyi, kusazgapo vinthu vyakukhwaskika nga ni vilwero panji makina, na vyambura kukhwaskika nga ni [[Vilwerovipepu|vilwerovipepu]]. Luso la vilwero likugwira ntchito yikulu comene mu [[Kasandiro|kasandiro]], kazengero ka vilwero, na umoyo wa zuŵa na zuŵa. Kuluta panthazi kwa luso la vilwero kwiziska kusintha kukulu mu wupu wa ŵanthu. Luso la vilwero lakwamba ilo likumanyikwa ni cilwero ca malibwe, ico cikagwiliskirikanga ntchito pambere mbiri yindalembeke, kulondezgana na kumanya kulaŵilira moto, uko nako kukovwira kukura kwa wongo wa munthu na kupangika kwa ciyowoyero mu Nyengo ya Cisanu, kuyana na ghanoghano la kuphika. Kupangika kwa gudumu mu Nyengo ya Mkuŵa kukazomerezga maulendo ghanandi na kupanga makina ghakusuzga comene. Vyakupangika vya sonosono vya luso la vilwero, kusazgapo makina gha kudindira, [[Lamya|lamya]], na [[Intaneti|intaneti]], vyacepeska vikanizgo vya kuyowoyerana na kwiziska vyacuma vya vinjeru. Nangauli luso la vilwero likovwira kukura kwa vyacuma na kukhozga usambazi wa ŵanthu, lingaŵa so na vyakufumapo viheni nga ni kunanga malo ghakuzingilizga na kumalizga vyuma, ndipo lingiziska masuzgo mu wupu wa ŵanthu nga ni kusoŵa ntchito cifukwa ca makina agho ghakucita ntchito ghekha. Ntheura, mphindano za filosofi na za ndyali pa ntchito na kagwiliskiro ka luso la vilwero, makhalidwe ghake, na nthowa za kucepeska viheni vyake zikulutilira. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''technology'' likwamba pakwamba pa vyaka vya m'ma 1600, ndipo likang'anamulanga "kunozga mwandondomeko" (kufuma ku Cigiriki τέχνη, ''tékhnē'', "luso, mahara gha mawoko" na -λογία, "kusanda, vinjeru"). Pambere pa ici, lizgu la Cigiriki ca kale ''tékhnē'' likagwiliskirikanga ntchito kung'anamula "kumanya kupanga vinthu", ilo likasazgapo ntchito nga ni kazengero ka nyumba. Kwamba mu vyaka vya m'ma 1800, Ŵaulaya ŵakamba kugwiliskira ntchito mazgo ghakuti ''Technik'' (Cijeremani) panji ''technique'' (Cifulenci) kung'anamula "nthowa ya kucitira", iyo yikasazgapo maluso ghose, nga ni kuvina, kwendeska ngalawa, panji kudinda, kwali ghakukhumba vilwero panji yayi. Pa nyengo iyo, ''Technologie'' likang'anamulanga cigaŵa ca kasambiro ico cikusanda "nthowa za maluso", panji cigaŵa ca ndyali "ca kupanga malango gha maluso". Kupambana pakati pa ''Technik'' na ''Technologie'' kulije mu Cingelezi, ntheura ghose ghakang'anamulika kuti ''technology''. Lizgu ili likaŵa lambura kugwiliskirika ntchito kanandi mu Cingelezi, ndipo comene likang'anamulanga cigaŵa ca kasambiro, nga mu Massachusetts Institute of Technology. Mu vyaka vya m'ma 1900, cifukwa ca kuluta panthazi kwa kasandiro na Kusintha Kwaciŵiri kwa Mafakitale, luso la vilwero likaleka kuwonekera nga ni cigaŵa ca kasambiro capadera, ndipo likamba kung'anamula: kugwiliskira ntchito vinjeru mwandondomeko pa vilato vya umoyo. == Mbiri == === Pambere pa Mbiri Yakulembeka === Vilwero vikapangika dankha na ŵambuye ŵa ŵanthu kwizira mu kulaŵiska na kuyezgayezga. Pafupifupi vyaka miliyoni 2 ivyo vyajumpha, ŵakasambira kupanga vilwero vyakwamba vya malibwe mwa kutimba libwe kuti vigaŵa vifume, kupanga mbavi yakuthwa ya woko. Nthowa iyi yikanozgeka vyaka 75,000 ivyo vyajumpha kuŵa nthowa ya kukanikizga, iyo yikazomerezga ntchito yakunozgeka comene. Kusanga moto kukalongosoreka na Charles Darwin nga ni "panyake kusanga kukulu comene ako munthu wandacitepo". Ukaboni wa vya kale, wa vyakulya, na wa ŵanthu ukulongora "kugwiliskira ntchito moto kwakulutilira" pafupifupi vyaka miliyoni 1.5 ivyo vyajumpha. Moto, wa nkhuni na makala, ukazomerezga ŵanthu ŵa kale kuphika vyakulya vyawo kuti vigayike makola, kusazgira vyakukhozga thupi na kusazgira unandi wa vyakulya ivyo vingarika. Ghanoghano la kuphika likuti kumanya kuphika kukasazgira ukulu wa wongo wa ŵambuye ŵa ŵanthu, nangauli ŵasandi ŵanyake ŵakuti ukaboni ndambura kukwana. Ukaboni wa vya kale wa malo gha moto ngwa vyaka 790,000 ivyo vyajumpha; ŵasandi ŵakugomezga kuti ici cikasazgira kukolerana kwa ŵanthu na cingaŵa kuti cikovwira kupangika kwa ciyowoyero. Kuluta panthazi kunyake mu nyengo ya Malibwe gha Kale kukusazgapo vyakuvwara na nyumba. Palije kuzomerezgana pa nyengo iyo vikamba, kweni ŵasandi ŵa vya kale ŵasanga ukaboni wa vyakuvwara vya vyaka 90,000–120,000 ivyo vyajumpha na wa nyumba wa vyaka 450,000 ivyo vyajumpha. Apo nyengo iyi yikalutilira, nyumba zikaŵa zakunozgeka comene; kufuma vyaka 380,000 ivyo vyajumpha, ŵanthu ŵakazenganga vigoŵa vya makuni. Vyakuvwara, ivyo vikapangika na sisi na vikopa vya vinyama vyakusakika, vikovwira ŵanthu kuthandazgika ku malo ghakuzizima; ŵanthu ŵakamba kufuma mu Afilika pafupifupi vyaka 200,000 ivyo vyajumpha, pakwamba kuya ku Yurasiya. === Nyengo ya Malibwe Ghaphya === Kusintha kwa Nyengo ya Malibwe Ghaphya (panji Kusintha Kwakwamba kwa Ulimi) kukasazgira luŵiro lwa kupanga vinthu viphya, ndipo kukasazgira kusuzga kwa wupu wa ŵanthu. Kupangika kwa mbavi ya libwe lakunozgeka kukaŵa kuluta panthazi kukulu uko kukazomerezga kudumula nkholongo zikulu na kulima. Ulimi ukalyiska ŵanthu ŵanandi, ndipo kuleka kwendakwenda kukazomerezga kulera ŵana ŵanandi pa nyengo yimoza, cifukwa ŵana ŵakanyamulikanga so yayi. Kweniso, ŵana ŵangovwira ntchito ya kulima kuluska kusaka na kutola. Na kusazgikira kwa ŵanthu na ŵantchito, ntchito zikamba kugaŵika kuyana na luso. Ico cikapangiska kusintha kufuma ku mizi ya Nyengo ya Malibwe Ghaphya kuya ku misumba yakwamba, nga ni Uruk, na midawuko yakwamba, nga ni Sumer, cindamanyikwe makola; kweni kukura kwa wupu wa ŵanthu wa makwelero, ntchito zapadera, malonda na nkhondo pakati pa midawuko ya pafupi, na khumbo la kugwira ntchito pamoza kumazga masuzgo gha malo nga ni kuthilira, vyose vikughanaghanirika kuti vikovwira. Kupangika kwa kulemba kukapangiska kuthandazgika kwa vinjeru vya midawuko ndipo kukaŵa maziko gha mbiri, malo gha mabuku, sukulu, na kusanda kwa kasandiro. Kunozga kwakulutilira kukapangiska ng'anjo na vyakupuzgira moto, ndipo kakwamba ŵanthu ŵakamanya kusungunuska na kufula golide, mkuŵa, siliva, na mtovu, visulo ivyo vikusangika pafupifupi vyakutowa mu kawiro. Uwemi wa vilwero vya mkuŵa kuluska vya malibwe, mafupa, na makuni ukawoneka luŵiro ku ŵanthu ŵa kale, ndipo mkuŵa ungaŵa kuti ukagwiliskirikanga ntchito kufuma pafupi na kwamba kwa Nyengo ya Malibwe Ghaphya (pafupifupi vyaka 10,000 ivyo vyajumpha). Pakumalira, kufula visulo kukapangiska kusanga visulo vyakusazganika nga ni mkuŵa wa bulonzi (pafupifupi 4,000 pambere Khristu). Kugwiliskira ntchito kwakwamba kwa cisulo cakusazganika nga ni ''steel'' kukwamba pafupifupi 1,800 pambere Khristu. === Nyengo ya Kale === Pamanyuma pa kulongozga moto, ŵanthu ŵakasanga nkhongono zinyake. Kagwiliskiro kakwamba kakumanyikwa ka nkhongono ya mphepo ni ngalawa ya ngalanyo; kalembero kakwamba ka ngalawa ya ngalanyo ni ka ngalawa ya mlonga wa Nilo pafupifupi 7,000 pambere Khristu. Kufuma kale, Ŵaeguputo ŵangaŵa kuti ŵakagwiliskiranga ntchito nkhongono ya cigumula ca caka ciliconse ca Nilo kuthilira minda yawo, ndipo pacoko pacoko ŵakasambira kucilaŵilira kwizira mu ngalande na madimba ghakuzengeka. Ŵasumeri ŵa kale mu Mesopotamiya ŵakagwiliskiranga ntchito ngalande na malinga ghakusuzga kupatula maji kufuma ku milonga ya Tigris na Euphrates pa kuthilira. Ŵasandi ŵa vya kale ŵakughanaghanira kuti gudumu likapangika paŵekha na pa nyengo yimoza mu Mesopotamiya (Iraq ya sono), Caucasus ya Kumpoto, na Ulaya Yapakati. Nyengo yikughanaghanirika kuŵa pakati pa 5,500 na 3,000 pambere Khristu, ndipo ŵakumanya ŵanandi ŵakuyiŵika pafupi na 4,000 pambere Khristu. Vinthu vya kale comene ivyo vili na vithuzi vya magaleta gha magudumu nvya pafupifupi 3,500 pambere Khristu. Sonosono, gudumu la makuni la kale comene lakumanyikwa mu 2024 likasangika mu dambo la Ljubljana mu Slovenia, ndipo ŵakumanya ŵa Austria ŵakasanga kuti lili na vyaka pakati pa 5,100 na 5,350. Kupangika kwa gudumu kukasintha comene malonda na nkhondo. Luŵiro ŵanthu ŵakasanga kuti magaleta gha magudumu ghangagwiliskirika ntchito kunyamula katundu wakuzitika. Ŵasumeri ŵa kale ŵakagwiliskiranga ntchito gudumu la ŵaumbi ŵa viŵiya, ndipo ŵangaŵa kuti ndiwo ŵakalipanga. Gudumu la libwe la ŵaumbi ilo likasangika mu msumba wa Uri ndi la pafupifupi 3,429 pambere Khristu. Magudumu gha luŵiro gha ŵaumbi ghakazomerezga kupanga viŵiya vinandi, kweni kagwiliskiro ka gudumu nga ni cakusintha nkhongono (kwizira mu magudumu gha maji, gha mphepo, na gha kuponda) ndiko kukasintha comene kagwiliskiro ka nkhongono zambura kuŵa za ŵanthu. Magaleta ghakwamba gha magudumu ghaŵiri ghakagwiliskirika ntchito dankha mu Mesopotamiya na Iran pafupifupi 3,000 pambere Khristu. Misewu ya kale comene yakuzengeka ni misewu ya malibwe ya msumba wa Uri, ya pafupifupi 4,000 pambere Khristu, na misewu ya makuni iyo yikajumphanga mu madambo gha Glastonbury, mu Ungelezi, ya nyengo yakuyana. Msewu wakwamba utali, uwo ukamba kugwiliskirika ntchito pafupifupi 3,500 pambere Khristu, ukaŵa utali makilomita 2,400 kufuma ku Persian Gulf mpaka ku Nyanja ya Mediterranean, kweni ukazengeka na malibwe yayi. Pafupifupi 2,000 pambere Khristu, Ŵaminoa pa cirwa ca Ŵagiriki ca Krete ŵakazenga msewu wa makilomita 50 kufuma ku nyumba ya fumu ya Gortyn kumwera kwa cirwa, kujumpha mapiri, mpaka ku nyumba ya fumu ya Knossos kumpoto. Kupambana na msewu wa kale, msewu wa Ŵaminoa ukazengeka wose na malibwe. Nyumba za ŵanthu paŵekha za Ŵaminoa ŵa kale zikaŵa na maji ghakwenda. Cakugezeramo cakuyana ndendende na ca mazuŵa ghano cikasangika pa nyumba ya fumu ya Knossos. Nyumba zinyake zikaŵa so na vimbuzi, ivyo vikatozgekanga mwa kuthira maji. Ŵaroma ŵa kale ŵakaŵa na vimbuzi vinandi vya ŵanthu wose, ivyo vikathiranga mu ndondomeko yikulu ya ngalande za vyakunyanyira. Ngalande yikulu mu Roma yikaŵa Cloaca Maxima; kuzengeka kwake kukamba mu vyaka vya m'ma 500 pambere Khristu, ndipo yicali kugwiliskirika ntchito mazuŵa ghano. Ŵaroma ŵa kale ŵakaŵa so na ndondomeko yakusuzga ya ngalande za maji, izo zikanyamulanga maji mtunda utali. Ngalande yakwamba ya Ŵaroma yikazengeka mu 312 pambere Khristu. Ya khumi na yimoza, yaumaliro, yikazengeka mu 226 mumuwilo wa Khristu. Pamoza, ngalande za Ŵaroma zikaŵa zitali kujumpha makilomita 450, kweni pasi pa makilomita 70 ndipo zikaŵa pacanya pa mtunda na kukhazgika na malinga gha mawonekero gha uta. === Pambere pa Nyengo ya Mazuŵa Ghano === Kupanga vinthu viphya kukalutilira mu nyengo yapakati, na kupanga silika (mu Asiya ndipo pamanyuma Ulaya), cakukoleka ca hachi pa singo, na nsapato za cisulo za mahachi. Makina ghapepuka (nga ni ''lever'', ''screw'', na ''pulley'') ghakasazganika kupanga vilwero vyakusuzga, nga ni wilibala, magudumu gha mphepo, na mawotchi. Ndondomeko ya mayunivesite yikakura ndipo yikathandazga maghanoghano na kacitiro ka kasandiro, kusazgapo Oxford na Cambridge. Nyengo ya Kuwuka Kwaciŵiri yikapanga vinthu viphya vinandi, kusazgapo kwiza kwa makina gha kudindira gha malembo ghakusamika mu Ulaya, agho ghakapepuska kuthandazgika kwa vinjeru. Luso la vilwero likamba kukhwaskika comene na kasandiro, ndipo ici cikamba ndondomeko ya kovwirana kuluta panthazi. === Nyengo ya Mazuŵa Ghano === Kwamba mu Ufumu Ubanyi mu vyaka vya m'ma 1700, kusanga nkhongono ya mvuci kukamba Kusintha kwa Mafakitale, uko kukawona kusanga kunandi kwa luso la vilwero, comene mu ulimi, kupanga vinthu, migodi, kufula visulo, na mayendero, na kuthandazgika kwa ndondomeko ya mafakitale. Ici cikalondezgeka vyaka 100 pamanyuma na Kusintha Kwaciŵiri kwa Mafakitale, uko kukapangiska kusanga luŵiro kwa kasandiro, kupanga vinthu mwakuyana, na kupanga vinthu vinandi. Luso liphya likapangika, kusazgapo ndondomeko za ngalande za vyakunyanyira, magesi, mababu gha magesi, injini za magesi, njanji za sitima, magalimoto, na ndege. Kuluta panthazi uku kukapangiska kukura kukulu mu kasandiro ka ucizgi, usungunu, kusanda mendero, na kazengero ka vilwero. Kukapelekezgeka na kusintha kukulu mu wupu wa ŵanthu, na kwiza kwa nyumba zitali comene pamoza na kukura luŵiro kwa misumba. Kuyowoyerana kukanozgeka na kupangika kwa telegilafu, lamya, wayilesi, na wayilesi ya kanema. Vyaka vya m'ma 1900 vikiziska vinthu viphya vinandi. Mu kusanda mendero, kusanga kugaŵika kwa mtima wa vimenyu mu Nyengo ya Vimenyu kukapangiska vilwero vya nkhondo vya nyukiliya na nkhongono ya nyukiliya. Makompyuta gha ''analog'' ghakapangika ndipo ghakawusa pa kupenda mauthenga ghakusuzga. Nangauli kupangika kwa ma''vacuum tube'' kukazomerezga makompyuta gha digito nga ni ENIAC, ukulu wawo ukakanizga kagwiliskiro kanandi mpaka ''transistor'' yikapangika mu 1947, iyo yikacepeska comene makompyuta na kwiziska kusintha kwa digito. Luso la vilwero vya uthenga, comene ulusi wa ungweru, likazomerezga kuyowoyerana kupepuka na kwa luŵiro kutali, ndipo likiziska Nyengo ya Uthenga na kubabika kwa intaneti. Nyengo ya Mlengalenga yikamba na kutumika kwa Sputnik 1 mu 1957, ndipo pamanyuma maulendo gha ŵanthu ku mwezi mu ma 1960. Ntchito zakunozgeka za kupenja vinjeru vya kuwaro kwa caro capasi zagwiliskira ntchito vilaŵiskiro vya kutali vya wayilesi kupenja vimanyikwiro vya luso la vilwero ivyo vikufuma ku midawuko ya kunyake. Mu ucizgi, luso liphya likapangika pa kupima nthenda (kujambura thupi na CT, PET, na MRI), kucizga (nga ni makina gha kutozga ndopa, gha kuwuska mtima, na mankhwala ghaphya ghanandi), na kusanda. Nthowa zakusuzga za kupanga na kuzenga, na mawupu, ni vyakukhumbikwa kupanga na kusunga luso la vilwero la mazuŵa ghano, ndipo mafakitale ghose ghapangika kupanga vilwero vyakusuzga comene. Luso la vilwero la mazuŵa ghano likuthemba comene kusambizga; ŵakulinozga, ŵakulizenga, ŵakulisunga, na ŵakuligwiliskira ntchito kanandi ŵakukhumba kusambira kukulu. Kweniso, luso ili laŵa lakusuzga comene mwakuti vigaŵa vyose vya kasambiro vyapangika kulikhozga, kusazgapo kazengero ka vilwero, kasandiro ka ucizgi, na kasandiro ka makompyuta; ndipo vigaŵa vinyake vyaŵa vyakusuzga comene, nga ni kuzenga, mayendero, na kazengero ka nyumba. == Vyakufumapo == Kusintha kwa luso la vilwero ndico cifukwa cikulu comene ca kukura kwa vyacuma kwa nyengo yitali. Mu mbiri yose ya ŵanthu, kupanga nkhongono ndiko kukaŵa cikanizgo cikulu ca kukura kwa vyacuma, ndipo luso liphya likazomerezga ŵanthu kusazgira comene nkhongono iyo yikaŵako. Pakwamba pakiza moto, uwo ukapangiska vyakulya vinandi kurika, na kugaya kwambura kusuzga. Moto ukazomerezga so kusungunuska visulo na kugwiliskira ntchito vilwero vya ''tin'', mkuŵa, na cisulo, pa kusaka panji pa ntchito za luso. Pamanyuma pakiza kusintha kwa ulimi: ŵanthu ŵakakhumbanga so kusaka panji kutola kuti ŵapone yayi, ndipo ŵakamba kukhala mu mizi na misumba, kupanga mawupu gha ŵanthu ghakusuzga, na ŵankhondo na visopa vyakunozgeka. Luso la vilwero lovwira umoyo wa ŵanthu kwizira mu usambazi, kupepuka kwa umoyo, na kuluta panthazi kwa ucizgi, kweni lingasokonezga so makwelero gha wupu wa ŵanthu, kunanga malo ghakuzingilizga, na kupweteka ŵanthu panji magulu. Mu vyaka vya sonosono, nthowa za kuyowoyerana pa intaneti zaŵa zakuzirwa comene mu midawuko, ndipo zingakhwaska ulongozgi wa ŵanthu, vyacuma, na umoyo wa wupu wa ŵanthu. Pakwamba, intaneti yikawonekanga nga ni "luso la wanangwa" ilo lingathandazga vinjeru ku wose, kupepuska kufikira kasambiro, na kukhozga ulongozgi wa ŵanthu. Kusanda kwa mazuŵa ghano kwazgokera ku kusanda viheni vya intaneti, kusazgapo mauthenga ghautesi, kugaŵana kwa ŵanthu, mazgo gha cidani, na kuthandazga maghanoghano gha ndyali. Kufuma mu ma 1970, vyakufumapo vya luso la vilwero pa malo ghakuzingilizga vyasuskika, ndipo ici capangiska kusazgikira kwa ndalama mu nkhongono za zuŵa, mphepo, na nkhongono zinyake zakutowa. === Pa Wupu wa Ŵanthu === ==== Ntchito ==== Kufuma pa kupangika kwa gudumu, luso la vilwero lovwira kusazgira vyakupangika vya ŵanthu. Makina gha kale ghakatora malo gha ŵantchito na kuŵovwira; makina ghakatora malo gha ŵanthu pa ntchito zinyake za malipiro ghacoko (mwaciyelezgero, mu ulimi), kweni ntchito ziphya za malipiro ghakulu zikapangika. Kusanda kwasanga kuti makompyuta ghandapangiske kusoŵa ntchito kukulu. Cifukwa [[Vinjeru vyakupangika|vinjeru vyakupangika]] vili na nkhongono zikulu comene kuluska makompyuta, ndipo vicali viphya, palije kumanya usange vizamulondezga nthowa yakuyana; nkhani iyi yayowoyeka comene na ŵasandi ŵa vyacuma na ŵapangi ŵa ndondomeko. Kufumba kwa mu 2017 kukasanga kuti ŵasandi ŵa vyacuma ŵakazomerezgana yayi usange vinjeru vyakupangika vizamusazgira kusoŵa ntchito kwa nyengo yitali. Kuyana na lipoti la World Economic Forum la 2020, vinjeru vyakupangika vikulongolereka kutora malo gha ntchito miliyoni 85 pa caro cose na kupanga ntchito ziphya miliyoni 97 pofika 2025. Kufuma 1990 mpaka 2007, kusanda kwa Daron Acemoglu wa MIT mu U.S. kukalongora kuti kusazga roboti limoza pa ŵantchito 1,000 kukacepeska unandi wa ŵanthu ŵakugwira ntchito na magaŵa 0.2 pa 100, panji ŵantchito pafupifupi 3.3, na kucepeska malipiro na magaŵa 0.42 pa 100. Kweni kofya kuti luso la vilwero lingatora malo gha ŵantchito kwaŵa kwa nyengo yitali. Nga umo Pulezidenti wa U.S. Lyndon Johnson wakayowoyera mu 1964, "Luso la vilwero likutipa mwaŵi uphya na udindo uphya, mwaŵi wa kupanga vinandi na kuluta panthazi; udindo wa kusimikizga kuti palije muntchito panji mbumba iyo yikulipira mtengo wambura urunji pa kuluta panthazi." ==== Civikiliro ==== Apo ŵanthu ŵakuthemba comene luso la vilwero, pali kofya pa civikiliro na pa kusunga mauthenga gha munthu mwakubisika. Ŵanthu mabiliyoni ŵakugwiliskira ntchito nthowa zakupambana za kulipira pa intaneti kutumizga ndalama. Nangauli pali ndondomeko za civikiliro, ŵapokwa ŵanyake ŵangazijumpha. Mu Masika 2022, Korea ya Kumpoto yikagwiliskira ntchito nthowa yinyake ya kubisa kusinthana kwa ndalama za pa intaneti kuti yibise ndalama zakujumpha madola miliyoni 20.5 na kwiba ndalama zakujumpha madola miliyoni 600 kufuma ku mwenecho wa sewero linyake. Cifukwa ca ici, Unduna wa Ndalama wa U.S. ukalanga nthowa iyi. Kubisika kwa ndalama za pa intaneti kuli mphindano: ŵanandi ŵakutemwa kubisika uku, kweni ŵanandi ŵakuti pakwenera kuŵa kuŵa pakweru na kukhazikika. === Pa Malo Ghakuzingilizga === Luso la vilwero lingaŵa na vyakufumapo viwemi na viheni pa malo ghakuzingilizga. Luso la malo ghakuzingilizga likulongosora luso lakupambana ilo likuyezga kuwezgera, kucepeska, panji kuleka kunangika kwa malo ghakuzingilizga. Ici cingasazgapo ndondomeko za kuleka kunanga malo kwizira mu malango, kukora na kusunga vyakunanga, panji kugwiliskira ntchito vyakusyala vyakunanga mu mafakitale ghanyake. Luso liphya mu cigaŵa ca kusintha nyengo lingaleka panji kuwezgera kufunda kwa caro cose, nangauli ici cicali mphindano yikulu. Apo luso la vilwero lakura, ndimo vyakufumapo viheni pa malo ghakuzingilizga vyasazgikira, na kufumiska kunandi kwa mphepo zakusunga kufunda, kusazgapo metheni na kaboni dayokisayidi, mu mphepo. Ici cikulutilira kufundiska caro capasi pacoko pacoko, kwiziska kufunda kwa caro cose na kusintha kwa nyengo. ==== Kunanga Malo ==== Kunanga malo, kuŵapo kwa vinthu viheni mu malo ivyo vikwiziska vyakufumapo viheni, kungaŵa kuti kukaŵako kale mu Ufumu wa Inca. Ŵakagwiliskiranga ntchito mtovu pa kusungunuska visulo, pamoza na ng'anjo za dongo izo zikapuzgikanga na mphepo, ndipo ici cikafumiskanga mtovu mu mphepo na mu dongo la milonga. == Filosofi == Filosofi ya luso la vilwero ni cigaŵa ca filosofi ico cikusanda "kacitiro ka kunozga na kupanga vinthu", na "kawiro ka vinthu ivyo vyapangika". Yikamba nga ni cigaŵa ca kasambiro mu vyaka 200 vyaumaliro, ndipo yakura comene kufuma mu ma 1970. Pakwamba, luso la vilwero likawonekanga nga ni kusazgira kwa thupi la munthu ilo likuwerezga panji kukhozga nkhongono za thupi na za mahara. Marx wakaliwona nga ni cilwero ico ŵakapitalisti ŵakugwiliskira ntchito kusuzga ŵantchito, kweni wakagomezganga kuti luso la vilwero lizamuŵa nkhongono ya wanangwa para "lawuskika ku kunangika kwa wupu wa ŵanthu". Ŵapenda vinjeru ŵa nyengo yaciŵiri nga ni Ortega ŵakasintha kulaŵiska umoyo wa zuŵa na zuŵa, ŵakuti luso la vilwero lingasuzga "nanga ni ŵasambazi awo ŵakawonekanga kuŵa ŵaneco". Ŵapenda vinjeru ŵa nyengo yacitatu nga ni Don Ihde na Albert Borgmann ŵakulaŵiska umo ŵanthu ŵangasambira kukhala na luso la vilwero. Kusanda kwakwamba kwa luso la vilwero kukagaŵika pakati pa maghanoghano ghaŵiri: lakuti luso la vilwero likusimikizga wupu wa ŵanthu, na lakuti wupu wa ŵanthu ndiwo ukupanga luso la vilwero. Ghakwamba ghakuti luso la vilwero likwiziska kusintha kwa wupu wa ŵanthu uko kungagegeka yayi, ndipo kuluta panthazi kwake kukulondezga nthowa ya kawiro iyo yingakanizgika yayi. Ghaciŵiri ghakuti luso la vilwero lilije nthowa ya kawiro, ndipo likupangika na midawuko, malango, ndyali, na vyacuma. Kusanda kwa mazuŵa ghano kwasintha kulaŵiska ndondomeko za ŵanthu na luso pamoza, "kawunjikiro ka vinthu, ŵanthu, kacitiro, na ng'anamulo". Mususki wa midawuko Neil Postman wakapatula mawupu gha ŵanthu agho ghakugwiliskira ntchito vilwero, mawupu gha luso la vilwero, na ivyo wakachema "technopolies", mawupu agho ghakulongozgeka na maghanoghano gha kuluta panthazi kwa luso na kasandiro kwambura kulaŵiska midawuko yinyake na makhalidwe. Herbert Marcuse na John Zerzan ŵakuti wupu wa luso la vilwero uzamutora wanangwa na uchanda wa mahara wa ŵanthu. == Makhalidwe == Makhalidwe gha luso la vilwero ni cigaŵa ca kasandiro ka makhalidwe ico cikupenda vyakufumapo vya makhalidwe vya luso la vilwero na kupenja nthowa za kucepeska viheni vya luso liphya. Pali nkhani zinandi za makhalidwe pa luso la vilwero, kufuma ku nkhani izo zikukhwaska ŵantchito ŵa luso mpaka ku nkhani zikulu za wupu wa ŵanthu, makhalidwe, na dango. Mphindano zikulu zaŵa pa vyamoyo vyakusintha vyakuhara, kagwiliskiro ka maroboti gha nkhondo, kupendelera kwa ndondomeko za makompyuta, na kukoleranya nkhalo ya vinjeru vyakupangika na makhalidwe gha ŵanthu. Makhalidwe gha luso la vilwero ghali na vigaŵa vinandi: makhalidwe gha vyamoyo ghakulaŵiska nkhani za luso la vyamoyo na ucizgi wa mazuŵa ghano; makhalidwe gha makompyuta; makhalidwe gha intaneti, nga ni wanangwa wa maghanoghano, kubisika kwa mauthenga, na kukanizga mauthenga; makhalidwe gha luso la vinthu vicoko comene; na makhalidwe gha ŵazengi ŵa vilwero, kusazgapo ŵapangi ŵa vilwerovipepu na udindo wawo ku ŵanthu. Cigaŵa cikulu ca makhalidwe gha luso la vilwero cikukhwaskana na makhalidwe gha vinjeru vyakupangika: makhalidwe gha maroboti, na kusimikizga nkhalo yiwemi ya vinjeru vyakupangika. Masuzgo ghakulu ghambura kumazgika ni kusimikizga kuti vinjeru vyakupangika vikucita ivyo ŵapangi ŵawo ŵakukhumba, na kucepeska kupendelera. Ŵasandi ŵanyake ŵacenjezga za ngozi ya vinjeru vyakupangika kuwusa ŵanthu. == Kusanda Vyamunthazi == Kusanda vyamunthazi ni kusanda kuluta panthazi kwa wupu wa ŵanthu na kwa luso la vilwero. Kukukhumba kupenda vyamunthazi ivyo vingacitika na kusazgamo makhalidwe gha ŵanthu pa kupanga luso liphya. Kukuthemba kupenda kwa manambala na kwa kulongosora kwa nthowa za luso la vilwero za kale na za sono, na kuyezga kulongolera ivyo vizamucitika. Nkhani zakupeka za kasandiro kanandi zikugwiliskirika ntchito nga ni kasupe wa maghanoghano. === Ngozi ya Kumalira kwa Ŵanthu === Ŵasandi ŵa ngozi iyi ŵakupenda ngozi izo zingamaliska ŵanthu panji kunanga midawuko, ndipo ŵakupenja nthowa za kuzizipizga. Luso la munthazi lingasazgira ngozi ya vinjeru vyakupangika vikulu, nkhondo za vyamoyo, nkhondo ya nyukiliya, na kusintha kwa nyengo, nangauli lingovwira so kuvikilira kutimbana kwa malibwe gha mlengalenga. Mu 2019, mupenda vinjeru Nick Bostrom wakanjizga ghanoghano la caro ca ngozi, "umo pali kuluta panthazi kwa luso la vilwero uko midawuko yizamunangika", ndipo wakapempha ŵapangi ŵa ndondomeko kukayikira ghanoghano lakuti kuluta panthazi kwa luso nkhwiwemi nyengo zose. == Luso Liphya == Luso liphya ni luso ilo kupangika panji kagwiliskiro kake kakuwoneka kandafiskike. Likusazgapo luso la vinthu vicoko comene, luso la vyamoyo, maroboti, kudinda vinthu vya mbali zitatu, na ''blockchain''. Mu 2005, Ray Kurzweil wakati kusintha kwakulondezga kwa luso la vilwero kuzamuthemba vyakuhara, luso la vinthu vicoko comene, na maroboti, ndipo maroboti ndigho ghazamukhwaska comene. Kusintha vyakuhara kuzamuzomerezga kulongozga comene kawiro ka thupi la munthu. Ŵanyake ŵakofya kuti ici cingiziska kupambanyizga ŵanthu kukulu. Luso la vinthu vicoko comene lizamuzomerezga kusintha vinthu pa ukulu wa vimenyu, ndipo maroboti ghacoko comene ghangagwiliskirika ntchito mu thupi la munthu kunanga tumaselo twa kansa. Maroboti agho ghakugwira ntchito ghekha ghaluta panthazi luŵiro, ndipo ghakulindilirika kutora malo gha ŵanthu pa ntchito zinandi za ngozi, kusazgapo kupenja na kuponoska ŵanthu, kuzimiska moto, na nkhondo. Maghanoghano pa kwiza kwa vinjeru vyakupangika vya pose ghakupambana, kweni hafu ya ŵakumanya awo ŵakafumbika mu 2018 ŵakugomezga kuti vinjeru vyakupangika "vizamucita ntchito yiliyose makola na mwambura kudura" kuluska ŵanthu pofika 2063. Kusoŵa ntchito uku kwapangiska ŵanthu kupempha kusambizga kunandi kwa makompyuta na mphindano pa ndalama ya pasi ya ŵanthu wose. == Magulu gha Maghanoghano == === Luso Lakwenelera === Magulu ghanyake gha ŵanthu ŵa mu ma 1960 ghakaleka kutemwa umoyo wa mu misumba ndipo ghakatemwa luso la vilwero la malo agho, ilo lingakhalilira, lakuchemeka luso lakwenelera. === Kugomezga Luso la Vilwero === Ŵanyake ŵakugomezga kuti kuluta panthazi kwa luso la vilwero ni ciwemi ndipo kungiziska wupu wa ŵanthu uwemi comene umo malango na ulongozgi vikuteŵetera ŵanthu wose. Vilato vyawo vikusazgapo vyacuma vyambura kusoŵa, kutalikiska umoyo, na kupanga vinjeru vyakupangika vikulu comene. Magulu ghakulu ni ''transhumanism'' na ''singularitarianism''. Gulu la ''transhumanism'' likuthemba "kusintha kwakulutilira kwa umoyo wa munthu kujumpha mawonekero ghake gha sono" kwizira mu kasandiro na luso la vilwero. Likamanyikwa comene pakwamba pa vyaka vya m'ma 2000. Ŵa ''singularitarianism'' ŵakugomezga kuti vinjeru vikulu vya makina vizamusazgira comene luŵiro lwa kuluta panthazi kwa luso, ndipo vingiziska kusintha kwa luŵiro uko ŵanthu ŵangapulikiska yayi. Ici cikuchemeka ''singularity'' ya luso la vilwero. === Kususka Luso la Vilwero === Kuzirwa kwa luso la vilwero mu umoyo wa ŵanthu kwawuska kofya na kususka. Kususka uku nkhwa gulu limoza yayi. Kususka kwakwamba kwakumanyikwa kukaŵa kwa ŵa Luddite, awo ŵakasuskanga makina ghakwamba gha kupanga nsalu. Makina ghakapangiska kuti ŵantchito ŵacoko ŵakhumbikwe. Pakati pa ma 1970 na ma 1990, Ted Kaczynski wakacita kuphulika kunandi mu Amerika ndipo wakapharazga kalata yakususka vyakufumapo viheni vya luso la vilwero pa kawiro na wanangwa wa ŵanthu. Magulu ghanyake ghakupempha kuleka luso la vilwero na kuwelera ku kawiro. Gulu la mizi ya malo ghakuzingilizga likukhumba kukoleranya luso la vilwero na kawiro. == Ubale na Kasandiro na Kazengero ka Vilwero == Kazengero ka vilwero ni nthowa iyo luso la vilwero likupangikira. Kanandi kakukhumba kumazga masuzgo mu vikanizgo vikulu. Kuluta panthazi kwa luso la vilwero nkhwa "kucita", apo vinjeru vya kasandiro nvya kulongosora. Mupenda vinjeru wa Poland Henryk Skolimowski wakati: "kasandiro kakukhwaskana na ivyo viliko, luso la vilwero na ivyo vizamuŵako." Usange kasandiro ndiko kakwiziska luso la vilwero panji yayi kwaŵa mphindano. Luso linandi likufuma ku kazengero ka vilwero, kuyezgayezga na mwaŵi, kwambura kuthemba vinjeru vya kasandiro. Mwaciyelezgero, mu ma 1940 na 1950, ma''jet engine'' ghakapangika mwa "kwendeska cilwero mpaka cikunangika, kupenda ico canangika, na kuwerezga". Malongosoro gha kasandiro kanandi ghakuza pamanyuma pa luso la vilwero. Kusanga kunandi kukafuma ku mwaŵi pera, nga ni kusanga ''penicillin''. Kweni luso la vilwero la mazuŵa ghano likuthemba comene vinjeru vya kasandiro. Kusanda kwa 2021 kukulongora kuti mapangano gha vyakupangika agho ghakuthemba kasandiro ngakuzirwa na magaŵa 26 pa 100 kuluska ghanyake. == Vinyama Vinyake == Kugwiliskira ntchito luso la vilwero lipepuka nako kukuwoneka mu vinyama vinyake. Kale kugwiliskira ntchito vilwero kukawonekanga nga ni cimanyikwiro ca ŵanthu pera. Ghanoghano ili likasintha pamanyuma pa kusanga ukaboni wa kugwiliskira ntchito vilwero mwa ŵankhwele ŵa mtundu wa ''chimpanzee'' na vinyake, ma''dolphin'', na cihoŵe. Mwaciyelezgero, ''chimpanzee'' za mu thengere zikugwiliskira ntchito tumakuni kusodzera nyerere, na malibwe kuphwanya mtedza. Kugwiliskira ntchito vilwero ndiyo nthowa yekha yayi; mwaciyelezgero, malinga gha maji agho ma''beaver'' ghakuzenga na makuni panji malibwe ni luso la vilwero ilo likukhwaska comene milonga na malo gha vyamoyo. r3ojc1v9esp3xqkef3eavv88iwi80kt 0 6232 123494 111602 2026-11-03T12:09:52Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123494 wikitext text/x-wiki '''Intaneti''' ni ndondomeko ya caro cose capasi ya mikwawo ya [[Mrangura (Kompyuta)|mirangura]] iyo yikulumikizgika, iyo yikugwiliskira ntchito malamulo gha kuyowoyerana gha intaneti (TCP/IP) kuti mikwawo na vilwero viyowoyerane. Ni mkwawo wa mikwawo, uwo ukusazgapo mikwawo ya ŵanthu paŵekha, ya ŵanthu wose, ya makwamasambiro, ya malonda, na ya ulongozgi, kufuma ku ya malo ghacoko mpaka ku ya caro cose capasi, iyo yikulumikizgika na luso la malekitironi, la kwambura ŵaya, na la ungweru. Intaneti yikunyamula uteŵeti na vyuma vinandi comene vya mauthenga, nga ni mapepala gha mazgo ghakulumikizgika na vyakugwiliskira ntchito vya World Wide Web (WWW), imelo, magulu gha kudumbiskana, lamya za pa intaneti, kuwonera na kupulika vinthu pa nyengo yeneyiyo, na kugaŵana mafayilo. Nthowa zinandi za kale za kuyowoyerana, kusazgapo lamya, wayilesi, wayilesi ya kanema, makalata gha pa pepala, nyuzipepara, na kudinda mabuku, zasinthika cifukwa ca intaneti, ndipo kwaŵa nthowa ziphya nga ni makalata gha pa intaneti, sumu za pa intaneti, nyuzipepara za pa intaneti, na malo gha pa intaneti gha kupulika na kuwonera. Intaneti yazomerezga na kufwasura nthowa ziphya za kuyowoyerana kwa ŵanthu paŵekha kwizira mu mauthenga gha luŵiro, magulu gha kudumbiskana pa intaneti, na uteŵeti wa mikwawo ya wupu wa ŵanthu. Kugula vinthu pa intaneti nako kwakura comene, ndipo kukuzomerezga makampani kufikira misika yikulu kuluska ya pa masitolo ghawo pera. Mbiri ya intaneti yikwamba na kusanda uko kukazomerezga mirangura kugaŵana vyuma vyake, kupangika kwa kutumizga vyakumanyikwa mu vigaŵa vicoko, na kunozga mikwawo ya mirangura ya kutumizgirana vyakumanyikwa. Malamulo gha kuyowoyerana agho ghakuzomerezga mikwawo kulumikizgana pa intaneti ghakafuma mu kusanda uko kukalipirika mu ma 1970 na Wupu wa Kusanda Vyakuzirwa wa Unduna wa Civikiliro wa United States (DARPA), pamoza na makwamasambiro ghakulu na ŵasandi mu United States, Ufumu Ubanyi na France. Intaneti yilije wupu umoza wapakati uwo ukuyilongozga, pa luso la vilwero panji pa ndondomeko za kuyinjilira na kuyigwiliskira ntchito. Ukonde uliwose ukujiŵikira ndondomeko zake. Ng'anamulo zikulu za vigaŵa viŵiri vikulu vya mazina pa intaneti, ivyo ni maadiresi gha IP na Ndondomeko ya Mazina gha Madomeni (DNS), zikulongozgeka na wupu wakuchemeka Internet Corporation for Assigned Names and Numbers (ICANN). Luso na kuyaniska kwa malamulo ghakulu gha kuyowoyerana ni ntchito ya wupu wambura kulondezga candulo wa Internet Engineering Task Force (IETF). == Mazgo == Lizgu la Cingelezi lakuti ''internetted'' likagwiliskirika ntchito kale mu 1849, kung'anamula vyakulumikizgika panji vyakulukika pamoza. Lizgu lakuti ''Internet'' likagwiliskirika ntchito mu 1945 na Unduna wa Nkhondo wa United States mu buku la ŵakugwiliskira ntchito wayilesi, ndipo mu 1974 nga ni lizgu lakufupikiska la ''Internetwork''. Mazuŵa ghano, lizgu lakuti intaneti kanandi likung'anamula ndondomeko ya caro cose capasi ya mikwawo ya mirangura yakulumikizgika, nangauli lingang'anamula so gulu lililose la mikwawo yicoko. == Mbiri == Pakumalira kwa 1971, malo 15 ghakaŵa ghakulumikizgika ku ARPANET, comene mu misumba ya Los Angeles, San Francisco, na Boston. Pamanyuma, ARPANET yikakura pacoko pacoko kuŵa mkwawo wa kuyowoyerana wambura pakati pamoza, uwo ukalumikizganga malo ghakutali na malo gha ŵankhondo mu United States. Kulumikizgika kwa mikwawo ya malonda na makampani mu ma 1990, pamoza na kwiza kwa World Wide Web, kukaŵa kwamba kwa intaneti ya mazuŵa ghano. Kufuma mu 1995, intaneti yasintha comene mdawuko na malonda, kusazgapo kuyowoyerana kwa luŵiro kwizira mu imelo, mauthenga gha luŵiro, lamya za pa intaneti, kuyowoyerana kwa kuwonana pa vidiyo, na World Wide Web. == Vyakufumapo mu Wupu wa Ŵanthu == Intaneti yazomerezga nthowa ziphya za kukolerana kwa ŵanthu, vyakucita, na mawupu gha ŵanthu, ndipo kwaŵa kasandiro ka wupu wa ŵanthu ka intaneti. Pakati pa 2000 na 2009, ŵanthu awo ŵakagwiliskiranga ntchito intaneti pa caro cose capasi ŵakasazgikira kufuma pa miliyoni 390 kufika pa biliyoni 1.9. Mu 2014, ŵakugwiliskira ntchito intaneti pa caro cose capasi ŵakajumpha biliyoni 3, panji magaŵa 44 pa 100 gha ŵanthu ŵa caro cose capasi, kweni magaŵa ghaŵiri pa ghatatu ghakafuma mu vyaro vyakusambazga comene. == Kagwiliskiro na Uteŵeti == Intaneti yikunyamula kagwiliskiro na uteŵeti unandi, comene World Wide Web, kusazgapo mikwawo ya wupu wa ŵanthu, imelo, vilayizgo vya pa lamya, maseŵero gha pa intaneti gha ŵanthu ŵanandi, lamya za pa intaneti, kugaŵana mafayilo, na uteŵeti wa kuwonera na kupulika pa nyengo yeneyiyo. World Wide Web ni vikalata, vithuzi, vyakupulika na kuwonera, vilayizgo, na vyuma vinyake vya caro cose capasi, ivyo vikulumikizgika na milumikizgi, na kumanyikwa na maadiresi gha pa web (URI). Imelo ni uteŵeti wakuzirwa wa kuyowoyerana pa intaneti. == Ulongozgi == Intaneti ni mkwawo wa caro cose capasi uwo uli na mikwawo yinandi yakujiwusa iyo yikulumikizgika mwa khumbo lawo. Yikugwira ntchito kwambura wupu wapakati wakuyilongozga. Kuti mikwawo yilutilire kugwira ntchito pamoza, vigaŵa vikulu vya mazina pa intaneti vikulongozgeka na ICANN, iyo yikulongozgeka na wupu wa ŵalongozgi wa pakati pa vyaro wakufuma mu magulu gha luso la vilwero, gha malonda, gha makwamasambiro, na ghanyake ghambura kulondezga candulo. == Vyakuzengera == Vyakuzengera vya kuyowoyerana vya intaneti ni vilwero vyake na vigaŵa vya vilwerovipepu ivyo vikulaŵilira kazengero kake. Nga ni mkwawo uliwose wa mirangura, intaneti yili na malawuta, ŵaya na nthowa za wayilesi, vyakuwezgeleraso vimanyikwiro, na mamodemu. Nthowa zakumanyikwa za kunjira pa intaneti ni ŵaya za mkuŵa, ŵaya za ungweru, Wi-Fi, setilayiti, na luso la lamya za m'manja. == Malamulo gha Kuyowoyerana gha Intaneti == Malamulo gha intaneti ghakulongosora ndondomeko iyo yikuchemeka malamulo gha kuyowoyerana gha intaneti (ghakuchemeka so TCP/IP, kufuma ku vigaŵa viŵiri vyakwamba). Cigaŵa cakumanyikwa comene ca intaneti ni Internet Protocol (IP), ilo likuzomerezga mikwawo kulumikizgana. Kuti mirangura yisangike pa mkwawo, intaneti yikupeleka maadiresi gha IP. Pali mitundu iŵiri ya IP: IPv4 na IPv6. == Civikiliro == Vyuma vya intaneti, vilwero, na vilwerovipepu ni vyakulaŵiskika na ŵakunanga awo ŵakuyezga kuvilaŵilira kwambura wanangwa kuti ŵavinange, ŵapusike, ŵaphinjire ŵanthu, panji ŵasange mauthenga ghakubisika. Vilwerovipepu viheni vikugwiliskirika ntchito na kuthandazgika kwizira mu intaneti. Vikusazgapo tubungulu twa mrangura, ivyo vikukopeka na wovwiri wa ŵanthu, na vinyake ivyo vikujikopa vyekha; ndipo kanandi vyakucita ivi ni milandu ya pa intaneti. Maulongozgi ghanyake, nga ni gha Myanmar, Iran, Korea ya Kumpoto, China, Saudi Arabia na United Arab Emirates, ghakukanizga ŵanthu kufikira vinthu vinyake pa intaneti mu vyaro vyawo, comene vya ndyali na vya visopa. == Kagwiliro ka Ntchito == Cifukwa cakuti intaneti ni mkwawo wa vigaŵa vyakupambanapambana, vimanyikwiro vyake, nga ni luŵiro la kutumizga vyakumanyikwa, vikupambana comene. Kumazgika kwa intaneti kungiza cifukwa ca kudumuka kwa vimanyikwiro mu malo ghanyake. Kudumuka kwa ŵaya za kuyowoyerana izo zili pasi pa nyanja kungiziska kumazgika panji kuzerezgeka kwa intaneti mu vigaŵa vikulu. Vyaro ivyo vikutukuka vili pa ngozi comene cifukwa vili na milumikizgi micoko ya nkhongono yikulu. de2snpa76zr3ukl55sthve71ffm8jaz 0 6236 123565 21815 2026-11-03T12:12:31Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123565 wikitext text/x-wiki '''Ulimi na kuŵeta''' ni kulima dongo, kupanda, kukuzga, na kuvuna mbuto za vyakulya na zambura kuŵa vyakulya, kweniso kuŵeta viŵeto. Ng'anamulo yikulu yikusazgapo so kulima nkholongo na kuŵeta somba. Ulimi ukaŵa cifukwa cikulu ca ŵanthu kwamba kukhala pa malo ghamoza, cifukwa kulima mbuto na kuŵeta viŵeto kukapangiska vyakulya vyakusazgikira, ivyo vikazomerezga ŵanthu kukhala mu misumba. Nangauli ŵanthu ŵakamba kuwunjika mbuto pafupifupi vyaka 105,000 ivyo vyajumpha, ŵalimi ŵakwamba ŵakamba kupanda pafupifupi vyaka 11,500 ivyo vyajumpha. Mberere, mbuzi, nkhumba, na ng'ombe vikamba kuŵetika pafupifupi vyaka 10,000 ivyo vyajumpha. Mu 2021, minda yicoko, iyo yinandi yili ya hekitala yimoza panji yicoko, yikapanga pafupifupi cigaŵa cimoza pa vitatu ca vyakulya vya caro cose capasi. Kweni minda yikulu ndiyo yili na malo ghanandi: nangauli magaŵa 1 pa 100 pera gha minda yose ni ghakujumpha hekitala 50, ghali na magaŵa ghakujumpha 70 pa 100 gha minda yose ya caro cose capasi. Minda na ulimi vikukhwaska comene vyacuma na umoyo wa ŵanthu ŵa ku vyaro. Vyakupangika vikulu vya ulimi vingagaŵika mu vyakulya, vyakuluka, vyakotchera, na vyakupangira vinthu vinyake (nga ni rabala na makuni). Vyakulya vikusazgapo mbuto, masamba, vipambi, mafuta gha kuphikira, nyama, mkaka, masumbi, na bowa. Kasandiro ka ulimi ka mazuŵa ghano, kusankha mbuto ziwemi, mankhwala gha ulimi nga ni mankhwala gha tuzirombo na feteleza, na luso la vilwero vyasazgirapo comene vyakuvuna, kweni vyanangaso malo ghakuzingilizga. Masuzgo gha malo ghakuzingilizga ni kusintha kwa nyengo, kumala kwa maji gha pasi pa dongo, kudumula nkholongo, na kunanga malo ghakuzingilizga. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''agriculture'' likufuma ku Cilatini ''agricultūra'', kufuma ku ''ager'' "munda" na ''cultūra'' "kulima". == Mbiri == Kukura kwa ulimi kukazomerezga ŵanthu kusazgikira comene kuluska umo kusaka na kuwunjika vyakulya kukatenge kuŵalyiske. Ulimi ukamba paŵekha mu malo ghakupambana pa caro capasi, mu malo pafupifupi 11. == Mitundu == Kuŵeta ni kupwelelera viŵeto. Mu kuŵeta kwa kwendakwenda, viŵeto vikusamikika kufuma malo ghanyake kuya malo ghanyake kupenja uskwa na maji. == Ulimi wa Mazuŵa Ghano == Kufuma mu vyaka vya m'ma 1900, ulimi wakupanga vinandi pa malo ghacoko ukasazgirapo vyakuvuna. Ukagwiliskiranga ntchito feteleza na mankhwala gha tuzirombo m'malo mwa ŵantchito, kweni ukanangaso maji. == Vyakupangika == Vyakupangika vya ulimi vikupambana kuyana na caro. t9lzsp5r4ggl5f6yj8n49bdfjydfpyi 0 6241 123513 72282 2026-11-03T12:10:44Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123513 wikitext text/x-wiki '''Mbiri''' ni kusanda kwandondomeko kwa vyakale, comene vyakale vya ŵanthu. Nga ni kasandiro ka ku kwamasambiro ghakulu, kakupenda na kung'anamula ukaboni kuti kalongosore ivyo vikacitika na cifukwa ico vikacitikira. Ŵasandi ŵanyake ŵakuwona mbiri nga ni kasandiro ka ŵanthu, apo ŵanyake ŵakuyiwona nga ni cigaŵa ca masambiro gha umoyo wa ŵanthu (''humanities''). Mu ng'anamulo yikulu, lizgu lakuti mbiri likung'anamula vyakale vyeneivyo, nyengo za kale, panji malemba gha vyakale. Kusanda mbiri kukuthemba malo ghakwamba na ghaciŵiri agho ukaboni ukufumira kuti vyakucitika vya kale vimanyikwe. Ŵasandi ŵa mbiri ŵakupenda malo agha kuti ŵamanye usange ngaunenesko. Mbiri ni kasandiro kakulu ako kali na vigaŵa vinandi. Vinyake vikulaŵiska nyengo zapadera, nga ni mbiri ya kale, apo vinyake vikulaŵiska malo ghapadera, nga ni mbiri ya [[Afilika]]. Vigaŵa vinyake ni mbiri ya ndyali, mbiri ya nkhondo, mbiri ya wupu wa ŵanthu, na mbiri ya vyacuma. Mbiri yikamba nga ni kasandiro mu nyengo ya kale kuti yipoke malo gha nkhani zakusazganika na majandulo, ndipo midawuko yakwamba yikafuma ku Girisi, China, na pamanyuma ku vyaro vya Cisilamu. fei6pb9bhctcpvb7k2xj5quivyila0c 0 6242 123505 21839 2026-11-03T12:10:25Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123505 wikitext text/x-wiki '''Luso''' ni vyakucita vya ŵanthu vya mitundu yinandi ivyo vikuzengeka pa ntchito izo zapangika nga ni kulongora vinjeru vya kupanga panji maghanoghano ghaphya, ndipo izo zikwenera kupeleka ku ŵakulaŵiska cinthu cakuzirwa: kanandi kupulika mu mtima, kughanaghana, panji kuwona uwemi. Palije ng'anamulo yimoza iyo yikuzomerezgeka na wose ya luso, ndipo umo ŵanthu ŵakulipulikiskira kwapambana comene mu mbiri na mu midawuko. Mu mdawuko wa Kumanjiliro gha Zuŵa, vigaŵa vitatu vya kale vya luso ni kujambula, kupanga vikozgo, na kazengero ka nyumba. 6nxni0bdrash5dp7j2uozh0ueylee22 0 6245 123465 22908 2026-11-03T12:08:42Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123465 wikitext text/x-wiki '''Ciyowoyero''' ni ndondomeko ya kuyowoyerana iyo yili na malango gha ciyowoyero na mazgo. Ndiyo nthowa yikulu iyo ŵanthu ŵakupelekera maghanoghano ghawo ku ŵanyawo, pa kuyowoya na pa kulongora na mawoko, ndipo yingapelekeka so mwa kulemba. Viyowoyero vya ŵanthu vikupambana comene kuyana na midawuko na nyengo. Mu 2026, kukughanaghanirika kuti pali viyowoyero pafupifupi 7,500 vyakuyowoyeka panji vya mawoko (ndipo hafu yake vili pa ngozi ya kumalira). Kupenda uku kukuthemba umo ŵanthu ŵakupatulira viyowoyero na vyakuyowoyera vya cigaŵa (madayalekiti). Viyowoyero vya kawiro vikuyowoyeka, vikulongoreka na mawoko, panji vyose viŵiri; kweni ciyowoyero ciliconse cingalembeka panji kupelekeka mu nthowa zinyake, nga ni kulemba, kulizga muluzi, panji kukhwaska (braille). Kasandiro ka ciyowoyero kakuchemeka kasandiro ka viyowoyero. Viyowoyero vikusintha na kugaŵika mu nyengo, ndipo mbiri ya kusintha kwake yingasangika mwa kuyaniska viyowoyero vya mazuŵa ghano. Gulu la viyowoyero ivyo vikufuma ku ciyowoyero cimoza ca kale likuchemeka mbumba ya viyowoyero. Pa [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]] pali viyowoyero vinandi comene vyakufuma ku ŵanthu ŵanandi ŵakupambana. == Ng'anamulo == Lizgu la Cingelezi lakuti ''language'' likufuma ku Cilatini ''lingua'', "ciyowoyero; lulimi". Lizgu ili nyengo zinyake likugwiliskirika ntchito pa ndondomeko zinyake zakupangika za kuyowoyerana, nga ni viyowoyero vya [[Mrangura (Kompyuta)|mirangura]]. == Kwambilira == Fundo zakusacizga za kwambilira kwa ciyowoyero zikupambana. Fundo zinyake zikuti ciyowoyero ncakusuzga comene mwakuti cingamba kwambura kanthu yayi, kweni cikwenera kuŵa kuti cikakura kufuma ku ndondomeko za kale za kuyowoyerana. == Kusanda Ciyowoyero == Kusanda ciyowoyero, kasandiro ka viyowoyero, kwakura kuŵa kasandiro kufuma pa malongosoro ghakwamba gha malango gha viyowoyero mu India vyaka vyakujumpha 2,000 ivyo vyajumpha. == Thupi na Ciyowoyero == Kuyowoya ndiyo nthowa yikulu ya ciyowoyero mu midawuko yose umo ŵanthu ŵakupulika. Kuyowoya kukukhumba nkhongono ya kulaŵilira milomo, lulimi, na vigaŵa vinyake vya kuyowoyera. == Nthowa za Ciyowoyero == Viyowoyero vya ŵanthu vili na nthowa ziŵiri zikulu: ya pa mlomo (kuyowoya) na ya mawoko (kulongora na mawoko). 5szj9zjaz5bwsz0jcwesuc017id0swx 0 6252 123532 26321 2026-11-03T12:11:31Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123532 wikitext text/x-wiki '''Nkhuzgo''' (kufuma ku Cigiriki ca kale γεωγραφία ''geōgraphía'', "kulemba za caro capasi") ni kusanda malo, vimanyikwiro, ŵanthu, na vyakucitika vya [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Nkhuzgo ni kasandiro ka vigaŵa vyose ako kakukhumba kupulikiska caro capasi na ivyo vikukhwaskana na ŵanthu na kawiro: uko vinthu viliko pera yayi, kweniso umo vyasinthira na umo vikaŵira. Nangauli nkhuzgo nja caro capasi, maghanoghano ghake ghanandi ghangagwiliskirika ntchito pa vinthu vinyake vya kuthambo. Nkhuzgo yikuchemeka "mlatho pakati pa tusandiro twa kawiro na tusandiro twa ŵanthu." Mbiri ya nkhuzgo yikukhwaska midawuko yinandi na vyaka vinandi. Ciyelezgero cakwamba ca mapu gha caro cose ni ca mu vyaka vya m'ma 800 pambere Khristu mu Babuloni wa kale. Maghanoghano ghanandi gha nkhuzgo ghakufuma kwa Eratosthenes wa ku Cyrene, Mugiriki, uyo ŵangaŵa kuti wakapanga lizgu lakuti "geographia". Mu nyengo yapakati, nkhuzgo yikakhwaskika na ŵamanyi ŵa Cisilamu, nga ni Muhammad al-Idrisi, uyo wakapanga mapu ghakupima makola gha caro capasi. [[Category:Nkhuzgo]] ild60jceh8df6rjaqgusm5czmzdj8vp 123599 123532 2026-11-03T14:05:32Z Anthonymunthali44 5642 maŵiri (seconds), ulalo (bridge) 123599 wikitext text/x-wiki '''Nkhuzgo''' (kufuma ku Cigiriki ca kale γεωγραφία ''geōgraphía'', "kulemba za caro capasi") ni kusanda malo, vimanyikwiro, ŵanthu, na vyakucitika vya [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Nkhuzgo ni kasandiro ka vigaŵa vyose ako kakukhumba kupulikiska caro capasi na ivyo vikukhwaskana na ŵanthu na kawiro: uko vinthu viliko pera yayi, kweniso umo vyasinthira na umo vikaŵira. Nangauli nkhuzgo nja caro capasi, maghanoghano ghake ghanandi ghangagwiliskirika ntchito pa vinthu vinyake vya kuthambo. Nkhuzgo yikuchemeka "ulalo pakati pa tusandiro twa kawiro na tusandiro twa ŵanthu." Mbiri ya nkhuzgo yikukhwaska midawuko yinandi na vyaka vinandi. Ciyelezgero cakwamba ca mapu gha caro cose ni ca mu vyaka vya m'ma 800 pambere Khristu mu Babuloni wa kale. Maghanoghano ghanandi gha nkhuzgo ghakufuma kwa Eratosthenes wa ku Cyrene, Mugiriki, uyo ŵangaŵa kuti wakapanga lizgu lakuti "geographia". Mu nyengo yapakati, nkhuzgo yikakhwaskika na ŵamanyi ŵa Cisilamu, nga ni Muhammad al-Idrisi, uyo wakapanga mapu ghakupima makola gha caro capasi. [[Category:Nkhuzgo]] 3isgjebe9umevkjdlnu6fw4n1o1wrif 0 6885 123593 120721 2026-11-03T12:13:38Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123593 wikitext text/x-wiki '''Ŵakhazi''' ni ŵanthu ŵose awo ŵakukhala mu malo ghanyake, ndipo unandi wawo ukusazgikira panji kucepa mu nyengo. Mu kasandiro ka vyamoyo vya ŵanthu, ŵakhazi ŵangalongosoreka kuŵa "gulu la ŵanthu awo ŵakutorana comene pakati pawo kuluska na ŵanyake", ndipo ici cikukhwaskika na vinthu vya wupu wa ŵanthu na vya mdawuko. 9z2pgf18cd4ho847ycnghxy2qgja0da 123603 123593 2026-11-03T14:21:23Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123603 wikitext text/x-wiki '''Ŵakhazi''' ni ŵanthu wose awo ŵakukhala mu malo ghanyake, ndipo unandi wawo ukusazgikira panji kucepa mu nyengo. Kweni mu kasandiro ka vyamoyo vya ŵanthu, ŵakhazi ŵangalongosoreka mwakupimika comene kuŵa "gulu la ŵanthu awo ŵakutorana comene pakati pawo kuluska na ŵanyake", ndipo ici cikukhwaskika na vinthu vinandi vya wupu wa ŵanthu na vya mdawuko. Ntheura, ŵakhazi ŵa malo ghakulu ŵangawonekera nga ni magulu ghacoko gha ŵanthu awo ŵakutorana, agho ghakukhala pamoza; kweni pa kacitiro, ŵakhazi kanandi ŵakulongosoreka na malo, agho ghangaŵa muzi, panji malo ghakulu (caro, cigaŵa, msumba, panji caro cose capasi). Kasandiro ka vyakuhara mu thupi ka ŵakhazi kakusanda kupambana pakati pa magulu gha ŵakhazi na kupambana mukati mwa gulu limoza. Magaŵa 99.9 pa 100 gha vyakuhara vyose vya munthu ngakuyana mu magulu ghose gha ŵanthu, kweni vyakuhara vinyake vingapambana. Magulu gha ŵakhazi ghakuŵa na vimanyikwiro vyakuwoneka vyakupambana kuyana na malo agho ghakukhala, ndipo ghangaŵa na vyakuhara vyakupambana, kweni vimanyikwiro vya thupi kanandi vikugwiliskirika ntchito yayi kulongosora gulu la ŵakhazi. Kupatula lizgu lakuti "ŵakhazi", ŵanthu ŵangagaŵika so mu mitundu na mafuko. Kusanda ŵakhazi ni kusanda kwa maŵerengero gha ŵanthu. Vinthu vinyake vingagwiliskirika ntchito kulongosora gulu la ŵakhazi panji gulu licoko mukati mwake, nga ni kuŵa mwanalume panji mwanakazi na vyaka, nga mu ŵanakazi ŵakujumpha vyaka 60. Maŵerengero gha ŵakhazi ghangakhwaskana na kapangikiro (nga ni kugaŵika kwa vyaka na kwa ŵanalume na ŵanakazi), umo ŵathandazgikira mu malo, na unandi wa ŵakhazi, panji na kusintha kwa ŵakhazi (kusintha kwa unandi na vyaka vya ŵakhazi). Kweni ŵasandi ŵa ŵakhazi ŵakugwiliskira ntchito lizgu lakuti "ŵakhazi" mwakupambana na ŵasandi ŵa vyamoyo, nangauli pali kuyana kunyake pakati pa ng'anamulo izi: ŵasandi ŵa vyamoyo ŵakusanda unandi wa vyamoyo mu malo ghanyake na umo ukusinthira mu nyengo mu vyakucitika vyakupambana, apo ŵasandi ŵa ŵakhazi ŵakupenda ŵanthu kuyana na vimanyikwiro vinyake pa nyengo yinyake mu cigaŵa cinyake. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''population'' likafuma ku lizgu la Cilatini lakuti ''populus'', ilo likung'anamula "ŵanthu", ndipo pakwamba likagwiliskirikanga ntchito pa ŵenecaro ŵa malo ghanyake. Pakwamba, lizgu ili likalongosoranga ndondomeko panji umo vinthu viliri (nga ni kusazgikira kwa ŵakukhalamo), kweni ng'anamulo iyi pamanyuma yikaleka kugwiliskirika ntchito. Kugwiliskira ntchito kwakwamba kwa lizgu ili kukumanyikwa mu vyaka vya m'ma 1500. Francis Bacon wakuwonekera kuŵa wakwamba kuligwiliskira ntchito mu ng'anamulo yake ya mazuŵa ghano. == Maziko == Mu kasandiro ka vyamoyo, ng'anamulo yimoza ya "ŵakhazi" ni ya vyamoyo ivyo vikutorana, ndipo mu kasandiro ka vyakuhara mu thupi, ng'anamulo yingaŵa ya vyakuhara ivyo ŵakugaŵana. Comene comene, mu kasandiro ka vyamoyo lizgu lakuti "ŵakhazi" kanandi likulongosora vyamoyo vya mtundu umoza ivyo vingatorana, ndipo ivyo vyapatukana mu malo na magulu ghanyake gha mtundu wakuyana. == Ng'anamulo == Cifukwa cakuti ŵanthu wose ŵali mu mtundu umoza (''Homo sapiens''), wose ŵangatorana. Ndipouli, ŵakupanga magulu ghakupambana gha ŵakhazi, agho ghapatukana cimoza na cinyake mu malo, nangauli kusamira na mayendero gha mazuŵa ghano pa caro cose capasi vikucepeska mphaka pakati pa magulu gha ŵakhazi. Malo ghamoza ghakwenera kuŵa na gulu limoza pera la ŵakhazi yayi. Magulu ghanandi gha ŵakhazi ghangakhala pamoza mu malo ghamoza cifukwa kutorana pakati pawo kungacepeskeka na vinthu nga ni mtundu, masambiro, udindo mu wupu wa ŵanthu, na cisopa. Nangauli vyaro na magulu gha ŵakhazi vingasazganikana, mphaka zawo zingapambana. Mu kasandiro ka ŵanthu ka vyamoyo, ng'anamulo ya "ŵakhazi" yikughanaghanira so mdawuko uwo ŵanthu ŵakugaŵana na nyengo iyo ŵakhazi ŵakakhalanga, cifukwa mdawuko uwo ŵakugaŵana ukukhwaska umo ŵakutoranira. Vimanyikwiro vya thupi (nga ni mtundu wa maso) kanandi vikugwiliskirika ntchito yayi na ŵasandi ŵa vyamoyo kulongosora gulu la ŵakhazi, cifukwa kugaŵa ŵanthu na cimanyikwiro cimoza ca thupi kukuŵapangiska kuyana mu vimanyikwiro vinyake yayi. Usange vingaŵa ntheura, munthu yumoza wangaŵa mu magulu ghanandi comene. Mitundu ya ŵanthu nayo yikuwonekera nga ni magulu gha ŵakhazi yayi, cifukwa mitundu yingaŵa na magulu ghacoko gha ŵakhazi mukati mwake, ndipo ng'anamulo za mitundu yinyake pakwamba zikazengeka pa vimanyikwiro vya thupi. Nangauli pali maghanoghano ghakupambana, agho ghakuwona mtundu nga ni gulu la ŵakhazi ilo lagaŵika mu magulu ghacoko. == Kupambana na Vinyama Vinyake == Pali vinthu vitatu vikulu ivyo vikucepeska unandi wa ŵakhazi mu ŵanthu na mu [[Vinyama|vinyama]] vinyake: vyakulya ivyo vilipo, nthenda, na malo ghakuzingilizga. Ŵanthu ŵakupambana na vinyama vinyake cifukwa ŵali na vinthu vya mdawuko, vya wupu wa ŵanthu, na vya luso la vilwero ivyo vikukhwaska kubaba na kukura kwa unandi wa ŵakhazi. Pa vinthu vya luso la vilwero, [[Kasandiro ka ucizgi|kasandiro ka ucizgi]] kawemeska uchanda wa moyo na kucepeska nyifwa. 8fhru2sod3x6id4na183cua0sm3l56o 3 6887 123637 123232 2026-11-03T17:16:19Z Tumbuka Arch 6863 123637 wikitext text/x-wiki {{User:MiszaBot/config |maxarchivesize = 10 |counter = 1 |algo = old(48h) |archive = User talk:Tumbuka Arch/Archive %(counter)d |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 4 }} {{User new message large|textcolor=Black|color1=LightCyan|start1=0%|color2=Aqua|start2=20%|color3=DodgerBlue|start3=90%|bordersize=2px|bordercolor=DodgerBlue|radius=10px|textsize=200%|rotation=135deg|icon-left=|icon-right=[[File:Face-smile.svg|32px|link=|alt=]]|text=Dofyani pano kuti munitumile uthenga uliwose!}}{{User new message large|textcolor=White|color1=#008000|start1=0%|color2=#007500|start2=50%|color3=#007000|start3=75%|bordersize=1px|bordercolor=#007000|radius=10px|textsize=200%|rotation=135deg|icon-left=|icon-right=[[File:Face-smile.svg|32px|link=|alt=]]|text=Just click here to add a new message!|url=https://en.wikipedia.org/wiki/User_talk:Tumbuka_Arch?action=edit&section=new}} <!-- Do not use another URL in this documentation, especially not Special:MyTalk! Someone might copy it from here and think that it works on their talk page... while it only works for THEMSELVES. -->{{User new message large|textcolor=Black|color1=Wheat|start1=0%|color2=Wheat|start2=20%|color3=Wheat|start3=90%|bordersize=2px|bordercolor=Wheat|radius=10px|textsize=150%|rotation=135deg|icon-left=|icon-right=|text={{big|♕}}{{spaces|2}}<u>PLEASE CLICK HERE TO ADD A NEW MESSAGE</u>{{spaces|2}}{{big|♕}}}} {{Tumbuka Arch Talk 2}} {{Archives}} <!--- New sections go at the BOTTOM of the page ---> thciqi1o4jcx1k83ufy3uafnt426q1f 123639 123637 2026-11-03T17:17:07Z Tumbuka Arch 6863 123639 wikitext text/x-wiki {{User:MiszaBot/config |maxarchivesize = 10 |counter = 1 |algo = old(48h) |archive = User talk:Tumbuka Arch/Archive %(counter)d |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 4 }} {{User new message large|textcolor=Black|color1=LightCyan|start1=0%|color2=Aqua|start2=20%|color3=DodgerBlue|start3=90%|bordersize=2px|bordercolor=DodgerBlue|radius=10px|textsize=200%|rotation=135deg|icon-left=|icon-right=[[File:Face-smile.svg|32px|link=|alt=]]|text=Dofyani pano kuti munitumile uthenga uliwose!}}{{User new message large|textcolor=White|color1=#008000|start1=0%|color2=#007500|start2=50%|color3=#007000|start3=75%|bordersize=1px|bordercolor=#007000|radius=10px|textsize=200%|rotation=135deg|icon-left=|icon-right=[[File:Face-smile.svg|32px|link=|alt=]]|text=Just click here to add a new message!|url=https://en.wikipedia.org/wiki/User_talk:Tumbuka_Arch?action=edit&section=new}} <!-- Do not use another URL in this documentation, especially not Special:MyTalk! Someone might copy it from here and think that it works on their talk page... while it only works for THEMSELVES. -->{{User new message large|textcolor=Black|color1=Wheat|start1=0%|color2=Wheat|start2=20%|color3=Wheat|start3=90%|bordersize=2px|bordercolor=Wheat|radius=10px|textsize=150%|rotation=135deg|icon-left=|icon-right=|text={{big|♕}}{{spaces|2}}<u>PLEASE CLICK HERE TO ADD A NEW MESSAGE</u>{{spaces|2}}{{big|♕}}}} {{Tumbuka Arch Talk 2}} {{Archives}} <!--- New sections go at the BOTTOM of the page ---> '''ALL TUMBUKA HISTORY BOOKS''' [https://drive.google.com/drive/folders/1XgLgzF3vyXF9NMdLiymx5weR5twXJ4pB?usp=sharing Here] 5u7gfpt6c0syudm72lldfh7ak2i2f2j 123640 123639 2026-11-03T17:19:12Z Tumbuka Arch 6863 123640 wikitext text/x-wiki [[File:Wikimedia Community User Group Malawi.svg|none|thumb]]{{User:MiszaBot/config |maxarchivesize = 10 |counter = 1 |algo = old(48h) |archive = User talk:Tumbuka Arch/Archive %(counter)d |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 4 }} {{User new message large|textcolor=Black|color1=LightCyan|start1=0%|color2=Aqua|start2=20%|color3=DodgerBlue|start3=90%|bordersize=2px|bordercolor=DodgerBlue|radius=10px|textsize=200%|rotation=135deg|icon-left=|icon-right=[[File:Face-smile.svg|32px|link=|alt=]]|text=Dofyani pano kuti munitumile uthenga uliwose!}}{{User new message large|textcolor=White|color1=#008000|start1=0%|color2=#007500|start2=50%|color3=#007000|start3=75%|bordersize=1px|bordercolor=#007000|radius=10px|textsize=200%|rotation=135deg|icon-left=|icon-right=[[File:Face-smile.svg|32px|link=|alt=]]|text=Just click here to add a new message!|url=https://en.wikipedia.org/wiki/User_talk:Tumbuka_Arch?action=edit&section=new}} <!-- Do not use another URL in this documentation, especially not Special:MyTalk! Someone might copy it from here and think that it works on their talk page... while it only works for THEMSELVES. -->{{User new message large|textcolor=Black|color1=Wheat|start1=0%|color2=Wheat|start2=20%|color3=Wheat|start3=90%|bordersize=2px|bordercolor=Wheat|radius=10px|textsize=150%|rotation=135deg|icon-left=|icon-right=|text={{big|♕}}{{spaces|2}}<u>PLEASE CLICK HERE TO ADD A NEW MESSAGE</u>{{spaces|2}}{{big|♕}}}} {{Tumbuka Arch Talk 2}} {{Archives}} <!--- New sections go at the BOTTOM of the page ---> '''ALL TUMBUKA HISTORY BOOKS''' [https://drive.google.com/drive/folders/1XgLgzF3vyXF9NMdLiymx5weR5twXJ4pB?usp=sharing Here] ay31xqx0o4e586ffggijzc9552gy28v 123641 123640 2026-11-03T17:20:00Z Tumbuka Arch 6863 123641 wikitext text/x-wiki {{User:MiszaBot/config |maxarchivesize = 10 |counter = 1 |algo = old(48h) |archive = User talk:Tumbuka Arch/Archive %(counter)d |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 4 }} {{User new message large|textcolor=Black|color1=LightCyan|start1=0%|color2=Aqua|start2=20%|color3=DodgerBlue|start3=90%|bordersize=2px|bordercolor=DodgerBlue|radius=10px|textsize=200%|rotation=135deg|icon-left=|icon-right=[[File:Face-smile.svg|32px|link=|alt=]]|text=Dofyani pano kuti munitumile uthenga uliwose!}}{{User new message large|textcolor=White|color1=#008000|start1=0%|color2=#007500|start2=50%|color3=#007000|start3=75%|bordersize=1px|bordercolor=#007000|radius=10px|textsize=200%|rotation=135deg|icon-left=|icon-right=[[File:Face-smile.svg|32px|link=|alt=]]|text=Just click here to add a new message!|url=https://en.wikipedia.org/wiki/User_talk:Tumbuka_Arch?action=edit&section=new}} <!-- Do not use another URL in this documentation, especially not Special:MyTalk! Someone might copy it from here and think that it works on their talk page... while it only works for THEMSELVES. -->{{User new message large|textcolor=Black|color1=Wheat|start1=0%|color2=Wheat|start2=20%|color3=Wheat|start3=90%|bordersize=2px|bordercolor=Wheat|radius=10px|textsize=150%|rotation=135deg|icon-left=|icon-right=|text={{big|♕}}{{spaces|2}}<u>PLEASE CLICK HERE TO ADD A NEW MESSAGE</u>{{spaces|2}}{{big|♕}}}} {{Tumbuka Arch Talk 2}} {{Archives}} <!--- New sections go at the BOTTOM of the page ---> [[File:Wikimedia Community User Group Malawi.svg|none|thumb]] '''ALL TUMBUKA HISTORY BOOKS''' [https://drive.google.com/drive/folders/1XgLgzF3vyXF9NMdLiymx5weR5twXJ4pB?usp=sharing Here] n8e8msb7sdnlobi15sy1zrjio7d468u 0 6891 123560 23191 2026-11-03T12:12:20Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123560 wikitext text/x-wiki '''Somba''' ni vinyama vyakuŵa na fupa la msana ivyo vikukhala mu [[Maji|maji]], vikupuma na matumbo gha pa singo (masambo), ndipo vili na cigaza cakukhora cakuvikilira wongo. Somba zinandi zili na mapapiko gha mu maji agho zikugwiliskira ntchito pakwenda na kujikhazga. Somba zingagaŵika mu somba zambura nsaya na somba za nsaya, izo ndizo zinandi. Somba zinandi zili na ndopa zakuzizima, ndipo kufunda kwa thupi lawo kukusintha kuyana na maji agho ghazizunguliya. Kusanda somba kukuchemeka kasandiro ka somba. Pali mitundu ya somba yakujumpha 33,000 iyo yicalipo, ndipo ni gulu likulu comene la vinyama vyakuŵa na fupa la msana, kuluska mitundu yose ya vinyama vyamaji na pasi, vyakukwaŵa, [[Viyuni|viyuni]], na vinyama vyakonkheska pamoza. [[Category:Vinyama]] gvue1ba91zhpnfgwye4jqnh3xru4mp3 0 7104 123533 41205 2026-11-03T12:11:33Z Xqbot 676 Fixing double redirect from [[ChiZungu]] to [[Cingelezi]] 123533 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Cingelezi]] p3uz17r1qxf6h2bw8aj8j7oaamilqse 0 7133 123542 23506 2026-11-03T12:11:47Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123542 wikitext text/x-wiki [[File:Pacific Ocean - en.png|thumb|330x330px]] '''Mbwani ya Pacific''' ni yikulu comene na yakuzika comene mwa vigaŵa vinkhondi vya [[Mbwani|mbwani]] ya [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Yikufuma ku [[Arctic Ocean|Mbwani ya Arctic]] kumpoto mpaka ku Mbwani ya Kumwera panji ku Antarctica kumwera, ndipo yikuzingilizgika na [[Asia|Asiya]] na Australia kumanjiliro gha zuŵa, na Amerika kumafumiro gha zuŵa. Pa makilomita gha mbali zinayi 165,250,000, Mbwani ya Pacific ndiyo cigaŵa cikulu comene ca mbwani ya caro cose capasi, ndipo yikuphimba pafupifupi magaŵa 46 pa 100 gha maji gha caro capasi na pafupifupi magaŵa 32 pa 100 gha caro cose capasi, kuluska mtunda wose pamoza. [[Category:Pacific Ocean]] rumtg570du1uuordexldlyarxbkux1x 123544 123542 2026-11-03T12:11:49Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Pacific Ocean]] to [[Mbwani ya Pacific]]: Zina lakuzomerezgeka 123542 wikitext text/x-wiki [[File:Pacific Ocean - en.png|thumb|330x330px]] '''Mbwani ya Pacific''' ni yikulu comene na yakuzika comene mwa vigaŵa vinkhondi vya [[Mbwani|mbwani]] ya [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Yikufuma ku [[Arctic Ocean|Mbwani ya Arctic]] kumpoto mpaka ku Mbwani ya Kumwera panji ku Antarctica kumwera, ndipo yikuzingilizgika na [[Asia|Asiya]] na Australia kumanjiliro gha zuŵa, na Amerika kumafumiro gha zuŵa. Pa makilomita gha mbali zinayi 165,250,000, Mbwani ya Pacific ndiyo cigaŵa cikulu comene ca mbwani ya caro cose capasi, ndipo yikuphimba pafupifupi magaŵa 46 pa 100 gha maji gha caro capasi na pafupifupi magaŵa 32 pa 100 gha caro cose capasi, kuluska mtunda wose pamoza. [[Category:Pacific Ocean]] rumtg570du1uuordexldlyarxbkux1x 123655 123544 2026-11-03T18:00:49Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123655 wikitext text/x-wiki [[File:Pacific Ocean - en.png|thumb|330x330px]] '''Mbwani ya Pacific''' ni yikulu comene na yakuzika comene mwa vigaŵa vinkhondi vya [[Mbwani|mbwani]] ya [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Yikufuma ku [[Arctic Ocean|Mbwani ya Arctic]] kumpoto mpaka ku Mbwani ya Kumwera, panji, kuyana na ng'anamulo, ku Antarctica kumwera, ndipo yikuzingilizgika na [[Asia|Asiya]] na Australia kumanjiliro, na Amerika kumafumiro. Pa makilomita gha mbali zinayi 165,250,000, Mbwani ya Pacific ndiyo cigaŵa cikulu comene ca mbwani ya caro cose capasi, ndipo yikuphimba pafupifupi magaŵa 46 pa 100 gha maji gha caro capasi na pafupifupi magaŵa 32 pa 100 gha caro cose capasi, kuluska mtunda wose pamoza (makilomita gha mbali zinayi 148,940,000). Pakati pa cigaŵa ca maji ca caro capasi na pakati pa cigaŵa ca kumanjiliro ca caro capasi, na malo ghakutali comene na mtunda mu mbwani, vyose vili mu Mbwani ya Pacific. Kwenda kwa maji (uko kukufuma ku kuzunguliya kwa caro capasi) kukuyigaŵa mu vigaŵa viŵiri vikulu vya maji agho ghakukumana pa mzere wapakati: Mbwani ya Pacific ya Kumpoto na Mbwani ya Pacific ya Kumwera. Mbwani ya Pacific yingagaŵika so na Mzere wa Mazuŵa wa Pakati pa Vyaro mu Pacific ya Kumafumiro na Pacific ya Kumanjiliro, ndipo ici cikuzomerezga kugaŵa so mu vigaŵa vinayi: kumpoto-kumafumiro pafupi na Amerika ya Kumpoto, kumwera-kumafumiro pafupi na Amerika ya Kumwera, kumpoto-kumanjiliro pafupi na Asiya ya Kumafumiro, na kumwera-kumanjiliro kuzunguliya Oceania. Kuzika kwapakati kwa Mbwani ya Pacific ni mamita 4,000. Challenger Deep mu Mariana Trench, ku kumpoto-kumanjiliro kwa Pacific, ndiyo malo ghakuzika comene ghakumanyikwa pa caro cose, ghakufika mamita 10,928. Pacific yili so na malo ghakuzika comene mu cigaŵa ca kumwera ca caro capasi, Horizon Deep mu Tonga Trench, pa mamita 10,823. Malo ghacitatu pa kuzika pa caro capasi, Sirena Deep, nagho ghali mu Mariana Trench. Pacific yili na nyanja zikulu zinandi za mphepete, kusazgapo Nyanja ya Philippines, Nyanja ya China ya Kumwera, Nyanja ya China ya Kumafumiro, Nyanja ya Japani, Nyanja ya Okhotsk, Nyanja ya Bering, Gulf ya Alaska, Gulf ya California, Nyanja ya Tasman, na Nyanja ya Korali. == Muzu wa Zina == Mu 1513, mu Nyengo ya Kusanga, mukupenja wa Spain Vasco Núñez de Balboa wakajumpha mtunda mufupi wa Panama ndipo wakawona "Nyanja ya Kumwera" yikulu, iyo wakayithya zina lakuti ''Mar del Sur'' (mu Cisipanya). Pamanyuma, zina la sono la mbwani likapangika na mukupenja wa Portugal Ferdinand Magellan pa ulendo wa Spain wa kuzunguliya caro cose mu 1520, apo wakasanga mphepo ziwemi pa kufika pa mbwani iyi. Wakayichema ''Mar Pacífico'', ilo mu Cipwitikizi na Cisipanya likung'anamula "nyanja ya mtendere". == Mbiri == === Pambere pa Mbiri Yakulembeka === Pakati pa Asiya, Australia na Amerika, virwa vyakujumpha 25,000, vikulu na vicoko, vikuwoneka pacanya pa Mbwani ya Pacific. Virwa vinandi ni vyakusyala vya mapiri gha moto gha kale agho ghaŵa ghakugona kwa vyaka masauzandi. Pafupi na mzere wapakati pali ma''atoll'' agho ghakapangika mu nyengo yitali na tuvirwa tucoko twa korali utu tukuzunguliya kanyanja ka pakati. === Maulendo Ghakwamba gha Ŵanthu === Maulendo ghakuzirwa gha ŵanthu ghakacitika mu Pacific pambere mbiri yindalembeke. Ŵanthu ŵa mazuŵa ghano ŵakafika dankha ku Pacific ya kumanjiliro pafupifupi vyaka 60,000 mpaka 70,000 ivyo vyajumpha. Kufuma ku ulendo wa ŵanthu wa mu mphepete ya kumwera kufuma mu Afilika, ŵakafika ku Asiya ya Kumafumiro, Asiya ya Kumwera-Kumafumiro, Philippines, New Guinea, ndipo pamanyuma Australia mwa kujumpha nyanja ya makilomita 80 panji kujumpha. Palije kumanya makola luso la ngalawa ilo magulu agha ghakagwiliskiranga ntchito; kukughanaghanirika kuti ŵakagwiliskiranga ntchito ngalawa zikulu za nsungwi, panyake na ngalanyo. Kucepa kwa mphepo ziwemi za kujumpha kuya ku Australia pamanyuma pa vyaka 80,000 ivyo vyajumpha kukukolerana na nyengo iyo ŵanthu ŵakamba kukhala mu Australia. Luso la kwenda pa nyanja la ŵanthu ŵa kale ŵa virwa vya Asiya ya Kumwera-Kumafumiro likusimikizgika na kukhala pa Buka pofika vyaka 32,000 ivyo vyajumpha na Manus pofika vyaka 25,000 ivyo vyajumpha, maulendo gha makilomita 180 na 230. Ŵana ŵa maulendo agha mazuŵa ghano ni Ŵanegrito, Ŵamelanesia, na ŵanthu ŵa kale ŵa Australia. Ŵanthu ŵawo mu virwa vya Asiya ya Kumwera-Kumafumiro na Melanesia pamanyuma ŵakatorana na Ŵaaustronesia awo ŵakiza kufuma ku Taiwan na kumpoto kwa Philippines, ndipo ici cikapanga ŵanthu ŵa mazuŵa ghano ŵa virwa vya Asiya ya Kumwera-Kumafumiro na Oceania. Ulendo unyake wa pa nyanja wa pamanyuma ni kuthandazgika kwa Ŵaaustronesia. Ŵaaustronesia ŵakafuma pa cirwa ca Taiwan pafupifupi 3000–1500 pambere Khristu. Ŵakumanyikwa na luso lawo lapadera la ngalawa (comene ngalawa za vyakukhazgira ku mbali, ngalawa za ntonga ziŵiri, na ngalanyo za mawonekero gha nyara za nkhala) – panyake luso ili likakura apo ŵakalutilira kukhala mu Oceania ya pafupi na ya kutali. Kwamba pafupifupi 2200 pambere Khristu, Ŵaaustronesia ŵakenda kumwera kukhala mu Philippines. Ŵakajumpha Pacific ya kumanjiliro kufuma ku virwa vya Bismarck kufika ku Virwa vya Mariana pofika 1500 pambere Khristu, na Palau na Yap pofika 1000 pambere Khristu. Ŵakaŵa ŵanthu ŵakwamba kufika ku Oceania ya kutali, na ŵakwamba kujumpha mtunda utali wa maji ghakujulika. Ŵakalutilira kuthandazgika kumwera, kufika ku Indonesia na Malaysia pofika 1500 pambere Khristu, ndipo kumanjiliro ku Madagascar na Comoros mu Mbwani ya India pafupifupi 500 mumuwilo wa Khristu. Pafupifupi 1300 mpaka 1200 pambere Khristu, cigaŵa ca Ŵaaustronesia cakuchemeka mdawuko wa Lapita cikafika ku virwa vya Bismarck, Solomon, Vanuatu, Fiji, na New Caledonia. Kufuma kuko, ŵakakhala mu Tonga na Samoa pofika 900 mpaka 800 pambere Khristu. Ŵanyake ŵakawelera kumpoto mu 200 pambere Khristu kukhala mu virwa vya Micronesia ya kumafumiro. Ici cikaŵa kutali comene uko Ŵaaustronesia ŵakafika mu Polynesia mpaka pafupifupi 700 mumuwilo wa Khristu, apo kupenja virwa kunyake kukamba. Ŵakafika ku Virwa vya Cook, Tahiti, na Marquesas pofika 700; Hawaiʻi pofika 900; Rapa Nui pofika 1000; ndipo pakumalira New Zealand pofika 1200. Ŵaaustronesia ŵangaŵa kuti ŵakafika nanga ni ku Amerika, nangauli ukaboni wa ici ngwambura kukwana. === Kupenja kwa Ŵaulaya === Kukumana kwakwamba kwa Ŵaulaya na mphepete ya kumanjiliro ya Mbwani ya Pacific kukacitika na maulendo gha Portugal gha António de Abreu na Francisco Serrão ku Virwa vya Maluku mu 1512, na ulendo wa Jorge Álvares ku China ya kumwera mu 1513. Mbali ya kumafumiro ya mbwani yikawoneka na Vasco Núñez de Balboa mu 1513 pamanyuma pakuti ulendo wake wajumpha Panama na kufika ku mbwani yiphya. Wakayithya zina lakuti ''Mar del Sur'' ("Nyanja ya Kumwera") cifukwa mbwani yikaŵa kumwera kwa mphepete ya mtunda uwo wakayiwonera dankha. Mu 1520, Ferdinand Magellan na ŵantchito ŵake ŵakaŵa ŵakwamba kujumpha Pacific mu mbiri yakulembeka. Ŵakaŵa cigaŵa ca ulendo wa Spain ku Virwa vya Vyakununkhira uwo pakumalira ukaŵa ulendo wakwamba wa kuzunguliya caro cose. Magellan wakachema mbwani kuti ''Pacífico'' ("ya mtendere") cifukwa, pamanyuma pa kwenda mu nyanja za mphepo zikulu za Cape Horn, ŵakasanga maji ghakupumula. Mbwani iyi kanandi yikachemekanga Nyanja ya Magellan mpaka vyaka vya m'ma 1700. Magellan wakaima pa cirwa cimoza cambura ŵanthu pambere wandaime pa Guam mu Masika 1521. Magellan wekha wakafwa mu Philippines mu 1521. Juan Sebastián Elcano wakawezgera ŵakusyala ku Spain kujumpha Mbwani ya India na kuzunguliya Cape of Good Hope, ndipo wakamalizga ulendo wakwamba wa kuzunguliya caro cose mu 1522. Pakati pa 1525 na 1527, maulendo gha Portugal ghakasanga Virwa vya Caroline, Virwa vya Aru, na Papua New Guinea. Mu 1542–43 Ŵapwitikizi ŵakafika so ku Japani. Mu 1564, ngalawa zinkhondi za Spain izo zikanyamula ŵankhondo 379 zikajumpha Pacific kufuma ku Mexico, zakulongozgeka na Miguel López de Legazpi, ndipo zikapoka Philippines na Virwa vya Mariana. Mu vyaka vyakusyala vya m'ma 1500, Spain yikalongozganga ŵankhondo na malonda, na ngalawa izo zikenda kufuma ku Mexico na Peru kujumpha Mbwani ya Pacific kuya ku Philippines kwizira mu Guam. Ngalawa za Manila zikenda kwa vyaka 250, kukoleranya Manila na Acapulco, mu nthowa yimoza ya malonda yitali comene mu mbiri. Maulendo gha Spain ghakafika so ku Tuvalu, Marquesas, Virwa vya Cook, Virwa vya Solomon, Vanuatu, Marshall, na Admiralty mu Pacific ya Kumwera. Pamanyuma, pa kupenja ''Terra Australis'' ("Caro Cikulu ca Kumwera"), maulendo gha Spain mu vyaka vya m'ma 1600, nga ni ulendo wa Pedro Fernandes de Queirós, ghakafika ku Pitcairn na Vanuatu, ndipo ghakajumpha Torres Strait pakati pa Australia na New Guinea. Ŵakupenja ŵa Netherlands, awo ŵakazunguliyanga Afilika ya kumwera, nawo ŵakapenjanga na kucita malonda; Willem Janszoon wakaŵa Muulaya wakwamba kufika mu Australia mwakulembeka makola (1606), ndipo Abel Tasman wakafika ku Tasmania na New Zealand mu 1642. Mu vyaka vya m'ma 1500 na 1600, Spain yikawonanga Mbwani ya Pacific nga ni nyanja yakujalika ku vyaro vinyake. Nga ni mlomo wekha wakumanyikwa kufuma ku Atlantic, Strait of Magellan nyengo zinyake yikalindikanga na ngalawa za nkhondo kukanizga ngalawa zinyake. Ku mbali ya kumanjiliro, Ŵadachi ŵakaopskanga Philippines ya Spain. Vyaka vya m'ma 1700 vikawona kwamba kwa kupenja kukulu kwa Ŵarasha mu Alaska na Virwa vya Aleutian, kulongozgeka na Vitus Bering. Spain yikatuma so maulendo ku kumpoto-kumanjiliro kwa Pacific, kufika ku Cirwa ca Vancouver na Alaska. Ŵafulenci ŵakapenja na kupoka Polynesia, ndipo Ŵabritoni ŵakacita maulendo ghatatu na James Cook ku Pacific ya Kumwera, Australia, Hawaii, na kumpoto-kumanjiliro kwa Amerika ya Kumpoto. Mu 1768, Pierre-Antoine Véron wakapima kakwamba mu mbiri usani wa Pacific mwakulunjika. Ulendo umoza mwa yakwamba ya kupenja kwa kasandiro ukanozgeka na Spain mu ulendo wa Malaspina wa 1789–1794. Ukenda mu vigaŵa vikulu vya Pacific, kufuma ku Cape Horn mpaka ku Alaska, Guam, Philippines, New Zealand, Australia, na Pacific ya Kumwera. === Ufumu Uphya wa Kuthandazga Mazaza === Kukura kwa ufumu wa kuthandazga mazaza mu vyaka vya m'ma 1800 kukapangiska kuti vyaro vya Ulaya, ndipo pamanyuma Japani na United States, vipoke vigaŵa vinandi vya Oceania. Maulendo gha HMS Beagle mu ma 1830, na Charles Darwin, HMS Challenger mu ma 1870, na ghanyake ghakovwira comene kumanya kwa mbwani. Mu Oceania, France yikaŵa na mazaza ghakulu pamanyuma pa kupanga Tahiti na New Caledonia kuŵa vyaro vyakuvikilirika mu 1842 na 1853. Pamanyuma pa kuyendera Cirwa ca Easter mu 1875 na 1887, mulongozgi wa ŵankhondo ŵa pa maji wa Chile Policarpo Toro wakadumba na ŵanthu ŵa Rapanui kuti cirwa cinjire mu Chile mu 1888. Pofika 1900, pafupifupi virwa vyose vya Pacific vikaŵa pasi pa Britain, France, United States, Germany, Japani, na Chile. Mu 1898 (nkhondo ya Spain na Amerika), United States yikapoka Guam na Philippines kufuma ku Spain. === Vyaka vya m'ma 1900 === Pambere pa Nkhondo Yakwamba ya Caro Cose, United States yikayezga kugula panji kuzenga malo gha ŵankhondo ŵa pa maji pa Virwa vya Galápagos. Kukana kwa Ecuador kukovwirika na Chile, iyo nayo yikakhozgeka na Britain na Germany. Umaliro wa Nkhondo Yakwamba ya Caro Cose ukakhozga Japani na United States mu Pacific. Vyaro vya mphepete ya Pacific nga ni Colombia, Ecuador na Peru vikamba kuwona United States nga ni mazaza ghakulu, kanandi vikupempha kuti yovwire mu mphindano. Chile yikayezga kususka kukhwaska kwa United States. Phangano la ŵankhondo ŵa pa maji la Washington la 1921 likakolerana na vyakufumapo vinandi mu Pacific, kusazgapo umaliro wa ubwezi wa Ŵangelezi na Ŵajapani. Ŵankhondo ŵa pa maji ŵa Britain ŵakafuma so mu Pacific ya Kumwera mu caka cenecico, ndipo ici cikanozga ubwezi wa kale wa Britain, Chile, ndipo cikasazgira kukhwaska kwa United States mu Amerika. Japani yikapoka virwa vinandi vya Pacific mu Nkhondo ya Pacific (1941–1945); kweni pakumalira kwa nkhondo, Japani yikatondeka, ndipo ŵankhondo ŵa pa maji ŵa U.S. ŵakaŵa ŵaneco ŵa mbwani. Virwa vya Mariana ya Kumpoto ivyo vikalongozgekanga na Japani vikanjira pasi pa United States. Kufuma umaliro wa Nkhondo Yaciŵiri ya Caro Cose, vyaro vinandi vya kale vya ŵakoloni mu Pacific vyaŵa vyakujilongozga. == Malo == Pacific yikupatula Asiya na Australia kufuma ku Amerika. Yingagaŵika na mzere wapakati mu cigaŵa ca kumpoto (Pacific ya Kumpoto) na ca kumwera (Pacific ya Kumwera). Yikufuma ku cigaŵa ca Antarctica kumwera mpaka ku Arctic kumpoto. Mbwani ya Pacific yikuphimba pafupifupi cigaŵa cimoza pa vitatu ca caro capasi, makilomita gha mbali zinayi 165,250,000, kuluska mtunda wose wa caro capasi pamoza. Yitali makilomita pafupifupi 15,600 kufuma ku Nyanja ya Bering mu Arctic mpaka ku Mbwani ya Kumwera, Pacific yili yisani comene pafupifupi pa makona 5 kumpoto, uko yikufika makilomita pafupifupi 19,800 kufuma ku Indonesia mpaka ku mphepete ya Colombia, hafu ya kuzunguliya caro capasi, kujumpha kankhondi ukulu wa mwezi. Pakati pake pa malo pali ku kumafumiro kwa Kiribati. Malo ghapasi comene ghakumanyikwa pa caro capasi, Mariana Trench, ghali mamita 10,911 pasi pa maji gha mbwani. Kuzika kwapakati ni mamita 4,280, ntheura maji ghose ngakwana makilomita gha mbali zitatu pafupifupi 710,000,000. Cifukwa ca kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi, Mbwani ya Pacific sono yikucepa na masentimita pafupifupi 2.5 pa caka ku mbali zitatu. Kweni Mbwani ya Atlantic yikukura. Mu mphepete za kumanjiliro za Pacific pali nyanja zinandi, zikulu comene ni Nyanja ya Celebes, Nyanja ya Korali, Nyanja ya China ya Kumafumiro, Nyanja ya Philippines, Nyanja ya Japani, Nyanja ya China ya Kumwera, Nyanja ya Sulu, Nyanja ya Tasman, na Nyanja ya Cikasu. Nthowa za maji za Indonesia (kusazgapo Strait of Malacca na Torres Strait) zikukoleranya Pacific na Mbwani ya India kumanjiliro, ndipo Drake Passage na Strait of Magellan zikukoleranya Pacific na Mbwani ya Atlantic kumafumiro. Kumpoto, Bering Strait yikukoleranya Pacific na Mbwani ya Arctic. Pakuti Pacific yikujumpha mzere wa makona 180, Pacific ya Kumanjiliro (pafupi na Asiya) yili mu cigaŵa ca kumafumiro ca caro capasi, apo Pacific ya Kumafumiro (pafupi na Amerika) yili mu cigaŵa ca kumanjiliro. Pacific ya Kumwera yili na mapiri gha pasi pa maji agho ghakufuma kumwera kwa Australia kuya pakati pa Pacific na Antarctica, ndipo ghakukolerana na ghanyake kupanga East Pacific Rise. Pa ulendo unandi wa Magellan kufuma ku Strait of Magellan kuya ku Philippines, mukupenja wakasanga mbwani nadi yamtendere; kweni Pacific njamtendere nyengo zose yayi. Mphepo zikulu zinandi za ku tropiki zikutimba virwa vya Pacific. Mitunda ya kuzunguliya Pacific yili na mapiri gha moto ghanandi ndipo kanandi yikunyenyenkhuka. Mayigha ghakulu agho ghakufuma ku kunyenyenkhuka kwa pasi pa maji ghananga virwa vinandi, ndipo nyengo zinyake ghananga misumba yose. Mapu gha Martin Waldseemüller gha 1507 ndigho ghakaŵa ghakwamba kulongora Amerika ikupatula mbwani ziŵiri. Pamanyuma, mapu gha Diogo Ribeiro gha 1529 ndigho ghakaŵa ghakwamba kulongora Pacific pafupifupi pa ukulu wake wakwenelera. === Vyaro vya Mphepete === Vyaro vinandi vya Asiya, Oceania, na Amerika vili mu mphepete ya Mbwani ya Pacific, kusazgapo Russia, Japani, China, Korea, Philippines, Indonesia, Australia, New Zealand, vyaro vya virwa vya Pacific, Canada, United States, Mexico, vyaro vya Amerika Yapakati, Colombia, Ecuador, Peru, na Chile. === Mitunda na Virwa === Mbwani ya Pacific yili na virwa vinandi comene vya caro capasi. Pali virwa pafupifupi 25,000 mu Mbwani ya Pacific. Virwa ivyo vili mu Mbwani ya Pacific pera vingagaŵika mu magulu ghatatu ghakulu: Micronesia, Melanesia na Polynesia. Micronesia, iyo yili kumpoto kwa mzere wapakati na kumanjiliro kwa Mzere wa Mazuŵa, yikusazgapo Virwa vya Mariana kumpoto-kumanjiliro, Virwa vya Caroline pakati, Virwa vya Marshall kumafumiro, na virwa vya Kiribati kumwera-kumafumiro. Melanesia, ku kumwera-kumanjiliro, yikusazgapo New Guinea, cirwa caciŵiri pa ukulu pa caro cose pamanyuma pa Greenland, ndipo cikulu comene pa virwa vya Pacific. Magulu ghanyake ghakulu gha Melanesia kufuma kumpoto kuya kumwera ni virwa vya Bismarck, Virwa vya Solomon, Santa Cruz, Vanuatu, Fiji na New Caledonia. Cigaŵa cikulu comene, Polynesia, kufuma ku Hawaii kumpoto mpaka ku New Zealand kumwera, cikusazgapo so Tuvalu, Tokelau, Samoa, Tonga na Virwa vya Kermadec kumanjiliro, Virwa vya Cook, Society na Austral pakati, na Virwa vya Marquesas, Tuamotu, Mangareva, na Cirwa ca Easter kumafumiro. Virwa mu Mbwani ya Pacific vili na mitundu yinayi: virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda, virwa vitali, malibwe gha korali, na malibwe gha korali ghakukwezgeka. Virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda vili kuwaro kwa mzere wa ''andesite'' ndipo vikusazgapo New Guinea, virwa vya New Zealand, na Philippines. Virwa vinyake ivi vikukolerana na vigaŵa vikulu vya mtunda vya pafupi. Virwa vitali vikafuma ku mapiri gha moto, ndipo vinandi vili na mapiri gha moto ghamoyo. Mwa ivi muli Bougainville, Hawaii, na Virwa vya Solomon. Malibwe gha korali gha Pacific ya Kumwera ni vigaŵa vyapasi ivyo vyakura pacanya pa mwala wakusungunuka pasi pa maji gha mbwani. Cimoza mwa vyakuzizwiska comene ni Great Barrier Reef pafupi na kumpoto-kumafumiro kwa Australia. Mtundu waciŵiri wa cirwa ca korali ni malibwe gha korali ghakukwezgeka, agho kanandi ngakulu pacoko kuluska virwa vya korali vyapasi. Viyelezgero ni Banaba na Makatea. == Vimanyikwiro vya Maji == Maji gha Mbwani ya Pacific, pafupifupi magaŵa 50.1 pa 100 gha maji gha mbwani zose za caro capasi, ghakughanaghanirika kuŵa makilomita gha mbali zitatu pafupifupi miliyoni 714. Kufunda kwa maji gha pacanya mu Pacific kungasintha kufuma −1.4 °C, apo maji gha mbwani ghakukhwimira, ku vigaŵa vya mphaka mpaka pafupifupi 30 °C pafupi na mzere wapakati. Mcere nawo ukusintha kuyana na malo, kufika pa magaŵa 37 pa 1,000 ku kumwera-kumafumiro. Maji pafupi na mzere wapakati, agho ghangaŵa na mcere wa magaŵa 34 pa 1,000 pera, ngambura mcere unandi kuluska gha vigaŵa vyapakati cifukwa ca vula yinandi caka cose. Mcere ucoko comene, pasi pa magaŵa 32 pa 1,000, ukusangika kumpoto comene cifukwa maji ghacoko ghakufumbuka mu malo ghakuzizima agha. Kwenda kwa maji gha Pacific kanandi nkhwa kuzunguliya nga ni wotchi mu cigaŵa ca kumpoto na kwakususkana mu cigaŵa ca kumwera. Kwenda kwa maji kwa North Equatorial Current, uko kukukankhika kumanjiliro na mphepo za malonda, kukuzgokera kumpoto pafupi na Philippines kuŵa kwenda kwa maji ghakufunda kwa Kuroshio. Kuzgokera kumafumiro pafupifupi pa makona 45 kumpoto, Kuroshio yikugaŵika ndipo maji ghanyake ghakwenda kumpoto nga ni Aleutian Current, apo ghanyake ghakuzgokera kumwera kuwelera ku North Equatorial Current. Aleutian Current yikugaŵika apo yikuza pafupi na Amerika ya Kumpoto, ndipo cigaŵa cake ca kumwera cikuŵa California Current yakuzizima iyo yikwenda pacoko kumwera. South Equatorial Current, iyo yikwenda kumanjiliro pa mzere wapakati, yikuzgokera kumwera kumafumiro kwa New Guinea, yikuzgokera kumafumiro pafupifupi pa makona 50 kumwera, ndipo yikunjira mu kwenda kukulu kwa Pacific ya Kumwera, kusazgapo kwenda kwa maji kwa Antarctic uko kukuzunguliya caro cose. Apo yikuza pafupi na mphepete ya Chile, yikugaŵika; cigaŵa cimoza cikwenda kuzunguliya Cape Horn ndipo cinyake cikuzgokera kumpoto kupanga Humboldt Current. == Nyengo == Nyengo za cigaŵa ca kumpoto na ca kumwera kanandi zikuyana. Mphepo za malonda za kumwera na kumafumiro kwa Pacific nzakukhazikika comene apo nyengo ya Pacific ya Kumpoto yikupambana comene; mwaciyelezgero, kuzizima kwa nyengo ya kuzizima mu mphepete ya kumafumiro kwa Russia kukupambana na nyengo yakupepuka ya British Columbia cifukwa ca kwenda kwa maji gha mbwani. Mu Pacific ya ku tropiki na pafupi na tropiki, El Niño na La Niña vikukhwaska nyengo. Kuti ŵamanye nyengo iyo yilipo, kufunda kwapakati kwa maji gha pacanya kwa myezi yitatu yaumaliro mu cigaŵa ca makilomita pafupifupi 3,000 kumwera-kumafumiro kwa Hawaii kukupimika, ndipo usange cigaŵa ici cili pacanya panji pasi pa kufunda kwa nyengo zose na kujumpha 0.5 °C, El Niño panji La Niña yikuwonekera kuŵa yikucitika. Mu Lupya 2025, NOAA yikati kufunda kwa maji gha pacanya gha mbwani za caro cose kukaŵa pafupi na mbiri, ndipo Zizima mpaka Mpupulu 2025 yikaŵa nyengo yacitatu pa kufunda mu vyaka 176 vya malemba. Mu Pacific ya kumanjiliro ya ku tropiki, vula ya nyengo ya kufunda yikupambana na mphepo zakomira mu nyengo ya kuzizima izo zikufuma ku Asiya. Pa caro cose, mphepo zikulu za ku tropiki zikuŵa zinandi pakumalira kwa nyengo ya kufunda. Pacific yili na vigaŵa viŵiri ivyo vili na mphepo zikulu za ku tropiki zinandi comene: kumpoto-kumanjiliro kwa Pacific na kumafumiro kwa Pacific. Mphepo zikulu za Pacific zikupangika kumwera kwa Mexico, nyengo zinyake zikutimba mphepete ya Mexico, pakati pa Zizima na Thukila, apo izo zikupangika kumpoto-kumanjiliro kwa Pacific zikwenda ku Asiya kufuma Vula mpaka Zimya. Mphepo zikulu za ku tropiki zikupangika so mu Pacific ya Kumwera, uko nyengo zinyake zikukhwaska vyaro vya virwa. Mu Arctic, cisanu kufuma Thukila mpaka Vula cingaŵa ngozi ku ngalawa, apo nyathutwe wa nyengo zose ukuŵako kufuma Zizima mpaka Zimya. Mphepo za kumanjiliro zingaŵa zankhongono comene, comene mu cigaŵa ca kumwera, cifukwa ca kupambana kwa kufunda pakati pa tropiki na Antarctica. Mu cigaŵa ca kumwera, cifukwa ca mphepo zikulu na mitambo, mphepo izi zikuchemeka "Makumi Ghanayi Ghakubangula", "Makumi Ghankhondi Ghakukwiya", na "Makumi Ghankhondi na Limoza Ghakulira", kuyana na makona. == Kasandiro ka Pasi == Mbwani yikapangika mapu dankha na Abraham Ortelius; wakayichema ''Maris Pacifici'' kuyana na malongosoro gha Magellan gha "nyanja ya mtendere". Mzere wa ''andesite'' ndiwo kupambana kukulu comene mu Pacific. Ni mphaka ya malibwe iyo yikupatula malibwe ghakuzika gha dimba la pakati la Pacific na vigaŵa vya mtunda ivyo vyabira pacoko mu mphepete. Mzere uwu ukulondezga mphepete ya kumanjiliro ya virwa pafupi na California, ukujumpha kumwera kwa Aleutian, mu mphepete ya kumafumiro ya Kamchatka, Virwa vya Kuril, Japani, Virwa vya Mariana, Virwa vya Solomon, na Cirwa ca Kumpoto ca New Zealand. Kupambana uku kukulutilira kumpoto-kumafumiro mu mphepete ya kumanjiliro ya mapiri gha Andes kufuma ku Amerika ya Kumwera mpaka ku Mexico. Indonesia, Philippines, Japani, New Guinea, na New Zealand vili kuwaro kwa mzere uwu. Mukati mwa mzere uwu muli maboŵa ghakuzika, mapiri gha moto gha pasi pa maji, na virwa vya mapiri gha moto ivyo vikumanyiska dimba la Pacific. Apa mwala wakusungunuka ukufuma pacoko pacoko mu mphanyiko kuzenga mapiri ghakulu gha moto. Kuwaro kwa mzere uwu, mapiri gha moto ngakuphulika, ndipo Mphete ya Moto ya Pacific ndiyo lamba likulu comene la mapiri gha moto ghakuphulika pa caro cose. Likuthyika zina la mapiri gha moto ghamoyo mahandiredi agho ghali pacanya pa malo agho vigaŵa vikulu vya pasi vikunjirana. Mbwani ya Pacific ndiyo mbwani yekha iyo yazingilizgika comene na malo agho vigaŵa vikulu vya pasi vikunjirana. === Mbiri ya Kapangikiro === Mbwani ya Pacific yikapangika vyaka miliyoni 750 ivyo vyajumpha apo cigaŵa cikulu ca mtunda ca Rodinia cikaphwanyika, nangauli kanandi yikuchemeka Panthalassa mpaka Pangea yikaphwanyika, pafupifupi vyaka miliyoni 200 ivyo vyajumpha. Pasi pa Pacific pa kale comene ndi pa vyaka miliyoni pafupifupi 180 pera, cifukwa cikopa ca kale canjira pasi. === Minjololo ya Mapiri gha Pasi pa Maji === Mbwani ya Pacific yili na minjololo yitali ya mapiri gha pasi pa maji, iyo yikapangika na mapiri gha moto gha malo ghakotcha. Iyi yikusazgapo mnjololo wa Hawaii–Emperor na Louisville Ridge. == Vyacuma == Kugwiliskira ntchito vyuma vya pasi vya Pacific kukusuzgika na kuzika kukulu kwa mbwani. Mu maji ghambura kuzika gha mphepete za Australia na New Zealand, mafuta na mphepo za pasi vikufumyika, ndipo ngale zikuwunjikika mu mphepete za Australia, Japani, Papua New Guinea, Nicaragua, Panama, na Philippines, nangauli unandi wacepa comene mu malo ghanyake. === Kuloŵa Somba === Somba ni cuma cakuzirwa mu Pacific. Maji ghambura kuzika gha mphepete na virwa ghakupeleka ''herring'', ''salmon'', ''sardine'', ''swordfish'', na ''tuna'', na somba za vikoko. Kuloŵa comene kwaŵa suzgo likulu mu malo ghanyake, ndipo kukupangiska kucepa kwa somba na kujalika kwa malo gha kuloŵa, uko kukukhwaska vyacuma na malo gha vyamoyo. Mwaciyelezgero, somba izo zikuloŵeka mu Nyanja ya Okhotsk zacepa na hafu panji kujumpha kufuma mu ma 1990 cifukwa ca kuloŵa comene. == Malo Ghakuzingilizga == Pacific ya kumpoto-kumanjiliro njakunangika comene na tuvigaŵa tucoko twa pulasitiki cifukwa yili pafupi na vyaro vya ŵanthu ŵanandi nga ni Japani na China. Unandi wa tuvigaŵa tucoko twa pulasitiki mu Pacific ya kumpoto-kumafumiro ukasazgikira kahandiredi pakati pa 1972 na 2012. Malo ghakukura gha vyakutaya pakati pa California na Japani ngakulu katatu nga ni France. Matani pafupifupi 80,000 gha pulasitiki ghali kuko, vigaŵa trilioni 1.8. Kunanga mbwani ni kunjira kwiheni kwa vinthu vya usungunu panji tuvinthu mu mbwani. Ŵakunanga ŵakulu ni awo ŵakugwiliskira ntchito milonga kutaya vyakusyala vyawo. Milonga yikuthira mu mbwani, kanandi pamoza na feteleza wa ulimi. Vinthu vinandi ivyo vikucepeska okisijeni mu maji vikupangiska malo ghambura okisijeni umo vyamoyo vingakhala yayi. Vyakutaya vya mu mbwani ni vyakutaya vyakupangika na ŵanthu ivyo vikuyandama mu nyanja, mbwani, panji milonga. Vikuwunjikana pakati pa kwenda kwa maji kwa cizungulizgo na mu mphepete. Kweniso, Mbwani ya Pacific yaŵa malo agho ma''satellite'' ghakuwira, kusazgapo Mars 96 na Fobos-Grunt. === Vyakusyala vya Nyukiliya === Kufuma 1946 mpaka 1958, Virwa vya Marshall vikaŵa malo gha kuyezgera vilwero vya nyukiliya vya United States, ndipo kuyezga 67 kukacitika pa ma''atoll'' ghakupambana. Vilwero vinyake vya nyukiliya vikataika mu Mbwani ya Pacific, kusazgapo cimoza ca nkhongono yikulu ico cikataika mu Nyanja ya Philippines mu 1965. Mu 2021, ulongozgi wa Japani ukazomerezga kuthira maji gha nyukiliya kufuma ku nyumba ya nyukiliya ya Fukushima mu Mbwani ya Pacific mu vyaka 30. Ulongozgi ukati maji ghazamuŵa ghakusazganika mpaka kuŵa ghakumwa. Kupatula kuthira uku, kuvuza kwa ''tritium'' mu Pacific kukaghanaghanirika kuŵa kukulu kufuma 2011 mpaka 2013. === Kukumba Migodi pasi pa Mbwani === Ngozi yiphya ku Mbwani ya Pacific ni kukumba migodi pasi pa mbwani. Kukumba uku kukukhumba kufumya mpira ya ''manganese'' iyo yili na vyuma nga ni magnesiyamu, nickel, mkuŵa, zinki na cobalt. Vyuma vinandi comene vili mu Mbwani ya Pacific pakati pa Mexico na Hawaii. Kukumba uku kukuwoneka kuŵa na vyakufumapo viheni comene ku mbwani. Kukusokonezga malo gha vyamoyo gha pasi pa mbwani ndipo kungananga malo agha kwa muyirayira. Kusambasamba kwa dongo na kunanga na vinthu vya usungunu vikuopska vinyama vinandi vya mu mbwani. Kweniso, kukumba kungafumiska mphepo zakusunga kufunda na kusazgira kusintha kwa nyengo. Ntheura kukanizga kukumba uku nkhwakuzirwa kuti mbwani yikhale makola kwa nyengo yitali. [[Category:Pacific Ocean]] 0kyp4172p7omqwtwd0xxpfrj2uvuyzk 0 7134 123445 23508 2026-11-03T12:08:01Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123445 wikitext text/x-wiki [[File:Arctic Ocean - en.png|thumb|330x330px]] '''Mbwani ya Arctic''' ni yicoko comene na yambura kuzika comene mwa vigaŵa vinkhondi vya [[Mbwani|mbwani]] ya caro cose capasi. Yikuphimba makilomita gha mbali zinayi pafupifupi 14,060,000, ndipo njakuzizima comene kuluska mbwani zose. Yikusazgapo cigaŵa ca kumpoto comene ca caro capasi, ndipo yikuzingilizgika na Yurasiya na Amerika ya Kumpoto. [[Category:Arctic Ocean]] 9i9hdhqapl0zf2x049yky2yisyazm22 123446 123445 2026-11-03T12:08:04Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Arctic Ocean]] to [[Mbwani ya Arctic]]: Zina lakuzomerezgeka 123445 wikitext text/x-wiki [[File:Arctic Ocean - en.png|thumb|330x330px]] '''Mbwani ya Arctic''' ni yicoko comene na yambura kuzika comene mwa vigaŵa vinkhondi vya [[Mbwani|mbwani]] ya caro cose capasi. Yikuphimba makilomita gha mbali zinayi pafupifupi 14,060,000, ndipo njakuzizima comene kuluska mbwani zose. Yikusazgapo cigaŵa ca kumpoto comene ca caro capasi, ndipo yikuzingilizgika na Yurasiya na Amerika ya Kumpoto. [[Category:Arctic Ocean]] 9i9hdhqapl0zf2x049yky2yisyazm22 123648 123446 2026-11-03T17:46:55Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123648 wikitext text/x-wiki [[File:Arctic Ocean - en.png|thumb|330x330px]] '''Mbwani ya Arctic''' ni yicoko comene na yambura kuzika comene mwa vigaŵa vinkhondi vya [[Mbwani|mbwani]] ya caro cose capasi. Yikuphimba makilomita gha mbali zinayi pafupifupi 14,060,000, ndipo njakuzizima comene kuluska mbwani zose. Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kupima Maji (IHO) ukuyiwona nga ni mbwani, nangauli ŵasandi ŵanyake ŵa mbwani ŵakuyichema Nyanja ya Pakati ya Arctic panji Nyanja ya Mphaka ya Kumpoto. Yalongosoreka so nga ni pafupifupi mlomo wa mlonga wa Mbwani ya Atlantic. Yikuwoneka so nga ni cigaŵa ca kumpoto comene ca mbwani ya caro cose. Mbwani ya Arctic yikusazgapo cigaŵa ca Mphaka ya Kumpoto pakati pa cigaŵa ca kumpoto ca caro capasi, ndipo yikufika kumwera pafupifupi makona 60 kumpoto. Yikuzingilizgika na Yurasiya na Amerika ya Kumpoto, ndipo mphaka zake zikulondezga mawonekero gha malo: Bering Strait ku mbali ya Pacific na mphiri ya pasi pa maji ya Greenland na Scotland ku mbali ya Atlantic. Yikuphimbika pacoko na cisanu ca mbwani caka cose, ndipo pafupifupi yose mu nyengo ya kuzizima. Kufunda na mcere wa pacanya pa Mbwani ya Arctic vikusintha mu nyengo apo cisanu cikusungunuka na kukhwima; mcere wake ngucoko comene pakati pa mbwani zinkhondi zikulu, cifukwa ca kufumbuka kucoko, maji ghawemi ghanandi agho ghakufuma ku milonga, na kukolerana kucoko na mbwani zinyake za mcere unandi. Kucepa kwa cisanu mu nyengo ya kufunda kwayowoyeka kuŵa magaŵa 50 pa 100. Wupu wa U.S. wa Cisanu (NSIDC) ukugwiliskira ntchito ma''satellite'' kupeleka malemba gha zuŵa na zuŵa gha cisanu ca mbwani ya Arctic na luŵiro lwa kusungunuka kwake, ndipo ghakulongora kucepa kwakulutilira kwa cisanu. Mu Lupya 2012, cisanu ca Arctic cikafika pa ucoko uphya wa mbiri. Kuyaniska na unandi wapakati (1979–2000), cisanu ca mbwani cikaŵa kuti cacepa na magaŵa 49 pa 100. == Mbiri == === Amerika ya Kumpoto === Ŵanthu ŵakukhala mu cigaŵa ca mphaka ca Amerika ya Kumpoto kwa vyaka 17,000–50,000 panji kujumpha, mu nyengo ya cisanu cikulu. Kucepa kwa maji gha mbwani kukazomerezga ŵanthu kujumpha ulalo wa mtunda wa Bering uwo ukakoleranya Siberia na kumpoto-kumanjiliro kwa Amerika ya Kumpoto (Alaska), ndipo ici cikapangiska ŵanthu kukhala mu Amerika. Magulu ghakwamba gha ŵanthu ŵa kale ŵa Arctic ghakusazgapo Pre-Dorset (pafupifupi 3200–850 pambere Khristu); mdawuko wa Saqqaq wa Greenland (2500–800 pambere Khristu); midawuko ya Independence I na II ya kumpoto-kumafumiro kwa Canada na Greenland; na Groswater ya Labrador na Nunavik. Mdawuko wa Dorset ukathandazgika mu Arctic ya Amerika ya Kumpoto pakati pa 500 pambere Khristu na 1500 mumuwilo wa Khristu. Ŵanthu ŵa Dorset ŵakaŵa mdawuko ukulu waumaliro wa kale mu Arctic pambere ŵanthu ŵa Thule, ŵambuye ŵa Ŵainuit ŵa mazuŵa ghano, ŵandasamire kumafumiro kufuma ku Alaska. Mdawuko wa Thule ukaŵako kufuma pafupifupi 200 pambere Khristu mpaka 1600 mumuwilo wa Khristu, ukwamba kuzunguliya Bering Strait ndipo pamanyuma ukathandazgika pafupifupi mu cigaŵa cose ca Arctic ca Amerika ya Kumpoto. Ŵanthu ŵa Thule ŵakaŵa ŵambuye ŵa Ŵainuit, awo sono ŵakukhala mu Alaska, Northwest Territories, Nunavut, Nunavik, Labrador na Greenland. === Ulaya === Kwa nyengo yitali mu mbiri ya Ulaya, vigaŵa vya mphaka ya kumpoto vikaŵa vyambura kupendeka ndipo malo ghake ghakaghanaghanirikanga waka. Pytheas wa ku Massilia wakalemba ulendo wakuya kumpoto mu 325 pambere Khristu, ku caro ico wakacichema "Eschate Thule", uko zuŵa likanjiliranga maora ghatatu pera pa zuŵa ndipo maji ghakaŵa cinthu cakukhwima "ico munthu wangendapo yayi panji kwendeskapo ngalawa yayi". Panyake wakalongosoranga cisanu ca mbwani cakupatukana; "Thule" yake panyake yikaŵa Norway, nangauli Virwa vya Faroe panji Shetland navyo vyasacizgika. Cifukwa ca mauthenga ghacoko agho ghakaŵako pa nyengo iyo, ŵapangi ŵa mapu ŵakwamba ŵakamanyanga yayi umo ŵangalongolera vigaŵa vya kuzunguliya Mphaka ya Kumpoto: ŵanyake ŵakaŵikanga mtunda (nga mu mapu gha Johannes Ruysch gha 1507, panji gha Gerardus Mercator gha 1595) panji kulongora cigaŵa cose nga ni maji (nga mu mapu gha Martin Waldseemüller gha 1507). Maulendo ghacoko agho ghakajumpha comene Mzere wa Arctic pa nyengo iyo ghakasanga virwa vicoko pera, nga ni Novaya Zemlya (vyaka vya m'ma 1000) na Spitzbergen (1596). Kufuma pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1500 mpaka pakwamba pa vyaka vya m'ma 1900, maulendo ku Mbwani ya Arctic ghakaŵa ghanandi, kanandi kupenja nthowa za malonda kufuma ku Ulaya kuya ku Mbwani ya Pacific, ndipo ntheura kumanya malo gha cigaŵa ici kukakura pacoko pacoko. === Vyaka vya m'ma 1800 === Kusoŵa kumanya ico cikaŵa kumpoto kwa cikanizgo ca cisanu cakusintha kukapangiska maghanoghano ghanandi. Mu Ungelezi na mu vyaro vinyake vya Ulaya, jandulo la "Nyanja ya Mphaka Yakujulika" likalutilira. John Barrow, mulembi waciŵiri wa nyengo yitali wa ŵankhondo ŵa pa maji ŵa Britain, wakakhozga kupenda cigaŵa ici kufuma 1818 mpaka 1845 kupenja nyanja iyi. Mu United States mu ma 1850 na 1860, ŵakupenja Elisha Kane na Isaac Israel Hayes wose ŵakati ŵakawona cigaŵa ca maji agha. Nanga ni pakumalira kwa vyaka ivyo, mukumanya mukulu Matthew Fontaine Maury wakasazgapo malongosoro gha Nyanja ya Mphaka Yakujulika mu buku lake la kusambizgira (1883). Kweni nga umo ŵakupenja wose awo ŵakafika pafupi na mphaka ŵakayowoyera, cisanu ca mphaka ncakukhwima comene ndipo cikukhalilira caka cose, ndipo ghanoghano la nyanja yakujulika likawonekera kuŵa lautesi pakwamba pa ma 1900. Fridtjof Nansen ndiyo wakaŵa wakwamba kujumpha Mbwani ya Arctic na ngalawa, mu ulendo wa Fram kufuma 1893 mpaka 1896. === Vyaka vya m'ma 1900 === Kujumpha kwakwamba kwa mbwani pacanya kukalongozgeka na Wally Herbert mu 1969, mu ulendo wa vigaleta vya nchebe kufuma ku Alaska mpaka ku Svalbard, na wovwiri wa ndege. Kujumpha kwakwamba kwa mphaka ya kumpoto na ngalawa kukacitika mu 1958 na ngalawa ya pasi pa maji USS Nautilus, ndipo kujumpha kwakwamba pacanya na ngalawa kukacitika mu 1977 na ngalawa yakuphwanya cisanu NS Arktika. Kufuma 1937, malo gha ŵanthu gha Soviet na Russia agho ghakuyandama pa cisanu ghakulaŵiska comene Mbwani ya Arctic. Malo gha kasandiro ghakazengeka pa cisanu cakuyandama ndipo ghakanyamulika makilomita masauzandi. Mu Nkhondo Yaciŵiri ya Caro Cose, cigaŵa ca Ulaya ca Mbwani ya Arctic cikaŵa malo gha nkhondo yikulu: pangano la ŵabwezi ŵa Allies la kupeleka vinthu ku Soviet Union kwizira mu madoko ghake gha kumpoto likasuskika na ŵankhondo ŵa pa maji na ŵa ndege ŵa Germany. Mu 1954, Scandinavian Airlines (SAS) yikamba maulendo ghakwamba gha malonda gha ndege pacanya pa Mbwani ya Arctic, pakati pa Los Angeles na Copenhagen. === Vyaka vya m'ma 2000 === Mu Mpupulu 2019, Pulezidenti wa U.S. Donald Trump wakasacizga pakweru kugula Greenland. Wakawuska so ghanoghano ili mu Zimya 2024, wakuti kuŵa na Greenland nkhwakukhumbikwa pa civikiliro na vyacuma vya United States. Wakati kugwiliskira ntchito nkhongono kwakanizgika yayi. Pa 10 Zimya 2024, Trump wakachema nduna yikulu ya Canada kuti ni mulongozgi wa cigaŵa ca 51 ca U.S. Kale wakayowoyanga kuti kutora Canada kungaŵa kwiwemi pa malonda. Pa 1 Mpupulu 2025, wakamba nkhondo ya malonda. Pa foni na nduna yikulu yiphya ya Canada Mark Carney pa 28 Masika 2025, Trump wakawuska ghanoghano la Canada kuŵa cigaŵa ca 51 ca U.S. ndipo wakalongosora uwemi uwo wakuwona. Mu mazgo ghanyake, wakalongora khumbo la kulongozga vyuma vya Canada na maji gha mukati gha Canada gha Arctic, agho ghakumanyikwa nga ni Northwest Passage. == Malo == === Ukulu === Mbwani ya Arctic yili mu dimba la mawonekero gha cizungulizgo pafupifupi ndipo yikuphimba makilomita gha mbali zinayi pafupifupi 14,056,000, pafupifupi ukulu wa Antarctica. Mphepete yake njitali makilomita 45,390. Ndiyo mbwani yekha iyo njicoko kuluska Russia, iyo yili na mtunda wa makilomita gha mbali zinayi 17,098,246. === Mtunda Wakuzingilizga === Mbwani ya Arctic yikuzingilizgika na mitunda ya Yurasiya (Russia na Norway), Amerika ya Kumpoto (Canada na cigaŵa ca U.S. ca Alaska), Greenland, na Iceland. === Vigaŵa na Kukolerana === Mbwani ya Arctic yikukolerana na Mbwani ya Pacific kwizira mu Bering Strait na Mbwani ya Atlantic kwizira mu Nyanja ya Greenland na Nyanja ya Labrador. (Nyanja ya Iceland nyengo zinyake yikuwonekera kuŵa cigaŵa ca Nyanja ya Greenland, ndipo nyengo zinyake paŵekha.) Ŵakumanya ŵakupambana ŵakuŵika nyanja zinyake za mphepete mu Mbwani ya Arctic panji ya Atlantic, kusazgapo Hudson Bay, Baffin Bay, Nyanja ya Norway, na Hudson Strait. === Virwa === Virwa vikulu na magulu gha virwa mu Mbwani ya Arctic, kufuma ku mzere wakwamba kuya kumanjiliro, ni: * Jan Mayen (Norway) * Iceland * Greenland (Denmark) * Virwa vya Arctic vya Canada (kusazgapo Virwa vya Queen Elizabeth na Cirwa ca Baffin) * Cirwa ca Wrangel (Russia) * Virwa vya New Siberian (Russia) * Severnaya Zemlya (Russia) * Novaya Zemlya (Russia) * Franz Josef Land (Russia) * Svalbard (Norway) === Madoko === Pali madoko ghanandi pa Mbwani ya Arctic, mu Alaska, Canada, Greenland, Norway, Iceland, na Russia, nga ni Utqiaġvik, Churchill, Nuuk, Longyearbyen, Akureyri, Murmansk, na Arkhangelsk. === Mphepete za Pasi pa Maji === Mphepete za pasi pa maji za Arctic zili na vigaŵa vinandi, kusazgapo ca Canada na ca Russia, ico nyengo zinyake cikuchemeka "Mphepete ya Arctic" cifukwa ndicikulu. Mphepete ya Russia yili na vigaŵa vitatu vicoko: Barents, Nyanja ya Chukchi, na Siberia. Mwa ivi, ya Siberia ndiyo mphepete yikulu comene ya mtundu uwu pa caro cose; yili na mafuta na mphepo za pasi zinandi. Mphepete ya cigaŵa ca Chukchi yikupanga mphaka pakati pa Russia na United States nga umo yikalongosoreka mu phangano la 1990. Cigaŵa cose cili na mphindano za pakati pa vyaro pa malo. === Vimanyikwiro vya Pasi pa Maji === Phiri la pasi pa maji, Lomonosov Ridge, likugaŵa dimba lakuzika la Mphaka ya Kumpoto mu madimba ghaŵiri: dimba la Yurasiya, lakuzika mamita 4,000–4,500, na dimba la Amerasia, lakuzika mamita pafupifupi 4,000. Pasi pa mbwani pali mapiri, malo ghakugonera ghakuzika, na madimba. Kuzika kwapakati kwa Mbwani ya Arctic ni mamita 1,038. Malo ghakuzika comene ni Molloy Hole mu Fram Strait, pa mamita pafupifupi 5,550. Madimba ghaŵiri ghakulu ghakugaŵika so na mapiri kuŵa dimba la Canada, dimba la Makarov, dimba la Amundsen, na dimba la Nansen. == Kasandiro ka Pasi == Malibwe gha pasi gha mapiri gha kuzunguliya Mbwani ya Arctic ghakapangika panji kusintha mu nyengo ya kupangika kwa mapiri ya Ellesmerian mu nyengo ya Paleozoic. Kubira kwa pasi mu nyengo za Triassic na Jurassic kukapangiska kuwunjika kwa dongo kunandi, ndipo kukapanga malo ghanandi agho mafuta na mphepo za pasi zili sono. Mu nyengo ya Cretaceous, dimba la Canada likajulika, ndipo kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi kukapangiska mafuta kusamira ku malo agho sono ni Prudhoe Bay. Pa nyengo yeneyiyo, dongo kufuma ku mapiri gha Canadian Rockies agho ghakakweranga likapanga mlomo ukulu wa mlonga wa Mackenzie. Kupatukana kwa cigaŵa cikulu ca mtunda ca Pangea, kwamba mu nyengo ya Triassic, kukajula Mbwani ya Atlantic yakwamba. Kupatukana kukalutilira kumpoto, kujula Mbwani ya Arctic apo cikopa ca pasi pa mbwani cikafumanga. Dimba la Amerasia lingaŵa kuti likajulika dankha. Kuthandazgika kunyake kukovwira kupanga phiri la Alpha-Mendeleev mu nyengo ya Cretaceous ya pamanyuma. Mu nyengo ya Cenozoic, kunjira pasi kwa cigaŵa ca pasi ca Pacific, kutimbana kwa India na Yurasiya, na kujulika kwakulutilira kwa Atlantic ya Kumpoto vikapanga malo ghaphya agho mafuta ghakusungikira. Pasi pa mbwani pakamba kuthandazgika kufuma ku phiri la Gakkel, ndipo ici cikapangiska Lomonosov Ridge kusamira kutali na mtunda na kubira. Cifukwa ca cisanu ca mbwani na kutali kwake, kasandiro ka pasi ka Mbwani ya Arctic kandapendeke makola. Kuboola kwa Arctic Coring Expedition kukavumbula pacoko Lomonosov Ridge, ilo likuwoneka kuŵa cikopa ca mtunda ico cikapatukana na mphepete ya Barents-Kara. Lingaŵa na mbiya za mafuta mpaka biliyoni 10. Phiri la Gakkel nalo likumanyikwa makola yayi. == Kasandiro ka Mbwani == === Kwenda kwa Maji === Mu vigaŵa vikulu vya Mbwani ya Arctic, cigaŵa ca pacanya (pafupifupi mamita 50) cili na mcere ucoko na kuzizima kuluska maji ghanyake. Cikukhalilira cifukwa vyakufumapo vya mcere pa kukhwima kwa maji ni vikulu kuluska vya kufunda. Cikupokera maji ghawemi gha milonga yikulu ya Siberia na Canada (Ob, Yenisei, Lena, Mackenzie), agho ghakuyandama pa maji gha mcere unandi, ghakukhwima, na ghakuzika. Pakati pa cigaŵa ici na maji ghanyake pali cigaŵa umo mcere na kufunda vikusazgikira apo kuzika kukusazgikira. Cifukwa yili paŵekha kuluska mbwani zinyake, Mbwani ya Arctic yili na ndondomeko yapadera na yakusuzga ya kwenda kwa maji. Yikuyana na Nyanja ya Mediterranean, cifukwa maji ghake ghakuzika ghakukolerana pacoko pera na dimba la Atlantic kwizira mu Fram Strait. Mbwani ya Arctic yili na maji gha makilomita gha mbali zitatu 18.07 × 10⁶, pafupifupi magaŵa 1.3 pa 100 gha mbwani yose ya caro capasi. Maji ghakunjira kufuma ku Mbwani ya Pacific na ya Atlantic, ndipo ghangagaŵika mu vigaŵa vitatu vyapadera. Cigaŵa cakuzika comene cikuchemeka Maji gha Pasi gha Arctic ndipo cikwamba pafupifupi mamita 900. Ni maji ghakukhwima comene mu mbwani ya caro cose, ndipo ghakufuma ku malo ghaŵiri: maji gha mphepete za Arctic na maji ghakuzika gha Nyanja ya Greenland. Maji agho ghakufuma ku Pacific ghakujumpha mu Bering Strait yifupi na kufika mu Nyanja ya Chukchi. Mu nyengo ya kuzizima, mphepo zakuzizima za Alaska zikuputa pa Nyanja ya Chukchi, kukhwimiska maji gha pacanya na kukankha cisanu ciphya ici ku Pacific. Ici cikusiya maji ghakukhwima gha mcere mu nyanja agho ghakubira mu Mbwani ya Arctic ya kumanjiliro. Maji agha ghakukumana na maji ghakuzika gha Nyanja ya Greenland, agho ghakupangika apo mphepo zikulu za nyengo ya kuzizima zikujumpha. Apo kuzizima kukusazgikira comene, cisanu cikupangika, ndipo maji ghakukhwima mwakukwana kubira pasi pa maji ghakufunda gha mcere. Maji gha Pasi gha Arctic ngakuzirwa comene cifukwa agho ghakufumamo ghakovwira kupanga Maji ghakuzika gha Atlantic. Kuzgokerana kwa maji agha kukugwira ntchito yikulu pa kwenda kwa maji kwa caro cose na kukhazikiska nyengo. Pakati pa mamita 150–900 pali maji agho ghakuchemeka Maji gha Atlantic. Maji agho ghakufuma ku Atlantic ya Kumpoto ghakunjira kwizira mu Fram Strait, ghakuzizima na kubira, ndipo ghakuzunguliya dimba la Arctic. Ndigho maji ghanandi comene agho ghakunjira mu Mbwani ya Arctic, pafupifupi kakhumi kuluska agho ghakufuma ku Pacific. Ghakwenda pacoko pacoko. Maji gha Atlantic ghali na mcere wakuyana na Maji gha Pasi gha Arctic kweni ngakufunda comene (mpaka 3 °C). Nadi, maji agha ngakufunda kuluska maji gha pacanya, ndipo ghakusyala pasi cifukwa ca mcere pera. Para maji ghafika mu dimba, ghakukankhika na mphepo zankhongono mu kwenda kukulu kwa cizungulizgo ako kakuchemeka Beaufort Gyre. Maji mu Beaufort Gyre ghali na mcere ucoko comene kuluska gha Nyanja ya Chukchi cifukwa ca maji gha milonga yikulu ya Canada na Siberia. Cigaŵa caumaliro ca maji mu Mbwani ya Arctic cikuchemeka Maji gha Pacanya gha Arctic ndipo cili pakati pa mamita 150–200. Cigaŵa cakuzirwa comene ca maji agha ni cigaŵa ca pasi pa pacanya. Cikufuma ku maji gha Atlantic agho ghakunjira kwizira mu migodi ya pasi pa maji ndipo ghakusazganika comene pa mphepete ya Siberia. Apo ghakusazganika, ghakuzizima ndipo ghakuvikilira cigaŵa ca pacanya ku kufunda. Kweni mu vyaka makhumi ghaŵiri ghaumaliro, kufunda na kukwera kwa maji gha Atlantic kukupangiska kufunda kwa maji gha Atlantic kusungunuska comene cisanu ca mbwani ku kumafumiro kwa Arctic. Kupima kwa sonosono, kwa 2016–2018, kukulongora kuti kufunda kwa mbwani ku pacanya sono kwajumpha kwa mphepo mu dimba la Yurasiya la kumafumiro. Kweni kupima kwakulunjika ku kumanjiliro kwa Arctic kukulongora kuti kufunda kwa maji gha Atlantic kukusyala pakati nanga ni pa mphepo yikulu ya Arctic ya 2012. Maji agho ghakufuma ku Pacific na ku Atlantic ghose ghakufuma kwizira mu Fram Strait pakati pa Greenland na Svalbard, iyo njakuzika mamita pafupifupi 2,700 na yisani makilomita 350. Usani wa Fram Strait ndiwo ukuzomerezga maji kunjira na kufuma ku mbali ya Atlantic. Cifukwa ca kuzunguliya kwa caro capasi, maji ghakufuma kumanjiliro mu East Greenland Current na kunjira kumafumiro mu Norwegian Current. Maji gha Pacific ghakufuma so mu mphepete ya kumanjiliro kwa Greenland na Hudson Strait, ndipo ghakupeleka vyakulya ku virwa vya Canada. Nga umo tawonera, kupangika na kwenda kwa cisanu ni cifukwa cikulu ca kwenda kwa maji mu Mbwani ya Arctic na kupangika kwa vigaŵa vya maji. Ntheura Mbwani ya Arctic yikusintha cifukwa ca kusintha kwa cisanu mu nyengo. Kwenda kwa cisanu kukufuma ku mphepo, izo zikukolerana na vyakucitika vya nyengo vinandi vya Arctic mu caka. Mwaciyelezgero, kukanikizga kukulu kwa mphepo kwa Beaufort kukwendeska Beaufort Gyre. Mu nyengo ya kufunda, kukanikizga uku kukusamira pafupi na Siberia na Canada. Kweniso, kukanikizga kukulu pacanya pa Greenland kukwiziska mphepo zankhongono zakufuma kumpoto kwizira mu Fram Strait, kovwira kufumiska cisanu. Mu nyengo ya kufunda, mphepo izi nzicoko. Kukanikizga kucoko pacanya pa nyanja za Nordic na Barents kukupanga kwenda kwa maji kwa cizungulizgo mu cigaŵa ici. Kusintha kose uku kukupangiska kwenda kwa cisanu kuŵa kucoko comene mu myezi ya nyengo ya kufunda. === Cisanu ca Mbwani === Cigaŵa cikulu ca Mbwani ya Arctic caphimbika na cisanu ca mbwani ico cikusintha mu unandi na kukhwima mu nyengo. Unandi wapakati wa cisanu ca mbwani ya Arctic ukulutilira kucepa mu vyaka makhumi vyaumaliro, pa luŵiro lwa magaŵa 12.85 pa 100 pa vyaka khumi kufuma 1980. Kusintha kwa nyengo kuli pafupifupi makilomita gha mbali zinayi 7,000,000, ndipo cisanu cinandi comene ni mu Masika na cicoko comene mu Lupya. Cisanu ca mbwani cikukhwaskika na mphepo na kwenda kwa maji, ivyo vingasamiska na kuzunguliya vigaŵa vikulu comene vya cisanu. Malo gha kukanikizgana nagho ghakupangika, umo cisanu cikuwunjikana. Mapiri gha cisanu nyengo zinyake ghakuphwanyika kufuma ku Cirwa ca Ellesmere, ndipo ghakupangika so kufuma ku cisanu cikulu cakwenda ca kumanjiliro kwa Greenland na kumpoto-kumafumiro kwa Canada. Mapiri gha cisanu ni cisanu ca mbwani yayi kweni ghangakakika mu cisanu ca mbwani. Ghali pa ngozi ku ngalawa, ndipo Titanic ni yimoza mwa izo zikumanyikwa comene. Mbwani yikujalika na cisanu pafupifupi kufuma Thukila mpaka Zizima, ndipo vigaŵa vya pacanya vya ngalawa vikuphimbika na cisanu kufuma Thukila mpaka Vula. Pambere ngalawa zakuphwanya cisanu za mazuŵa ghano zindize, ngalawa izo zikenda pa Mbwani ya Arctic zikaŵa pa ngozi ya kukakika panji kuphwanyika na cisanu (nangauli ngalawa ya Baychimo yikayandama mu Mbwani ya Arctic kwambura ŵanthu kwa vyaka makhumi). == Nyengo == Mbwani ya Arctic yili mu nyengo ya mphaka, iyo yili na kuzizima kwakulutilira na kusintha kucoko kwa kufunda mu caka. Nyengo ya kuzizima yili na usiku wa mphaka, kuzizima kukulu comene, na nyengo yakukhazikika. Mphepo zikulu zikuzunguliya zikucitika kanandi ku mbali ya Atlantic pera. Nyengo ya kufunda yili na ungweru wa zuŵa nyengo zose (zuŵa la pakati pa usiku), ndipo kufunda kwa mphepo kungakwera pacoko pacanya pa 0 °C. Mphepo zikulu zikuzunguliya zikucitika kanandi mu nyengo ya kufunda ndipo zingiziska vula panji cisanu. Kuli mitambo caka cose, kufuma magaŵa 60 pa 100 mu nyengo ya kuzizima mpaka kujumpha 80 pa 100 mu nyengo ya kufunda. Kufunda kwa maji gha pacanya gha Mbwani ya Arctic kukuyana pafupifupi nyengo zose pa −1.8 °C, pafupi na apo maji gha mbwani ghakukhwimira. Kukhwima kwa maji gha mbwani, kupambana na maji ghawemi, kukusazgikira apo ghakuza pafupi na kukhwima, ntheura ghakubira. Kanandi nchakukhumbikwa kuti mamita 100–150 gha pacanya gha mbwani ghazizime mpaka kukhwima kuti cisanu ca mbwani cipangike. Mu nyengo ya kuzizima, maji gha mbwani agho ghakufunda pacoko ghakucepeska kuzizima, nanga ni apo ghaphimbika na cisanu. Ici ni cifukwa cimoza ico Arctic yilije kuzizima kukulu comene uko kukuwoneka pa cigaŵa cikulu ca mtunda ca Antarctica. Pali kusintha kukulu mu nyengo pa unandi wa cisanu ico cikuphimba Mbwani ya Arctic. Cigaŵa cikulu ca cisanu ici caphimbika so na cisanu ca kuthambo kwa myezi pafupifupi 10 pa caka. Cisanu ca kuthambo cinandi comene cikuŵa mu Mpupulu panji Masika, pafupifupi masentimita 20–50 pacanya pa mbwani yakukhwima. Nyengo ya cigaŵa ca Arctic yasintha comene mu mbiri ya caro capasi. Mu nyengo ya kufunda kukulu vyaka miliyoni 55 ivyo vyajumpha, apo nyengo ya caro cose yikafunda na pafupifupi 5–8 °C, cigaŵa ici cikafika pa kufunda kwapakati kwa caka kwa 10–20 °C. Maji gha pacanya gha kumpoto comene gha Mbwani ya Arctic ghakafunda, pacoko mu nyengo zinyake, mwakukwana kusunga vyamoyo vya ku tropiki ivyo vikukhumba kufunda kwa pacanya kwakujumpha 22 °C. Sono, cigaŵa ca Arctic cikufunda kaŵiri luŵiro kuluska caro capasi cose. == Vyamoyo == Cifukwa ca kusintha kukulu kwa nyengo kwa myezi 2–6 ya zuŵa la pakati pa usiku na usiku wa mphaka mu Mbwani ya Arctic, kupanga kwakwamba kwa vyamoyo vya usanisinuru nga ni vyakumera vicoko vya pa cisanu na vya mu maji kukucitika mu myezi ya Masika mpaka Lupya pera. Ŵakurya ŵakuzirwa ŵa ŵakupanga ŵakwamba mu Mbwani ya Arctic ya pakati na nyanja za mphepete ni tuvinyama tucoko twa mu maji, comene twa mitundu yinyake, pamoza na vinyama vya pa cisanu. Ŵakurya ŵakwamba aŵa ni ulalo wakuzirwa pakati pa ŵakupanga ŵakwamba na vinyama vya pacanya. Kapangikiro ka vinyama vya pacanya mu Mbwani ya Arctic kakupambana kuyana na cigaŵa (mbali ya Atlantic panji ya Pacific) na cisanu. Ŵakurya ŵaciŵiri mu Nyanja ya Barents, nyanja ya mphepete ya Arctic iyo yikukhwaskika na Atlantic, comene ni somba za pafupi na Arctic nga ni ''herring'', ''cod'' yiphya, na ''capelin''. Mu vigaŵa vya cisanu vya Mbwani ya Arctic ya pakati, ''cod'' ya mphaka ndiyo cakusaka cikulu ca ŵakurya ŵakwamba. Vyakusaka vya pacanya comene mu Mbwani ya Arctic, vinyama vyakonkheska vya mu mbwani nga ni ''seal'', nyamumba, na vimbulu vya mphaka, vikusaka somba. Vinyama vya mu mbwani ivyo vili pa ngozi mu Mbwani ya Arctic ni ''walrus'' na nyamumba. Cigaŵa ici cili na malo gha vyamoyo ghakunangika luŵiro, ndipo ghali pa ngozi comene ya kusintha kwa nyengo, cifukwa cikufunda luŵiro kuluska caro cose. ''Jellyfish'' yikulu ya mtundu wa ''lion's mane'' njinandi mu maji gha Arctic. == Vyuma vya Kawiro == Mafuta na mphepo za pasi, vyuma vya mu mcenga, vyuma vya visulo vinandi, mcenga na tumalibwe, somba, ''seal'' na nyamumba vyose vingasangika vinandi mu cigaŵa ici. Malo ghambura mwenecho pa ndyali pafupi na pakati pa nyanja ni nkhani ya mphindano yikulu pakati pa United States, Russia, Canada, Norway, na Denmark. Ngakuzirwa ku msika wa nkhongono wa caro cose cifukwa ghangaŵa na magaŵa 25 pa 100 panji kujumpha gha mafuta na mphepo za pasi agho ghandasangike pa caro cose. == Masuzgo gha Malo Ghakuzingilizga == === Kusungunuka kwa Cisanu ca Arctic === Cisanu ca Arctic cikucepa, ndipo bowo la nyengo zinyake mu cigaŵa ca ozone likucitika kanandi. Kucepa kwa cisanu ca mbwani ya Arctic kukucepeska kuwezga ungweru kwa caro capasi, ndipo kungapangiska kufunda kwa caro cose kusazgikira. Kusanda kukulongora kuti Arctic yingaŵa yambura cisanu mu nyengo ya kufunda kakwamba mu mbiri ya ŵanthu pofika 2040. Maghanoghano pa nyengo yaumaliro iyo Arctic yikaŵa yambura cisanu ghakupambana: vyaka miliyoni 65 ivyo vyajumpha apo mafosilo ghakulongora kuti vyakumera vikaŵako, mpaka vyaka 5,500 pera ivyo vyajumpha. Kufunda mu Arctic kungapangiska maji ghanandi ghawemi gha cisanu cakusungunuka kunjira mu Atlantic ya kumpoto, ndipo kungasokonezga kwenda kwa maji gha mbwani ya caro cose. Kusintha kukulu kwa nyengo ya caro capasi kungalondezga. Apo cisanu ca mbwani cikucepa na maji gha mbwani ghakukwera, vyakufumapo vya mphepo zikulu nga ni ya 2012 pa maji ghakujulika vikusazgikira, nga umo kunangika kwa vyakumera vya mphepete na maji gha mcere kukusazgikira mu malo nga ni mlomo wa mlonga wa Mackenzie. Kufunda kwa caro cose kwasazgira kukumana pakati pa vimbulu vya mphaka na ŵanthu. Kucepa kwa cisanu ca mbwani kukupangiska vimbulu vya mphaka kupenja vyakulya kunyake. Kwamba mu Zimya 2018 mpaka Mpupulu 2019, vimbulu vinandi vya mphaka vikanjira mu virwa vya Novaya Zemlya, ndipo ŵalongozgi ŵa malo agho ŵakapharazga ngozi. Vimbulu vinandi vya mphaka vikawoneka vikunjira mu nyumba, nyumba za ulongozgi, na malo gha ŵanthu. === Kunangika kwa Metheni wa pa Cisanu === Cisanu ca mbwani, na kuzizima uko cikusunga, vikusunga metheni uwo uli pafupi na mphepete, ndipo vikukanizga kuti uleke kufuma mu mphepo na kusazgira kufunda. Kusungunuka kwa cisanu ici kungafumiska metheni munandi, mphepo yankhongono yakusunga kufunda, mu mphepo, ndipo kungasazgira kufunda na kupangiska mitundu ya vyamoyo vya mu mbwani kumalira. === Masuzgo Ghanyake === Masuzgo ghanyake gha malo ghakuzingilizga ni kunangika kwa Mbwani ya Arctic na vinthu vya nyukiliya, mwaciyelezgero kufuma ku malo gha Russia gha kutaya vyakusyala vya nyukiliya mu Nyanja ya Kara, malo gha kuyezga vilwero vya nyukiliya vya nyengo ya Nkhondo ya Mtima nga ni Novaya Zemlya, vyakunanga vya Camp Century mu Greenland, na vyakunanga vya ngozi ya nyukiliya ya Fukushima Daiichi. Pa 16 Vuna 2015, vyaro vinkhondi (United States, Russia, Canada, Norway, Denmark/Greenland) vikasayina kalata ya pangano la kusunga ngalawa zawo za kuloŵa somba kuwaro kwa malo gha makilomita gha mbali zinayi pafupifupi miliyoni 2.8 mu Mbwani ya Arctic ya pakati pafupi na Mphaka ya Kumpoto. Phangano ili likupempha vyaro ivi kuleka kuloŵa kuko mpaka pazamuŵa vinjeru viwemi vya kasandiro pa vyuma vya mu mbwani na ndondomeko ya kuvivikilira. [[Category:Arctic Ocean]] 2nicnk33tsh6svvwf09rb5cynzpldiq 0 7240 123536 41589 2026-11-03T12:11:38Z Xqbot 676 Fixing double redirect from [[ChiZungu]] to [[Cingelezi]] 123536 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Cingelezi]] __STATICREDIRECT__ 5ntv1ty5md76j0hktiu24dhl0g81xr9 0 7841 123461 115671 2026-11-03T12:08:30Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123461 wikitext text/x-wiki [[File:Planet_collage_to_scale.jpg|thumb|upright=1.5|Vibwe vinkhondi na vitatu vya mu [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]] kuyana na ukulu wawo (kucanya mpaka pasi, kumazere kuya kumalyero): [[Satani]], [[Jupita]], [[Yurenasi]], [[Neputuni]] (vibwe vya kuwaro), [[Charu cha pasi (Tera)|Tera]], [[Vinasi]], [[Aresi]], na [[Mekyuri]] (vibwe vya mukati)]] '''Cibwe''' (panji '''pulaneti''') ni cinthu cikulu ca kuthambo ca mawonekero gha mpira, ico kanandi cikwenera kuzunguliya nyenyezi, ndipo cene ni nyenyezi yayi. Kanozgero ka Zuŵa kali na vibwe vinkhondi na vitatu kuyana na ng'anamulo yakukhwima ya lizgu ili: vibwe vya malibwe [[Mekyuri]], [[Vinasi]], Tera, na [[Aresi]], na vibwe vikulu [[Jupita]], [[Satani]], [[Yurenasi]], na [[Neputuni]]. Fundo yakusacizga yiwemi comene ya kupangika kwa vibwe yikuti mtambo wa nyenyezi ukuwa pamoza na kupanga nyenyezi yiphya iyo yikuzunguliyika na cimbale ca cuvu na mpweya. Vibwe vikukura mu cimbale ici pacoko pacoko apo vyamvimba vikuwunjikana cifukwa ca nkhongono yakuguza. Lizgu la Cingelezi lakuti ''planet'' likufuma ku Cigiriki πλανήται (''planḗtai''), "ŵakwendakwenda". Kale, lizgu ili likang'anamulanga [[Zuŵa|zuŵa]], mwezi, na vyakuŵala vinkhondi ivyo vikawonekanga na maso pera na kwenda pakati pa nyenyezi: Mekyuri, Vinasi, Aresi, Jupita, na Satani. Kale vibwe vikakolerananga na visopa: midawuko yinandi yikawonanga vinthu vya kuthambo nga ni ŵaciuta. Caro capasi cikamanyikwa kuŵa cibwe apo fundo yakuti zuŵa ndilo lili pakati yikapoka malo gha fundo yakuti caro capasi ndico cili pakati, mu vyaka vya m'ma 1500 na 1600. Apo cilaŵiskiro ca kutali cikapangika, ng'anamulo ya cibwe yikakura kusazgapo vinthu ivyo vikuwoneka pera na wovwiri wa vilwero: myezi ya vibwe vinyake, vibwe vya ayisi Yurenasi na Neputuni, Serisi na vinthu vinyake, na Pulutu. Mu 2006, Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Ŵasandi ŵa Nyenyezi (IAU) ukazomerezga ng'anamulo ya cibwe mu Kanozgero ka Zuŵa, ndipo ukaŵika vibwe vinayi vya malibwe na vinayi vikulu kuŵa vibwe; Serisi, Pulutu, na Erisi vikaŵikika kuŵa vibwe vicoko. Kuluta panthazi kwa kusanda nyenyezi kwapangiska kusanga vibwe pafupifupi 6,445 kuwaro kwa Kanozgero ka Zuŵa. Vibwe vinyake ivi vikuzunguliya mu vigaŵa vya nyenyezi zawo umo maji ghangaŵako, kweni caro capasi cicali cibwe cekha ico cikumanyikwa kuŵa na umoyo. == Kupangika == Kukumanyikwa makola yayi umo vibwe vikupangikira. Fundo yakusacizga yikulu yikuti vikupangika apo mtambo wa nyenyezi ukuwa pamoza kuŵa cimbale cicoko ca mpweya na cuvu. == Vibwe vya mu Kanozgero ka Zuŵa == Kuyana na ng'anamulo ya IAU, pali vibwe vinkhondi na vitatu mu Kanozgero ka Zuŵa, ivyo (kufuma pafupi na zuŵa) ni: Mekyuri, Vinasi, Tera, Aresi, Jupita, Satani, Yurenasi, na Neputuni. Jupita ndico cikulu comene, ndipo Mekyuri ndico cicoko comene. == Vibwe vya Kuwaro == Cibwe ca kuwaro ni cibwe ico cili kuwaro kwa Kanozgero ka Zuŵa. Pofika pa 8 Zimya 2026, pakaŵa vibwe vya kuwaro 6,534 ivyo vyasimikizgika. == Vimanyikwiro == Nangauli cibwe ciliconse cili na vimanyikwiro vyake, vibwe vikuyana mu nthowa zinyake. == Mbiri na Muzu wa Lizgu == Ghanoghano la vibwe lasintha mu mbiri ya kusanda nyenyezi, kufuma ku vyakuŵala vya ŵaciuta vya kale mpaka ku vinthu vya kasandiro. == Majandulo na Mazina == Mazina gha vibwe vya Kanozgero ka Zuŵa (kupatula caro capasi) mu Cingelezi ghakufuma ku ŴaBabuloni, Ŵagiriki, na Ŵaroma ŵa kale, awo ŵakavithyanga mazina gha ŵaciuta ŵawo. [[category:Chibwe| ]] 9bo3t5nx9r87pqwcobtshnh03bj00zk 0 7903 123592 115678 2026-11-03T12:13:36Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123592 wikitext text/x-wiki [[File:Howl Bangladesh.jpg|thumb|Zuŵa]] [[file:Sun symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|☉]] '''Zuŵa''' ni [[nyenyezi]] iyo yili pakati pa [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]]. Ni mpira ukulu comene wa plasima wakotcha, uwo ukufunda comene mwakuti ukuŵala cifukwa ca kusazganika kwa mitima ya vimenyu mu mtima wake, ndipo ukufumiska nkhongono za ntchito kufuma pa cigaŵa cake ca kuwaro, comene nga ni [[Ungweru|ungweru]] wakuwoneka na ungweru wa pasi pa uswesi, na magaŵa 10 pa 100 nga ni ungweru wa pacanya pa uswesi. Ndilo kasupe mukulu wa nkhongono za ntchito ku umoyo pa [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Zuŵa laŵa cinthu cakucindikika mu midawuko yinandi, ndipo laŵa nkhani yikulu ya kusanda nyenyezi kufuma kale. Zuŵa likuzunguliya pakati pa mlambagombe pa mtunda wa vyaka vya ungweru 24,000 mpaka 28,000. Mtunda wake wapakati kufuma pa caro capasi ni pafupifupi makilomita 149,600,000, panji pafupifupi maminiti 8 gha ungweru. Ndico cinthu cikulu comene na cakuzitika comene mu Kanozgero ka Zuŵa; ukulu wake ni pafupifupi makilomita 1,391,400, kakhumi na kanayi pafupifupi ka caro capasi. Kuzitika kwa zuŵa nkhwa pafupifupi 330,000 kuluska kwa caro capasi, ndipo ni pafupifupi magaŵa 99.86 pa 100 gha kuzitika kose kwa Kanozgero ka Zuŵa. Cigaŵa ca kuwaro ca zuŵa cikupangika comene na haidirojeni (pafupifupi 73 pa 100) na heliyamu (pafupifupi 25 pa 100), na visungunu vinyake vyakuzitika ivyo ni vicoko comene, kusazgapo [[Woskejeni|okisijeni]], [[Kaboni (chisungunu)|kaboni]], neoni, na cisulo. Zuŵa likapangika pafupifupi vyaka biliyoni 4.6 ivyo vyajumpha, apo vyamvimba mu cigaŵa ca mtambo ukulu wa mamolekyu vikawa pamoza cifukwa ca nkhongono yakuguza. Vyamvimba vinandi vikawungana pakati; vinyake vikasanduka cimbale cakuzunguliya ico cikaŵa Kanozgero ka Zuŵa. Vyamvimba vya pakati vikafunda comene na kukhwima comene mwakuti mu mtima wake mukamba kusazganika kwa mitima ya vimenyu. Sekondi yiliyose, mtima wa zuŵa ukusazga makilogalamu pafupifupi biliyoni 600 gha haidirojeni kuŵa heliyamu. Pafupifupi vyaka biliyoni zinayi mpaka zinkhondi na ziŵiri kufuma sono, apo kusazganika kwa haidirojeni mu mtima wa zuŵa kuzamucepa, mtima wake uzamukhwima comene na kufunda comene, ndipo vigaŵa vyake vya kuwaro vizamukura, ndipo zuŵa lizamusanduka nyenyezi yikulu yakucesama. Pamanyuma, likughanaghanirika kuti zuŵa lizamuponya vigaŵa vyake vya kuwaro na kuŵa nyenyezi yicoko yituŵa iyo yikuziziska pacoko pacoko. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''sun'' likafuma ku Cingelezi ca kale ''sunne''. == Vimanyikwiro Vikulu == Zuŵa ni nyenyezi ya mtundu wa G iyo yili pakati pa umoyo wake, ndipo ni pafupifupi magaŵa 99.86 pa 100 gha kuzitika kwa Kanozgero ka Zuŵa. == Kazengero == Mtima wa zuŵa ukufuma pakati mpaka pafupifupi magaŵa 20–25 pa 100 gha utali wa pakati pa zuŵa. Kufunda kwake nkhwa pafupifupi makelivini miliyoni 15.7. Kweni kufunda kwa cigaŵa ca kuwaro nkhwa pafupifupi makelivini 5,800. == Ungweru na Kulaŵiska == Nkhongono za ntchito za zuŵa zikovwira umoyo pa caro capasi kwizira mu [[Usanisinuru (ndiyo fotosinfesisi)|usanisinuru]], zikuzomerezga vinyama kuwona, ndipo zikwendeska nyengo na mphepo za caro capasi. Zuŵa ndilo cinthu cakuŵala comene kuluska vyose kuthambo kwa caro capasi. == Umagineti == Zuŵa lili na cigaŵa ca nkhongono ya magineti ico cikupambana pa cigaŵa cake ca kuwaro. Cigaŵa ici cikusintha kuyana na nyengo na malo. == Nyengo za Umoyo Wake == Mazuŵa ghano zuŵa lili pafupifupi pakati pa umoyo wake. Lindasinthe comene mu vyaka biliyoni zinayi, ndipo lizamulutilira kukhala makola kwa vyaka biliyoni zinkhondi zinyake. == Nkhongono Yakuguza == Zuŵa lili na mapulaneti ghankhondi na ghatatu agho ghakulizunguliya: ghanayi gha malibwe ([[Mekyuri]], [[Vinasi]], [[Charu cha pasi (Tera)|Tera]], na [[Aresi]]), ghaŵiri ghakulughakulu gha mpweya ([[Jupita]] na [[Satani]]), na ghaŵiri ghakulughakulu gha ayisi ([[Yurenasi]] na [[Neputuni]]). == Malo Ghake == Zuŵa, pamoza na Kanozgero ka Zuŵa kose, likuzunguliya pakati pa mlambagombe pa luŵiro la pafupifupi makilomita 230 pa sekondi, ndipo likutora vyaka miliyoni 220–250 kuzunguliya kamoza. == Mbiri ya Kulaŵiska == Mu midawuko yinandi ya kale, zuŵa likaghanaghanirikanga kuŵa ciuta panji cinthu ca uzimu. == Mu Visopa == Ŵaciuta ŵa zuŵa ŵakuzirwa comene mu visopa na majandulo ghanandi. Kusopa zuŵa kukaŵa kwakuzirwa comene kwa ŴaEguputo ŵa kale, Ŵainka ŵa ku Amerika ya Kumwera, na Ŵaazitekoni ŵa ku Mexico. [[Category:Chibwe|*]] 3u8yjb3u0804qnjamkhz2cvp9g28jn7 123602 123592 2026-11-03T14:05:36Z Anthonymunthali44 5642 maŵiri (seconds), ulalo (bridge) 123602 wikitext text/x-wiki [[File:Howl Bangladesh.jpg|thumb|Zuŵa]] [[file:Sun symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|☉]] '''Zuŵa''' ni [[nyenyezi]] iyo yili pakati pa [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]]. Ni mpira ukulu comene wa plasima wakotcha, uwo ukufunda comene mwakuti ukuŵala cifukwa ca kusazganika kwa mitima ya vimenyu mu mtima wake, ndipo ukufumiska nkhongono za ntchito kufuma pa cigaŵa cake ca kuwaro, comene nga ni [[Ungweru|ungweru]] wakuwoneka na ungweru wa pasi pa uswesi, na magaŵa 10 pa 100 nga ni ungweru wa pacanya pa uswesi. Ndilo kasupe mukulu wa nkhongono za ntchito ku umoyo pa [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Zuŵa laŵa cinthu cakucindikika mu midawuko yinandi, ndipo laŵa nkhani yikulu ya kusanda nyenyezi kufuma kale. Zuŵa likuzunguliya pakati pa mlambagombe pa mtunda wa vyaka vya ungweru 24,000 mpaka 28,000. Mtunda wake wapakati kufuma pa caro capasi ni pafupifupi makilomita 149,600,000, panji pafupifupi maminiti 8 gha ungweru. Ndico cinthu cikulu comene na cakuzitika comene mu Kanozgero ka Zuŵa; ukulu wake ni pafupifupi makilomita 1,391,400, kakhumi na kanayi pafupifupi ka caro capasi. Kuzitika kwa zuŵa nkhwa pafupifupi 330,000 kuluska kwa caro capasi, ndipo ni pafupifupi magaŵa 99.86 pa 100 gha kuzitika kose kwa Kanozgero ka Zuŵa. Cigaŵa ca kuwaro ca zuŵa cikupangika comene na haidirojeni (pafupifupi 73 pa 100) na heliyamu (pafupifupi 25 pa 100), na visungunu vinyake vyakuzitika ivyo ni vicoko comene, kusazgapo [[Woskejeni|okisijeni]], [[Kaboni (chisungunu)|kaboni]], neoni, na cisulo. Zuŵa likapangika pafupifupi vyaka biliyoni 4.6 ivyo vyajumpha, apo vyamvimba mu cigaŵa ca mtambo ukulu wa mamolekyu vikawa pamoza cifukwa ca nkhongono yakuguza. Vyamvimba vinandi vikawungana pakati; vinyake vikasanduka cimbale cakuzunguliya ico cikaŵa Kanozgero ka Zuŵa. Vyamvimba vya pakati vikafunda comene na kukhwima comene mwakuti mu mtima wake mukamba kusazganika kwa mitima ya vimenyu. Sekondi yiliyose, mtima wa zuŵa ukusazga makilogalamu pafupifupi biliyoni 600 gha haidirojeni kuŵa heliyamu. Pafupifupi vyaka biliyoni zinayi mpaka zinkhondi na ziŵiri kufuma sono, apo kusazganika kwa haidirojeni mu mtima wa zuŵa kuzamucepa, mtima wake uzamukhwima comene na kufunda comene, ndipo vigaŵa vyake vya kuwaro vizamukura, ndipo zuŵa lizamusanduka nyenyezi yikulu yakucesama. Pamanyuma, likughanaghanirika kuti zuŵa lizamuponya vigaŵa vyake vya kuwaro na kuŵa nyenyezi yicoko yituŵa iyo yikuziziska pacoko pacoko. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''sun'' likafuma ku Cingelezi ca kale ''sunne''. == Vimanyikwiro Vikulu == Zuŵa ni nyenyezi ya mtundu wa G iyo yili pakati pa umoyo wake, ndipo ni pafupifupi magaŵa 99.86 pa 100 gha kuzitika kwa Kanozgero ka Zuŵa. == Kazengero == Mtima wa zuŵa ukufuma pakati mpaka pafupifupi magaŵa 20–25 pa 100 gha utali wa pakati pa zuŵa. Kufunda kwake nkhwa pafupifupi makelivini miliyoni 15.7. Kweni kufunda kwa cigaŵa ca kuwaro nkhwa pafupifupi makelivini 5,800. == Ungweru na Kulaŵiska == Nkhongono za ntchito za zuŵa zikovwira umoyo pa caro capasi kwizira mu [[Usanisinuru (ndiyo fotosinfesisi)|usanisinuru]], zikuzomerezga vinyama kuwona, ndipo zikwendeska nyengo na mphepo za caro capasi. Zuŵa ndilo cinthu cakuŵala comene kuluska vyose kuthambo kwa caro capasi. == Umagineti == Zuŵa lili na cigaŵa ca nkhongono ya magineti ico cikupambana pa cigaŵa cake ca kuwaro. Cigaŵa ici cikusintha kuyana na nyengo na malo. == Nyengo za Umoyo Wake == Mazuŵa ghano zuŵa lili pafupifupi pakati pa umoyo wake. Lindasinthe comene mu vyaka biliyoni zinayi, ndipo lizamulutilira kukhala makola kwa vyaka biliyoni zinkhondi zinyake. == Nkhongono Yakuguza == Zuŵa lili na mapulaneti ghankhondi na ghatatu agho ghakulizunguliya: ghanayi gha malibwe ([[Mekyuri]], [[Vinasi]], [[Charu cha pasi (Tera)|Tera]], na [[Aresi]]), ghaŵiri ghakulughakulu gha mpweya ([[Jupita]] na [[Satani]]), na ghaŵiri ghakulughakulu gha ayisi ([[Yurenasi]] na [[Neputuni]]). == Malo Ghake == Zuŵa, pamoza na Kanozgero ka Zuŵa kose, likuzunguliya pakati pa mlambagombe pa luŵiro la pafupifupi makilomita 230 pa liŵiri, ndipo likutora vyaka miliyoni 220–250 kuzunguliya kamoza. == Mbiri ya Kulaŵiska == Mu midawuko yinandi ya kale, zuŵa likaghanaghanirikanga kuŵa ciuta panji cinthu ca uzimu. == Mu Visopa == Ŵaciuta ŵa zuŵa ŵakuzirwa comene mu visopa na majandulo ghanandi. Kusopa zuŵa kukaŵa kwakuzirwa comene kwa ŴaEguputo ŵa kale, Ŵainka ŵa ku Amerika ya Kumwera, na Ŵaazitekoni ŵa ku Mexico. [[Category:Chibwe|*]] rzlbjv06d02x4g8x9m3e4jpjpxk99c6 0 7989 123549 24592 2026-11-03T12:11:55Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123549 wikitext text/x-wiki '''Mulongozgi wa Caro''' (mu Cingelezi ''president'') ni zina lakumanyikwa la mulara wa caro mu [[Uwuso wa ŵene-fuko|vyaro vyambura fumu]] vinandi. Udindo wa Mulongozgi wa Caro ungapambana kuyana na caro: ŵanyake ni ŵalara ŵa ulongozgi, ŵanyake ni ŵalara ŵa ucindami pera, panji vinyake. Vyaro vinyake vilije Mulongozgi wa Caro, kweni vili na fumu iyo yikulongozga caro. Ntchito za Mulongozgi wa Caro zikupambana kuyana na mtundu wa ulongozgi. Mu vyaro vyambura fumu vya ulongozgi wa mphala, kanandi ntchito zake ni za mulara wa caro pera, ndipo ni udindo wa ucindami comene. Kweni mu vyaro vyambura fumu umo Mulongozgi wa Caro na mphala vyose vili na mazaza (mwaciyelezgero, Botswana na South Africa), udindo wa Mulongozgi wa Caro ngwakuzirwa comene, ndipo ukusazgapo ntchito zinandi za mulara wa ulongozgi. Mazina gha ucindami nga ni "Bwana Mulongozgi wa Caro" panji "Mama Mulongozgi wa Caro" ghangagwiliskirika ntchito pa munthu uyo wali na udindo uwu. == Mbiri == Lizgu la Cingelezi lakuti ''president'' likufuma ku Cilatini ''prae-'' "panthazi" na ''sedere'' "kukhala", ndiko kuti uyo wakukhala panthazi. == Malongosoro == Mu vyaka vya m'ma 1900 na 2000, mazaza gha Ŵalongozgi ŵa Caro ghakupambana kuyana na caro, kufuma ku Ŵalongozgi ŵa Caro ŵa umoyo wose na ŵakuhara udindo mpaka ku ŵalara ŵa caro ŵa ucindami pera. == Vyaro vya Wupu Umoza wa Ndyali == Mulongozgi wa Caro wa China ni mwimiliri wa Caro ca Ŵanthu Cambura Fumu ca China. 3k38zcrw1r5onsrb0ebn7ydv1idoe36 123550 123549 2026-11-03T12:11:58Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Prezident]] to [[Mulongozgi wa Caro]]: Zina lakuzomerezgeka 123549 wikitext text/x-wiki '''Mulongozgi wa Caro''' (mu Cingelezi ''president'') ni zina lakumanyikwa la mulara wa caro mu [[Uwuso wa ŵene-fuko|vyaro vyambura fumu]] vinandi. Udindo wa Mulongozgi wa Caro ungapambana kuyana na caro: ŵanyake ni ŵalara ŵa ulongozgi, ŵanyake ni ŵalara ŵa ucindami pera, panji vinyake. Vyaro vinyake vilije Mulongozgi wa Caro, kweni vili na fumu iyo yikulongozga caro. Ntchito za Mulongozgi wa Caro zikupambana kuyana na mtundu wa ulongozgi. Mu vyaro vyambura fumu vya ulongozgi wa mphala, kanandi ntchito zake ni za mulara wa caro pera, ndipo ni udindo wa ucindami comene. Kweni mu vyaro vyambura fumu umo Mulongozgi wa Caro na mphala vyose vili na mazaza (mwaciyelezgero, Botswana na South Africa), udindo wa Mulongozgi wa Caro ngwakuzirwa comene, ndipo ukusazgapo ntchito zinandi za mulara wa ulongozgi. Mazina gha ucindami nga ni "Bwana Mulongozgi wa Caro" panji "Mama Mulongozgi wa Caro" ghangagwiliskirika ntchito pa munthu uyo wali na udindo uwu. == Mbiri == Lizgu la Cingelezi lakuti ''president'' likufuma ku Cilatini ''prae-'' "panthazi" na ''sedere'' "kukhala", ndiko kuti uyo wakukhala panthazi. == Malongosoro == Mu vyaka vya m'ma 1900 na 2000, mazaza gha Ŵalongozgi ŵa Caro ghakupambana kuyana na caro, kufuma ku Ŵalongozgi ŵa Caro ŵa umoyo wose na ŵakuhara udindo mpaka ku ŵalara ŵa caro ŵa ucindami pera. == Vyaro vya Wupu Umoza wa Ndyali == Mulongozgi wa Caro wa China ni mwimiliri wa Caro ca Ŵanthu Cambura Fumu ca China. 3k38zcrw1r5onsrb0ebn7ydv1idoe36 0 9670 123528 27627 2026-11-03T12:11:23Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123528 wikitext text/x-wiki '''Cirwa''' (vinandi: '''virwa''') ni malo gha mtunda ghakuzingilizgika na [[Maji|maji]] mu mphepete zose, ndipo ghakupambana na cigaŵa cikulu ca mtunda. Pali virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda, ivyo vikapatukana na cigaŵa cikulu ca mtunda, na virwa vya mbwani, ivyo vindaŵepo cigaŵa ca mtunda ukulu. Virwa vya mbwani vingapangika na mapiri gha moto, panji kufuma ku mcenga na dongo pa mphepete mwa nyanja. Virwa vya mu milonga vingapangika so na mcenga na dongo mu milonga. Virwa vyakupangika ni ivyo ŵanthu ŵazenga. Pa virwa pali vyakumera na vinyama vya mitundu yinandi. Nyanja yikukanizga vinyama na vyakumera viphya kufika pa virwa vya mbwani, ntheura ivyo vikufika vikusintha paŵekha. [[Category:Nkhoska]] kk1jfvb7p18ur02d5vnrdx3zndcm7j9 123529 123528 2026-11-03T12:11:26Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Nkhoska]] to [[Cirwa]]: Zina lakuzomerezgeka 123528 wikitext text/x-wiki '''Cirwa''' (vinandi: '''virwa''') ni malo gha mtunda ghakuzingilizgika na [[Maji|maji]] mu mphepete zose, ndipo ghakupambana na cigaŵa cikulu ca mtunda. Pali virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda, ivyo vikapatukana na cigaŵa cikulu ca mtunda, na virwa vya mbwani, ivyo vindaŵepo cigaŵa ca mtunda ukulu. Virwa vya mbwani vingapangika na mapiri gha moto, panji kufuma ku mcenga na dongo pa mphepete mwa nyanja. Virwa vya mu milonga vingapangika so na mcenga na dongo mu milonga. Virwa vyakupangika ni ivyo ŵanthu ŵazenga. Pa virwa pali vyakumera na vinyama vya mitundu yinandi. Nyanja yikukanizga vinyama na vyakumera viphya kufika pa virwa vya mbwani, ntheura ivyo vikufika vikusintha paŵekha. [[Category:Nkhoska]] kk1jfvb7p18ur02d5vnrdx3zndcm7j9 123633 123529 2026-11-03T15:38:57Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123633 wikitext text/x-wiki '''Cirwa''' (vinandi: '''virwa''') ni malo gha mtunda, ghakupambana na cigaŵa cikulu ca mtunda, ghakuzingilizgika na [[Maji|maji]] mu mphepete zose. Pali virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda, ivyo vikapatukana na cigaŵa cikulu ca mtunda cifukwa ca kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi, na virwa vya mbwani, ivyo vindaŵepo cigaŵa ca mtunda ukulu. Virwa vya mbwani vingapangika na mapiri gha moto, kukura kuŵa ma''atoll'' kufuma ku malibwe gha korali, na kupangika kufuma ku mcenga na dongo mu mphepete mwa nyanja, kupanga virwa vya kuvikilira mphepete. Virwa vya mu milonga vingapangika so na mcenga, dongo na vinyake mu milonga. Virwa vyakupangika ni ivyo ŵanthu ŵapanga, kusazgapo tumalibwe tucoko utu tukazengeka mu tunyanja na ntchito zikulu za kupanga mtunda pa maji pa cifukwa ca kuzenga. Pa virwa pali vyakumera na vinyama vya mitundu yinandi. Virwa vya mbwani vili na nyanja nga ni cikanizgo ca kawiro ca kufika kwa mitundu yiphya, ntheura mitundu iyo yikufika pa cirwa yikusintha paŵekha. Virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda vikugaŵana vinyama na vyakumera na cigaŵa cikulu ca mtunda ico vikapatukanako. Kuyana na kutalika kwa nyengo kufuma apo cirwa ici cikapangikira, vyamoyo pa cirwa ici vingaŵa kuti vyapambana comene na vya cigaŵa cikulu cifukwa ca kusankha kwa kawiro. Ŵanthu ŵakhala pa virwa na kwenda pakati pa virwa kwa vyaka masauzandi. Virwa vinyake vikaŵa na ŵanthu cifukwa ca ulalo wa mtunda panji cifukwa cirwa cikapatukana na cigaŵa cikulu ca mtunda, panji kwizira mu maulendo gha ngalawa. Ku kumpoto comene panji kumwera comene, virwa vinyake vikukolerana na cisanu ca nyengo zinyake panji ca nyengo zose. Mazuŵa ghano, mpaka magaŵa 10 pa 100 gha ŵanthu ŵa caro cose capasi ŵakukhala pa virwa. Virwa vikukopa ŵalendo ŵanandi cifukwa ca uwemi wawo wa kawiro, kuŵa paŵekha, na midawuko yawo yapadera. Virwa vikaŵa malo gha ukoloni wa Ŵaulaya, ndipo ici cikapangiska virwa vinandi vya mu Pacific kuŵa pasi pa mazaza gha Ŵaulaya. Kuwuskapo ukoloni kwapangiska vyaro vinyake vya virwa, kweni vyose yayi, kujilongozga ŵekha, ndipo pali vyakufumapo vya nyengo yitali vya mafakitale, mitundu yakunanga, kuyezga vilwero vya nkhondo vya nyukiliya, na ŵalendo. Virwa na vyaro vya virwa vili pa ngozi cifukwa ca kusintha kwa nyengo. Kukwera kwa maji gha mbwani kukuopska kubizga vyose vyaro nga ni Maldives, Marshall Islands, na Tuvalu. Kusazgikira kwa unandi na nkhongono za mphepo zikulu za ku tropiki kungananga comene vyakuzengeka na malo gha vinyama. Mitundu iyo yikukhala pa virwa pera ni yimoza mwa iyo yili pa ngozi yikulu comene ya kumalira. == Ng'anamulo == Cirwa ni malo gha mtunda ghakuzingilizgika na maji mu mphepete zose, agho ghakupambana na cigaŵa cikulu ca mtunda. Palije cipimo ca ukulu ico cikupatula virwa na vigaŵa vikulu vya mtunda. Vigaŵa vikulu vya mtunda vili na ng'anamulo lakuzomerezgeka la kasandiro ka pasi: ni mtunda ukulu comene wa cigaŵa cikulu ca pasi cimoza. Virwa vingaŵa mu maji ghaliwose, kusazgapo nyanja, milonga, na mbwani. Malo gha mtunda agho ghakuwoneka pera apo maji ghacepa, kweni ghakubira apo maji ghakwera, kanandi ghakuwonekera kuŵa virwa yayi. Virwa ivyo vyakolerana na cigaŵa cikulu ca mtunda na ulalo panji na kupanga mtunda nyengo zinyake vikuwonekera kuti "vyaleka kuŵa virwa", kweni nyengo zose yayi. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''island'' likufuma ku Cingelezi ca nyengo yapakati ''iland'', kufuma ku Cingelezi ca kale ''igland'', ilo likufuma ku ''ig'' panji ''ieg'', ilo nalo likang'anamulanga "cirwa" para likugwiliskirika ntchito paŵekha, pamoza na ''-land'' ilo likung'anamula "mtunda". ''Ieg'' ya Cingelezi ca kale likukolerana na Cisweden ''ö'' na Cijeremani ''Aue'', ndipo kutali, na Cilatini ''aqua'' (maji). Kalembero ka lizgu ili na ⟨s⟩ kakasintha mu vyaka vya m'ma 1400 cifukwa ca kughanaghana kwautesi kuti likukolerana na lizgu la Cifulenci ca kale ''isle'', ilo nalo likufuma ku lizgu la Cilatini ''insula''. == Kasandiro ka Pasi == === Kapangikiro mu Mbwani === Virwa kanandi vikusangika mu magulu gha virwa panji minjololo ya virwa. Minjololo iyi yikughanaghanirika kupangika kufuma ku malo gha moto gha pasi, malo agho cigaŵa ca mukati ca pasi ncakotcha comene kuluska malo ghakuzingilizga. Malo agha ghakwiziska mapiri gha moto agho mwala wake wakusungunuka ukupanga malibwe agho virwa vikupangikira. Pa virwa vinyake, kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi pacanya pa malo gha moto ghambura kusamika kukupanga virwa mu mzere, ndipo virwa ivyo vili kutali na malo gha moto nvya kale comene na vyakukokoloka comene, pambere vindabire vyose mu mbwani. Ciyelezgero ni Virwa vya Hawaii: cirwa ca kale comene nca vyaka miliyoni 25, ndipo ciphya comene, Hawaii, cicali phiri la moto lamoyo. Kweni minjololo yose ya virwa yikupangika nthena yayi. Yinyake yingapangika pa nyengo yimoza cifukwa ca kuphwanyika kwa vigaŵa vikulu vya pasi, kupanga virwa vinandi pamoza. Ukaboni unyake ni wa Virwa vya Line, ivyo vyose vikughanaghanirika kuŵa vya vyaka miliyoni 8, m'malo mwa kuŵa vya vyaka vyakupambana. Minjololo yinyake ya virwa yikupangika cifukwa ca kupatukana na vigaŵa vikulu vya mtunda. Virwa vya Japani vingaŵa kuti vikapatukana na Eurasia cifukwa ca kuthandazgika kwa pasi pa mbwani, ico cikucitika apo cikopa ciphya ca pasi pa mbwani cikupangika, cikukankha cikopa ca kale. Virwa ivyo vili pa mphepete ya pasi pa maji ya cigaŵa cikulu ca mtunda vingachemeka virwa vya cigaŵa cikulu ca mtunda. Virwa vinyake, nga ni ivyo vikupanga New Zealand, ni ivyo vyasyala vya vigaŵa vikulu vya mtunda ivyo vikacepa na kubira mu mbwani. Kukaghanaghanirika kuti Zealandia, cigaŵa ca pasi ico New Zealand yili pacanya pake, yabira magaŵa 93 pa 100 gha malo ghake gha kwamba. Virwa vinyake vikupangika apo malibwe gha korali ghakukura pa virwa vya mapiri gha moto ivyo vyabira pasi pa maji. Para virwa ivi vya korali vyazingilizga kanyanja ka pakati, cirwa ici cikuchemeka ''atoll''. Kupangika kwa malibwe gha korali na virwa vyake kukovwirika na kuwunjikana kwa mcenga na dongo mu maji ghambura kuzika. Nyengo zinyake, kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi uko kukukwezga malibwe gha korali kufuma mu maji nanga ni mita 1 pera kungapangiska dongo kuwunjikana na cirwa kupangika. Virwa vya kuvikilira mphepete ni mizere mitali ya mcenga iyo yikupangika mu mphepete mwa nyanja cifukwa ca kuwunjika kwa mcenga na mayigha. Virwa ivi vikukokoloka na kukura apo mphepo na mayigha vikusintha. Virwa ivi vikuvikilira malo gha mphepete ku nyengo yiheni cifukwa vikukora nkhongono zinyake za mayigha ghakulu pambere ghandafike ku mphepete. Virwa vya ku Antarctica nyengo zinyake vikukolerana nyengo zose na mtunda unyake kwizira mu cisanu ca mbwani panji ca pa mtunda. Ciyelezgero ni Cirwa ca Ross mu Antarctica. === Kapangikiro mu Maji Ghawemi === Cirwa ca mu mlonga ni cirwa ico cikupangika kufuma ku kukokoloka na kuwunjika kwa dongo na vinyake mu milonga; pafupifupi milonga yose yili na virwa vya mtundu uwu. Virwa ivi vingaŵa vyatali mamita ghacoko pera, ndipo kanandi nvya kanyengo. Kusintha kwa luŵiro lwa maji, unandi wa maji, na unandi wa dongo mu mlonga kungakhwaska kupangika na kumalira kwa virwa vya mu milonga. Virwa vya mu milonga vya nyengo zose navyo vilipo, ndipo cikulu comene (ico cili mukati mwa mtunda pera) ni Cirwa ca Bananal mu mlonga wa Tocantins mu Brazil, ico cili na usani wa makilomita 55. Nyanja zikupangika pa vifukwa vinandi, kusazgapo cisanu cikulu cakwenda, kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi, na mapiri gha moto. Virwa vya mu nyanja vingapangika nga ni cigaŵa ca ndondomeko izi. == Umoyo pa Virwa == Kasandiro ka malo gha vyamoyo pa virwa kakusanda ndondomeko za vyamoyo izo zikucitika pa virwa, kulaŵiska comene vinthu ivyo vikukhwaska kusintha, kumalira, na unandi wa mitundu. Ŵasandi kanandi ŵakusanda virwa nga ni ciyelezgero cakupatukana ca umo kusankha kwa kawiro kukucitikira. Kasandiro ka vyamoyo vya pa virwa kakusanda vyamoyo pa virwa na malo ghawo. Kapeleka maghanoghano ghakuzirwa ku kasandiro ka malo gha vyamoyo kufuma mu nyengo ya Charles Darwin. === Kusangika Malo Ghamoza Pera === Mu kasandiro ka vyamoyo, kusangika malo ghamoza pera ni apo mtundu panji gulu la mitundu likusangika mu cigaŵa cinyake pera. Virwa vikupatula vyamoyo vya pa mtunda ku vinyake na maji, ndipo vikupatula vyamoyo vya mu maji na mtunda. Malo gha vyamoyo gha pa virwa ghali na unandi ukulu comene wa mitundu iyo yikusangika kwekha pera pa caro cose capasi. Ici cikung'anamula kuti virwa vikovwira comene ku kupambanapambana kwa vyamoyo kwa caro cose. Malo agho ghali na kupambanapambana kukulu kwa vyamoyo ghakulaŵiskika comene pa ntchito za kuvikilira, kuti mitundu iyi yileke kumalira. Nangauli pali mitundu yinandi iyo yikusangika kwekha, unandi wose wa mitundu mu cigaŵa ngucoko pa virwa kuluska pa vigaŵa vikulu vya mtunda. Unandi wa mitundu pa virwa ukolerana na ukulu wa cirwa ico, ndipo ici cikuchemeka ubale wa mitundu na malo. Ici nchifukwa malo ghakulu ghali na vyuma vinandi, ntheura ghangasunga vyamoyo vinandi. Magulu agho ghangasungika ghanandi ghali so na kupambana kukulu kwa vyakuhara, ico cikovwira kupangika kwa mitundu yiphya. === Kuthandazgika === Virwa vya mbwani, ivyo vindakolerane na mtunda, vikuŵa na vyamoyo ivyo vingajumpha mbwani pera. Ici cikung'anamula kuti vinyama vyose ivyo vili pa cirwa vikwenera kuti vikaduka kufika kuko, pa viyuni panji mleme, vikanyamulika na vinyama ivi, panji vikanyamulika na maji ghakwenda mu mbwani pa ico cikuchemeka "kuyandama pa vinthu". Ici cikuchemeka kuthandazgika kwa mu mbwani. Mphepo zikulu za ku tropiki zingatora mitundu kutali comene. Vinyama nga ni fulu vingakhala masabata kwambura cakulya panji maji, ndipo vingapona kuyandama pa vinthu mu mbwani. Kusanda kunyake kukalongora kuti mu 1995, ''iguana'' 15 zikapona pa ulendo wa makilomita 300 kufika ku Anguilla mu Caribbean, cirwa ico pakaŵavya ''iguana'' kale. Zikapona mwa kuyandama pa makuni agho ghakazuka na mphepo yikulu. Mitundu ya vyakumera yikughanaghanirika kuti yingajumpha mtunda utali comene wa mbwani. New Zealand na Australia vikugaŵana mitundu 200 ya vyakumera vya malo agho, nangauli vyapatukana na makilomita 1,500. Virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda, ivyo kale vikakolerana na cigaŵa cikulu ca mtunda, vikughanaghanirika kugaŵana mbiri ya vyakumera na vinyama mpaka apo cirwa cikapatukana na cigaŵa cikulu. Mwaciyelezgero, kuŵapo kwa somba za maji ghawemi pa cirwa ico cazingilizgika na mbwani kungalongora kuti kale cikakolerana na cigaŵa cikulu ca mtunda, cifukwa somba izi zingajumpha mbwani paŵekha yayi. Mu nyengo, kusintha na kumalira kukusintha vinyama pa cirwa ca cigaŵa cikulu ca mtunda, kweni pamanyuma pa kupatukana pera. Ciyelezgero ni khuni la ''southern beech'', ilo lili mu Australia, New Zealand, vigaŵa vya Amerika ya Kumwera, na New Guinea, malo agho mazuŵa ghano ghali kutali. Malongosoro ghanyake ni ghakuti malo agha kale ghakaŵa cigaŵa ca cigaŵa cikulu ca mtunda ca Gondwana, ndipo ghakapatukana cifukwa ca kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi. Kweni pali maghanoghano ghanyake ghakuti mtundu uwu ungaŵa kuti ukafika ku malo ghakutali kwizira mu kuthandazgika kwa mu mbwani. === Kusintha pa Magulu gha Virwa === Mitundu iyo yikukhala pa magulu gha virwa yikulongora cimanyikwiro capadera ico cikuchemeka kuthandazgika kwa kukolerana na malo. Mu ndondomeko iyi, mtundu uwo ukufika pa gulu la virwa ukupambanapambana luŵiro, kugaŵika kuŵa mitundu yiphya panji mitundu yicoko. Mtundu uwo ukufika pa malo gha vyamoyo gha cirwa ungakumana na kususkana kucoko pa vyuma, panji ungasanga kuti vyuma ivyo ukasanganga kale kulije. Vinthu ivi pamoza vikupangiska minthavi ya kusintha yakupambana na nthowa zakupambana za kupona. Ciyelezgero ca kale ni viyuni vya Darwin, gulu la mitundu mpaka 15 ya viyuni vicoko ivyo vikusangika pa Virwa vya Galápagos pera. Viyuni ivi vikasintha milomo yakupambana kuti virye vyakulya vyakupambana ivyo vili pa virwa. Ciyuni cikulu ca pasi cili na mlomo ukulu uwo cikugwiliskira ntchito kuphwanya mbuto na kurya vipambi. Ciyuni ca Genovesa cikutemwa kurya vyakumera vya minga, ndipo cili na mlomo wakukolerana na kuwuskapo vigaŵa vya mukati na maluŵa gha vyakumera ivi. Ciyuni cinyake cuŵisi cikurya kangaude na vibenene ivyo vikukhala pa vyakumera. Viyelezgero vinyake vya ici vilipo pa caro cose, kusazgapo mu Hawaii na Madagascar, ndipo vili pa malo gha vyamoyo gha virwa pera yayi. ==== Lamulo la Cirwa ==== Mitundu iyo yikusangika pa virwa pera yikulongora nthowa yakuyana ya kusintha. Lamulo la Foster (ilo likuchemeka so lamulo la cirwa) likuti vinyama vicoko vyakoŵa mabele nga ni mbeŵa vikusintha kuŵa vikulu, ico cikuchemeka ukulu wa pa cirwa. Ciyelezgero ni fulu likulu la Seychelles, nangauli palije uyo wakumanya usange likakura pambere panji pamanyuma pa kufika pa cirwa. Vinyama vikulu nga ni cigwere vikucepa, nga ni cigwere cicoko. Ici cikuchemeka ucoko wa pa cirwa. Pa vinyama vicoko, kukughanaghanirika kuti vinyama pa virwa vingaŵa na vinyama vicoko vyakuvisaka na vyakususkana navyo, ndipo ici cikupangiska kusankhika kwa vinyama vikulu. Vinyama vikulu vingamalizga vyakulya luŵiro cifukwa ca ukulu wawo, kupangiska njara ku ŵana ŵawo, ndipo ici cikupangiska kusankhika kwa vinyama vicoko ivyo vikukhumba vyakulya vicoko. Kuŵa na vinyama vicoko vyakuvisaka kukung'anamula kuti vinyama ivi vikakhumbikwanga kuŵa vikulu yayi kuti vipone. === Darwin, Galápagos, na Kusankha kwa Kawiro === Charles Darwin wakapanga ghanoghano la kusankha kwa kawiro kwizira mu kusanda vyamoyo vya pa virwa. Mitundu iyo wakawona pa Virwa vya Galápagos, kusazgapo viyuni, yikamovwira kumanya umo kusintha kukugwilira ntchito. Wakaluta dankha ku virwa nga ni msandi wa vya kawiro pa ngalawa ya HMS Beagle mu 1835, nga ni cigaŵa ca ulendo wa vyaka vinkhondi kuzunguliya caro capasi. Wakalemba kuti "virwa vyakupambana, mwakukulu, vikukhalika na magulu ghakupambana gha vyamoyo". Kwizira mu kusanda viyuni na vinyama vinyake, wakamanya kuti vyamoyo vikupona mwa kusintha kuti vikolerane na malo ghawo. Vikajumpha vyaka vyakujumpha 20 pambere wandapharazge maghanoghano ghake mu ''On the Origin of Species''. == Ŵanthu na Virwa == === Mbiri ya Kupenja === Ukaboni wakwamba wa ŵanthu kukhala pa virwa ungaŵa wa nyengo ya Malibwe gha Kale, vyaka 100,000 mpaka 200,000 ivyo vyajumpha. Kufika ku virwa vya Indonesia vya Flores na Timor kukakhumbanga kujumpha maji gha makilomita 29 panji kujumpha. Virwa vinyake, nga ni Honshu, vingaŵa kuti vikakolerana na cigaŵa cikulu ca mtunda na ulalo wa mtunda uwo ukazomerezga ŵanthu kukhalako pambere vindaŵe virwa. Ŵanthu ŵakwamba kukhala pa virwa vyakutali vya mbwani ŵakaŵa Ŵapolinesiya. Ŵanthu ŵa kale ŵakajumphanga mtunda wa pasi pa makilomita 100, apo Ŵapolinesiya ŵangaŵa kuti ŵakenda makilomita 2,000–3,200 kuti ŵakhale pa virwa nga ni Tahiti. Ŵakatumanga ŵalongozgi ŵa ngalawa kwenda pa mbwani kwambura vilwero vya kulongozgera kuti ŵasange virwa viphya vya kukhalapo. Pakati pa 1100 na 800 pambere Khristu, Ŵapolinesiya ŵakenda kumafumiro kufuma ku New Guinea na Virwa vya Solomon ndipo ŵakafika ku virwa ivyo sono vikupanga Fiji na Samoa. Kutali comene uko ŵakafika ni Cirwa ca Easter ku kumafumiro, na New Zealand ku kumwera, uko ŵakamba kukhala pakati pa 1250 na 1300. Ŵasandi ŵa mbiri ŵayezga kumanya cifukwa ico virwa vinyake vyakutali vyaŵa vyambura ŵanthu nyengo zose, apo vinyake, comene mu Mbwani ya Pacific, vyaŵa na ŵanthu kwa nyengo yitali. Kanandi, virwa vikulu vingasunga ŵanthu makola ntheura vingaŵa kuti vikakhalika. Virwa vicoko ivyo vingasunga ŵanthu paŵekha yayi vingakhalika usange vili pafupi na cirwa ico cili na vyuma vyakukwana. Kuŵapo kwa cirwa kukumanyikwa na viyuni vya mbwani, kupambana kwa mitambo na nyengo, na kusintha kwa nthowa ya mayigha. Ncakuthekera so kuti ŵanthu ŵakamalira pa virwa, nga umo ŵakupenja ŵasangira virwa ivyo vikulongora ukaboni wa kukhalika kweni palije ŵanthu. Virwa vyose vikaŵa yayi panji vili yayi na ŵanthu ŵa midawuko ya pa mbwani. Kale, ŵanthu ŵanyake ŵakasangika kuti ŵakataya luso lawo la kwenda pa mbwani, nga ni pa Virwa vya Canary, ivyo vikaŵa na ŵanthu ŵa malo agho kufuma apo virwa vikasangika kakwamba mu vyaka vya m'ma 100 mpaka apo vikapokeka na Ufumu wa Spain mu 1496. Kukughanaghanirika kuti cifukwa ŵanthu ŵakaŵa na cifukwa cicoko ca malonda na ŵakakumananga pacoko comene na cigaŵa cikulu ca mtunda, ŵakakhumbanga ngalawa yayi. Cifukwa ca kupenja virwa caŵa nkhani ya kusanda na mphindano. Ŵasandi ŵanyake ŵa mbiri ŵa kale ŵakayowoyanga kuti kukhala pa virwa kwa kale kukaŵa kwambura kukhumba, panyake mwa ngalawa yakupangika na makuni iyo yikatoleka na maji kuya mu mbwani. Ŵanyake ŵakuyaniska vifukwa vya Ŵapolinesiya na ŵakupenja ŵanyake na vya Christopher Columbus, mukupenja uyo wakenda kumanjiliro pa Mbwani ya Atlantic kupenja nthowa yinyake ya kufika ku East Indies. Ŵasandi aŵa ŵakughanaghanira kuti ŵakupenja awo ŵakasanga virwa ŵakapikanga ucindami na usambazi, ndipo ici cikapangiska ŵanyake kuyezga maulendo gha ngozi kupenja virwa vinyake, kanandi mwambura kuwona vinandi. === Umoyo === Pafupifupi magaŵa 10 pa 100 gha ŵanthu ŵa caro cose capasi ŵakukhala pa virwa. Kusanda midawuko ya virwa kukuchemeka kasambiro ka virwa. Ŵanthu ŵakutemwa kusanda virwa cifukwa ca midawuko yawo yapadera na malo ghawo gha kawiro agho ghakupambana na gha vigaŵa vikulu vya mtunda. Ici nchifukwa ca vifukwa vinandi: Cakwamba, kupatukana kwakuwoneka kwa ndyali na malo kufuma ku midawuko ya vigaŵa vikulu vya mtunda. Caciŵiri, vikanizgo vyapadera pa vyuma na malo gha vyamoyo ivyo vikupangiska midawuko ya pa mbwani iyo yikulaŵiska comene kuloŵa somba na kwenda pa ngalawa. Cacitatu, kuzirwa kwa virwa mu mbiri na mu ndyali kwa nyengo yitali. ==== Vyakulya ==== Vyakulya vya Ŵapolinesiya vikasanganga purotini yinandi kufuma ku kuloŵa somba. Ŵapolinesiya ŵakaloŵanga pafupi na mphepete, na mu maji ghakuzika. Kukayowoyeka kuti ŵanthu ŵa Rapa Nui ŵakaloŵanga mpaka makilomita 500 kufuma ku mphepete pa malibwe gha korali. Ŵakagwiliskiranga ntchito mikondo, mbeza, na maukonde kuloŵa ''tuna'', shaki, na somba zinyake. Midawuko ya virwa yikulima so mbuto za malo agho na zakufuma kunyake. Ŵapolinesiya ŵakalimanga vikhawo, ''taro'', ''breadfruit'', nthochi, makokonati na vipambi na masamba vinyake. Nyengo zakupambana za virwa zikapangiska vyuma vyakupambana kuŵa vyakuzirwa, nga ni Virwa vya Hawaii kuŵa na minda ya ''taro'' yakuthiliririka, apo pa virwa vinyake, nga ni Tahiti, ''breadfruit'' yikalimikanga comene na kunowetseka kuti yisungike. Pali ukaboni wa vya kale wakuti ŵanthu ŵa Virwa vya Canary ŵakatafunanga misisi ya vyakumera vinyake pa vyakulya, ico cikanangisanga comene mino ghawo gha kumanyuma. Ŵanthu aŵa ŵakalimanga so balale na kuŵeta viŵeto nga ni mbuzi. === Vyaro na Vigaŵa vya Virwa === Vyaro vinandi vya virwa vili na mtunda ucoko na vyuma vya kawiro vicoko. Kweni vyaro ivi vikulongozga malo ghanyake ghakulu comene gha kuloŵa somba pa caro cose, vyuma vya mkuŵa, golide, na nickel, na mafuta. Uwemi wa kawiro wa vyaro vya virwa ukupangiska so kuti vikope ŵalendo. Virwa vili so na kuzirwa kwa ndyali pa malo gha ŵankhondo ŵa pa maji, kuyezga vilwero vya nkhondo, na kulongozga malo. Ciyelezgero ni French Polynesia, cigaŵa ico cikupokera ndalama zinandi za ŵankhondo na wovwiri kufuma ku France. Vinyake vitatu, Palau, Federated States of Micronesia, na Marshall Islands, ni vyaro vya virwa vya mu Pacific ivyo vili na phangano la kuvikilira, wovwiri, na kunjira mu caro na United States ilo likuchemeka ''Compact of Free Association''. ==== Ukoloni ==== Kufuma apo Ŵakumanjiliro ŵakasanga dankha virwa vya Polynesia, Micronesia, na vinyake, vyaro ivi vyaŵa malo gha ukoloni. Virwa vikaŵa malo gha ŵamishonale ŵa Cikhristu. Ŵamishonale aŵa ŵakasuskika, kweni ŵakawona uwemi apo mafumu ghanyake gha malo agho ghakagwiliskira ntchito wovwiri wa Ŵaulaya kuwunjika mazaza. Kwamba mu vyaka vya m'ma 1500, vyaro vya Ulaya vikaŵika cigaŵa cikulu ca Oceania pasi pa ulongozgi wa ukoloni. Pohnpei yikapokeka na Spain kufuma mu 1526. Yikasintha mazaza kufuma ku Germany, Japani, na United States pambere yindanjire mu Federated States of Micronesia mu 1982, ndipo yikusunga ubale wa "kukolerana kwa wanangwa" na U.S. Guam yikaŵa cigaŵa ca Spain mpaka 1898, ndipo sono ni cigaŵa ca U.S. cambura kunjizgika mu caro. Nyengo ya kuwuskapo ukoloni yikawona vyaro vinandi vya virwa kusanga wanangwa panji kujilongozga mwanjira yinyake. Kuyezga vilwero vya nkhondo vya nyukiliya pa Marshall Islands kukananga ma''atoll'' ghanandi panji kughapangiska kuŵa ghambura kukhalika, ndipo ŵanthu ŵakakakizgika kufuma pa virwa vyawo, na kusazgikira kwa nthenda ya kansa cifukwa ca nkhongono za nyukiliya. Ukoloni wapangiska kucepa kwa kulondezga midawuko ya kale mu malo nga ni Hawaii, uko ŵanthu ŵa malo agho sono mbacoko. Maghanoghano gha midawuko pa kuŵa na mtunda pamoza na kusoŵa kwa kusankha kwa munthu yumoza ghangapangiska midawuko yinyake ya virwa kukolerana yayi na vyacuma vya ukapitalisti vya caro cose, ndipo ici cikupangiska vyaro ivi kukura pacoko mu vyacuma. === Ŵalendo === Virwa vyakopa ŵalendo ŵanandi kwa nyengo yitali, cifukwa ca nyengo zawo zapadera, midawuko, na uwemi wa kawiro. Kweni virwa vingaŵa na suzgo la mayendero ghaheni gha ndege na ngalawa, na kunangika kwa vyakuzengeka cifukwa ca ŵalendo. Virwa vya mu nyengo yakuzizima kanandi vikuthemba ŵalendo ŵa nyengo zinyake awo ŵakukhumba kusangwa na kawiro panji midawuko ya malo agho, ndipo ŵalendo ŵangaŵa cigaŵa cimoza pera ca vyacuma vya cirwa. Kweni pa virwa vya ku tropiki, ŵalendo kanandi ndiwo vyacuma vinandi vya malo agho na vyakuzengeka. Virwa ivi nyengo zinyake vikukhumba so wovwiri wa vyaro vinyake nyengo zose kuti vyacuma vikure. Kuthemba uku kungapangiska kupambana kwa ŵanthu na kunangika kwa malo ghakuzingilizga. Apo ŵalendo ŵacepa, vyacuma ivi vikusuzgika kusanga ndalama izo zataika kufuma ku malonda ghanyake. == Ngozi ku Virwa == Kusintha kwa nyengo kukuopska umoyo wa ŵanthu pa virwa cifukwa ca kukwera kwa maji gha mbwani, mphepo zikulu za ku tropiki zakofya comene, kutuŵa kwa malibwe gha korali, na kusazgikira kwa mitundu yakunanga. Mwaciyelezgero, mu 2017 mphepo yikulu ya Maria yikananga pafupifupi vyakuzengeka vyose mu Dominica. Kukwera kwa maji gha mbwani na kusintha kunyake kwa nyengo kungacepeska maji ghawemi, ndipo kukwiziska cilala. Ngozi izi zikughanaghanirika kucepeska kukhalika kwa virwa, comene vicoko. Kupatula ngozi ku umoyo wa ŵanthu, vyakumera na vinyama nayo vili pa ngozi. Kukughanaghanirika kuti pafupifupi hafu ya mitundu ya pa mtunda iyo yili pa ngozi ya kumalira yikukhala pa virwa. Mu 2017, kusanda kwa virwa 1,288 kukasanga kuti pakaŵa mitundu 1,189 ya vinyama vya fupa la msana iyo yili pa ngozi yikulu, magaŵa 41 pa 100 gha caro cose. Kutuŵa kwa malibwe gha korali kukughanaghanirika kucitika kanandi, kuopska malo gha vyamoyo gha mu mbwani, agho vyacuma vinyake vya virwa vikughathemba. Virwa vinyake vya pasi vingaleka kuŵapo usange maji gha mbwani ghakwera comene. Tuvalu yikalaŵiskika comene na nyuzipepara cifukwa ca msonkhano wa ŵalembi wa nkhani uwo ukapharazga kubira kwa caro ici ca virwa. Tuvalu yikasayina phangano na Australia lakuti caka ciliconse ŵanthu ŵake 280 ŵazomerezgeke kuŵa ŵakukhala nyengo zose mu Australia. Marshall Islands, caro ca virwa 1,156, nacho camanyikwa kuŵa pa ngozi ya kumalira cifukwa ca kukwera kwa mbwani. Kusazgikira kwa nkhongono za mphepo zikulu za ku tropiki kukusazgirapo mtunda na unandi wa kunyamulika kwa mitundu yakunanga ku virwa. Maji gha cigumula gha mphepo izi ghangatora vyakumera kutali mukati mwa mtunda kuluska umo vingafikira paŵekha, kuvinjizga mu malo ghaphya. Ulimi na malonda navyo vyanjizga vyamoyo vyakufuma kunyake pa virwa. Ndondomeko izi zikunjizga mitundu yakunanga mu malo gha vyamoyo agho ngacoko na ghakunangika luŵiro. Ciyelezgero ni nkhono ya ''apple snail'', iyo yikanjizgika dankha ku U.S. na ŵakusunga somba mu magalasi. Kufuma apo yanyamulika na mphepo zikulu mu mphepete ya Gulf na virwa vya pafupi. Mitundu iyi yikususkana pa vyuma na vinyama vya malo agho, ndipo yinyake yingakura comene mwakuti yingafumiska vyamoyo vinyake. == Virwa Vyakupangika == Kwa vyaka mahandiredi, virwa vyapangika kwizira mu kupanga mtunda pa maji. Cimoza mwa viyelezgero vyakwamba vyakulembeka ni apo ŵanthu ŵa Virwa vya Solomon ŵakapanga virwa 80 mwa kuwunjika malibwe gha korali na malibwe mu Kanyanja ka Lau. Kweni cirwa cakwamba cakupangika ca nyengo zose ni Cirwa ca Al-Sayah, mu Bahrain, ico cikapangika vyaka 1,200 ivyo vyajumpha panji kujumpha. Nthowa yimoza ya kale ya kupanga virwa ni kugwiliskira ntchito linga la malibwe. Matumba gha mcenga panji malibwe ghakuponyeka na ngalawa yikulu mu mbwani kuti ghakwezge mtunda pacoko kufuma mu maji. Pamanyuma malo gha cirwa ghakuzuzgika na mcenga panji tumalibwe, ndipo linga likuzengeka kuti likhazge malo agha. Virwa vyazengeka so na cizengo ca nyengo zose ca cisulo panji simenti ico cikuzengeka mu cizungulizgo ndipo pamanyuma cikuzuzgika na mcenga. Virwa vinyake vya mazuŵa ghano vyazengeka mwa kuthira matani miliyoni gha mcenga mu mbwani, nga ni Cirwa ca Pearl mu Qatar panji Virwa vya Palm mu Dubai. Virwa ivi kanandi vikupangika pa cifukwa ca kuzenga nyumba za kuguliska, ndipo vikuguliskika ku ŵanthu paŵekha panji pa kuzenga nyumba. Vyakuzengeka vya kufumiska mafuta mu mbwani navyo vyalongosoreka nga ni mtundu wa cirwa. Ma''atoll'' ghanyake ghaphimbika na simenti kupanga virwa vyakupangika pa vifukwa vya ŵankhondo, nga ni ivyo China yikapanga mu Mbwani ya China ya Kumwera. Ma''atoll'' agha kale ghakaŵa malo agho ghakuwoneka pera apo maji ghacepa. Phangano la Wupu wa Vyaro Vyose pa Dango la Mbwani likulongora kuti virwa ivi vingaŵa na ucindami wa dango wakuyana na wa cirwa ca kawiro yayi, ntheura vingapeleka wanangwa wa dango wakuyana yayi. [[Category:Nkhoska]] lfmp7cr6qiwqlc3ihjk4a334i2wh48k 123644 123633 2026-11-03T17:36:07Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123644 wikitext text/x-wiki '''Cirwa''' (vinandi: '''virwa''') ni malo gha mtunda, ghakupambana na cigaŵa cikulu ca mtunda, ghakuzingilizgika na [[Maji|maji]] mu mphepete zose. Pali virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda, ivyo vikapatukana na cigaŵa cikulu ca mtunda cifukwa ca kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi, na virwa vya mbwani, ivyo vindaŵepo cigaŵa ca mtunda ukulu. Virwa vya mbwani vingapangika na mapiri gha moto, kukura kuŵa ma''atoll'' kufuma ku malibwe gha korali, na kupangika kufuma ku mcenga na dongo mu mphepete mwa nyanja, kupanga virwa vya kuvikilira mphepete. Virwa vya mu milonga vingapangika so na mcenga, dongo na vinyake mu milonga. Virwa vyakupangika ni ivyo ŵanthu ŵapanga, kusazgapo tumalibwe tucoko utu tukazengeka mu tunyanja na ntchito zikulu za kupanga mtunda pa maji pa cifukwa ca kuzenga. Pa virwa pali vyakumera na vinyama vya mitundu yinandi. Virwa vya mbwani vili na nyanja nga ni cikanizgo ca kawiro ca kufika kwa mitundu yiphya, ntheura mitundu iyo yikufika pa cirwa yikusintha paŵekha. Virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda vikugaŵana vinyama na vyakumera na cigaŵa cikulu ca mtunda ico vikapatukanako. Kuyana na kutalika kwa nyengo kufuma apo cirwa ici cikapangikira, vyamoyo pa cirwa ici vingaŵa kuti vyapambana comene na vya cigaŵa cikulu cifukwa ca kusankha kwa kawiro. Ŵanthu ŵakhala pa virwa na kwenda pakati pa virwa kwa vyaka masauzandi. Virwa vinyake vikaŵa na ŵanthu cifukwa ca ulalo wa mtunda panji cifukwa cirwa cikapatukana na cigaŵa cikulu ca mtunda, panji kwizira mu maulendo gha ngalawa. Ku kumpoto comene panji kumwera comene, virwa vinyake vikukolerana na cisanu ca nyengo zinyake panji ca nyengo zose. Mazuŵa ghano, mpaka magaŵa 10 pa 100 gha ŵanthu ŵa caro cose capasi ŵakukhala pa virwa. Virwa vikukopa ŵalendo ŵanandi cifukwa ca uwemi wawo wa kawiro, kuŵa paŵekha, na midawuko yawo yapadera. Virwa vikaŵa malo gha ukoloni wa Ŵaulaya, ndipo ici cikapangiska virwa vinandi vya mu Pacific kuŵa pasi pa mazaza gha Ŵaulaya. Kuwuskapo ukoloni kwapangiska vyaro vinyake vya virwa, kweni vyose yayi, kujilongozga ŵekha, ndipo pali vyakufumapo vya nyengo yitali vya mafakitale, mitundu yakunanga, kuyezga vilwero vya nkhondo vya nyukiliya, na ŵalendo. Virwa na vyaro vya virwa vili pa ngozi cifukwa ca kusintha kwa nyengo. Kukwera kwa maji gha mbwani kukuopska kubizga vyose vyaro nga ni Maldives, Marshall Islands, na Tuvalu. Kusazgikira kwa unandi na nkhongono za mphepo zikulu za ku tropiki kungananga comene vyakuzengeka na malo gha vinyama. Mitundu iyo yikukhala pa virwa pera ni yimoza mwa iyo yili pa ngozi yikulu comene ya kumalira. == Ng'anamulo == Cirwa ni malo gha mtunda ghakuzingilizgika na maji mu mphepete zose, agho ghakupambana na cigaŵa cikulu ca mtunda. Palije cipimo ca ukulu ico cikupatula virwa na vigaŵa vikulu vya mtunda. Vigaŵa vikulu vya mtunda vili na ng'anamulo lakuzomerezgeka la kasandiro ka pasi: ni mtunda ukulu comene wa cigaŵa cikulu ca pasi cimoza. Virwa vingaŵa mu maji ghaliwose, kusazgapo nyanja, milonga, na mbwani. Malo gha mtunda agho ghakuwoneka pera apo maji ghacepa, kweni ghakubira apo maji ghakwera, kanandi ghakuwonekera kuŵa virwa yayi. Virwa ivyo vyakolerana na cigaŵa cikulu ca mtunda na ulalo panji na kupanga mtunda nyengo zinyake vikuwonekera kuti "vyaleka kuŵa virwa", kweni nyengo zose yayi. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''island'' likufuma ku Cingelezi ca nyengo yapakati ''iland'', kufuma ku Cingelezi ca kale ''igland'', ilo likufuma ku ''ig'' panji ''ieg'', ilo nalo likang'anamulanga "cirwa" para likugwiliskirika ntchito paŵekha, pamoza na ''-land'' ilo likung'anamula "mtunda". ''Ieg'' ya Cingelezi ca kale likukolerana na Cisweden ''ö'' na Cijeremani ''Aue'', ndipo kutali, na Cilatini ''aqua'' (maji). Kalembero ka lizgu ili na ⟨s⟩ kakasintha mu vyaka vya m'ma 1400 cifukwa ca kughanaghana kwautesi kuti likukolerana na lizgu la Cifulenci ca kale ''isle'', ilo nalo likufuma ku lizgu la Cilatini ''insula''. == Kasandiro ka Pasi == === Kapangikiro mu Mbwani === Virwa kanandi vikusangika mu magulu gha virwa panji minjololo ya virwa. Minjololo iyi yikughanaghanirika kupangika kufuma ku malo gha moto gha pasi, malo agho cigaŵa ca mukati ca pasi ncakotcha comene kuluska malo ghakuzingilizga. Malo agha ghakwiziska mapiri gha moto agho mwala wake wakusungunuka ukupanga malibwe agho virwa vikupangikira. Pa virwa vinyake, kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi pacanya pa malo gha moto ghambura kusamika kukupanga virwa mu mzere, ndipo virwa ivyo vili kutali na malo gha moto nvya kale comene na vyakukokoloka comene, pambere vindabire vyose mu mbwani. Ciyelezgero ni Virwa vya Hawaii: cirwa ca kale comene nca vyaka miliyoni 25, ndipo ciphya comene, Hawaii, cicali phiri la moto lamoyo. Kweni minjololo yose ya virwa yikupangika nthena yayi. Yinyake yingapangika pa nyengo yimoza cifukwa ca kuphwanyika kwa vigaŵa vikulu vya pasi, kupanga virwa vinandi pamoza. Ukaboni unyake ni wa Virwa vya Line, ivyo vyose vikughanaghanirika kuŵa vya vyaka miliyoni 8, m'malo mwa kuŵa vya vyaka vyakupambana. Minjololo yinyake ya virwa yikupangika cifukwa ca kupatukana na vigaŵa vikulu vya mtunda. Virwa vya Japani vingaŵa kuti vikapatukana na Eurasia cifukwa ca kuthandazgika kwa pasi pa mbwani, ico cikucitika apo cikopa ciphya ca pasi pa mbwani cikupangika, cikukankha cikopa ca kale. Virwa ivyo vili pa mphepete ya pasi pa maji ya cigaŵa cikulu ca mtunda vingachemeka virwa vya cigaŵa cikulu ca mtunda. Virwa vinyake, nga ni ivyo vikupanga New Zealand, ni ivyo vyasyala vya vigaŵa vikulu vya mtunda ivyo vikacepa na kubira mu mbwani. Kukaghanaghanirika kuti Zealandia, cigaŵa ca pasi ico New Zealand yili pacanya pake, yabira magaŵa 93 pa 100 gha malo ghake gha kwamba. Virwa vinyake vikupangika apo malibwe gha korali ghakukura pa virwa vya mapiri gha moto ivyo vyabira pasi pa maji. Para virwa ivi vya korali vyazingilizga kanyanja ka pakati, cirwa ici cikuchemeka ''atoll''. Kupangika kwa malibwe gha korali na virwa vyake kukovwirika na kuwunjikana kwa mcenga na dongo mu maji ghambura kuzika. Nyengo zinyake, kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi uko kukukwezga malibwe gha korali kufuma mu maji nanga ni mita 1 pera kungapangiska dongo kuwunjikana na cirwa kupangika. Virwa vya kuvikilira mphepete ni mizere mitali ya mcenga iyo yikupangika mu mphepete mwa nyanja cifukwa ca kuwunjika kwa mcenga na mayigha. Virwa ivi vikukokoloka na kukura apo mphepo na mayigha vikusintha. Virwa ivi vikuvikilira malo gha mphepete ku nyengo yiheni cifukwa vikukora nkhongono zinyake za mayigha ghakulu pambere ghandafike ku mphepete. Virwa vya ku Antarctica nyengo zinyake vikukolerana nyengo zose na mtunda unyake kwizira mu cisanu ca mbwani panji ca pa mtunda. Ciyelezgero ni Cirwa ca Ross mu Antarctica. === Kapangikiro mu Maji Ghawemi === Cirwa ca mu mlonga ni cirwa ico cikupangika kufuma ku kukokoloka na kuwunjika kwa dongo na vinyake mu milonga; pafupifupi milonga yose yili na virwa vya mtundu uwu. Virwa ivi vingaŵa vyatali mamita ghacoko pera, ndipo kanandi nvya kanyengo. Kusintha kwa luŵiro lwa maji, unandi wa maji, na unandi wa dongo mu mlonga kungakhwaska kupangika na kumalira kwa virwa vya mu milonga. Virwa vya mu milonga vya nyengo zose navyo vilipo, ndipo cikulu comene (ico cili mukati mwa mtunda pera) ni Cirwa ca Bananal mu mlonga wa Tocantins mu Brazil, ico cili na usani wa makilomita 55. Nyanja zikupangika pa vifukwa vinandi, kusazgapo cisanu cikulu cakwenda, kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi, na mapiri gha moto. Virwa vya mu nyanja vingapangika nga ni cigaŵa ca ndondomeko izi. == Umoyo pa Virwa == Kasandiro ka malo gha vyamoyo pa virwa kakusanda ndondomeko za vyamoyo izo zikucitika pa virwa, kulaŵiska comene vinthu ivyo vikukhwaska kusintha, kumalira, na unandi wa mitundu. Ŵasandi kanandi ŵakusanda virwa nga ni ciyelezgero cakupatukana ca umo kusankha kwa kawiro kukucitikira. Kasandiro ka vyamoyo vya pa virwa kakusanda vyamoyo pa virwa na malo ghawo. Kapeleka maghanoghano ghakuzirwa ku kasandiro ka malo gha vyamoyo kufuma mu nyengo ya Charles Darwin. === Kusangika Malo Ghamoza Pera === Mu kasandiro ka vyamoyo, kusangika malo ghamoza pera ni apo mtundu panji gulu la mitundu likusangika mu cigaŵa cinyake pera. Virwa vikupatula vyamoyo vya pa mtunda ku vinyake na maji, ndipo vikupatula vyamoyo vya mu maji na mtunda. Malo gha vyamoyo gha pa virwa ghali na unandi ukulu comene wa mitundu iyo yikusangika kwekha pera pa caro cose capasi. Ici cikung'anamula kuti virwa vikovwira comene ku kupambanapambana kwa vyamoyo kwa caro cose. Malo agho ghali na kupambanapambana kukulu kwa vyamoyo ghakulaŵiskika comene pa ntchito za kuvikilira, kuti mitundu iyi yileke kumalira. Nangauli pali mitundu yinandi iyo yikusangika kwekha, unandi wose wa mitundu mu cigaŵa ngucoko pa virwa kuluska pa vigaŵa vikulu vya mtunda. Unandi wa mitundu pa virwa ukolerana na ukulu wa cirwa ico, ndipo ici cikuchemeka ubale wa mitundu na malo. Ici nchifukwa malo ghakulu ghali na vyuma vinandi, ntheura ghangasunga vyamoyo vinandi. Magulu agho ghangasungika ghanandi ghali so na kupambana kukulu kwa vyakuhara, ico cikovwira kupangika kwa mitundu yiphya. === Kuthandazgika === Virwa vya mbwani, ivyo vindakolerane na mtunda, vikuŵa na vyamoyo ivyo vingajumpha mbwani pera. Ici cikung'anamula kuti vinyama vyose ivyo vili pa cirwa vikwenera kuti vikaduka kufika kuko, pa viyuni panji mleme, vikanyamulika na vinyama ivi, panji vikanyamulika na maji ghakwenda mu mbwani pa ico cikuchemeka "kuyandama pa vinthu". Ici cikuchemeka kuthandazgika kwa mu mbwani. Mphepo zikulu za ku tropiki zingatora mitundu kutali comene. Vinyama nga ni fulu vingakhala masabata kwambura cakulya panji maji, ndipo vingapona kuyandama pa vinthu mu mbwani. Kusanda kunyake kukalongora kuti mu 1995, ''iguana'' 15 zikapona pa ulendo wa makilomita 300 kufika ku Anguilla mu Caribbean, cirwa ico pakaŵavya ''iguana'' kale. Zikapona mwa kuyandama pa makuni agho ghakazuka na mphepo yikulu. Mitundu ya vyakumera yikughanaghanirika kuti yingajumpha mtunda utali comene wa mbwani. New Zealand na Australia vikugaŵana mitundu 200 ya vyakumera vya malo agho, nangauli vyapatukana na makilomita 1,500. Virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda, ivyo kale vikakolerana na cigaŵa cikulu ca mtunda, vikughanaghanirika kugaŵana mbiri ya vyakumera na vinyama mpaka apo cirwa cikapatukana na cigaŵa cikulu. Mwaciyelezgero, kuŵapo kwa somba za maji ghawemi pa cirwa ico cazingilizgika na mbwani kungalongora kuti kale cikakolerana na cigaŵa cikulu ca mtunda, cifukwa somba izi zingajumpha mbwani paŵekha yayi. Mu nyengo, kusintha na kumalira kukusintha vinyama pa cirwa ca cigaŵa cikulu ca mtunda, kweni pamanyuma pa kupatukana pera. Ciyelezgero ni khuni la ''southern beech'', ilo lili mu Australia, New Zealand, vigaŵa vya Amerika ya Kumwera, na New Guinea, malo agho mazuŵa ghano ghali kutali. Malongosoro ghanyake ni ghakuti malo agha kale ghakaŵa cigaŵa ca cigaŵa cikulu ca mtunda ca Gondwana, ndipo ghakapatukana cifukwa ca kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi. Kweni pali maghanoghano ghanyake ghakuti mtundu uwu ungaŵa kuti ukafika ku malo ghakutali kwizira mu kuthandazgika kwa mu mbwani. === Kusintha pa Magulu gha Virwa === Mitundu iyo yikukhala pa magulu gha virwa yikulongora cimanyikwiro capadera ico cikuchemeka kuthandazgika kwa kukolerana na malo. Mu ndondomeko iyi, mtundu uwo ukufika pa gulu la virwa ukupambanapambana luŵiro, kugaŵika kuŵa mitundu yiphya panji mitundu yicoko. Mtundu uwo ukufika pa malo gha vyamoyo gha cirwa ungakumana na kususkana kucoko pa vyuma, panji ungasanga kuti vyuma ivyo ukasanganga kale kulije. Vinthu ivi pamoza vikupangiska minthavi ya kusintha yakupambana na nthowa zakupambana za kupona. Ciyelezgero ca kale ni viyuni vya Darwin, gulu la mitundu mpaka 15 ya viyuni vicoko ivyo vikusangika pa Virwa vya Galápagos pera. Viyuni ivi vikasintha milomo yakupambana kuti virye vyakulya vyakupambana ivyo vili pa virwa. Ciyuni cikulu ca pasi cili na mlomo ukulu uwo cikugwiliskira ntchito kuphwanya mbuto na kurya vipambi. Ciyuni ca Genovesa cikutemwa kurya vyakumera vya minga, ndipo cili na mlomo wakukolerana na kuwuskapo vigaŵa vya mukati na maluŵa gha vyakumera ivi. Ciyuni cinyake cuŵisi cikurya kangaude na vibenene ivyo vikukhala pa vyakumera. Viyelezgero vinyake vya ici vilipo pa caro cose, kusazgapo mu Hawaii na Madagascar, ndipo vili pa malo gha vyamoyo gha virwa pera yayi. ==== Lamulo la Cirwa ==== Mitundu iyo yikusangika pa virwa pera yikulongora nthowa yakuyana ya kusintha. Lamulo la Foster (ilo likuchemeka so lamulo la cirwa) likuti vinyama vicoko vyakonkheska nga ni mbeŵa vikusintha kuŵa vikulu, ico cikuchemeka ukulu wa pa cirwa. Ciyelezgero ni fulu likulu la Seychelles, nangauli palije uyo wakumanya usange likakura pambere panji pamanyuma pa kufika pa cirwa. Vinyama vikulu nga ni cigwere vikucepa, nga ni cigwere cicoko. Ici cikuchemeka ucoko wa pa cirwa. Pa vinyama vicoko, kukughanaghanirika kuti vinyama pa virwa vingaŵa na vinyama vicoko vyakuvisaka na vyakususkana navyo, ndipo ici cikupangiska kusankhika kwa vinyama vikulu. Vinyama vikulu vingamalizga vyakulya luŵiro cifukwa ca ukulu wawo, kupangiska njara ku ŵana ŵawo, ndipo ici cikupangiska kusankhika kwa vinyama vicoko ivyo vikukhumba vyakulya vicoko. Kuŵa na vinyama vicoko vyakuvisaka kukung'anamula kuti vinyama ivi vikakhumbikwanga kuŵa vikulu yayi kuti vipone. === Darwin, Galápagos, na Kusankha kwa Kawiro === Charles Darwin wakapanga ghanoghano la kusankha kwa kawiro kwizira mu kusanda vyamoyo vya pa virwa. Mitundu iyo wakawona pa Virwa vya Galápagos, kusazgapo viyuni, yikamovwira kumanya umo kusintha kukugwilira ntchito. Wakaluta dankha ku virwa nga ni msandi wa vya kawiro pa ngalawa ya HMS Beagle mu 1835, nga ni cigaŵa ca ulendo wa vyaka vinkhondi kuzunguliya caro capasi. Wakalemba kuti "virwa vyakupambana, mwakukulu, vikukhalika na magulu ghakupambana gha vyamoyo". Kwizira mu kusanda viyuni na vinyama vinyake, wakamanya kuti vyamoyo vikupona mwa kusintha kuti vikolerane na malo ghawo. Vikajumpha vyaka vyakujumpha 20 pambere wandapharazge maghanoghano ghake mu ''On the Origin of Species''. == Ŵanthu na Virwa == === Mbiri ya Kupenja === Ukaboni wakwamba wa ŵanthu kukhala pa virwa ungaŵa wa nyengo ya Malibwe gha Kale, vyaka 100,000 mpaka 200,000 ivyo vyajumpha. Kufika ku virwa vya Indonesia vya Flores na Timor kukakhumbanga kujumpha maji gha makilomita 29 panji kujumpha. Virwa vinyake, nga ni Honshu, vingaŵa kuti vikakolerana na cigaŵa cikulu ca mtunda na ulalo wa mtunda uwo ukazomerezga ŵanthu kukhalako pambere vindaŵe virwa. Ŵanthu ŵakwamba kukhala pa virwa vyakutali vya mbwani ŵakaŵa Ŵapolinesiya. Ŵanthu ŵa kale ŵakajumphanga mtunda wa pasi pa makilomita 100, apo Ŵapolinesiya ŵangaŵa kuti ŵakenda makilomita 2,000–3,200 kuti ŵakhale pa virwa nga ni Tahiti. Ŵakatumanga ŵalongozgi ŵa ngalawa kwenda pa mbwani kwambura vilwero vya kulongozgera kuti ŵasange virwa viphya vya kukhalapo. Pakati pa 1100 na 800 pambere Khristu, Ŵapolinesiya ŵakenda kumafumiro kufuma ku New Guinea na Virwa vya Solomon ndipo ŵakafika ku virwa ivyo sono vikupanga Fiji na Samoa. Kutali comene uko ŵakafika ni Cirwa ca Easter ku kumafumiro, na New Zealand ku kumwera, uko ŵakamba kukhala pakati pa 1250 na 1300. Ŵasandi ŵa mbiri ŵayezga kumanya cifukwa ico virwa vinyake vyakutali vyaŵa vyambura ŵanthu nyengo zose, apo vinyake, comene mu Mbwani ya Pacific, vyaŵa na ŵanthu kwa nyengo yitali. Kanandi, virwa vikulu vingasunga ŵanthu makola ntheura vingaŵa kuti vikakhalika. Virwa vicoko ivyo vingasunga ŵanthu paŵekha yayi vingakhalika usange vili pafupi na cirwa ico cili na vyuma vyakukwana. Kuŵapo kwa cirwa kukumanyikwa na viyuni vya mbwani, kupambana kwa mitambo na nyengo, na kusintha kwa nthowa ya mayigha. Ncakuthekera so kuti ŵanthu ŵakamalira pa virwa, nga umo ŵakupenja ŵasangira virwa ivyo vikulongora ukaboni wa kukhalika kweni palije ŵanthu. Virwa vyose vikaŵa yayi panji vili yayi na ŵanthu ŵa midawuko ya pa mbwani. Kale, ŵanthu ŵanyake ŵakasangika kuti ŵakataya luso lawo la kwenda pa mbwani, nga ni pa Virwa vya Canary, ivyo vikaŵa na ŵanthu ŵa malo agho kufuma apo virwa vikasangika kakwamba mu vyaka vya m'ma 100 mpaka apo vikapokeka na Ufumu wa Spain mu 1496. Kukughanaghanirika kuti cifukwa ŵanthu ŵakaŵa na cifukwa cicoko ca malonda na ŵakakumananga pacoko comene na cigaŵa cikulu ca mtunda, ŵakakhumbanga ngalawa yayi. Cifukwa ca kupenja virwa caŵa nkhani ya kusanda na mphindano. Ŵasandi ŵanyake ŵa mbiri ŵa kale ŵakayowoyanga kuti kukhala pa virwa kwa kale kukaŵa kwambura kukhumba, panyake mwa ngalawa yakupangika na makuni iyo yikatoleka na maji kuya mu mbwani. Ŵanyake ŵakuyaniska vifukwa vya Ŵapolinesiya na ŵakupenja ŵanyake na vya Christopher Columbus, mukupenja uyo wakenda kumanjiliro pa Mbwani ya Atlantic kupenja nthowa yinyake ya kufika ku East Indies. Ŵasandi aŵa ŵakughanaghanira kuti ŵakupenja awo ŵakasanga virwa ŵakapikanga ucindami na usambazi, ndipo ici cikapangiska ŵanyake kuyezga maulendo gha ngozi kupenja virwa vinyake, kanandi mwambura kuwona vinandi. === Umoyo === Pafupifupi magaŵa 10 pa 100 gha ŵanthu ŵa caro cose capasi ŵakukhala pa virwa. Kusanda midawuko ya virwa kukuchemeka kasambiro ka virwa. Ŵanthu ŵakutemwa kusanda virwa cifukwa ca midawuko yawo yapadera na malo ghawo gha kawiro agho ghakupambana na gha vigaŵa vikulu vya mtunda. Ici nchifukwa ca vifukwa vinandi: Cakwamba, kupatukana kwakuwoneka kwa ndyali na malo kufuma ku midawuko ya vigaŵa vikulu vya mtunda. Caciŵiri, vikanizgo vyapadera pa vyuma na malo gha vyamoyo ivyo vikupangiska midawuko ya pa mbwani iyo yikulaŵiska comene kuloŵa somba na kwenda pa ngalawa. Cacitatu, kuzirwa kwa virwa mu mbiri na mu ndyali kwa nyengo yitali. ==== Vyakulya ==== Vyakulya vya Ŵapolinesiya vikasanganga purotini yinandi kufuma ku kuloŵa somba. Ŵapolinesiya ŵakaloŵanga pafupi na mphepete, na mu maji ghakuzika. Kukayowoyeka kuti ŵanthu ŵa Rapa Nui ŵakaloŵanga mpaka makilomita 500 kufuma ku mphepete pa malibwe gha korali. Ŵakagwiliskiranga ntchito mikondo, mbeza, na maukonde kuloŵa ''tuna'', shaki, na somba zinyake. Midawuko ya virwa yikulima so mbuto za malo agho na zakufuma kunyake. Ŵapolinesiya ŵakalimanga vikhawo, ''taro'', ''breadfruit'', nthochi, makokonati na vipambi na masamba vinyake. Nyengo zakupambana za virwa zikapangiska vyuma vyakupambana kuŵa vyakuzirwa, nga ni Virwa vya Hawaii kuŵa na minda ya ''taro'' yakuthiliririka, apo pa virwa vinyake, nga ni Tahiti, ''breadfruit'' yikalimikanga comene na kunowetseka kuti yisungike. Pali ukaboni wa vya kale wakuti ŵanthu ŵa Virwa vya Canary ŵakatafunanga misisi ya vyakumera vinyake pa vyakulya, ico cikanangisanga comene mino ghawo gha kumanyuma. Ŵanthu aŵa ŵakalimanga so balale na kuŵeta viŵeto nga ni mbuzi. === Vyaro na Vigaŵa vya Virwa === Vyaro vinandi vya virwa vili na mtunda ucoko na vyuma vya kawiro vicoko. Kweni vyaro ivi vikulongozga malo ghanyake ghakulu comene gha kuloŵa somba pa caro cose, vyuma vya mkuŵa, golide, na nickel, na mafuta. Uwemi wa kawiro wa vyaro vya virwa ukupangiska so kuti vikope ŵalendo. Virwa vili so na kuzirwa kwa ndyali pa malo gha ŵankhondo ŵa pa maji, kuyezga vilwero vya nkhondo, na kulongozga malo. Ciyelezgero ni French Polynesia, cigaŵa ico cikupokera ndalama zinandi za ŵankhondo na wovwiri kufuma ku France. Vinyake vitatu, Palau, Federated States of Micronesia, na Marshall Islands, ni vyaro vya virwa vya mu Pacific ivyo vili na phangano la kuvikilira, wovwiri, na kunjira mu caro na United States ilo likuchemeka ''Compact of Free Association''. ==== Ukoloni ==== Kufuma apo Ŵakumanjiliro ŵakasanga dankha virwa vya Polynesia, Micronesia, na vinyake, vyaro ivi vyaŵa malo gha ukoloni. Virwa vikaŵa malo gha ŵamishonale ŵa Cikhristu. Ŵamishonale aŵa ŵakasuskika, kweni ŵakawona uwemi apo mafumu ghanyake gha malo agho ghakagwiliskira ntchito wovwiri wa Ŵaulaya kuwunjika mazaza. Kwamba mu vyaka vya m'ma 1500, vyaro vya Ulaya vikaŵika cigaŵa cikulu ca Oceania pasi pa ulongozgi wa ukoloni. Pohnpei yikapokeka na Spain kufuma mu 1526. Yikasintha mazaza kufuma ku Germany, Japani, na United States pambere yindanjire mu Federated States of Micronesia mu 1982, ndipo yikusunga ubale wa "kukolerana kwa wanangwa" na U.S. Guam yikaŵa cigaŵa ca Spain mpaka 1898, ndipo sono ni cigaŵa ca U.S. cambura kunjizgika mu caro. Nyengo ya kuwuskapo ukoloni yikawona vyaro vinandi vya virwa kusanga wanangwa panji kujilongozga mwanjira yinyake. Kuyezga vilwero vya nkhondo vya nyukiliya pa Marshall Islands kukananga ma''atoll'' ghanandi panji kughapangiska kuŵa ghambura kukhalika, ndipo ŵanthu ŵakakakizgika kufuma pa virwa vyawo, na kusazgikira kwa nthenda ya kansa cifukwa ca nkhongono za nyukiliya. Ukoloni wapangiska kucepa kwa kulondezga midawuko ya kale mu malo nga ni Hawaii, uko ŵanthu ŵa malo agho sono mbacoko. Maghanoghano gha midawuko pa kuŵa na mtunda pamoza na kusoŵa kwa kusankha kwa munthu yumoza ghangapangiska midawuko yinyake ya virwa kukolerana yayi na vyacuma vya ukapitalisti vya caro cose, ndipo ici cikupangiska vyaro ivi kukura pacoko mu vyacuma. === Ŵalendo === Virwa vyakopa ŵalendo ŵanandi kwa nyengo yitali, cifukwa ca nyengo zawo zapadera, midawuko, na uwemi wa kawiro. Kweni virwa vingaŵa na suzgo la mayendero ghaheni gha ndege na ngalawa, na kunangika kwa vyakuzengeka cifukwa ca ŵalendo. Virwa vya mu nyengo yakuzizima kanandi vikuthemba ŵalendo ŵa nyengo zinyake awo ŵakukhumba kusangwa na kawiro panji midawuko ya malo agho, ndipo ŵalendo ŵangaŵa cigaŵa cimoza pera ca vyacuma vya cirwa. Kweni pa virwa vya ku tropiki, ŵalendo kanandi ndiwo vyacuma vinandi vya malo agho na vyakuzengeka. Virwa ivi nyengo zinyake vikukhumba so wovwiri wa vyaro vinyake nyengo zose kuti vyacuma vikure. Kuthemba uku kungapangiska kupambana kwa ŵanthu na kunangika kwa malo ghakuzingilizga. Apo ŵalendo ŵacepa, vyacuma ivi vikusuzgika kusanga ndalama izo zataika kufuma ku malonda ghanyake. == Ngozi ku Virwa == Kusintha kwa nyengo kukuopska umoyo wa ŵanthu pa virwa cifukwa ca kukwera kwa maji gha mbwani, mphepo zikulu za ku tropiki zakofya comene, kutuŵa kwa malibwe gha korali, na kusazgikira kwa mitundu yakunanga. Mwaciyelezgero, mu 2017 mphepo yikulu ya Maria yikananga pafupifupi vyakuzengeka vyose mu Dominica. Kukwera kwa maji gha mbwani na kusintha kunyake kwa nyengo kungacepeska maji ghawemi, ndipo kukwiziska cilala. Ngozi izi zikughanaghanirika kucepeska kukhalika kwa virwa, comene vicoko. Kupatula ngozi ku umoyo wa ŵanthu, vyakumera na vinyama nayo vili pa ngozi. Kukughanaghanirika kuti pafupifupi hafu ya mitundu ya pa mtunda iyo yili pa ngozi ya kumalira yikukhala pa virwa. Mu 2017, kusanda kwa virwa 1,288 kukasanga kuti pakaŵa mitundu 1,189 ya vinyama vyakuŵa na fupa la msana iyo yili pa ngozi yikulu, magaŵa 41 pa 100 gha caro cose. Kutuŵa kwa malibwe gha korali kukughanaghanirika kucitika kanandi, kuopska malo gha vyamoyo gha mu mbwani, agho vyacuma vinyake vya virwa vikughathemba. Virwa vinyake vya pasi vingaleka kuŵapo usange maji gha mbwani ghakwera comene. Tuvalu yikalaŵiskika comene na nyuzipepara cifukwa ca msonkhano wa ŵalembi wa nkhani uwo ukapharazga kubira kwa caro ici ca virwa. Tuvalu yikasayina phangano na Australia lakuti caka ciliconse ŵanthu ŵake 280 ŵazomerezgeke kuŵa ŵakukhala nyengo zose mu Australia. Marshall Islands, caro ca virwa 1,156, nacho camanyikwa kuŵa pa ngozi ya kumalira cifukwa ca kukwera kwa mbwani. Kusazgikira kwa nkhongono za mphepo zikulu za ku tropiki kukusazgirapo mtunda na unandi wa kunyamulika kwa mitundu yakunanga ku virwa. Maji gha cigumula gha mphepo izi ghangatora vyakumera kutali mukati mwa mtunda kuluska umo vingafikira paŵekha, kuvinjizga mu malo ghaphya. Ulimi na malonda navyo vyanjizga vyamoyo vyakufuma kunyake pa virwa. Ndondomeko izi zikunjizga mitundu yakunanga mu malo gha vyamoyo agho ngacoko na ghakunangika luŵiro. Ciyelezgero ni nkhono ya ''apple snail'', iyo yikanjizgika dankha ku U.S. na ŵakusunga somba mu magalasi. Kufuma apo yanyamulika na mphepo zikulu mu mphepete ya Gulf na virwa vya pafupi. Mitundu iyi yikususkana pa vyuma na vinyama vya malo agho, ndipo yinyake yingakura comene mwakuti yingafumiska vyamoyo vinyake. == Virwa Vyakupangika == Kwa vyaka mahandiredi, virwa vyapangika kwizira mu kupanga mtunda pa maji. Cimoza mwa viyelezgero vyakwamba vyakulembeka ni apo ŵanthu ŵa Virwa vya Solomon ŵakapanga virwa 80 mwa kuwunjika malibwe gha korali na malibwe mu Kanyanja ka Lau. Kweni cirwa cakwamba cakupangika ca nyengo zose ni Cirwa ca Al-Sayah, mu Bahrain, ico cikapangika vyaka 1,200 ivyo vyajumpha panji kujumpha. Nthowa yimoza ya kale ya kupanga virwa ni kugwiliskira ntchito linga la malibwe. Matumba gha mcenga panji malibwe ghakuponyeka na ngalawa yikulu mu mbwani kuti ghakwezge mtunda pacoko kufuma mu maji. Pamanyuma malo gha cirwa ghakuzuzgika na mcenga panji tumalibwe, ndipo linga likuzengeka kuti likhazge malo agha. Virwa vyazengeka so na cizengo ca nyengo zose ca cisulo panji simenti ico cikuzengeka mu cizungulizgo ndipo pamanyuma cikuzuzgika na mcenga. Virwa vinyake vya mazuŵa ghano vyazengeka mwa kuthira matani miliyoni gha mcenga mu mbwani, nga ni Cirwa ca Pearl mu Qatar panji Virwa vya Palm mu Dubai. Virwa ivi kanandi vikupangika pa cifukwa ca kuzenga nyumba za kuguliska, ndipo vikuguliskika ku ŵanthu paŵekha panji pa kuzenga nyumba. Vyakuzengeka vya kufumiska mafuta mu mbwani navyo vyalongosoreka nga ni mtundu wa cirwa. Ma''atoll'' ghanyake ghaphimbika na simenti kupanga virwa vyakupangika pa vifukwa vya ŵankhondo, nga ni ivyo China yikapanga mu Mbwani ya China ya Kumwera. Ma''atoll'' agha kale ghakaŵa malo agho ghakuwoneka pera apo maji ghacepa. Phangano la Wupu wa Vyaro Vyose pa Dango la Mbwani likulongora kuti virwa ivi vingaŵa na ucindami wa dango wakuyana na wa cirwa ca kawiro yayi, ntheura vingapeleka wanangwa wa dango wakuyana yayi. [[Category:Nkhoska]] f37vejtt300wyzcuf1y9cx035m7gckf 123669 123644 2026-11-04T11:31:29Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha Wikidata (tum labels) 123669 wikitext text/x-wiki '''Cirwa''' (vinandi: '''virwa''') ni malo gha mtunda, ghakupambana na cigaŵa cikulu ca mtunda, ghakuzingilizgika na [[Maji|maji]] mu mphepete zose. Pali virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda, ivyo vikapatukana na cigaŵa cikulu ca mtunda cifukwa ca kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi, na virwa vya mbwani, ivyo vindaŵepo cigaŵa ca mtunda ukulu. Virwa vya mbwani vingapangika na mapiri gha moto, kukura kuŵa ma''atoll'' kufuma ku malibwe gha korali, na kupangika kufuma ku mcenga na dongo mu mphepete mwa nyanja, kupanga virwa vya kuvikilira mphepete. Virwa vya mu milonga vingapangika so na mcenga, dongo na vinyake mu milonga. Virwa vyakupangika ni ivyo ŵanthu ŵapanga, kusazgapo tumalibwe tucoko utu tukazengeka mu tunyanja na ntchito zikulu za kupanga mtunda pa maji pa cifukwa ca kuzenga. Pa virwa pali vyakumera na vinyama vya mitundu yinandi. Virwa vya mbwani vili na nyanja nga ni cikanizgo ca kawiro ca kufika kwa mitundu yiphya, ntheura mitundu iyo yikufika pa cirwa yikusintha paŵekha. Virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda vikugaŵana vinyama na vyakumera na cigaŵa cikulu ca mtunda ico vikapatukanako. Kuyana na kutalika kwa nyengo kufuma apo cirwa ici cikapangikira, vyamoyo pa cirwa ici vingaŵa kuti vyapambana comene na vya cigaŵa cikulu cifukwa ca kusankha kwa kawiro. Ŵanthu ŵakhala pa virwa na kwenda pakati pa virwa kwa vyaka masauzandi. Virwa vinyake vikaŵa na ŵanthu cifukwa ca ulalo wa mtunda panji cifukwa cirwa cikapatukana na cigaŵa cikulu ca mtunda, panji kwizira mu maulendo gha ngalawa. Ku kumpoto comene panji kumwera comene, virwa vinyake vikukolerana na cisanu ca nyengo zinyake panji ca nyengo zose. Mazuŵa ghano, mpaka magaŵa 10 pa 100 gha ŵanthu ŵa caro cose capasi ŵakukhala pa virwa. Virwa vikukopa ŵalendo ŵanandi cifukwa ca uwemi wawo wa kawiro, kuŵa paŵekha, na midawuko yawo yapadera. Virwa vikaŵa malo gha ukoloni wa Ŵaulaya, ndipo ici cikapangiska virwa vinandi vya mu Pacific kuŵa pasi pa mazaza gha Ŵaulaya. Kuwuskapo ukoloni kwapangiska vyaro vinyake vya virwa, kweni vyose yayi, kujilongozga ŵekha, ndipo pali vyakufumapo vya nyengo yitali vya mafakitale, mitundu yakunanga, kuyezga vilwero vya nkhondo vya nyukiliya, na ŵalendo. Virwa na vyaro vya virwa vili pa ngozi cifukwa ca kusintha kwa nyengo. Kukwera kwa maji gha mbwani kukuopska kubizga vyose vyaro nga ni Maldives, Marshall Islands, na Tuvalu. Kusazgikira kwa unandi na nkhongono za mphepo zikulu za ku tropiki kungananga comene vyakuzengeka na malo gha vinyama. Mitundu iyo yikukhala pa virwa pera ni yimoza mwa iyo yili pa ngozi yikulu comene ya kumalira. == Ng'anamulo == Cirwa ni malo gha mtunda ghakuzingilizgika na maji mu mphepete zose, agho ghakupambana na cigaŵa cikulu ca mtunda. Palije cipimo ca ukulu ico cikupatula virwa na vigaŵa vikulu vya mtunda. Vigaŵa vikulu vya mtunda vili na ng'anamulo lakuzomerezgeka la kasandiro ka pasi: ni mtunda ukulu comene wa cigaŵa cikulu ca pasi cimoza. Virwa vingaŵa mu maji ghaliwose, kusazgapo nyanja, milonga, na mbwani. Malo gha mtunda agho ghakuwoneka pera apo maji ghacepa, kweni ghakubira apo maji ghakwera, kanandi ghakuwonekera kuŵa virwa yayi. Virwa ivyo vyakolerana na cigaŵa cikulu ca mtunda na ulalo panji na kupanga mtunda nyengo zinyake vikuwonekera kuti "vyaleka kuŵa virwa", kweni nyengo zose yayi. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''island'' likufuma ku Cingelezi ca nyengo yapakati ''iland'', kufuma ku Cingelezi ca kale ''igland'', ilo likufuma ku ''ig'' panji ''ieg'', ilo nalo likang'anamulanga "cirwa" para likugwiliskirika ntchito paŵekha, pamoza na ''-land'' ilo likung'anamula "mtunda". ''Ieg'' ya Cingelezi ca kale likukolerana na Cisweden ''ö'' na Cijeremani ''Aue'', ndipo kutali, na Cilatini ''aqua'' (maji). Kalembero ka lizgu ili na ⟨s⟩ kakasintha mu vyaka vya m'ma 1400 cifukwa ca kughanaghana kwautesi kuti likukolerana na lizgu la Cifulenci ca kale ''isle'', ilo nalo likufuma ku lizgu la Cilatini ''insula''. == Kasandiro ka Pasi == === Kapangikiro mu Mbwani === Virwa kanandi vikusangika mu magulu gha virwa panji minjololo ya virwa. Minjololo iyi yikughanaghanirika kupangika kufuma ku malo gha moto gha pasi, malo agho cigaŵa ca mukati ca pasi ncakotcha comene kuluska malo ghakuzingilizga. Malo agha ghakwiziska mapiri gha moto agho mwala wake wakusungunuka ukupanga malibwe agho virwa vikupangikira. Pa virwa vinyake, kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi pacanya pa malo gha moto ghambura kusamika kukupanga virwa mu mzere, ndipo virwa ivyo vili kutali na malo gha moto nvya kale comene na vyakukokoloka comene, pambere vindabire vyose mu mbwani. Ciyelezgero ni Virwa vya Hawaii: cirwa ca kale comene nca vyaka miliyoni 25, ndipo ciphya comene, Hawaii, cicali phiri la moto lamoyo. Kweni minjololo yose ya virwa yikupangika nthena yayi. Yinyake yingapangika pa nyengo yimoza cifukwa ca kuphwanyika kwa vigaŵa vikulu vya pasi, kupanga virwa vinandi pamoza. Ukaboni unyake ni wa Virwa vya Line, ivyo vyose vikughanaghanirika kuŵa vya vyaka miliyoni 8, m'malo mwa kuŵa vya vyaka vyakupambana. Minjololo yinyake ya virwa yikupangika cifukwa ca kupatukana na vigaŵa vikulu vya mtunda. Virwa vya Japani vingaŵa kuti vikapatukana na Eurasia cifukwa ca kuthandazgika kwa pasi pa mbwani, ico cikucitika apo cikopa ciphya ca pasi pa mbwani cikupangika, cikukankha cikopa ca kale. Virwa ivyo vili pa mphepete ya pasi pa maji ya cigaŵa cikulu ca mtunda vingachemeka virwa vya cigaŵa cikulu ca mtunda. Virwa vinyake, nga ni ivyo vikupanga New Zealand, ni ivyo vyasyala vya vigaŵa vikulu vya mtunda ivyo vikacepa na kubira mu mbwani. Kukaghanaghanirika kuti Zealandia, cigaŵa ca pasi ico New Zealand yili pacanya pake, yabira magaŵa 93 pa 100 gha malo ghake gha kwamba. Virwa vinyake vikupangika apo malibwe gha korali ghakukura pa virwa vya mapiri gha moto ivyo vyabira pasi pa maji. Para virwa ivi vya korali vyazingilizga kanyanja ka pakati, cirwa ici cikuchemeka ''atoll''. Kupangika kwa malibwe gha korali na virwa vyake kukovwirika na kuwunjikana kwa mcenga na dongo mu maji ghambura kuzika. Nyengo zinyake, kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi uko kukukwezga malibwe gha korali kufuma mu maji nanga ni mita 1 pera kungapangiska dongo kuwunjikana na cirwa kupangika. Virwa vya kuvikilira mphepete ni mizere mitali ya mcenga iyo yikupangika mu mphepete mwa nyanja cifukwa ca kuwunjika kwa mcenga na mayigha. Virwa ivi vikukokoloka na kukura apo mphepo na mayigha vikusintha. Virwa ivi vikuvikilira malo gha mphepete ku nyengo yiheni cifukwa vikukora nkhongono zinyake za mayigha ghakulu pambere ghandafike ku mphepete. Virwa vya ku Antarctica nyengo zinyake vikukolerana nyengo zose na mtunda unyake kwizira mu cisanu ca mbwani panji ca pa mtunda. Ciyelezgero ni Cirwa ca Ross mu Antarctica. === Kapangikiro mu Maji Ghawemi === Cirwa ca mu mlonga ni cirwa ico cikupangika kufuma ku kukokoloka na kuwunjika kwa dongo na vinyake mu milonga; pafupifupi milonga yose yili na virwa vya mtundu uwu. Virwa ivi vingaŵa vyatali mamita ghacoko pera, ndipo kanandi nvya kanyengo. Kusintha kwa luŵiro lwa maji, unandi wa maji, na unandi wa dongo mu mlonga kungakhwaska kupangika na kumalira kwa virwa vya mu milonga. Virwa vya mu milonga vya nyengo zose navyo vilipo, ndipo cikulu comene (ico cili mukati mwa mtunda pera) ni Cirwa ca Bananal mu mlonga wa Tocantins mu Brazil, ico cili na usani wa makilomita 55. Nyanja zikupangika pa vifukwa vinandi, kusazgapo cisanu cikulu cakwenda, kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi, na mapiri gha moto. Virwa vya mu nyanja vingapangika nga ni cigaŵa ca ndondomeko izi. == Umoyo pa Virwa == Kasandiro ka malo gha vyamoyo pa virwa kakusanda ndondomeko za vyamoyo izo zikucitika pa virwa, kulaŵiska comene vinthu ivyo vikukhwaska kusintha, kumalira, na unandi wa mitundu. Ŵasandi kanandi ŵakusanda virwa nga ni ciyelezgero cakupatukana ca umo kusankha kwa kawiro kukucitikira. Kasandiro ka vyamoyo vya pa virwa kakusanda vyamoyo pa virwa na malo ghawo. Kapeleka maghanoghano ghakuzirwa ku kasandiro ka malo gha vyamoyo kufuma mu nyengo ya Charles Darwin. === Kusangika Malo Ghamoza Pera === Mu kasandiro ka vyamoyo, kusangika malo ghamoza pera ni apo mtundu panji gulu la mitundu likusangika mu cigaŵa cinyake pera. Virwa vikupatula vyamoyo vya pa mtunda ku vinyake na maji, ndipo vikupatula vyamoyo vya mu maji na mtunda. Malo gha vyamoyo gha pa virwa ghali na unandi ukulu comene wa mitundu iyo yikusangika kwekha pera pa caro cose capasi. Ici cikung'anamula kuti virwa vikovwira comene ku kupambanapambana kwa vyamoyo kwa caro cose. Malo agho ghali na kupambanapambana kukulu kwa vyamoyo ghakulaŵiskika comene pa ntchito za kuvikilira, kuti mitundu iyi yileke kumalira. Nangauli pali mitundu yinandi iyo yikusangika kwekha, unandi wose wa mitundu mu cigaŵa ngucoko pa virwa kuluska pa vigaŵa vikulu vya mtunda. Unandi wa mitundu pa virwa ukolerana na ukulu wa cirwa ico, ndipo ici cikuchemeka ubale wa mitundu na malo. Ici nchifukwa malo ghakulu ghali na vyuma vinandi, ntheura ghangasunga vyamoyo vinandi. Magulu agho ghangasungika ghanandi ghali so na kupambana kukulu kwa vyakuhara, ico cikovwira kupangika kwa mitundu yiphya. === Kuthandazgika === Virwa vya mbwani, ivyo vindakolerane na mtunda, vikuŵa na vyamoyo ivyo vingajumpha mbwani pera. Ici cikung'anamula kuti vinyama vyose ivyo vili pa cirwa vikwenera kuti vikaduka kufika kuko, pa viyuni panji mleme, vikanyamulika na vinyama ivi, panji vikanyamulika na maji ghakwenda mu mbwani pa ico cikuchemeka "kuyandama pa vinthu". Ici cikuchemeka kuthandazgika kwa mu mbwani. Mphepo zikulu za ku tropiki zingatora mitundu kutali comene. Vinyama nga ni fulu vingakhala masabata kwambura cakulya panji maji, ndipo vingapona kuyandama pa vinthu mu mbwani. Kusanda kunyake kukalongora kuti mu 1995, ''iguana'' 15 zikapona pa ulendo wa makilomita 300 kufika ku Anguilla mu Caribbean, cirwa ico pakaŵavya ''iguana'' kale. Zikapona mwa kuyandama pa makuni agho ghakazuka na mphepo yikulu. Mitundu ya vyakumera yikughanaghanirika kuti yingajumpha mtunda utali comene wa mbwani. New Zealand na Australia vikugaŵana mitundu 200 ya vyakumera vya malo agho, nangauli vyapatukana na makilomita 1,500. Virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda, ivyo kale vikakolerana na cigaŵa cikulu ca mtunda, vikughanaghanirika kugaŵana mbiri ya vyakumera na vinyama mpaka apo cirwa cikapatukana na cigaŵa cikulu. Mwaciyelezgero, kuŵapo kwa somba za maji ghawemi pa cirwa ico cazingilizgika na mbwani kungalongora kuti kale cikakolerana na cigaŵa cikulu ca mtunda, cifukwa somba izi zingajumpha mbwani paŵekha yayi. Mu nyengo, kusintha na kumalira kukusintha vinyama pa cirwa ca cigaŵa cikulu ca mtunda, kweni pamanyuma pa kupatukana pera. Ciyelezgero ni khuni la ''southern beech'', ilo lili mu Australia, New Zealand, vigaŵa vya Amerika ya Kumwera, na New Guinea, malo agho mazuŵa ghano ghali kutali. Malongosoro ghanyake ni ghakuti malo agha kale ghakaŵa cigaŵa ca cigaŵa cikulu ca mtunda ca Gondwana, ndipo ghakapatukana cifukwa ca kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi. Kweni pali maghanoghano ghanyake ghakuti mtundu uwu ungaŵa kuti ukafika ku malo ghakutali kwizira mu kuthandazgika kwa mu mbwani. === Kusintha pa Magulu gha Virwa === Mitundu iyo yikukhala pa magulu gha virwa yikulongora cimanyikwiro capadera ico cikuchemeka kuthandazgika kwa kukolerana na malo. Mu ndondomeko iyi, mtundu uwo ukufika pa gulu la virwa ukupambanapambana luŵiro, kugaŵika kuŵa mitundu yiphya panji mitundu yicoko. Mtundu uwo ukufika pa malo gha vyamoyo gha cirwa ungakumana na kususkana kucoko pa vyuma, panji ungasanga kuti vyuma ivyo ukasanganga kale kulije. Vinthu ivi pamoza vikupangiska minthavi ya kusintha yakupambana na nthowa zakupambana za kupona. Ciyelezgero ca kale ni viyuni vya Darwin, gulu la mitundu mpaka 15 ya viyuni vicoko ivyo vikusangika pa Virwa vya Galápagos pera. Viyuni ivi vikasintha milomo yakupambana kuti virye vyakulya vyakupambana ivyo vili pa virwa. Ciyuni cikulu ca pasi cili na mlomo ukulu uwo cikugwiliskira ntchito kuphwanya mbuto na kurya vipambi. Ciyuni ca Genovesa cikutemwa kurya vyakumera vya minga, ndipo cili na mlomo wakukolerana na kuwuskapo vigaŵa vya mukati na maluŵa gha vyakumera ivi. Ciyuni cinyake cuŵisi cikurya lutatavi na vibenene ivyo vikukhala pa vyakumera. Viyelezgero vinyake vya ici vilipo pa caro cose, kusazgapo mu Hawaii na Madagascar, ndipo vili pa malo gha vyamoyo gha virwa pera yayi. ==== Lamulo la Cirwa ==== Mitundu iyo yikusangika pa virwa pera yikulongora nthowa yakuyana ya kusintha. Lamulo la Foster (ilo likuchemeka so lamulo la cirwa) likuti vinyama vicoko vyakonkheska nga ni mbeŵa vikusintha kuŵa vikulu, ico cikuchemeka ukulu wa pa cirwa. Ciyelezgero ni fulu likulu la Seychelles, nangauli palije uyo wakumanya usange likakura pambere panji pamanyuma pa kufika pa cirwa. Vinyama vikulu nga ni cigwere vikucepa, nga ni cigwere cicoko. Ici cikuchemeka ucoko wa pa cirwa. Pa vinyama vicoko, kukughanaghanirika kuti vinyama pa virwa vingaŵa na vinyama vicoko vyakuvisaka na vyakususkana navyo, ndipo ici cikupangiska kusankhika kwa vinyama vikulu. Vinyama vikulu vingamalizga vyakulya luŵiro cifukwa ca ukulu wawo, kupangiska njara ku ŵana ŵawo, ndipo ici cikupangiska kusankhika kwa vinyama vicoko ivyo vikukhumba vyakulya vicoko. Kuŵa na vinyama vicoko vyakuvisaka kukung'anamula kuti vinyama ivi vikakhumbikwanga kuŵa vikulu yayi kuti vipone. === Darwin, Galápagos, na Kusankha kwa Kawiro === Charles Darwin wakapanga ghanoghano la kusankha kwa kawiro kwizira mu kusanda vyamoyo vya pa virwa. Mitundu iyo wakawona pa Virwa vya Galápagos, kusazgapo viyuni, yikamovwira kumanya umo kusintha kukugwilira ntchito. Wakaluta dankha ku virwa nga ni msandi wa vya kawiro pa ngalawa ya HMS Beagle mu 1835, nga ni cigaŵa ca ulendo wa vyaka vinkhondi kuzunguliya caro capasi. Wakalemba kuti "virwa vyakupambana, mwakukulu, vikukhalika na magulu ghakupambana gha vyamoyo". Kwizira mu kusanda viyuni na vinyama vinyake, wakamanya kuti vyamoyo vikupona mwa kusintha kuti vikolerane na malo ghawo. Vikajumpha vyaka vyakujumpha 20 pambere wandapharazge maghanoghano ghake mu ''On the Origin of Species''. == Ŵanthu na Virwa == === Mbiri ya Kupenja === Ukaboni wakwamba wa ŵanthu kukhala pa virwa ungaŵa wa nyengo ya Malibwe gha Kale, vyaka 100,000 mpaka 200,000 ivyo vyajumpha. Kufika ku virwa vya Indonesia vya Flores na Timor kukakhumbanga kujumpha maji gha makilomita 29 panji kujumpha. Virwa vinyake, nga ni Honshu, vingaŵa kuti vikakolerana na cigaŵa cikulu ca mtunda na ulalo wa mtunda uwo ukazomerezga ŵanthu kukhalako pambere vindaŵe virwa. Ŵanthu ŵakwamba kukhala pa virwa vyakutali vya mbwani ŵakaŵa Ŵapolinesiya. Ŵanthu ŵa kale ŵakajumphanga mtunda wa pasi pa makilomita 100, apo Ŵapolinesiya ŵangaŵa kuti ŵakenda makilomita 2,000–3,200 kuti ŵakhale pa virwa nga ni Tahiti. Ŵakatumanga ŵalongozgi ŵa ngalawa kwenda pa mbwani kwambura vilwero vya kulongozgera kuti ŵasange virwa viphya vya kukhalapo. Pakati pa 1100 na 800 pambere Khristu, Ŵapolinesiya ŵakenda kumafumiro kufuma ku New Guinea na Virwa vya Solomon ndipo ŵakafika ku virwa ivyo sono vikupanga Fiji na Samoa. Kutali comene uko ŵakafika ni Cirwa ca Easter ku kumafumiro, na New Zealand ku kumwera, uko ŵakamba kukhala pakati pa 1250 na 1300. Ŵasandi ŵa mbiri ŵayezga kumanya cifukwa ico virwa vinyake vyakutali vyaŵa vyambura ŵanthu nyengo zose, apo vinyake, comene mu Mbwani ya Pacific, vyaŵa na ŵanthu kwa nyengo yitali. Kanandi, virwa vikulu vingasunga ŵanthu makola ntheura vingaŵa kuti vikakhalika. Virwa vicoko ivyo vingasunga ŵanthu paŵekha yayi vingakhalika usange vili pafupi na cirwa ico cili na vyuma vyakukwana. Kuŵapo kwa cirwa kukumanyikwa na viyuni vya mbwani, kupambana kwa mitambo na nyengo, na kusintha kwa nthowa ya mayigha. Ncakuthekera so kuti ŵanthu ŵakamalira pa virwa, nga umo ŵakupenja ŵasangira virwa ivyo vikulongora ukaboni wa kukhalika kweni palije ŵanthu. Virwa vyose vikaŵa yayi panji vili yayi na ŵanthu ŵa midawuko ya pa mbwani. Kale, ŵanthu ŵanyake ŵakasangika kuti ŵakataya luso lawo la kwenda pa mbwani, nga ni pa Virwa vya Canary, ivyo vikaŵa na ŵanthu ŵa malo agho kufuma apo virwa vikasangika kakwamba mu vyaka vya m'ma 100 mpaka apo vikapokeka na Ufumu wa Spain mu 1496. Kukughanaghanirika kuti cifukwa ŵanthu ŵakaŵa na cifukwa cicoko ca malonda na ŵakakumananga pacoko comene na cigaŵa cikulu ca mtunda, ŵakakhumbanga ngalawa yayi. Cifukwa ca kupenja virwa caŵa nkhani ya kusanda na mphindano. Ŵasandi ŵanyake ŵa mbiri ŵa kale ŵakayowoyanga kuti kukhala pa virwa kwa kale kukaŵa kwambura kukhumba, panyake mwa ngalawa yakupangika na makuni iyo yikatoleka na maji kuya mu mbwani. Ŵanyake ŵakuyaniska vifukwa vya Ŵapolinesiya na ŵakupenja ŵanyake na vya Christopher Columbus, mukupenja uyo wakenda kumanjiliro pa Mbwani ya Atlantic kupenja nthowa yinyake ya kufika ku East Indies. Ŵasandi aŵa ŵakughanaghanira kuti ŵakupenja awo ŵakasanga virwa ŵakapikanga ucindami na usambazi, ndipo ici cikapangiska ŵanyake kuyezga maulendo gha ngozi kupenja virwa vinyake, kanandi mwambura kuwona vinandi. === Umoyo === Pafupifupi magaŵa 10 pa 100 gha ŵanthu ŵa caro cose capasi ŵakukhala pa virwa. Kusanda midawuko ya virwa kukuchemeka kasambiro ka virwa. Ŵanthu ŵakutemwa kusanda virwa cifukwa ca midawuko yawo yapadera na malo ghawo gha kawiro agho ghakupambana na gha vigaŵa vikulu vya mtunda. Ici nchifukwa ca vifukwa vinandi: Cakwamba, kupatukana kwakuwoneka kwa ndyali na malo kufuma ku midawuko ya vigaŵa vikulu vya mtunda. Caciŵiri, vikanizgo vyapadera pa vyuma na malo gha vyamoyo ivyo vikupangiska midawuko ya pa mbwani iyo yikulaŵiska comene kuloŵa somba na kwenda pa ngalawa. Cacitatu, kuzirwa kwa virwa mu mbiri na mu ndyali kwa nyengo yitali. ==== Vyakulya ==== Vyakulya vya Ŵapolinesiya vikasanganga purotini yinandi kufuma ku kuloŵa somba. Ŵapolinesiya ŵakaloŵanga pafupi na mphepete, na mu maji ghakuzika. Kukayowoyeka kuti ŵanthu ŵa Rapa Nui ŵakaloŵanga mpaka makilomita 500 kufuma ku mphepete pa malibwe gha korali. Ŵakagwiliskiranga ntchito mikondo, mbeza, na maukonde kuloŵa ''tuna'', shaki, na somba zinyake. Midawuko ya virwa yikulima so mbuto za malo agho na zakufuma kunyake. Ŵapolinesiya ŵakalimanga vikhawo, ''taro'', ''breadfruit'', ntochi, makokonati na vipambi na masamba vinyake. Nyengo zakupambana za virwa zikapangiska vyuma vyakupambana kuŵa vyakuzirwa, nga ni Virwa vya Hawaii kuŵa na minda ya ''taro'' yakuthiliririka, apo pa virwa vinyake, nga ni Tahiti, ''breadfruit'' yikalimikanga comene na kunowetseka kuti yisungike. Pali ukaboni wa vya kale wakuti ŵanthu ŵa Virwa vya Canary ŵakatafunanga misisi ya vyakumera vinyake pa vyakulya, ico cikanangisanga comene mino ghawo gha kumanyuma. Ŵanthu aŵa ŵakalimanga so balale na kuŵeta viŵeto nga ni mbuzi. === Vyaro na Vigaŵa vya Virwa === Vyaro vinandi vya virwa vili na mtunda ucoko na vyuma vya kawiro vicoko. Kweni vyaro ivi vikulongozga malo ghanyake ghakulu comene gha kuloŵa somba pa caro cose, vyuma vya mkuŵa, golide, na nickel, na mafuta. Uwemi wa kawiro wa vyaro vya virwa ukupangiska so kuti vikope ŵalendo. Virwa vili so na kuzirwa kwa ndyali pa malo gha ŵankhondo ŵa pa maji, kuyezga vilwero vya nkhondo, na kulongozga malo. Ciyelezgero ni French Polynesia, cigaŵa ico cikupokera ndalama zinandi za ŵankhondo na wovwiri kufuma ku France. Vinyake vitatu, Palau, Federated States of Micronesia, na Marshall Islands, ni vyaro vya virwa vya mu Pacific ivyo vili na phangano la kuvikilira, wovwiri, na kunjira mu caro na United States ilo likuchemeka ''Compact of Free Association''. ==== Ukoloni ==== Kufuma apo Ŵakumanjiliro ŵakasanga dankha virwa vya Polynesia, Micronesia, na vinyake, vyaro ivi vyaŵa malo gha ukoloni. Virwa vikaŵa malo gha ŵamishonale ŵa Cikhristu. Ŵamishonale aŵa ŵakasuskika, kweni ŵakawona uwemi apo mafumu ghanyake gha malo agho ghakagwiliskira ntchito wovwiri wa Ŵaulaya kuwunjika mazaza. Kwamba mu vyaka vya m'ma 1500, vyaro vya Ulaya vikaŵika cigaŵa cikulu ca Oceania pasi pa ulongozgi wa ukoloni. Pohnpei yikapokeka na Spain kufuma mu 1526. Yikasintha mazaza kufuma ku Germany, Japani, na United States pambere yindanjire mu Federated States of Micronesia mu 1982, ndipo yikusunga ubale wa "kukolerana kwa wanangwa" na U.S. Guam yikaŵa cigaŵa ca Spain mpaka 1898, ndipo sono ni cigaŵa ca U.S. cambura kunjizgika mu caro. Nyengo ya kuwuskapo ukoloni yikawona vyaro vinandi vya virwa kusanga wanangwa panji kujilongozga mwanjira yinyake. Kuyezga vilwero vya nkhondo vya nyukiliya pa Marshall Islands kukananga ma''atoll'' ghanandi panji kughapangiska kuŵa ghambura kukhalika, ndipo ŵanthu ŵakakakizgika kufuma pa virwa vyawo, na kusazgikira kwa nthenda ya kansa cifukwa ca nkhongono za nyukiliya. Ukoloni wapangiska kucepa kwa kulondezga midawuko ya kale mu malo nga ni Hawaii, uko ŵanthu ŵa malo agho sono mbacoko. Maghanoghano gha midawuko pa kuŵa na mtunda pamoza na kusoŵa kwa kusankha kwa munthu yumoza ghangapangiska midawuko yinyake ya virwa kukolerana yayi na vyacuma vya ukapitalisti vya caro cose, ndipo ici cikupangiska vyaro ivi kukura pacoko mu vyacuma. === Ŵalendo === Virwa vyakopa ŵalendo ŵanandi kwa nyengo yitali, cifukwa ca nyengo zawo zapadera, midawuko, na uwemi wa kawiro. Kweni virwa vingaŵa na suzgo la mayendero ghaheni gha ndege na ngalawa, na kunangika kwa vyakuzengeka cifukwa ca ŵalendo. Virwa vya mu nyengo yakuzizima kanandi vikuthemba ŵalendo ŵa nyengo zinyake awo ŵakukhumba kusangwa na kawiro panji midawuko ya malo agho, ndipo ŵalendo ŵangaŵa cigaŵa cimoza pera ca vyacuma vya cirwa. Kweni pa virwa vya ku tropiki, ŵalendo kanandi ndiwo vyacuma vinandi vya malo agho na vyakuzengeka. Virwa ivi nyengo zinyake vikukhumba so wovwiri wa vyaro vinyake nyengo zose kuti vyacuma vikure. Kuthemba uku kungapangiska kupambana kwa ŵanthu na kunangika kwa malo ghakuzingilizga. Apo ŵalendo ŵacepa, vyacuma ivi vikusuzgika kusanga ndalama izo zataika kufuma ku malonda ghanyake. == Ngozi ku Virwa == Kusintha kwa nyengo kukuopska umoyo wa ŵanthu pa virwa cifukwa ca kukwera kwa maji gha mbwani, mphepo zikulu za ku tropiki zakofya comene, kutuŵa kwa malibwe gha korali, na kusazgikira kwa mitundu yakunanga. Mwaciyelezgero, mu 2017 mphepo yikulu ya Maria yikananga pafupifupi vyakuzengeka vyose mu Dominica. Kukwera kwa maji gha mbwani na kusintha kunyake kwa nyengo kungacepeska maji ghawemi, ndipo kukwiziska cilala. Ngozi izi zikughanaghanirika kucepeska kukhalika kwa virwa, comene vicoko. Kupatula ngozi ku umoyo wa ŵanthu, vyakumera na vinyama nayo vili pa ngozi. Kukughanaghanirika kuti pafupifupi hafu ya mitundu ya pa mtunda iyo yili pa ngozi ya kumalira yikukhala pa virwa. Mu 2017, kusanda kwa virwa 1,288 kukasanga kuti pakaŵa mitundu 1,189 ya vinyama vyakuŵa na fupa la msana iyo yili pa ngozi yikulu, magaŵa 41 pa 100 gha caro cose. Kutuŵa kwa malibwe gha korali kukughanaghanirika kucitika kanandi, kuopska malo gha vyamoyo gha mu mbwani, agho vyacuma vinyake vya virwa vikughathemba. Virwa vinyake vya pasi vingaleka kuŵapo usange maji gha mbwani ghakwera comene. Tuvalu yikalaŵiskika comene na nyuzipepara cifukwa ca msonkhano wa ŵalembi wa nkhani uwo ukapharazga kubira kwa caro ici ca virwa. Tuvalu yikasayina phangano na Australia lakuti caka ciliconse ŵanthu ŵake 280 ŵazomerezgeke kuŵa ŵakukhala nyengo zose mu Australia. Marshall Islands, caro ca virwa 1,156, nacho camanyikwa kuŵa pa ngozi ya kumalira cifukwa ca kukwera kwa mbwani. Kusazgikira kwa nkhongono za mphepo zikulu za ku tropiki kukusazgirapo mtunda na unandi wa kunyamulika kwa mitundu yakunanga ku virwa. Maji gha cigumula gha mphepo izi ghangatora vyakumera kutali mukati mwa mtunda kuluska umo vingafikira paŵekha, kuvinjizga mu malo ghaphya. Ulimi na malonda navyo vyanjizga vyamoyo vyakufuma kunyake pa virwa. Ndondomeko izi zikunjizga mitundu yakunanga mu malo gha vyamoyo agho ngacoko na ghakunangika luŵiro. Ciyelezgero ni nkhono ya ''apple snail'', iyo yikanjizgika dankha ku U.S. na ŵakusunga somba mu magalasi. Kufuma apo yanyamulika na mphepo zikulu mu mphepete ya Gulf na virwa vya pafupi. Mitundu iyi yikususkana pa vyuma na vinyama vya malo agho, ndipo yinyake yingakura comene mwakuti yingafumiska vyamoyo vinyake. == Virwa Vyakupangika == Kwa vyaka mahandiredi, virwa vyapangika kwizira mu kupanga mtunda pa maji. Cimoza mwa viyelezgero vyakwamba vyakulembeka ni apo ŵanthu ŵa Virwa vya Solomon ŵakapanga virwa 80 mwa kuwunjika malibwe gha korali na malibwe mu Kanyanja ka Lau. Kweni cirwa cakwamba cakupangika ca nyengo zose ni Cirwa ca Al-Sayah, mu Bahrain, ico cikapangika vyaka 1,200 ivyo vyajumpha panji kujumpha. Nthowa yimoza ya kale ya kupanga virwa ni kugwiliskira ntchito linga la malibwe. Matumba gha mcenga panji malibwe ghakuponyeka na ngalawa yikulu mu mbwani kuti ghakwezge mtunda pacoko kufuma mu maji. Pamanyuma malo gha cirwa ghakuzuzgika na mcenga panji tumalibwe, ndipo linga likuzengeka kuti likhazge malo agha. Virwa vyazengeka so na cizengo ca nyengo zose ca cisulo panji simenti ico cikuzengeka mu cizungulizgo ndipo pamanyuma cikuzuzgika na mcenga. Virwa vinyake vya mazuŵa ghano vyazengeka mwa kuthira matani miliyoni gha mcenga mu mbwani, nga ni Cirwa ca Pearl mu Qatar panji Virwa vya Palm mu Dubai. Virwa ivi kanandi vikupangika pa cifukwa ca kuzenga nyumba za kuguliska, ndipo vikuguliskika ku ŵanthu paŵekha panji pa kuzenga nyumba. Vyakuzengeka vya kufumiska mafuta mu mbwani navyo vyalongosoreka nga ni mtundu wa cirwa. Ma''atoll'' ghanyake ghaphimbika na simenti kupanga virwa vyakupangika pa vifukwa vya ŵankhondo, nga ni ivyo China yikapanga mu Mbwani ya China ya Kumwera. Ma''atoll'' agha kale ghakaŵa malo agho ghakuwoneka pera apo maji ghacepa. Phangano la Wupu wa Vyaro Vyose pa Dango la Mbwani likulongora kuti virwa ivi vingaŵa na ucindami wa dango wakuyana na wa cirwa ca kawiro yayi, ntheura vingapeleka wanangwa wa dango wakuyana yayi. [[Category:Nkhoska]] pb2syltlbhlxipter56iy9r5jof520p 0 9772 123535 28249 2026-11-03T12:11:37Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123535 wikitext text/x-wiki [[File:Lake Malawi seen from orbit.jpg|197px|right]] '''Nyanja ya Malaŵi''', iyo yikuchemekaso '''Nyanja ya Nyasa''' ku [[Tanzania]] na '''Lago Niassa''' ku [[Mozambique]], ni yimoza mwa Nyanja Zikulu za [[Afilika]], ndipo ndiyo nyanja ya kumwera comene mu dambo likulu la Afilika ya Kumafumiro gha Zuŵa. Yili pakati pa [[Malawi|Malaŵi]], [[Mozambique]], na [[Tanzania]]. Ni nyanja ya maji ghawemi ya cinayi pa ukulu pa caro cose capasi pa unandi wa maji, ya cinkhondi na zinayi pa ukulu wa malo, ndipo ya citatu pa ukulu na ya ciŵiri pa kuzika mu Afilika. Nyanja ya Malaŵi yili na mitundu ya [[Somba|somba]] yinandi kuluska nyanja yiliyose pa caro cose capasi, kusazgapo mitundu ya mbuna yakujumpha 700. {{Malaŵi}} [[Category:Nyanja za Malaŵi]] rv2761ts5rdbepfcwrxwlixz7pntoas 123625 123535 2026-11-03T15:21:52Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123625 wikitext text/x-wiki [[File:Lake Malawi seen from orbit.jpg|197px|right]] '''Nyanja ya Malaŵi''', iyo yikuchemekaso '''Nyanja ya Nyasa''' ku [[Tanzania]] na '''Lago Niassa''' ku [[Mozambique]] (mu Ciswahili: ''Ziwa Nyasa''), ni yimoza mwa Nyanja Zikulu za [[Afilika]], ndipo ndiyo nyanja ya kumwera comene mu dambo likulu la Afilika ya Kumafumiro gha Zuŵa. Yili pakati pa [[Malawi|Malaŵi]], Mozambique, na Tanzania. Ni nyanja ya maji ghawemi ya cinayi pa ukulu pa caro cose capasi pa unandi wa maji, ya cinkhondi na zinayi pa ukulu wa malo, ndipo ya citatu pa ukulu na ya ciŵiri pa kuzika mu Afilika. Nyanja ya Malaŵi yili na mitundu ya [[Somba|somba]] yinandi kuluska nyanja yiliyose pa caro cose capasi, kusazgapo mitundu yakujumpha 700 ya mbuna na ŵabali ŵawo (''cichlid''). Cigaŵa ca Mozambique ca nyanja cikapangika malo ghakuvikilirika na ulongozgi wa Mozambique pa 10 Zizima 2011, apo mu Malaŵi cigaŵa cinyake ca nyanja cili mu Paki ya Caro ya Nyanja ya Malaŵi. Nyanja ya Malaŵi ni nyanja iyo vigaŵa vyake vya maji vikusazganika yayi. Kugaŵika kwa maji kwa nyengo zose na mphaka ya okisijeni vikusungika na kupambana kucoko kwa vyakusazganika na kufunda. == Malo == Nyanja ya Malaŵi njitali makilomita pakati pa 560 na 580, ndipo njisani pafupifupi makilomita 75 pa malo ghasani comene. Nyanja yili na ukulu wa makilomita gha mbali zinayi pafupifupi 29,600. Nyanja njakuzika mamita 706 pa malo ghakuzika comene, agho ghali mu dimba likulu ku cigaŵa ca kumpoto-pakati. Dimba linyake licoko ku kumpoto comene likufika pa kuzika kwa mamita 528. Hafu ya kumwera ya nyanja njambura kuzika comene; yambura kufika mamita 400 ku kumwera-pakati, na yambura kufika mamita 200 ku kumwera comene. Nyanja yili na mphepete mu Mozambique ya kumanjiliro, Malaŵi ya kumafumiro, na Tanzania ya kumwera. Mlonga ukulu comene uwo ukuthira mu nyanja ni Ruhuhu, ndipo maji ghakufuma ku kumwera kwake mu [[Mlonga wa Shire]], uwo ukuthira mu mlonga wa Zambezi mu Mozambique. Kufumbuka kukupangiska kutayika kwa maji ghakujumpha magaŵa 80 pa 100 mu nyanja, kujumpha comene agho ghakufuma mu Shire. Maji agho ghakufuma mu Nyanja ya Malaŵi kuya mu Shire ngakuzirwa comene ku vyacuma, cifukwa ghakovwira kupanga magesi, kuthilira minda, na vyamoyo vya pasi pa mlonga. Ŵanthu ŵakuyowoya za vyakufumapo vya kusintha kwa nyengo pa Nyanja ya Malaŵi mu nyengo ya munthazi, cifukwa ca kucepa kwa maji sonosono na kukoma kwa nyengo. Nyengo mu cigaŵa ca nyanja yikusintha kale, ndipo kufunda kukughanaghanirika kusazgikira mu caro cose. Nyanja yili pafupifupi makilomita 350 kumwera-kumafumiro kwa Nyanja ya Tanganyika, yinyake mwa nyanja zikulu za dambo la Afilika ya Kumafumiro gha Zuŵa. Paki ya Caro ya Nyanja ya Malaŵi yili ku kumwera kwa nyanja. == Mbiri ya Kapangikiro == Malaŵi ni yimoza mwa nyanja zikulu za dambo likulu, ndipo ni nyanja ya kale. Nyanja yili mu dambo ilo likapangika na kupatukana kwa dambo la Afilika ya Kumafumiro gha Zuŵa, apo cigaŵa cikulu ca pasi ca Afilika cikugaŵika mu vigaŵa viŵiri. Kanandi Malaŵi likughanaghanirika kuŵa la vyaka miliyoni 1–2, kweni ukaboni wa sonosono ukulongora kuti nyanja nja kale comene, ndipo dimba lake likamba kupangika pafupifupi vyaka miliyoni 8.6 ivyo vyajumpha, ndipo maji ghakuzika ghakawoneka dankha vyaka miliyoni 4.5 ivyo vyajumpha. Unandi wa maji wasintha comene mu nyengo, kufuma pafupifupi mamita 600 pasi pa umo uliri sono mpaka mamita 10–20 pacanya. Mu nyengo zinyake nyanja yikakoma pafupifupi yose, ndipo yikasyala nyanja yimoza panji ziŵiri zicoko za maji gha mcere mu malo agho sono ngakuzika comene. Maji ghakuyana na agho ghaliko sono ghakawoneka pafupifupi vyaka 60,000 ivyo vyajumpha. Pakati pa 1390 na 1860, nyanja yingaŵa kuti yikaŵa mamita 120–150 pasi pa unandi wa maji wa sono. == Vimanyikwiro vya Maji == Maji gha nyanja ngakotcha, ndipo kanandi pacanya ghakufunda pakati pa 24 na 29 °C, apo vigaŵa vyakuzika kanandi vili na pafupifupi 22 °C. Mphaka ya okisijeni yili pa kuzika kwa pafupifupi mamita 250, ndipo somba na vyamoyo vinyake ivyo vikukhumba okisijeni vikukhala pacanya pera. Maji ngakujulika comene, ndipo munthu wangawona mpaka mamita 20, kweni kanandi pafupifupi hafu ya ici, ndipo pasi pa mamita 3 mu malo gha dongo. Pa myezi ya vula ya Matika mpaka Nyakanyaka, maji ghakuŵa na dongo comene cifukwa ca milonga iyo yikuthira dongo. == Kwiza kwa Ŵaulaya == Mulondezgi wa malonda wa Ŵapwitikizi Candido José da Costa Cardoso wakaŵa Muulaya wakwamba kufika pa nyanja mu 1846. David Livingstone wakafika pa nyanja mu 1859, ndipo wakayithya zina lakuti Nyanja ya Nyasa. Wakayichema so na mazina ghaŵiri: Nyanja ya Nyenyezi na Nyanja ya Mphepo Zikulu. Zina la Nyanja ya Nyenyezi likafuma apo Livingstone wakawona ungweru wa nyali za ŵaloŵi ŵa somba mu Malaŵi pa ngalawa zawo, uko kukawonekanga kufuma kutali nga ni nyenyezi kuthambo. Pamanyuma, apo wakakumana na mphepo zikulu zambura kumanyikwa izo zikukunthira mu cigaŵa ici, wakayichema so Nyanja ya Mphepo Zikulu. Pa 16 Mpupulu 1914, Nyanja ya Malaŵi yikaŵa malo gha nkhondo yifupi ya pa maji mu Nkhondo Yakwamba ya Caro Cose. Ngalawa ya nkhondo ya Ŵabritoni, SS Gwendolen, iyo yikalongozgekanga na Kaputeni Rhoades, yikapokera malangulo kuti "yibize, yiwotche, panji yinange" ngalawa yekha ya nkhondo ya Ŵajeremani pa nyanja, Hermann von Wissmann. Ŵantchito ŵa Rhoades ŵakasanga Hermann von Wissmann mu cigaŵa cinyake pafupi na Sphinxhaven. Gwendolen yikanangiska ngalawa ya Ŵajeremani na mzinga umoza kufuma pa mtunda wa mamita pafupifupi 1,800. Nkhondo yifupi iyi yikalumbika na nyuzipepara ya ''The Times'' mu Ungelezi nga ni kupunda kwakwamba kwa pa maji kwa Ŵabritoni mu Nkhondo Yakwamba ya Caro Cose. == Mphaka == === Mphindano ya Tanzania na Malaŵi === Kugaŵika kwa nyanja pakati pa Malaŵi na Tanzania ni nkhani ya mphindano. Tanzania yikuti mphaka ya pakati pa vyaro yikwenda pakati pa nyanja. Kweni Malaŵi likuti nyanja yose iyo njya Mozambique yayi ni yake, kusazgapo maji agho ghali pafupi na mphepete ya Tanzania. Malaŵi ndilo likulongozga maji agha sono. Vyaro vyose viŵiri vikuyowoya Phangano la Heligoland la 1890 pakati pa Ufumu Ubanyi na Germany. Mphindano iyi yikamba apo ulongozgi wa Ŵabritoni, pamanyuma pa kupoka Tanganyika kufuma ku Germany, ukaŵika maji ghose gha nyanja pasi pa dera limoza la mazaza, la Nyasaland. Pamanyuma mu nyengo ya ŵakoloni, madera ghaŵiri gha mazaza ghakaŵikika. Mphindano iyi yikakula comene mu 1967 apo Tanzania yikasuska kwa Malaŵi, kweni palije ico cikamazgika. Mphindano zikawonekanga nyengo zinyake mu ma 1990 na mu vyaka vya m'ma 2000. Mu 2012, kupenja mafuta kwa Malaŵi kukawezgera nkhani iyi panthazi, ndipo Tanzania yikakhumba kuti kupenja kuleke mpaka mphindano yimazgike. === Mphaka ya Malaŵi na Mozambique === Mu 1954, phangano likasayinika pakati pa Ŵabritoni na Ŵapwitikizi, ilo likaŵika pakati pa nyanja kuŵa mphaka yawo, kupatula virwa vya Chizumulu na Likoma, ivyo Ŵabritoni ŵakasunga, ndipo sono ni vya Malaŵi. == Mayendero == MV Chauncy Maples yikamba ntchito pa nyanja mu 1901 nga ni SS Chauncy Maples: cipatala na mpingo vyakuyandama vya wupu wa Universities' Mission to Central Africa. Pamanyuma yikaŵa ngalawa ya kunyamula ŵanthu, ndipo sono yikunozgeka kuŵa cipatala cakwenda ku Monkey Bay. MV Mpasa yikamba ntchito mu 1935. MV Ilala yikamba ntchito mu 1951. Mu vyaka vya sonosono kanandi yikugwira ntchito yayi, kweni para yikugwira ntchito, yikwenda kufuma ku Monkey Bay kumwera kwa nyanja mpaka ku Karonga kumpoto, ndipo nyengo zinyake ku Iringa mu Tanzania. MV Mtendere yikamba ntchito mu 1980. Pofika 1982 yikanyamulanga ŵanthu 100,000 pa caka, kweni mu 2014 yikagwiranga ntchito yayi. Ngalawa ya Tanzania MV Songea yikapangika mu 1988, ndipo yikwenda sabata yiliyose pakati pa Liuli na Nkhata Bay kwizira mu Itungi na Mbamba Bay. Ngozi yikulu comene pa nyanja yikaŵa kubira kwa MV Vipya mu 1946, uko kukakoma ŵanthu 145. == Vyamoyo == Vyamoyo ivyo vikusangika mu na kuzingilizga Nyanja ya Malaŵi ni ng'wina wa Nilo, vigwere, ŵankhwele, na nkhwazi zinandi za Afilika izo zikurya somba za mu nyanja. === Somba === ==== Kuloŵa Somba ==== Kwa vyaka vinandi comene, Nyanja ya Malaŵi yapeleka vyakulya vinandi ku ŵanthu ŵa m'mphepete mwake, cifukwa maji ghake ghali na somba zinandi. Zakumanyikwa comene ni mitundu yinayi ya cambo (''Oreochromis karongae'', ''O. lidole'', ''O. saka'', na ''O. squamipinnis''), na ''O. shiranus'' iyo yikukolerana nazo. Mitundu yinyake yakuzirwa ni usipa (''Engraulicypris sardella'') na kampango mukulu (''Bagrus meridionalis''). Somba zinandi zikulyiska ŵanthu ŵanandi ŵa pafupi na nyanja, kweni zinyake zikutumizgika kuwaro kwa Malaŵi. Somba za kawiro zili pa ngozi yikulu cifukwa ca kuloŵa comene na kunanga maji. Kucepa kwa maji gha nyanja ni ngozi yinyake, ndipo kukughanaghanirika kuti kukufuma ku kufumya maji na ŵanthu ŵanandi, kusintha kwa nyengo, na kudumula nkholongo. Cambo na kampango zaloŵeka comene (kampango yikacepa na pafupifupi magaŵa 90 pa 100 kufuma 2006 mpaka 2016, ''O. karongae'' na ''O. squamipinnis'' na pafupifupi 94 pa 100, ndipo ''O. lidole'' yingaŵa kuti yamalira kale), ndipo sono zili pa ngozi yikulu. IUCN yikuwona mitundu 117 ya mbuna za Malaŵi kuŵa pa ngozi. ==== Mbuna na Ŵabali Ŵawo ==== Nyanja ya Malaŵi yikumanyikwa cifukwa magulu ghanyake gha vinyama, comene somba za ''cichlid'', ghakagaŵika comene mu mitundu yinandi. Pali mitundu ya ''cichlid'' yakujumpha 700 mu Nyanja ya Malaŵi, ndipo ŵanyake ŵakughanaghanira kuti yingafika 1,000. Unandi weneco ukumanyikwa makola yayi cifukwa ca mitundu yinandi yambura kulongosoreka. Kupatula mitundu yinayi, ''cichlid'' zose za mu nyanja zikusangika mu ndondomeko ya Malaŵi pera, iyo yikusazgapo [[Nyanja ya Malombe]] na Shire yapacanya. Zinandi mwa izi zatemweka comene na ŵakusunga somba mu magalasi cifukwa ca mitundu yawo yakuŵala. ''Cichlid'' zinandi za Malaŵi zikusangika mu maji ghambura kuzika comene gha m'mphepete, kweni zinyake zikusangika mpaka pa kuzika kwa mamita 200–220. ''Cichlid'' za mu nyanja zikugaŵika mu magulu ghaŵiri, ndipo zinandi comene ni ''haplochromine''. Izi zikusunga masumbi na ŵana mu milomo yawo. Mu gulu ili pali magulu ghaŵiri ghakulu: ''haps'' na mbuna. ''Haps'' zingagaŵika mu magulu ghatatu: zikulu, kanandi zitali kujumpha masentimita 20, izo zikurya somba zinyake; utaka, izo zikurya tuvinthu tucoko twa mu maji mu magulu; na zinyake izo zikukolerana na magulu agha yayi. Za ŵanalume zikulu kanandi zili na mitundu yakuŵala. Gulu laciŵiri likulu ni mbuna, zina ilo likugwiliskirika ntchito mu malo na pa caro cose, ilo likung'anamula "somba za malibwe" mu Citonga. Zikusangika pa malibwe, zikuvikilira malo ghawo, ndipo kanandi nzicoko, zambura kufika masentimita 13. Gulu laciŵiri, ''tilapia'', lili na mitundu yinkhondi na yimoza pera mu Nyanja ya Malaŵi. ''Coptodon rendalli'' ndiyo yekha iyo yikuikira masumbi pasi. Mitundu yinyake yinkhondi ni ya ''Oreochromis''; cambo zinayi izo zikusangika mu ndondomeko ya Nyanja ya Malaŵi pera, na ''O. shiranus'', iyo yikusangika so mu Nyanja ya Chilwa. Izi zikurya tumbuto tucoko twa mu maji, zikufika pa utali wa masentimita 26–42, ndipo kanandi nzakufipa panji za mtundu wa siliva. ==== Somba Zinyake ==== Somba zinandi comene za mu nyanja ni ''cichlid''. Somba zinyake za mu nyanja ni mitundu yinandi ya ''cyprinid'' (kusazgapo usipa), mulamba na kampango, ''Synodontis njassae'', nkhungu, na zinyake. Zinandi mwa izi zikusangika mu vigaŵa vinandi vya Afilika, kweni ''Bathyclarias'' yikusangika mu nyanja iyi pera. === Vyamoyo Vyambura Fupa la Msana === ==== Nkhono ==== Nyanja ya Malaŵi yili na mitundu 28 ya nkhono za maji ghawemi (16 izo zikusangika kuno pera) na 9 za vikoko viŵiri. Nyanja ya Malaŵi yili na mitundu yinayi ya nkhono za ''Bulinus'', izo zikumanyikwa kunyamula kabungulu ka bilharzia. Kusanda mu Monkey Bay mu 1964 kukasanga mitundu iŵiri ya nkhono iyo yikusangika kuno pera mu nyanja, na iŵiri yinyake mu tumaji twapaŵekha. Mitundu iyi yaciŵiri yikumanyikwa kunyamula bilharzia, kweni mu kuyezga, mitundu ya mu nyanja yikakora bilharzia yayi. Sonosono, nthenda iyi yaŵa suzgo mu nyanja yeneyiyo, cifukwa ''B. nyassanus'' yamba kunyamula bilharzia. Kusintha uku, uko kukawoneka dankha pakati pa ma 1980, kungakolerana na kucepa kwa somba izo zikurya nkhono cifukwa ca kuloŵa comene, panji mtundu uphya wa bilharzia. ==== Nkhala na Vinyake ==== Kupambana na Nyanja ya Tanganyika, Nyanja ya Malaŵi yili na mitundu yicoko ya nkhala na shirimpi. Nkhala ya buluu ya Malaŵi ndiyo nkhala yekha mu nyanja, ndipo yikusangika so kunyake. Shirimpi ''Caridina malawensis'' yikusangika mu nyanja iyi pera, kweni yikumanyikwa makola yayi. Tuvinyama tucoko twa mu maji tukusazgapo mitundu yinandi. ==== Tumembe twa Nyanja ==== Nyanja ya Malaŵi yikumanyikwa cifukwa ca magulu ghakulu comene gha tumembe tucoko twambura kupweteka (''Chaoborus edulis''). Magulu agha, agho kanandi ghakuwoneka kutali pa maji, ghangawoneka nga ni josi, ndipo ghakawoneka so na David Livingstone apo wakafika pa nyanja. Ŵana ŵa tumembe utu ŵakukhala mu maji, ŵakurya tuvinyama tucoko, msana ŵakuŵa pasi na usiku pacanya. Para ŵasanduka, ŵakuyandama pacanya na kusanduka tumembe tukulu. Tumembe tukulu tukukhala nyengo yifupi comene, ndipo magulu, agho ghangaŵa ghatali mamita mahandiredi ghacoko, ni cigaŵa ca kutorana kwawo. Tukuikira masumbi pacanya pa maji ndipo tukufwa. Ŵana ŵawo ni vyakulya vyakuzirwa ku somba, ndipo tumembe tukulu ntwakuzirwa ku viyuni na ku ŵanthu ŵa malo agho, awo ŵakutuwunjika kupanga makeke gha kungu, cakulya ca malo agho ico cili na purotini yinandi comene. == Kuvuza kwa Mugodi mu 2015 == Mu Matika 2015, thanki ya kulaŵilira dongo yikawa pa mugodi wa uranium wa Paladin Energy kumpoto kwa Malaŵi pamanyuma pa vula yikulu. Kukavumbulika kuti pafupifupi malita 50 gha vinthu vyambura kufumiska nkhongono za ntchito za mtima wa vimenyu ghakavuza mu kamlonga ka pafupi. Nangauli nyuzipepara za mu caro zikayowoya kuti maji ghakanangika, ulongozgi ukapima mwakujiwusa milonga ya pafupi na kusanga kuti malo ghakuzingilizga ghandakhwaskike. == Kusambira == Kusambira kwa munthu yumoza kwa makilomita 25 kujumpha Nyanja ya Malaŵi pakati pa Cape Ngomba na Senga Bay kwafiskika kankhondi na ŵasambiri 16: * 1992: Lewis Pugh, maora 9 maminiti 52 (Ufumu Ubanyi/South Africa), na Otto Thanning (South Africa), maora 10 maminiti 5 * 2010: Abigail Brown (Ufumu Ubanyi), maora 9 maminiti 45 * 2013: Milko van Gool (Netherlands), maora 8 maminiti 46, na Kaitlin Harthoorn (US), maora 9 maminiti 17 * 2016 (mbiri ya sono): Jean Craven, Robert Dunford, Michiel Le Roux, Samantha Whelpton, Greig Bannatyne, Haydn Von Maltitz, na Douglas Livingstone-Blevins, maora 7 maminiti 53 * 2019: Chris Stapley (Eswatini) na Jay Azran (South Africa), maora 8 maminiti 40, Andrew Stevens (Australia), maora 10 maminiti 50, na Ruth Azran (South Africa), maora 11 maminiti 8. Mu caka cenecico, Martin Hobbs (South Africa) wakaŵa munthu wakwamba kusambira utali wose wa Nyanja ya Malaŵi (mazuŵa 54), ndipo wakaŵika mbiri ya caro cose capasi ya kusambira kutali comene mu nyanja. {{Malaŵi}} [[Category:Nyanja za Malaŵi]] 7c0bimej6h14kheibw0eaapbsbgkbik 0 10750 123649 29649 2026-11-03T17:47:42Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123649 wikitext text/x-wiki '''Nthantha''' (mu Cingelezi ''federated state''; yikuchemeka so cigaŵa, province, kanton, ''land'', ''oblast'', panji caro) ni malo na wupu wa ŵanthu uwo uli na malango ghake, ndipo ni cigaŵa ca caro ca nthantha zakuwungana (''federation''). Nthantha yilije wanangwa wa kujilongozga pa caro cose capasi, cifukwa mazaza ghakugaŵika pakati pa nthantha zinyake na ulongozgi wa caro cose. Kupambana na vyaro vyakujilongozga, ivyo vili na wanangwa wakuzomerezgeka pa caro cose (nga umo ulongozgi wa caro cose ukucitira), nthantha zikugwira ntchito kuyana na malango gha mukati panji gha caro cose pa ubale wawo na caro capasi cose. Nthantha zilije ucindami mwa kawiro nga ni vyaro mu dango la pakati pa vyaro. M'malo mwake, caro ca nthantha zakuwungana nga ni cinthu cimoza ndico cili caro cakujilongozga mu dango la pakati pa vyaro. Kuyana na [[Malango Ghakulu|malango ghakulu]] gha caro cinyake ca nthantha zakuwungana, nthantha yingaŵa na mazaza ghakupambana gha kupanga malango, gha kweruzga, na gha kwendeska pa malo ghakumanyikwa, ndipo ni mtundu wa ulongozgi wa cigaŵa. Kweni nthantha yingajula maofesi kuwaro kwa caro, mwaciyelezgero kukhozga malonda panji ŵalendo, apo yikugwira ntchito mukati mwa ndondomeko ya malonda na malango ghanyake gha caro cake na gha caro ico yili. Yingapangana so mapangano gha vigaŵa na vyaro vinyake kuyana na malango gha caro cake na gha nthantha yeneyiyo, nga ni kuvikilira cuma ico cikujumpha mphaka nga ni maji panji nkhani zinyake zakugaŵana. Nyengo zinyake, caro ca nthantha zakuwungana cikupangika kufuma ku kuwungana kwa vigaŵa vya ndyali ivyo kale vikaŵa vyakujilongozga panji vyakulongozgeka na caro cinyake (kanandi ŵakoloni). Nyengo zinyake, nthantha zapangika kufuma ku vigaŵa vya ulongozgi vya caro ico kale cikaŵa cimoza. Para malango ghakulu gha caro ca nthantha zakuwungana ghapangika, malango agho ghakulongozga ubale pakati pa mazaza gha caro cose na gha vigaŵa ghakuŵa cigaŵa ca malango ghakulu gha caro, kwambura kuŵa dango la pakati pa vyaro. Mu vyaro vya malango ghakulu gha nthantha zakuwungana, mazaza ghakugaŵika pakati pa ulongozgi wapakati na nthantha. Vigaŵa ivi, nthantha, ma''province'', vigaŵa, ma''kanton'', ma''Länder'', na vinyake, vikujilongozga pacoko, ndipo vili na wanangwa wakusimikizgika na malango ghakulu uwo ukupambana comene kufuma ku caro cimoza kuya ku cinyake. Kuyana na umo mazaza ghagaŵikira, malango gha nthantha ghangawuskika panji kukanizgika na ulongozgi wa caro cose, panji yayi. Usange ulongozgi wa caro cose ungaluska malango gha nthantha kungathemba nkhani iyo. Malango agho ghakulongozga ubale pakati pa mazaza gha caro cose na gha vigaŵa ghangasinthika kwizira mu malango ghakulu gha caro, na usange ghaliko, malango ghakulu gha nthantha. Pa ndyali ya mukati, nthantha zingaŵa na ulongozgi wa ŵanthu panji wa mafumu. Izo zili na ulongozgi wa ŵanthu kanandi zikuchemeka nthantha (nga ni za United States) panji ma''republic'' (nga ni ma''republic'' gha Soviet Union ya kale). Vyaro vinyake ivyo vili na nthantha ni [[Nigeria]], United States, [[India]], Germany, Brazil, na Australia. [[Category:Ndyali]] 85u79k7c72p9gx7suz4x6tap3ceduj3 123650 123649 2026-11-03T17:47:57Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123650 wikitext text/x-wiki '''Nthantha''' (mu Cingelezi ''federated state''; yikuchemeka so cigaŵa, province, kanton, ''land'', ''oblast'', panji caro) ni malo na wupu wa ŵanthu uwo uli na malango ghake, ndipo ni cigaŵa ca caro ca nthantha zakuwungana (''federation''). Nthantha yilije wanangwa wa kujilongozga pa caro cose capasi, cifukwa mazaza ghakugaŵika pakati pa nthantha zinyake na ulongozgi wa caro cose. Kupambana na vyaro vyakujilongozga, ivyo vili na wanangwa wakuzomerezgeka pa caro cose (nga umo ulongozgi wa caro cose ukucitira), nthantha zikugwira ntchito kuyana na malango gha mukati panji gha caro cose pa ubale wawo na caro capasi cose. Nthantha zilije ucindami mwa kawiro nga ni vyaro mu dango la pakati pa vyaro. M'malo mwake, caro ca nthantha zakuwungana nga ni cinthu cimoza ndico cili caro cakujilongozga mu dango la pakati pa vyaro. Kuyana na malango ghakulu gha caro cinyake ca nthantha zakuwungana, nthantha yingaŵa na mazaza ghakupambana gha kupanga malango, gha kweruzga, na gha kwendeska pa malo ghakumanyikwa, ndipo ni mtundu wa ulongozgi wa cigaŵa. Kweni nthantha yingajula maofesi kuwaro kwa caro, mwaciyelezgero kukhozga malonda panji ŵalendo, apo yikugwira ntchito mukati mwa ndondomeko ya malonda na malango ghanyake gha caro cake na gha caro ico yili. Yingapangana so mapangano gha vigaŵa na vyaro vinyake kuyana na malango gha caro cake na gha nthantha yeneyiyo, nga ni kuvikilira cuma ico cikujumpha mphaka nga ni maji panji nkhani zinyake zakugaŵana. Nyengo zinyake, caro ca nthantha zakuwungana cikupangika kufuma ku kuwungana kwa vigaŵa vya ndyali ivyo kale vikaŵa vyakujilongozga panji vyakulongozgeka na caro cinyake (kanandi ŵakoloni). Nyengo zinyake, nthantha zapangika kufuma ku vigaŵa vya ulongozgi vya caro ico kale cikaŵa cimoza. Para malango ghakulu gha caro ca nthantha zakuwungana ghapangika, malango agho ghakulongozga ubale pakati pa mazaza gha caro cose na gha vigaŵa ghakuŵa cigaŵa ca malango ghakulu gha caro, kwambura kuŵa dango la pakati pa vyaro. Mu vyaro vya malango ghakulu gha nthantha zakuwungana, mazaza ghakugaŵika pakati pa ulongozgi wapakati na nthantha. Vigaŵa ivi, nthantha, ma''province'', vigaŵa, ma''kanton'', ma''Länder'', na vinyake, vikujilongozga pacoko, ndipo vili na wanangwa wakusimikizgika na malango ghakulu uwo ukupambana comene kufuma ku caro cimoza kuya ku cinyake. Kuyana na umo mazaza ghagaŵikira, malango gha nthantha ghangawuskika panji kukanizgika na ulongozgi wa caro cose, panji yayi. Usange ulongozgi wa caro cose ungaluska malango gha nthantha kungathemba nkhani iyo. Malango agho ghakulongozga ubale pakati pa mazaza gha caro cose na gha vigaŵa ghangasinthika kwizira mu malango ghakulu gha caro, na usange ghaliko, malango ghakulu gha nthantha. Pa ndyali ya mukati, nthantha zingaŵa na ulongozgi wa ŵanthu panji wa mafumu. Izo zili na ulongozgi wa ŵanthu kanandi zikuchemeka nthantha (nga ni za United States) panji ma''republic'' (nga ni ma''republic'' gha Soviet Union ya kale). Vyaro vinyake ivyo vili na nthantha ni [[Nigeria]], United States, [[India]], Germany, Brazil, na Australia. p79atty471ugmqwfkheel4jkbhn8j95 0 10778 123534 123207 2026-11-03T12:11:34Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123534 wikitext text/x-wiki '''Nthavwa''' (panji '''caro''' mu ng'anamulo ya ndyali; mu Cingelezi ''state'') ni wupu wa ndyali uwo ukuwusa na kulongozga ŵanthu mu malo ghakumanyikwa makola, panji, mu mazgo ghanyake, ni caro ceneco pamoza na vigaŵa vyake vya ulongozgi. Maulongozgi ghakuwoneka nga ni cilwero, ŵathenga, panji nthowa ya nthavwa, ntheura lizgu ili likugwiliskirika ntchito m'malo mwa ulongozgi pa nkhani za ulongozgi. Nthavwa yikumanyikwa comene na mazaza ghake gheneco gha kugwiliskira ntchito nkhongono mwakuzomerezgeka, pa kuwukira na pa kujivikilira. Nthavwa yingaŵa caro ca ulongozgi umoza panji ndondomeko ya vigaŵa vyakulumikizgika; mu ndondomeko iyi, lizgu lakuti "nthavwa" nyengo zinyake likugwiliskirika ntchito pa vigaŵa ivyo vikupanga caro cose, ndipo vingaŵa na vimanyikwiro vinyake vya caro cakujiwusa, kweni vili pasi pa ulongozgi wa caro cose ndipo vingacita vinthu na vyaro vinyake yayi. Mu nyengo yinandi yambura mbiri yakulembeka, ŵanthu ŵakakhalanga mu mawupu ghambura nthavwa. Nthavwa zakwamba zikawoneka pafupifupi vyaka 5,500 ivyo vyajumpha. Apo nyengo yikalutanga, mawupu gha ŵanthu ghakagaŵika mu magulu na kupanga mawupu agho ghakapangiska maulongozgi gha pakati. Mazuŵa ghano, caro ca mtundu wa ŵanthu (''nation state'') ndiyo nthavwa yakumanyikwa comene. Vyaro vyakujiwusa vili na mazaza ghakujiwusa. Kuyana na musandi wa wupu wa ŵanthu Max Weber, "nthavwa" ni wupu wa ndyali uwo uli na mazaza gheneco gha kugwiliskira ntchito nkhongono mwakuzomerezgeka, nangauli pali ng'anamulo zinyake. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''state'' likufuma ku lizgu la Cilatini ''status'', kung'anamula "umo vinthu viliri". == Ng'anamulo == Ŵamanyi ŵakuzomerezgana yayi pa ng'anamulo ya nthavwa. Lizgu lakuti "nthavwa" likung'anamula fundo zakusacizga zakupambana kweni zakukolerana pa vyakucitika vinyake vya ndyali. == Mbiri == Nthavwa zakwamba zikawoneka apo ŵanthu ŵakamanya kuwunjika mazaza pa malo ghamoza kwa nyengo yitali. Ulimi na kukhala pa malo ghamoza vikuwoneka kuŵa vyakukhumbikwa kuti nthavwa zipangike. == Fundo za Kwambilira kwa Nthavwa == Fundo zakusacizga za kwambilira kwa nthavwa zakwamba zikulongora kuti ulimi wa mbuto na kukhala pa malo ghamoza vikaŵa vyakukhumbikwa. == Fundo za Ntchito ya Nthavwa == Fundo zakusacizga zinandi za ndyali pa nthavwa zingagaŵika mu magulu ghaŵiri. == Fundo za Kuzomerezgeka kwa Nthavwa == Kanandi nthavwa zikuthemba kuzomerezgeka kwa ndyali kuti zilutilire kuwusa ŵanthu ŵawo. 52op3gqgqaf355rq4rrs4v93tsqla9h 2 11198 123679 30292 2026-11-04T11:54:24Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123679 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q3271886 } |section= |sort=label |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P18:Image,P242:Map |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Image ! Map |- | [[Chigaŵa cha Kummwela]] | | [[Malaŵi]] | | [[File:Southern in Malawi.svg|center|128px]] |- | [[Chigaŵa cha Kumpoto]] | | [[Malaŵi]] | | [[File:Northern in Malawi.svg|center|128px]] |- | [[Chigaŵa cha Pakati]] | | [[Malaŵi]] | [[File:Lilongwe Banner.png|center|128px]] | [[File:Central in Malawi.svg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} 1a7tblh9jtstfopiqbwk4n0p18vtwj1 2 11201 123680 30297 2026-11-04T11:54:27Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123680 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q1058387 } |section= |sort=P131 |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P131:In administrative entity,P625:Geo Coordinate,P18:Image,P242:Locator map image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! In administrative entity ! Geo Coordinate ! Image ! Locator map image |- | [[Boma la Machinga]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Kummwela]] | {{Coord|-14.916667|35.666667|display=inline}} | | [[File:MW-Machinga.png|center|128px]] |- | [[Boma la Nsanje]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Kummwela]] | {{Coord|-16.75|35.166667|display=inline}} | | [[File:MW-Nsanje.png|center|128px]] |- | [[Boma la Mulanje]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Kummwela]] | {{Coord|-16|35.583333|display=inline}} | | [[File:MW-Mulanje.png|center|128px]] |- | [[Boma la Phalombe|Phalombe]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Kummwela]] | {{Coord|-15.666667|35.666667|display=inline}}<br/>{{Coord|-15.816667|35.7|display=inline}} | [[File:Mulanje View at Phalombe 01.jpg|center|128px]] | [[File:MW-Phalombe.png|center|128px]] |- | [[Boma la Chiradzulu]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Kummwela]] | {{Coord|-15.7|35.166667|display=inline}} | | [[File:MW-Chiradzulu.png|center|128px]] |- | [[Boma la Mangochi]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Kummwela]] | {{Coord|-14.483333|35.25|display=inline}} | | [[File:MW-Mangochi.png|center|128px]] |- | [[Boma la Chikwawa]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Kummwela]] | {{Coord|-16.166667|34.75|display=inline}} | | [[File:MW-Chikwawa.png|center|128px]] |- | [[Boma la Thyolo]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Kummwela]] | {{Coord|-16.166667|35.166667|display=inline}} | | [[File:MW-Thyolo.png|center|128px]] |- | [[Boma la Mwanza]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Kummwela]] | {{Coord|-15.583333|34.583333|display=inline}} | | [[File:Map of Mwanza District 2003.png|center|128px]] |- | [[Boma la Balaka]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Kummwela]] | {{Coord|-15|35|display=inline}}<br/>{{Coord|-15.04839|35.0591|display=inline}} | | [[File:MW-Balaka.png|center|128px]] |- | [[Boma la Zomba]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Kummwela]] | {{Coord|-15.166667|35.5|display=inline}} | | |- | [[Boma la Blantyre]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Kummwela]] | {{Coord|-15.5|35|display=inline}} | | |- | [[Boma la Neno]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Kummwela]] | {{Coord|-15.45|34.7|display=inline}} | [[File:Map of Neno District.png|center|128px]] | [[File:Map of Neno District.png|center|128px]] |- | [[Boma la Likoma]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Kumpoto]] | {{Coord|-12.083333|34.666667|display=inline}} | [[File:Likoma (satellite).jpg|center|128px]] | [[File:MW-Likoma.png|center|128px]] |- | [[Boma la Karonga]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Kumpoto]] | {{Coord|-10|33.75|display=inline}} | | [[File:MW-Karonga.png|center|128px]] |- | [[Boma la Rumphi]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Kumpoto]] | {{Coord|-10.75|33.833333|display=inline}} | | [[File:MW-Rumphi.png|center|128px]] |- | [[Boma la Chitipa]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Kumpoto]] | {{Coord|-9.7|33.275|display=inline}} | | [[File:MW-Chitipa.png|center|128px]] |- | [[Boma la Mzimba]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Kumpoto]] | {{Coord|-11.5|33.5|display=inline}} | [[File:Mzimba District Hospital 2024-11-27 at 23.03.46.jpg|center|128px]] | [[File:MW-Mzimba.png|center|128px]] |- | [[Boma la Nkhata Bay]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Kumpoto]] | {{Coord|-11.5|34|display=inline}} | | [[File:MW-Nkhata Bay.png|center|128px]] |- | [[Boma la Salima]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Pakati]] | {{Coord|-13.75|34.5|display=inline}} | | [[File:MW-Salima.png|center|128px]] |- | [[Boma la Dowa]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Pakati]] | {{Coord|-13.583333|34|display=inline}} | | [[File:MW-Dowa.png|center|128px]] |- | [[Boma la Dedza]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Pakati]] | {{Coord|-14.166667|34.333333|display=inline}} | | |- | [[Boma la Nkhotakota]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Pakati]] | {{Coord|-13|34.083333|display=inline}} | | [[File:MW-Nkhotakota.png|center|128px]] |- | [[Boma la Ntcheu]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Pakati]] | {{Coord|-14.75|34.75|display=inline}} | | [[File:MW-Ntcheu.png|center|128px]] |- | [[Boma la Ntchisi]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Pakati]] | {{Coord|-13.333333|34|display=inline}} | [[File:Ntchisi Mountain, Malawi.jpg|center|128px]] | [[File:MW-Ntchisi.png|center|128px]] |- | [[Boma la Kasungu]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Pakati]] | {{Coord|-13|33.416667|display=inline}} | | |- | [[Boma la Mchinji]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Pakati]] | {{Coord|-13.75|33.083333|display=inline}} | | |- | [[Boma la Lilongwe]] | | [[Malaŵi]] | [[Chigaŵa cha Pakati]] | {{Coord|-14|33.583333|display=inline}} | | |} {{Wikidata list end}} 9a85571n6ytzi4e27orkiikkljxnugx 2 11203 123681 30299 2026-11-04T11:54:31Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123681 wikitext text/x-wiki The [https://tools.wmflabs.org/scholia/country/Q1020 Scholia for Comoros] {{Wikidata list |sparql= SELECT ?number_of_authors ?number_of_works ?item (REPLACE(STR(?item), ".*Q", "Q") AS ?qid) (CONCAT( "[[toolforge:scholia/organization/", ?qid , "|", ENCODE_FOR_URI(?number_of_works), "]] / ", "[[toolforge:scholia/organization/", ?qid , "/missing|📖]]") AS ?scholia) WITH { SELECT ?item (COUNT(DISTINCT ?author) AS ?number_of_authors) (COUNT(DISTINCT ?work) AS ?number_of_works) WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q1020 . ?author wdt:P108 {{!}} wdt:P463 {{!}} wdt:P1416/wdt:P361* ?item . ?work wdt:P50 ?author . } GROUP BY ?item } AS %results WHERE { INCLUDE %results SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],en,da,es,fr,jp,nl,no,ru,sv,zh". } } ORDER BY DESC(?number_of_authors) DESC(?number_of_works) ?item ?qid ?scholia |columns=label:Organization,?number_of_authors:Number of authors,?scholia:Publications (known/missing) }} {| class='wikitable sortable' ! Organization ! Number of authors ! Publications (known/missing) |- | ''[[:d:Q671642|University of Malawi]]'' | 8 | [[toolforge:scholia/organization/Q671642|14]] / [[toolforge:scholia/organization/Q671642/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q56276679|Kamuzu University of Health Sciences]]'' | 3 | [[toolforge:scholia/organization/Q56276679|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q56276679/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q6741464|Malawi Liverpool Wellcome Trust]]'' | 2 | [[toolforge:scholia/organization/Q6741464|3]] / [[toolforge:scholia/organization/Q6741464/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q1029596|Catholic University of Malawi]]'' | 1 | [[toolforge:scholia/organization/Q1029596|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q1029596/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q25104234|Malawi University of Science and Technology]]'' | 1 | [[toolforge:scholia/organization/Q25104234|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q25104234/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q30261665|Alliance One Tobacco (Malawi)]]'' | 1 | [[toolforge:scholia/organization/Q30261665|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q30261665/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q30261842|Malawi Government]]'' | 1 | [[toolforge:scholia/organization/Q30261842|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q30261842/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q6741452|Malawi Broadcasting Corporation]]'' | 1 | [[toolforge:scholia/organization/Q6741452|1]] / [[toolforge:scholia/organization/Q6741452/missing|📖]] |} {{Wikidata list end}} i64qdbxn8d8518fihfbl1iexbky6zf0 2 11204 123682 30300 2026-11-04T11:54:37Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123682 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?from ?to WHERE { ?item p:P39 ?position . ?position ps:P39 wd:Q15921529 OPTIONAL { ?position pq:P580 ?from } OPTIONAL { ?position pq:P582 ?to } } |section= |sort=?from |sort_order=desc |one_row_per_item=no |columns=label:Article,description,P27:Country,?from:Start date,?to:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | [[Peter Mutharika]] | | [[Malaŵi]] | 2025-10-04 | | [[File:Arthur Peter Mutharika 2014 (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Lazarus Chakwera]] | | [[Malaŵi]] | 2020-06-28 | 2025-10-04 | [[File:Lazarus Chakwera 2017.jpg|center|128px]] |- | [[Peter Mutharika]] | | [[Malaŵi]] | 2014-05-31 | 2020-06-28 | [[File:Arthur Peter Mutharika 2014 (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Joyce Banda]] | | [[Malaŵi]] | 2012-04-07 | 2014-05-31 | [[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|center|128px]] |- | [[Bingu wa Mutharika]] | | [[Malaŵi]] | 2004-05-24 | 2012-04-05 | [[File:Bingu Wa Mutharika - World Economic Forum on Africa 2008.jpg|center|128px]] |- | [[Bakili Muluzi]] | wandale wa ku Malawi | [[Malaŵi]] | 1994-05-21 | 2004-05-24 | [[File:Bakili Muluzi Dialogue (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Hastings Kamuzu Banda]] | | [[Malaŵi]] | 1966-07-06 | 1994-05-24 | [[File:Dr HK Banda, first president of Malawi.jpg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} ixr0sipaxg5wpho7ex5t7wj5087842w 2 11206 123683 30302 2026-11-04T11:54:37Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123683 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?from ?to WHERE { ?item p:P39 ?position . ?position ps:P39 wd:Q4381737 OPTIONAL { ?position pq:P580 ?from } OPTIONAL { ?position pq:P582 ?to } } |section= |sort=?from |sort_order=desc |one_row_per_item=no |columns=label:Article,description,P27:Country,?from:Start date,?to:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | [[Michael Usi]] | | [[Malaŵi]] | 2024-06-20 | | [[File:Michael Usi 2025 (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Saulos Chilima]] | wachiwiri kwa Pulezidenti wa Malawi. 21 May 2014 – 21 May, 2019 | [[Malaŵi]] | 2020-02-03 | 2024-06-10 | [[File:Saulos Chilima.jpg|center|128px]] |- | [[Everton Chimulirenji]] | Munthu wa ndale wa ku Malawi | [[Malaŵi]] | 2019-05-31 | 2020-02-03 | [[File:Everton Chimulirenji.jpg|center|128px]] |- | [[Saulos Chilima]] | wachiwiri kwa Pulezidenti wa Malawi. 21 May 2014 – 21 May, 2019 | [[Malaŵi]] | 2014-05-31 | 2019-05-31 | [[File:Saulos Chilima.jpg|center|128px]] |- | [[Khumbo Kachali]] | Munthu wa ndale wa ku Malawi | [[Malaŵi]] | 2012-04-13 | 2014-05-31 | [[File:Khumbo-kachali1.jpg|center|128px]] |- | [[Joyce Banda]] | | [[Malaŵi]] | 2009-05-29 | 2012-04-07 | [[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|center|128px]] |- | [[Cassim Chilumpha]] | | [[Malaŵi]] | 2004-06-15 | 2009-05-19 | [[File:VP Chilumpha (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6317849|Justin Malewezi]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | 2004-01-01 | [[File:J. C. Malewezi 1996 (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Chakufwa Chihana]] | | [[Malaŵi]] | | | |} {{Wikidata list end}} bmbdgxzgispfcxg72pc3vdaihlcpis1 2 11207 123684 30303 2026-11-04T11:54:38Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123684 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?from ?to WHERE { ?item p:P39 ?position . ?position ps:P39 wd:Q46624756 OPTIONAL { ?position pq:P580 ?from } OPTIONAL { ?position pq:P582 ?to } } |section= |sort=?from |sort_order=desc |one_row_per_item=no |columns=label:Article,description,P27:Country,?from:Start date,?to:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q136525238|Roza Fatch Mbilizi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-09-15 | | |- | ''[[:d:Q45782465|Sam Kawale]]'' | | [[Malaŵi]] | 2022-10-25 | 2025-09-15 | |- | ''[[:d:Q45780053|Clarke Lowe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2020-07-08 | 2022-10-25 | |- | ''[[:d:Q45781398|Joseph Mwanamvekha]]'' | | [[Malaŵi]] | 2017-07-16 | 2020-01-01 | |- | ''[[:d:Q5537823|George Chaponda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2016-04-06 | 2017-02-21 | [[File:George Chaponda 2016 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45780336|Allan Chiyembekeza]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-06-19 | 2016-04-06 | |} {{Wikidata list end}} tdkbhppa1tfggq7becm67kv10xqiw56 2 11208 123685 30304 2026-11-04T11:54:41Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123685 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?from ?to WHERE { ?item p:P39 ?position . ?position ps:P39 wd:Q97356746 OPTIONAL { ?position pq:P580 ?from } OPTIONAL { ?position pq:P582 ?to } } |section= |sort=?from |sort_order=desc |one_row_per_item=no |columns=label:Article,description,P27:Country,?from:Start date,?to:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q104837118|Peggy Serame]]'' | | [[Botswana]] | 2021-04-16 | | [[File:Peggy Serame, 2022.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96626889|Thapelo Matsheka]]'' | | [[Botswana]] | 2019-11-06 | 2021-04-16 | |- | ''[[:d:Q88220856|Kenneth Matambo]]'' | | [[Botswana]] | 2009-08-01 | 2019-11-06 | |- | ''[[:d:Q56822869|Baledzi Gaolathe]]'' | | [[Botswana]] | 1999-01-01 | 2009-08-01 | [[File:Baledzi Gaolathe, IMF 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4139832|Ponatshego Kedikilwe]]'' | | [[Botswana]] | 1998-01-01 | 1999-01-01 | [[File:Ponatshego Kedikilwe 7.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4298758|Peter Mmusi]]'' | | [[Botswana]] | 1980-01-01 | 1989-01-01 | [[File:P001622017H Peter Mmusi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q193238|Festus Mogae]]'' | | [[Botswana]] | 1980-01-01 | 1989-01-01 | [[File:Festus Mogae 2009-06-23.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q310574|Quett Masire]]'' | | [[Botswana]] | 1971-01-01 | 1980-01-01 | [[File:Masire 1980 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98000318|James G. Haskins]]'' | | [[Botswana]] | 1968-01-01 | 1970-01-01 | |- | ''[[:d:Q310574|Quett Masire]]'' | | [[Botswana]] | 1967-01-01 | 1968-01-01 | [[File:Masire 1980 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47539053|Benjamin C. Thema]]'' | | [[Botswana]] | 1965-01-01 | 1966-01-01 | |} {{Wikidata list end}} sg1u4h6eap79dug4pve1alpdecfc1rx 2 11209 123686 30305 2026-11-04T11:54:44Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123686 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?from ?to WHERE { ?item p:P39 ?position . ?position ps:P39 wd:Q18204379 OPTIONAL { ?position pq:P580 ?from } OPTIONAL { ?position pq:P582 ?to } } |section= |sort=?from |sort_order=desc |one_row_per_item=no |columns=label:Article,description,P27:Country,?from:Start date,?to:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | [[Nancy Tembo]] | | [[Malaŵi]] | 2022-01-28 | | [[File:Nancy Tembo UNFCCC Glasgow Climate Dialogues.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103495356|Eisenhower Nduwa Mkaka]]'' | | [[Malaŵi]] | 2020-07-08 | 2022-01-28 | [[File:Hon E. Mkaka.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45780387|Emmanuel Fabiano]]'' | | [[Malaŵi]] | 2017-07-16 | 2020-06-01 | [[File:Ministerial Roundtable LDCs and Business Executive (30597140897).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q40039690|Francis Kasaila]]'' | | [[Malaŵi]] | 2016-04-07 | 2017-07-17 | [[File:Francis Kasaila 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5537823|George Chaponda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-06-19 | 2016-04-07 | [[File:George Chaponda 2016 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5382250|Ephraim Chiume]]'' | | [[Malaŵi]] | 2012-04-26 | 2014-06-19 | [[File:Ephraim Mganda Chiume - 2014 (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Peter Mutharika]] | | [[Malaŵi]] | 2011-09-08 | 2012-04-26 | [[File:Arthur Peter Mutharika 2014 (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Etta Banda]] | | [[Malaŵi]] | 2009-06-17 | 2011-08-19 | [[File:Hon. Etta Banda speech (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Joyce Banda]] | | [[Malaŵi]] | 2006-06-01 | 2009-05-29 | [[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6754140|Mapopa Chipeta]]'' | | [[Malaŵi]] | 1997-07-24 | 1999-07-02 | [[File:Mapopa O.J. Chipeta (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10909793|Kanyama Chiume]]'' | | [[Malaŵi]] | | | [[File:Dr Banda and Kanyama Chiume on an official visit, early 1960s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6547705|Lilian Patel]]'' | | [[Malaŵi]] | | | [[File:Foreign Minister Lilian Estella Patel (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5747958|Hetherwick Ntaba]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q5542942|George Ntafu]]'' | | [[Malaŵi]] | | 1997-07-23 | |- | ''[[:d:Q5342119|Edward Bwanali]]'' | | [[Malaŵi]] | | | [[File:Edward Bwanali (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5241922|Davis Katsonga]]'' | | [[Malaŵi]] | | | [[File:Davis Katsonga 2006 (profile).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4976220|Brown Mpinganjira]]'' | | [[Malaŵi]] | | | [[File:Hon Brown Mpinganjira inaugurates borehole (cropped).jpg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} eejgxlypttgw4jn7fio3mz3bdcjrd6r 2 11210 123687 30306 2026-11-04T11:54:47Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123687 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?from ?to WHERE { ?item p:P39 ?position . ?position ps:P39 wd:Q46624532 OPTIONAL { ?position pq:P580 ?from } OPTIONAL { ?position pq:P582 ?to } } |section= |sort=?from |sort_order=desc |one_row_per_item=no |columns=label:Article,description,P27:Country,?from:Start date,?to:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | [[Madalitso Ŵaloyi]] | | [[Malaŵi]] | 2025-10-30 | | [[File:Madalitso Baloyi in 2024 at Ndodani village (sq cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4823200|Atupele Muluzi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2017-07-16 | 2020-06-01 | [[File:Atupele Muluzi 2025 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29711897|Alec Nyasulu]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q7857405|Twaibu Sangala]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q6170933|Jean Kalilani]]'' | | [[Malaŵi]] | | | [[File:Jean Kalilani 2015 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5542942|George Ntafu]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q5342119|Edward Bwanali]]'' | | [[Malaŵi]] | | | [[File:Edward Bwanali (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Catherine Gotani Hara]] | | [[Malaŵi]] | | | [[File:Catherine Gotani Hara at the U.S. Embassy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4714730|Aleke Banda]]'' | | [[Malaŵi]] | | | [[File:Aleke Banda (crop1).jpg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} dpe0q2k5gvxfm0f5v3xj6q3gcad0p9h 2 11211 123688 30307 2026-11-04T11:54:50Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123688 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?from ?to WHERE { ?item p:P39 ?position . ?position ps:P39 wd:Q21295990 OPTIONAL { ?position pq:P580 ?from } OPTIONAL { ?position pq:P582 ?to } } |section= |sort=?from |sort_order=desc |one_row_per_item=no |columns=label:Article,description,P27:Country,?from:Start date,?to:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q136483776|Tiaone Hendry]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-09-16 | | |- | ''[[:d:Q140775383|Marium Ajida]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Honourable Mariums Ajida MP in Malawi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137829391|Phoebe Chikaonda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Honourable MP Phoebe Chiku Chikaonda (2 3 cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137829126|Aida Mchenga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Aida Mchenga Honourable MP in Malawi in 2026.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137383306|Rhita Sanga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | |- | ''[[:d:Q137325478|Mutani Tambala]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | |- | ''[[:d:Q137261326|Khadija Chunga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Honourable Khadijah Leah Chunga MP in Malawi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136812809|Milliam Jekapu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | |- | ''[[:d:Q136661938|Annie Namani Chibwana]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | |- | ''[[:d:Q136539393|Stella Warren]]'' | | | 2025-01-01 | | |- | ''[[:d:Q136446086|Dorothy Chikonje]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | |- | ''[[:d:Q136439603|Martha Munthali]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | |- | ''[[:d:Q136439458|Mines Ng'oma]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | |- | [[Madalitso Ŵaloyi]] | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Madalitso Baloyi in 2024 at Ndodani village (sq cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136434673|Catherine Mzumara]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Catherine Mzumara in the video 'African women transforming food systems'.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136434490|Faless Debrah Moyo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Honourable MP in Malawi Falesi Debrah Moyo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136432145|Florence Shapiro Khimbi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Honourable Florence Shapiro Khimbi MP in Malawi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45781124|Grezelder Jeffrey]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | |- | ''[[:d:Q45780599|Emily Phiri]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Honourable Emily Phiri MP (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45779780|Beatrice Mwale]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Honourable Beatrice Roseby Mwale MP in Malawi.jpg|center|128px]] |- | [[Catherine Gotani Hara]] | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Catherine Gotani Hara at the U.S. Embassy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q133521589|Wezzie Gondwe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2019-01-01 | 2021-09-01 | |- | ''[[:d:Q132124939|Esther Kathumba]]'' | | [[Malaŵi]] | 2019-01-01 | | |- | ''[[:d:Q131785023|Ireen Mambala]]'' | | [[Malaŵi]] | 2019-01-01 | | |- | ''[[:d:Q131605225|Abigail Shariff]]'' | | [[Malaŵi]] | 2019-01-01 | | |- | ''[[:d:Q131561998|Roseby Gadama]]'' | | [[Malaŵi]] | 2019-01-01 | | [[File:Hon. Roseby Gadama MP on Malawi Parliamentary Women’s Caucus (sq cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110732685|Monica Chang’anamuno]]'' | | [[Malaŵi]] | 2019-01-01 | | |- | ''[[:d:Q109729497|Nancy Chaola Mdooko]]'' | | [[Malaŵi]] | 2019-01-01 | | |- | ''[[:d:Q106423215|Jacquiline Chikuta]]'' | | [[Malaŵi]] | 2019-01-01 | 2021-01-27 | |- | [[Nancy Tembo]] | | [[Malaŵi]] | 2019-01-01 | | [[File:Nancy Tembo UNFCCC Glasgow Climate Dialogues.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45789837|Ulemu Msungama]]'' | | [[Malaŵi]] | 2017-10-17 | | |- | ''[[:d:Q45789819|Lawrence Sitolo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2017-10-17 | | |- | [[Sosten Gwengwe]] | | [[Malaŵi]] | 2017-10-17 | | [[File:Sosten Gwengwe 2013 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45787968|Highton L. Jiya]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | 2017-01-02 | |- | ''[[:d:Q45787953|Bentry Namasasu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | 2017-03-06 | |- | ''[[:d:Q45787935|Sam S. Ganda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | 2017-05-16 | |- | ''[[:d:Q45782850|Zaheer Issa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782837|Yaumi Mpaweni]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782819|William Kalima]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782793|Willet Karonga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782778|Willard Gwengwe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782760|Werani Chilenga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782743|Watson Ngozo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782719|Wallace Chawawa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782694|Vitus Mwale]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782674|Vincent Ghambi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782649|Victor Mbewe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782628|Victor Musowa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782608|Vasco Chimbalu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782584|Trasizio Gowelo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782568|Timothy Solomoni]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782546|Thomson Kamangira]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782531|Themba Mkandawire]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782504|Susan Ndalama]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782484|Shaibu Kaliati]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782465|Sam Kawale]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782440|Rodrick Khumbanyiwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782421|Rodger Sithole]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782405|Richard Chimwendo-Banda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Richard Chimwendo Banda (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45782388|Rhino Chiphiko]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782371|Wilson Ndomondo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782354|Malison Ndau]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782334|Christopher Ngwira]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782317|Raphael Mhone]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782298|Rachael Zulu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782278|Rabson Shaba]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782265|Peter Chalera]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782245|Peter Mazizi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782235|Peter Bvalani]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782216|Peter Dimba]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782198|Peter Chakhwantha]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782180|Pemba Msusa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782169|Paul Chibingu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782154|Patrick Chilondola]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782141|Patrick Themu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782101|Patricia Mkanda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782075|Patricia Kainga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782054|Olipa Chiluba]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782025|Olipa Chimangeni]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782004|Noel Masangwi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781980|Noah Chimpeni]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Deputy Health Minister, Honourable Noah Chimpeni MP.webp|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45781963|Naomi Kilekwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781951|Mwai Kamuyambeni]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781929|Mussa Kapichira]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781912|Maxwell Thyolera]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781893|Mary Navicha]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Mary Navicha visiting Edinburgh City Chambers hosted by Scotland Malawi Partnership 2 March 2026.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45781872|Mary Maulidi Khembo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Honourable Mary Maulidi Khembo MP in Malawi 45.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45781850|Mary Mpanga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781830|Martha Lunji]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781810|Marko Ching'onga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781791|Mark Botomani]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781774|Maquenda Chunga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781753|Malani Mtonga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781733|Mahomed Osman]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781716|Madalitso Kazombo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Madalitso Kazombo at the SMP 2020 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45781700|Mac Salijeni]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781675|Lyana Tambala]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781650|Lloyd Malola]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | [[Lingson Belekanyama]] | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | 2021-01-12 | |- | ''[[:d:Q45781611|Leonard Njikho]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781588|Langton Kamwendo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | [[Khumbize Chiponda]] | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Khumbize Chiponda, Malawi Minister of Health, speaks at the opening of the World Cancer Day 2024 at the International Atomic Energy Agency (IAEA) in Vienna, Austria on 1 February 2024 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45781556|Kennedy Kachingwe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781532|Kennedy Maluwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781515|Kayo Zimchetera]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781496|Kassim Liguluwe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781481|Kamlepo Kalua]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781461|Justin Majawa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781438|Juliana Lunguzi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | 2019-01-01 | |- | ''[[:d:Q45781413|Joseph Njobvuyalema]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781398|Joseph Mwanamvekha]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781379|John Chikalimba]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781358|Jephter Mwale]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781339|Jappie Mhango]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781321|James Munthali]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781300|James Kamwambi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781283|Jacqueline Kouwenhoven]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781265|Jacob Hara]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781249|Ilyas Karim]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781228|Idi Kalosi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781210|Horace Chipuwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781189|Henry Shaba]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781169|Harry Chipeni]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781150|Harry Mkandawire]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781124|Grezelder Jeffrey]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781099|Grant Ndecha]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781080|Godwin Kanjere]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781060|Godfrey Mnkhondya]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781040|George Kamwanja]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781016|Geoffrey Chiwondo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780997|Gabu Khamisa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780971|Frank Mwenifumbo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780944|Frank Mphande]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780924|Frank Mapondo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780901|Francis Billiati]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780880|Francis Phiri]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780836|Filipo Chinkhondo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780812|Felton Mulli]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780788|Felix Jumbe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780763|Ezekiel Ching'oma]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | [[Everton Chimulirenji]] | Munthu wa ndale wa ku Malawi | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Everton Chimulirenji.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45780722|Everson Makowa-Mwale]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780707|Esther Mcheka-Chilenje]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780692|Esther Jolobala]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780678|Ernest Yahaya]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780661|Enoss Chitatanga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780638|Enock Luka]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780622|Emmanuel Lozo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780599|Emily Phiri]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Honourable Emily Phiri MP (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45780575|Elias Kamanga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780554|Edmans Kaduya]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780531|Uladi Mussa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780507|Peter Kumpalume]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780487|Patrick Makina]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780444|Joseph Malunga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780403|Francis Mkungula]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780387|Emmanuel Fabiano]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Ministerial Roundtable LDCs and Business Executive (30597140897).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45780367|Elias Chakwera]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780352|Clement Chiwaya]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780336|Allan Chiyembekeza]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780313|Divelias Zaipa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780291|Deus Banda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780268|Dennis Namachekecha]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780254|Davies Kadzinja]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780239|David Lally]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780220|David Bisnowaty]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780202|Daudi Chida]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780179|Daniel Chiwere]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780157|Damson Chimalira]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780134|Commodius Nyirenda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780116|Collings Kajawa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780095|Clement Mlombwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | [[Clement Fukumele Mukumbwa]] | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780053|Clarke Lowe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780029|Christopher Mnyenyembe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780004|Chrissy Tembo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779982|Chizamsoka Mulwafu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779958|Charles Mchacha]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779939|Charles Tikhiwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779916|Cecilia Chazama]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779894|Canaan Kaphamtengo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779875|Boniface Kadzamira]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779853|Bonex Malunga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779828|Bon Kalindo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779804|Benedicto Chambo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779780|Beatrice Mwale]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Honourable Beatrice Roseby Mwale MP in Malawi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45779759|Baudeni Mtonga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779733|Assan Lipande]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779717|Angie Kaliati]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779701|Amos Mailosi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779688|Amon Nkhata]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779667|Allan Ngumuya]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779646|Alice Ngoma]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779624|Alexander Dzonzi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779603|Alex Major]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779582|Alex Chitete]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779554|Alekeni Menyani]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779534|Akajuwe Banda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779512|Aisha Adams]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Aisha Mambo-Adams (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Agnes Nyalonje]] | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Hon Agnes Nyalonje Minister for Education via Zoom (sq cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45779467|Aggrey Masi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779442|Adbul Gaffar]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779418|Abubakar M'baya]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779063|Aboo Naliwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q40039690|Francis Kasaila]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Francis Kasaila 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29982289|Grace Chiumia]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q18390332|Richard Msowoya]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q16733055|Henry Mussa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Henry Mussa (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Ralph Jooma]] | wandale | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q7145836|Patricia Shanil Muluzi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | 2024-06-10 | |- | ''[[:d:Q7145664|Patricia Kaliati]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Patricia Kaliati (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6697476|Lucius Banda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q6547705|Lilian Patel]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Foreign Minister Lilian Estella Patel (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6429058|Kondwani Nakhumwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q6187716|Jessie Kabwila-Kapasula]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Jessie Kabwila in 2017 (sq cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6170933|Jean Kalilani]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Jean Kalilani 2015 (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Harry Thomson (wandale)]] | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | 2019-06-06 | |- | ''[[:d:Q5537823|George Chaponda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:George Chaponda 2016 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5382250|Ephraim Chiume]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Ephraim Mganda Chiume - 2014 (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Enoch Chihana]] | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q5241922|Davis Katsonga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Davis Katsonga 2006 (profile).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4823200|Atupele Muluzi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Atupele Muluzi 2025 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4767130|Anna Kachikho]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Mrs. Anna Kachikho (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4662402|Aaron Sangala]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | [[Khumbo Kachali]] | Munthu wa ndale wa ku Malawi | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Khumbo-kachali1.jpg|center|128px]] |- | [[Lazarus Chakwera]] | | [[Malaŵi]] | 2010-01-01 | | [[File:Lazarus Chakwera 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139718480|Gloria Ireen Ntopi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q136513486|Mwalone Jangiya]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | 2014-01-01 | |- | ''[[:d:Q134053162|Vera Chilewani Faramenga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053140|Gladys Benson Tembo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053130|Bernadetta Mlaka Maliro]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053113|Eunice Napolo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053064|Juliana Nanyoni Mphande]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134052907|Philomena Mononga Kasambwe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134052737|Joyce Azizi Banda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134052645|Grace Zinenani Maseko]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134051543|Jenipher Deborah Chilunga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134042481|Olivia Anita Thundu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134041510|Hyacinta Palingana Chikaonda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134040754|Maureen Katani Bondo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134039924|Ellen Thokozani Solomon Chisale]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134038686|Deriah Kankhwani]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134038049|Mandebvu Agness Chatipwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Ntchisi District Hospital hosts Agnes Mandebvu Chatipwa (2 3 cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q134037250|Grenner Nkhata]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134004357|Christina Chiwoko]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q131725522|Lonnie Phiri]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Lonnie Chijere Phiri Chairing the Parliamentary Women's Caucus (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q123694802|Annie Lemani]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q109729519|Jean Muonaowauza Sendeza]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Jean Sendeza 2025.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45782298|Rachael Zulu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q45779916|Cecilia Chazama]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q17285561|Gertrude Maseko]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Gertrude Maseko.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16116111|Theresa Gloria Mwale]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Theresa Mwale 2011 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7306925|Reen Kachere]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Reen Kachere (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7145664|Patricia Kaliati]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Patricia Kaliati (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7109043|Otria Moyo Jere]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q6967325|Nasrin Pillane]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q6759847|Margaret Roka Mauwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q6170933|Jean Kalilani]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Jean Kalilani 2015 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5409759|Eunice Kazembe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Eunice Kazembe in New Delhi on March 15, 2010 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5099300|Chimango Mughogho]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | [[Catherine Gotani Hara]] | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Catherine Gotani Hara at the U.S. Embassy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4767130|Anna Kachikho]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Mrs. Anna Kachikho (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4765557|Anita Kalinde]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q4693103|Agnes Penemulungu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | [[Joyce Banda]] | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q134136950|Gertrude Nya Mkandawire]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134136431|Papano Patricia Mwafulirwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134070095|Joyce Chiyendausiku Ng'oma]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134068546|Alice Ntodwa Mwale]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053446|Gertrude Andilimbira Kamange Phiri]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053398|Elvey Kalonga-Mtafu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053319|Olive Masanza]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053307|Inna Mezalumo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053301|Trifonia Dafter]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053295|Juliana Josephine Guga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053276|Bertha Masiku]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053233|Angela Kachepa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053228|Ettinor Pamela Koloviko]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053214|Elizabeth Aipiran]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q133972447|Kate Kainja]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q133294441|Ebbie Mathanda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q123694750|Marjory Ngaunje]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q109729519|Jean Muonaowauza Sendeza]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | [[File:Jean Sendeza 2025.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45781830|Martha Lunji]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q45780707|Esther Mcheka-Chilenje]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q7145664|Patricia Kaliati]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | [[File:Patricia Kaliati (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Nancy Tembo]] | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | [[File:Nancy Tembo UNFCCC Glasgow Climate Dialogues.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6692314|Loveness Gondwe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q6547705|Lilian Patel]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | [[File:Foreign Minister Lilian Estella Patel (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Callista Chimombo]] | Mwanakazi wa Pulezidenti wakale wa Malaŵi | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | [[File:Callista Chimombo (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4767130|Anna Kachikho]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | [[File:Mrs. Anna Kachikho (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Joyce Banda]] | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | [[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q134302067|Lizzy Alpha Mpinganjira]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134301856|Gillian Loveness Mulombe]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134301821|Anne Mary Fletcher]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | 2004-01-01 | |- | ''[[:d:Q134301185|Martha Nasho]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134300865|Mary Kaphwereza Banda]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134297371|Elizabeth Talumba Kumakanga Lamba]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134297272|Honesta Msola]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053398|Elvey Kalonga-Mtafu]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053301|Trifonia Dafter]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134008585|Alice Sumani]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q133972447|Kate Kainja]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q133294441|Ebbie Mathanda]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q45781675|Lyana Tambala]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q7145664|Patricia Kaliati]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | [[File:Patricia Kaliati (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6692314|Loveness Gondwe]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q6547705|Lilian Patel]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | [[File:Foreign Minister Lilian Estella Patel (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q134008607|Lizzie Lossa]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134008585|Alice Sumani]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134008495|Margaret Perpetual Maimba]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134005779|L. M. Changwamnjira]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134005722|Lillian Kapanda Phiri]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134005678|M. M. Banda]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | | |- | ''[[:d:Q133972447|Kate Kainja]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | | |- | ''[[:d:Q104794304|Edda Ella Chitalo]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | | |- | ''[[:d:Q6754140|Mapopa Chipeta]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | 1999-01-01 | [[File:Mapopa O.J. Chipeta (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6547705|Lilian Patel]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | | [[File:Foreign Minister Lilian Estella Patel (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5052586|Catherine Chipembere]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | | [[File:Catherine (Ajizinga) Chipembere 1950s (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q133972260|Janet Longwe]]'' | | [[Malaŵi]] | 1968-01-01 | | |- | ''[[:d:Q60198059|Michael Hill Blackwood]]'' | | [[Ufumu Ubanyi]] | 1966-01-01 | 1973-01-01 | |- | ''[[:d:Q136341089|Margaret Ali]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q133521589|Wezzie Gondwe]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q20731772|Colin Cameron]]'' | | [[Ufumu Ubanyi]]<br/>[[Malaŵi]] | | | [[File:Colin Cameron lawyer and Malawian minister.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17285561|Gertrude Maseko]]'' | | [[Malaŵi]] | | | [[File:Gertrude Maseko.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17037425|Friday Jumbe]]'' | | [[Malaŵi]] | | | [[File:Hon- Friday Anderson Jumbe 2014-06-21 14-39.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16731106|Moses Kunkuyu]]'' | | [[Malaŵi]] | | | [[File:Moses Kunkuyu 2023 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7412241|Samuel Mpasu]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q6967631|Nasser Kara]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q6967325|Nasrin Pillane]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | [[Kenneth Thindwa]] | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q6211102|Joe Manduwa]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q5984656|Ibrahim Matola]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q5720163|Henry Dama Phoya]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | [[Geoffrey Du Mhango]] | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q5296903|Donton Samuel Mkandawire]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | [[Dindi Gowa Nyasulu]] | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q5232353|David Chiwanga]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q5099455|Chimunthu Banda]]'' | | [[Malaŵi]] | | | [[File:H.F. Chimunthu Banda (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5099300|Chimango Mughogho]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | [[Catherine Gotani Hara]] | | [[Malaŵi]] | | | [[File:Catherine Gotani Hara at the U.S. Embassy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4912820|Billy Kaunda]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | [[Bazuka Mhango]] | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q4765557|Anita Kalinde]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q4762593|Angela Zachepa]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q4714730|Aleke Banda]]'' | | [[Malaŵi]] | | | [[File:Aleke Banda (crop1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4693103|Agnes Penemulungu]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |} {{Wikidata list end}} l54oerzzawz9y5p0nh6eddcpntx8uf3 0 11212 123689 38919 2026-11-04T11:54:57Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123689 wikitext text/x-wiki '''Ẇadangilili ŵa Mphala ya Malango Ya Malaŵi''' ni mndandanda wa ŵadangilili ŵa Mphala ya Malango ya Malaŵi, pachizungu ikuchemeka ''Members of the National Assembly of Malawi.''{{Wikidata list|sparql=SELECT ?item ?from ?to WHERE { ?item p:P39 ?position . ?position ps:P39 wd:Q21295990 OPTIONAL { ?position pq:P580 ?from } OPTIONAL { ?position pq:P582 ?to } }|section=|sort=?from|sort_order=desc|one_row_per_item=no|columns=label:Article,description,P27:Country,?from:Start date,?to:End date,P18:Image|thumb=128|min_section=2}} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Start date ! End date ! Image |- | ''[[:d:Q136483776|Tiaone Hendry]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-09-16 | | |- | ''[[:d:Q140775383|Marium Ajida]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Honourable Mariums Ajida MP in Malawi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137829391|Phoebe Chikaonda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Honourable MP Phoebe Chiku Chikaonda (2 3 cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137829126|Aida Mchenga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Aida Mchenga Honourable MP in Malawi in 2026.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137383306|Rhita Sanga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | |- | ''[[:d:Q137325478|Mutani Tambala]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | |- | ''[[:d:Q137261326|Khadija Chunga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Honourable Khadijah Leah Chunga MP in Malawi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136812809|Milliam Jekapu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | |- | ''[[:d:Q136661938|Annie Namani Chibwana]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | |- | ''[[:d:Q136539393|Stella Warren]]'' | | | 2025-01-01 | | |- | ''[[:d:Q136446086|Dorothy Chikonje]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | |- | ''[[:d:Q136439603|Martha Munthali]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | |- | ''[[:d:Q136439458|Mines Ng'oma]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | |- | [[Madalitso Ŵaloyi]] | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Madalitso Baloyi in 2024 at Ndodani village (sq cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136434673|Catherine Mzumara]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Catherine Mzumara in the video 'African women transforming food systems'.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136434490|Faless Debrah Moyo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Honourable MP in Malawi Falesi Debrah Moyo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136432145|Florence Shapiro Khimbi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Honourable Florence Shapiro Khimbi MP in Malawi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45781124|Grezelder Jeffrey]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | |- | ''[[:d:Q45780599|Emily Phiri]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Honourable Emily Phiri MP (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45779780|Beatrice Mwale]]'' | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Honourable Beatrice Roseby Mwale MP in Malawi.jpg|center|128px]] |- | [[Catherine Gotani Hara]] | | [[Malaŵi]] | 2025-01-01 | | [[File:Catherine Gotani Hara at the U.S. Embassy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q133521589|Wezzie Gondwe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2019-01-01 | 2021-09-01 | |- | ''[[:d:Q132124939|Esther Kathumba]]'' | | [[Malaŵi]] | 2019-01-01 | | |- | ''[[:d:Q131785023|Ireen Mambala]]'' | | [[Malaŵi]] | 2019-01-01 | | |- | ''[[:d:Q131605225|Abigail Shariff]]'' | | [[Malaŵi]] | 2019-01-01 | | |- | ''[[:d:Q131561998|Roseby Gadama]]'' | | [[Malaŵi]] | 2019-01-01 | | [[File:Hon. Roseby Gadama MP on Malawi Parliamentary Women’s Caucus (sq cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110732685|Monica Chang’anamuno]]'' | | [[Malaŵi]] | 2019-01-01 | | |- | ''[[:d:Q109729497|Nancy Chaola Mdooko]]'' | | [[Malaŵi]] | 2019-01-01 | | |- | ''[[:d:Q106423215|Jacquiline Chikuta]]'' | | [[Malaŵi]] | 2019-01-01 | 2021-01-27 | |- | [[Nancy Tembo]] | | [[Malaŵi]] | 2019-01-01 | | [[File:Nancy Tembo UNFCCC Glasgow Climate Dialogues.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45789837|Ulemu Msungama]]'' | | [[Malaŵi]] | 2017-10-17 | | |- | ''[[:d:Q45789819|Lawrence Sitolo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2017-10-17 | | |- | [[Sosten Gwengwe]] | | [[Malaŵi]] | 2017-10-17 | | [[File:Sosten Gwengwe 2013 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45787968|Highton L. Jiya]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | 2017-01-02 | |- | ''[[:d:Q45787953|Bentry Namasasu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | 2017-03-06 | |- | ''[[:d:Q45787935|Sam S. Ganda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | 2017-05-16 | |- | ''[[:d:Q45782850|Zaheer Issa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782837|Yaumi Mpaweni]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782819|William Kalima]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782793|Willet Karonga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782778|Willard Gwengwe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782760|Werani Chilenga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782743|Watson Ngozo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782719|Wallace Chawawa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782694|Vitus Mwale]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782674|Vincent Ghambi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782649|Victor Mbewe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782628|Victor Musowa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782608|Vasco Chimbalu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782584|Trasizio Gowelo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782568|Timothy Solomoni]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782546|Thomson Kamangira]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782531|Themba Mkandawire]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782504|Susan Ndalama]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782484|Shaibu Kaliati]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782465|Sam Kawale]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782440|Rodrick Khumbanyiwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782421|Rodger Sithole]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782405|Richard Chimwendo-Banda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Richard Chimwendo Banda (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45782388|Rhino Chiphiko]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782371|Wilson Ndomondo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782354|Malison Ndau]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782334|Christopher Ngwira]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782317|Raphael Mhone]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782298|Rachael Zulu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782278|Rabson Shaba]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782265|Peter Chalera]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782245|Peter Mazizi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782235|Peter Bvalani]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782216|Peter Dimba]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782198|Peter Chakhwantha]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782180|Pemba Msusa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782169|Paul Chibingu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782154|Patrick Chilondola]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782141|Patrick Themu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782101|Patricia Mkanda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782075|Patricia Kainga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782054|Olipa Chiluba]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782025|Olipa Chimangeni]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45782004|Noel Masangwi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781980|Noah Chimpeni]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Deputy Health Minister, Honourable Noah Chimpeni MP.webp|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45781963|Naomi Kilekwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781951|Mwai Kamuyambeni]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781929|Mussa Kapichira]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781912|Maxwell Thyolera]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781893|Mary Navicha]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Mary Navicha visiting Edinburgh City Chambers hosted by Scotland Malawi Partnership 2 March 2026.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45781872|Mary Maulidi Khembo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Honourable Mary Maulidi Khembo MP in Malawi 45.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45781850|Mary Mpanga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781830|Martha Lunji]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781810|Marko Ching'onga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781791|Mark Botomani]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781774|Maquenda Chunga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781753|Malani Mtonga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781733|Mahomed Osman]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781716|Madalitso Kazombo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Madalitso Kazombo at the SMP 2020 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45781700|Mac Salijeni]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781675|Lyana Tambala]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781650|Lloyd Malola]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | [[Lingson Belekanyama]] | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | 2021-01-12 | |- | ''[[:d:Q45781611|Leonard Njikho]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781588|Langton Kamwendo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | [[Khumbize Chiponda]] | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Khumbize Chiponda, Malawi Minister of Health, speaks at the opening of the World Cancer Day 2024 at the International Atomic Energy Agency (IAEA) in Vienna, Austria on 1 February 2024 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45781556|Kennedy Kachingwe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781532|Kennedy Maluwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781515|Kayo Zimchetera]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781496|Kassim Liguluwe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781481|Kamlepo Kalua]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781461|Justin Majawa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781438|Juliana Lunguzi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | 2019-01-01 | |- | ''[[:d:Q45781413|Joseph Njobvuyalema]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781398|Joseph Mwanamvekha]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781379|John Chikalimba]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781358|Jephter Mwale]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781339|Jappie Mhango]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781321|James Munthali]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781300|James Kamwambi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781283|Jacqueline Kouwenhoven]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781265|Jacob Hara]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781249|Ilyas Karim]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781228|Idi Kalosi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781210|Horace Chipuwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781189|Henry Shaba]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781169|Harry Chipeni]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781150|Harry Mkandawire]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781124|Grezelder Jeffrey]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781099|Grant Ndecha]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781080|Godwin Kanjere]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781060|Godfrey Mnkhondya]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781040|George Kamwanja]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45781016|Geoffrey Chiwondo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780997|Gabu Khamisa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780971|Frank Mwenifumbo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780944|Frank Mphande]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780924|Frank Mapondo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780901|Francis Billiati]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780880|Francis Phiri]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780836|Filipo Chinkhondo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780812|Felton Mulli]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780788|Felix Jumbe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780763|Ezekiel Ching'oma]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | [[Everton Chimulirenji]] | Munthu wa ndale wa ku Malawi | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Everton Chimulirenji.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45780722|Everson Makowa-Mwale]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780707|Esther Mcheka-Chilenje]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780692|Esther Jolobala]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780678|Ernest Yahaya]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780661|Enoss Chitatanga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780638|Enock Luka]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780622|Emmanuel Lozo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780599|Emily Phiri]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Honourable Emily Phiri MP (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45780575|Elias Kamanga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780554|Edmans Kaduya]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780531|Uladi Mussa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780507|Peter Kumpalume]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780487|Patrick Makina]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780444|Joseph Malunga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780403|Francis Mkungula]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780387|Emmanuel Fabiano]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Ministerial Roundtable LDCs and Business Executive (30597140897).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45780367|Elias Chakwera]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780352|Clement Chiwaya]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780336|Allan Chiyembekeza]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780313|Divelias Zaipa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780291|Deus Banda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780268|Dennis Namachekecha]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780254|Davies Kadzinja]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780239|David Lally]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780220|David Bisnowaty]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780202|Daudi Chida]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780179|Daniel Chiwere]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780157|Damson Chimalira]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780134|Commodius Nyirenda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780116|Collings Kajawa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780095|Clement Mlombwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | [[Clement Fukumele Mukumbwa]] | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780053|Clarke Lowe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780029|Christopher Mnyenyembe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45780004|Chrissy Tembo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779982|Chizamsoka Mulwafu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779958|Charles Mchacha]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779939|Charles Tikhiwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779916|Cecilia Chazama]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779894|Canaan Kaphamtengo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779875|Boniface Kadzamira]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779853|Bonex Malunga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779828|Bon Kalindo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779804|Benedicto Chambo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779780|Beatrice Mwale]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Honourable Beatrice Roseby Mwale MP in Malawi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45779759|Baudeni Mtonga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779733|Assan Lipande]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779717|Angie Kaliati]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779701|Amos Mailosi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779688|Amon Nkhata]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779667|Allan Ngumuya]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779646|Alice Ngoma]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779624|Alexander Dzonzi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779603|Alex Major]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779582|Alex Chitete]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779554|Alekeni Menyani]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779534|Akajuwe Banda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779512|Aisha Adams]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Aisha Mambo-Adams (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Agnes Nyalonje]] | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Hon Agnes Nyalonje Minister for Education via Zoom (sq cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45779467|Aggrey Masi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779442|Adbul Gaffar]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779418|Abubakar M'baya]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q45779063|Aboo Naliwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q40039690|Francis Kasaila]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Francis Kasaila 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29982289|Grace Chiumia]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q18390332|Richard Msowoya]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q16733055|Henry Mussa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Henry Mussa (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Ralph Jooma]] | wandale | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q7145836|Patricia Shanil Muluzi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | 2024-06-10 | |- | ''[[:d:Q7145664|Patricia Kaliati]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Patricia Kaliati (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6697476|Lucius Banda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q6547705|Lilian Patel]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Foreign Minister Lilian Estella Patel (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6429058|Kondwani Nakhumwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q6187716|Jessie Kabwila-Kapasula]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Jessie Kabwila in 2017 (sq cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6170933|Jean Kalilani]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Jean Kalilani 2015 (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Harry Thomson (wandale)]] | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | 2019-06-06 | |- | ''[[:d:Q5537823|George Chaponda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:George Chaponda 2016 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5382250|Ephraim Chiume]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Ephraim Mganda Chiume - 2014 (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Enoch Chihana]] | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | ''[[:d:Q5241922|Davis Katsonga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Davis Katsonga 2006 (profile).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4823200|Atupele Muluzi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Atupele Muluzi 2025 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4767130|Anna Kachikho]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Mrs. Anna Kachikho (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4662402|Aaron Sangala]]'' | | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | |- | [[Khumbo Kachali]] | Munthu wa ndale wa ku Malawi | [[Malaŵi]] | 2014-05-20 | | [[File:Khumbo-kachali1.jpg|center|128px]] |- | [[Lazarus Chakwera]] | | [[Malaŵi]] | 2010-01-01 | | [[File:Lazarus Chakwera 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139718480|Gloria Ireen Ntopi]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q136513486|Mwalone Jangiya]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | 2014-01-01 | |- | ''[[:d:Q134053162|Vera Chilewani Faramenga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053140|Gladys Benson Tembo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053130|Bernadetta Mlaka Maliro]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053113|Eunice Napolo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053064|Juliana Nanyoni Mphande]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134052907|Philomena Mononga Kasambwe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134052737|Joyce Azizi Banda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134052645|Grace Zinenani Maseko]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134051543|Jenipher Deborah Chilunga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134042481|Olivia Anita Thundu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134041510|Hyacinta Palingana Chikaonda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134040754|Maureen Katani Bondo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134039924|Ellen Thokozani Solomon Chisale]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134038686|Deriah Kankhwani]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134038049|Mandebvu Agness Chatipwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Ntchisi District Hospital hosts Agnes Mandebvu Chatipwa (2 3 cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q134037250|Grenner Nkhata]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134004357|Christina Chiwoko]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q131725522|Lonnie Phiri]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Lonnie Chijere Phiri Chairing the Parliamentary Women's Caucus (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q123694802|Annie Lemani]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q109729519|Jean Muonaowauza Sendeza]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Jean Sendeza 2025.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45782298|Rachael Zulu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q45779916|Cecilia Chazama]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q17285561|Gertrude Maseko]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Gertrude Maseko.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16116111|Theresa Gloria Mwale]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Theresa Mwale 2011 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7306925|Reen Kachere]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Reen Kachere (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7145664|Patricia Kaliati]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Patricia Kaliati (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7109043|Otria Moyo Jere]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q6967325|Nasrin Pillane]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q6759847|Margaret Roka Mauwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q6170933|Jean Kalilani]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Jean Kalilani 2015 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5409759|Eunice Kazembe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Eunice Kazembe in New Delhi on March 15, 2010 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5099300|Chimango Mughogho]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | [[Catherine Gotani Hara]] | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Catherine Gotani Hara at the U.S. Embassy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4767130|Anna Kachikho]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Mrs. Anna Kachikho (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4765557|Anita Kalinde]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | ''[[:d:Q4693103|Agnes Penemulungu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | |- | [[Joyce Banda]] | | [[Malaŵi]] | 2009-01-01 | | [[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q134136950|Gertrude Nya Mkandawire]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134136431|Papano Patricia Mwafulirwa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134070095|Joyce Chiyendausiku Ng'oma]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134068546|Alice Ntodwa Mwale]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053446|Gertrude Andilimbira Kamange Phiri]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053398|Elvey Kalonga-Mtafu]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053319|Olive Masanza]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053307|Inna Mezalumo]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053301|Trifonia Dafter]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053295|Juliana Josephine Guga]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053276|Bertha Masiku]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053233|Angela Kachepa]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053228|Ettinor Pamela Koloviko]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053214|Elizabeth Aipiran]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q133972447|Kate Kainja]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q133294441|Ebbie Mathanda]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q123694750|Marjory Ngaunje]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q109729519|Jean Muonaowauza Sendeza]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | [[File:Jean Sendeza 2025.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45781830|Martha Lunji]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q45780707|Esther Mcheka-Chilenje]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q7145664|Patricia Kaliati]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | [[File:Patricia Kaliati (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Nancy Tembo]] | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | [[File:Nancy Tembo UNFCCC Glasgow Climate Dialogues.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6692314|Loveness Gondwe]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | |- | ''[[:d:Q6547705|Lilian Patel]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | [[File:Foreign Minister Lilian Estella Patel (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Callista Chimombo]] | Mwanakazi wa Pulezidenti wakale wa Malaŵi | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | [[File:Callista Chimombo (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4767130|Anna Kachikho]]'' | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | [[File:Mrs. Anna Kachikho (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Joyce Banda]] | | [[Malaŵi]] | 2004-01-01 | | [[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q134302067|Lizzy Alpha Mpinganjira]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134301856|Gillian Loveness Mulombe]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134301821|Anne Mary Fletcher]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | 2004-01-01 | |- | ''[[:d:Q134301185|Martha Nasho]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134300865|Mary Kaphwereza Banda]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134297371|Elizabeth Talumba Kumakanga Lamba]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134297272|Honesta Msola]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053398|Elvey Kalonga-Mtafu]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134053301|Trifonia Dafter]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134008585|Alice Sumani]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q133972447|Kate Kainja]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q133294441|Ebbie Mathanda]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q45781675|Lyana Tambala]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q7145664|Patricia Kaliati]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | [[File:Patricia Kaliati (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6692314|Loveness Gondwe]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | |- | ''[[:d:Q6547705|Lilian Patel]]'' | | [[Malaŵi]] | 1999-01-01 | | [[File:Foreign Minister Lilian Estella Patel (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q134008607|Lizzie Lossa]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134008585|Alice Sumani]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134008495|Margaret Perpetual Maimba]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134005779|L. M. Changwamnjira]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134005722|Lillian Kapanda Phiri]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | | |- | ''[[:d:Q134005678|M. M. Banda]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | | |- | ''[[:d:Q133972447|Kate Kainja]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | | |- | ''[[:d:Q104794304|Edda Ella Chitalo]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | | |- | ''[[:d:Q6754140|Mapopa Chipeta]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | 1999-01-01 | [[File:Mapopa O.J. Chipeta (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6547705|Lilian Patel]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | | [[File:Foreign Minister Lilian Estella Patel (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5052586|Catherine Chipembere]]'' | | [[Malaŵi]] | 1994-01-01 | | [[File:Catherine (Ajizinga) Chipembere 1950s (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q133972260|Janet Longwe]]'' | | [[Malaŵi]] | 1968-01-01 | | |- | ''[[:d:Q60198059|Michael Hill Blackwood]]'' | | [[Ufumu Ubanyi]] | 1966-01-01 | 1973-01-01 | |- | ''[[:d:Q136341089|Margaret Ali]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q133521589|Wezzie Gondwe]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q20731772|Colin Cameron]]'' | | [[Ufumu Ubanyi]]<br/>[[Malaŵi]] | | | [[File:Colin Cameron lawyer and Malawian minister.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17285561|Gertrude Maseko]]'' | | [[Malaŵi]] | | | [[File:Gertrude Maseko.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17037425|Friday Jumbe]]'' | | [[Malaŵi]] | | | [[File:Hon- Friday Anderson Jumbe 2014-06-21 14-39.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16731106|Moses Kunkuyu]]'' | | [[Malaŵi]] | | | [[File:Moses Kunkuyu 2023 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7412241|Samuel Mpasu]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q6967631|Nasser Kara]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q6967325|Nasrin Pillane]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | [[Kenneth Thindwa]] | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q6211102|Joe Manduwa]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q5984656|Ibrahim Matola]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q5720163|Henry Dama Phoya]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | [[Geoffrey Du Mhango]] | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q5296903|Donton Samuel Mkandawire]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | [[Dindi Gowa Nyasulu]] | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q5232353|David Chiwanga]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q5099455|Chimunthu Banda]]'' | | [[Malaŵi]] | | | [[File:H.F. Chimunthu Banda (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5099300|Chimango Mughogho]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | [[Catherine Gotani Hara]] | | [[Malaŵi]] | | | [[File:Catherine Gotani Hara at the U.S. Embassy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4912820|Billy Kaunda]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | [[Bazuka Mhango]] | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q4765557|Anita Kalinde]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q4762593|Angela Zachepa]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |- | ''[[:d:Q4714730|Aleke Banda]]'' | | [[Malaŵi]] | | | [[File:Aleke Banda (crop1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4693103|Agnes Penemulungu]]'' | | [[Malaŵi]] | | | |} {{Wikidata list end}} r98nvbnwl3u85m7h4umrb9n5t9tuxej 2 11214 123690 109548 2026-11-04T11:54:57Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123690 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q240601 } |section= |sort=label |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P18:Image,P242:Map |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Image ! Map |- | ''[[:d:Q188166|Adrar Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:GrandErgOccidental STS059-238-88.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-01 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136956694|Aflou Province]]'' | | [[Algeria]] | | [[File:59 Aflou Map 2026.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q141026|Algiers Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Alger-Aurore.jpg|center|128px]] | [[File:Alger in Algeria 2019.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q213944|Annaba Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Hippone.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-23 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q168953|Aïn Defla Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Région de Miliana.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-44 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136806466|Aïn Oussera Province]]'' | | [[Algeria]] | | [[File:65 Aïn Ouessara Map 2026.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q233670|Aïn Témouchent Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Aïn Témouchent communes de la wilaya.png|center|128px]] | [[File:DZ-46 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131588587|Barika Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:منضر عام لجبل متليلي بتيلاطو.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:The headquarters of the wilaya of Batna.jpg|center|128px]] | [[File:05 Batna Map 2026.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21606902|Beni Abbes Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Béni-Abbés Oued saoura.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-52 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136956698|Bir El Ater Province]]'' | | [[Algeria]] | | [[File:62 Bir El Ater Map 2026.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q458402|Biskra Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Dattes de Deglet nour à Tolga (Wilaya de Biskra).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-07 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q233637|Blida Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Blidar.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-09 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q76592938|Bordj Baji Mokhtar Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Tanezrouft-Piste1990.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-50 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q266411|Bordj Bou Arréridj Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Bibanar.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-34 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131925452|Bou Saâda Province]]'' | | [[Algeria]] | | [[File:68 Bou Saâda Map 2026.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q233655|Bouira Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Assiflekhmis.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-10 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q236752|Boumerdès Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Vue d'un village de Timezrit.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-35 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q215467|Béchar Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Béni-Abbés Oued saoura.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-08 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Siège de la wilaya de Béjaïa.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-06 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q231752|Chlef Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Pont Baarge de Oued Fooda.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-02 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q232043|Constantine Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Pont El Kantara.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-25 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q77101547|Djanet Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Djanet tassili n'ajjers.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-56 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q233233|Djelfa Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Statue du mouton, Wilaya de Djelfa (Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-17 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136956700|El Abiodh Sidi Cheikh Province]]'' | | [[Algeria]] | | [[File:69 El Abiodh Sidi Cheikh Map 2026.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q235703|El Bayadh Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:El bayadh, centre ville , moment de la neige.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-32 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136956697|El Kantara Province]]'' | | [[Algeria]] | | [[File:61 El Kantara Map 2026.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q77103173|El M'Ghair Province]]'' | | [[Algeria]] | | [[File:DZ-57 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q76520264|El Meniaa Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:El Golea-im-Tal(1586-19).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q233651|El Oued Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Siège de la wilaya d'El Oued مقر ولاية الوادي.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-39 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q236788|El Tarf Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:El tarf الطارف - مقر الولاية.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-36 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q235727|Guelma Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Greater Guelma.jpeg|center|128px]] | [[File:DZ-24 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q233659|Illizi Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Elephant, Illizi, Algeria.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-33 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q77102475|In Guezzam Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:ASC Leiden - van Achterberg Collection - 01 - 05 - La rue principale d'In Guezzam, le dernier endroit avant la frontière avec le Niger - Guezzam, dans la province de Tamanrasset (wilaya), en Algérie, février 1985.tif|center|128px]] | [[File:DZ-54 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q76593022|In Salah Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Ain El Hadjadj عين الحجاج 02.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-53 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q235718|Jijel Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Corniche jijelienne 04.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-18 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q213950|Khenchela Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Mairie de Khenchela.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-40 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136956695|Ksar Chellala Province]]'' | | [[Algeria]] | | |- | ''[[:d:Q136956696|Ksar El Boukhari Province]]'' | | [[Algeria]] | | [[File:67 Ksar El Boukhari Map 2026.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q231748|Laghouat Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Route el kheneg-Laghouat-Algeria.jpg|center|128px]] | [[File:03 Laghouat Map 2026.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q240870|M'Sila Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:La porte du désert « Bou ssada ».jpg|center|128px]] | [[File:DZ-28 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q236776|Mascara Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Les Monts Beni-Chougrane.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131588980|Messaad Province]]'' | | [[Algeria]] | | [[File:66 Messaad Map 2026.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q235723|Mila Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Une mangnific land scap a Wlad L kayam Mila - Algeria.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-43 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q221445|Mostaganem Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Algerie mostaganem caid maison.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-27 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Autoroute Chiffa Berrouaghia الطريق السريع شفة البرواقية (48216292872).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-26 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q233675|Naama Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:N47, Tiout, Algérie - panoramio (15).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-45 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q231331|Oran Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Oran paysages.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-31 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q235709|Ouargla Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Benaceur.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-30 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q77105251|Ouled Djellal Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Col de Chaïba.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-51 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q235705|Oum El Bouaghi Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Les hautes plaines sous la neige1.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-04 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q236758|Relizane Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Algérie 2006 049.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-48 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q233640|Saïda Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Saida سعيدة - panoramio (2).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-20 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q235714|Sidi Bel Abbès Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Sidi Belabes 1 سيدي بلعباس - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-22 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q234227|Skikda Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Skikda3.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-21 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q236772|Souk Ahras Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:منظر عام لمدينة سوق أهراس.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-41 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Vue aérienne de Sétif (Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-19 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q229467|Tamanrasset Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Tahalra.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-11 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q233258|Tiaret Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Retenue collinaire tawghazout frenda tiaret.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-14 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21606903|Timimoun Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Rouge timimoun.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-49 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q231151|Tindouf Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Meteorite Tindouf NWA 869.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-37 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q235814|Tipasa Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Ville de Tipaza.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-42 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q235805|Tissemsilt Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Ouarsenis 2012, Wilaya de Tissemsilt (Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-38 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Beni Yenni.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-15 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Siège de la wilaya de Tlemcen (Algérie).gif|center|128px]] | [[File:DZ-13 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q77103880|Touggourt Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Temacine lake Touggourt Algeria.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-55 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q267224|Tébessa Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Tébessa Province.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-12 (2019).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17601|Ghardaïa Province]]'' | | [[Algeria]] | [[File:Ksar Beni Isguen 2.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-47 (2019).svg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} jda59iwpedl5o0atwmeuh1nf7ybdn9j 2 11215 123693 30318 2026-11-04T11:55:05Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123693 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q2614970 } |section= |sort=P131 |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P131:In administrative entity,P625:Geo Coordinate,P18:Image,P242:Locator map image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! In administrative entity ! Geo Coordinate ! Image ! Locator map image |- | ''[[:d:Q3019849|daïra de Saoura]]'' | | [[Algeria]] | | | | |- | ''[[:d:Q377364|Reggane District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q188166|Adrar Province]]'' | {{Coord|26.716667|0.166667|display=inline}} | | [[File:Dz - Daïra de Reggane (wilaya d'Adrar).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2004301|Tsabit District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q188166|Adrar Province]]'' | {{Coord|28.3667|-0.25|display=inline}} | | [[File:Dz - Daïra de Tsabit (wilaya d'Adrar).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2004729|Zaouiet Kounta District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q188166|Adrar Province]]'' | {{Coord|27.2167|-0.2|display=inline}} | | [[File:Dz - Daïra de Zaouiet Kounta (wilaya d'Adrar).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2004741|Aoulef District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q188166|Adrar Province]]'' | {{Coord|26.966667|1.083333|display=inline}} | | [[File:Dz - Daïra de Aoulef (wilaya d'Adrar).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2083018|Adrar District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q188166|Adrar Province]]'' | {{Coord|27.916667|-0.333333|display=inline}} | [[File:Place des martyrs galleryfull.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Daïra de Adrar (wilaya d'Adrar).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3064502|Fenoughil District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q188166|Adrar Province]]'' | {{Coord|27.65|-0.3|display=inline}} | | [[File:Dz - Daïra de Fenoughil (wilaya d'Adrar).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019413|Aflou District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q136956694|Aflou Province]]'' | {{Coord|34.113889|2.097222|display=inline}} | | [[File:Dz - 03 - Daira d'Aflou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019499|El Ghicha District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q136956694|Aflou Province]]'' | {{Coord|33.933333|2.15|display=inline}} | | [[File:Dz - 03 - Daira d'El Ghicha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019744|Gueltet Sidi Saâd District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q136956694|Aflou Province]]'' | {{Coord|34.297005|1.94664|display=inline}} | | [[File:Dz - 03 - Daira de Gueltet Sidi Saâd.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019838|Oued Morra District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q136956694|Aflou Province]]'' | {{Coord|34.166667|2.316667|display=inline}} | | [[File:Dz - 03 - Daira de Oued Morra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14624811|Brida District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q136956694|Aflou Province]]'' | {{Coord|33.966667|1.733333|display=inline}} | | [[File:Dz - 03 - Daira de Brida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q541527|Draria District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q141026|Algiers Province]]'' | {{Coord|36.716233|2.997208|display=inline}} | | [[File:DZ-16-03.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q661043|Hussein Dey District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q141026|Algiers Province]]'' | {{Coord|36.744319|3.092008|display=inline}} | | [[File:DZ-16-08.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2004318|Baraki District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q141026|Algiers Province]]'' | {{Coord|36.4|3.1|display=inline}} | | [[File:DZ-16-11-Daïra-Baraki.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2004601|Bab El Oued District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q141026|Algiers Province]]'' | {{Coord|36.790703|3.049731|display=inline}} | [[File:Bab El Oued panoramique.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-16-07.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2004837|Rouïba District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q141026|Algiers Province]]'' | {{Coord|36.733333|3.283333|display=inline}} | [[File:Hraoua 09012012.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-16-13.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019507|El Harrach District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q141026|Algiers Province]]'' | {{Coord|36.716389|3.15|display=inline}} | | [[File:DZ-16-10.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019634|Bir Mourad Raïs District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q141026|Algiers Province]]'' | {{Coord|36.75|3.05|display=inline}}<br/>{{Coord|36.7355|3.057|display=inline}} | | [[File:DZ-16-05.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019648|Birtouta District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q141026|Algiers Province]]'' | {{Coord|36.649722|2.998889|display=inline}} | | [[File:DZ-16-04.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019671|Bouzaréah District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q141026|Algiers Province]]'' | {{Coord|36.794722|3.035|display=inline}} | | [[File:DZ-16-06.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019689|Chéraga District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q141026|Algiers Province]]'' | {{Coord|36.766667|2.95|display=inline}} | | [[File:DZ-16-02.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019697|Dar El Beïda District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q141026|Algiers Province]]'' | {{Coord|36.714256|3.212386|display=inline}} | | [[File:DZ-16-12.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019879|Sidi M'Hamed District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q141026|Algiers Province]]'' | {{Coord|36.751667|3.06|display=inline}} | | [[File:DZ-16-09.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019941|Zéralda District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q141026|Algiers Province]]'' | {{Coord|36.718056|2.850278|display=inline}} | | [[File:DZ-16-01.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3710629|Annaba District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q213944|Annaba Province]]'' | {{Coord|36.9|7.75|display=inline}} | | [[File:Dz - 23 - Daïra d'Annaba.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3710716|Berrahal District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q213944|Annaba Province]]'' | {{Coord|36.833333|7.45|display=inline}} | | [[File:Dz - 23 - Daïra de Barrahel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3710811|Chetaïbi District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q213944|Annaba Province]]'' | {{Coord|37.004028|7.373639|display=inline}} | | [[File:Dz - 23 - Daïra de Chetaïbi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3710884|El Bouni District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q213944|Annaba Province]]'' | {{Coord|36.838889|7.663889|display=inline}} | | [[File:Dz - 23 - El Bouni.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3710885|El Hadjar District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q213944|Annaba Province]]'' | {{Coord|36.8|7.733333|display=inline}} | | [[File:Dz - 23 - Daïra d'El Hadjar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5061402|Aïn El Berda District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q213944|Annaba Province]]'' | {{Coord|36.65|7.583333|display=inline}} | | [[File:Dz - 23 - Daïra d'Aïn Berda.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q168877|Bordj El Amir Khaled District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q168953|Aïn Defla Province]]'' | {{Coord|36.119722|2.2025|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Bordj Emir Khaled District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q514573|Bathia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q168953|Aïn Defla Province]]'' | {{Coord|35.916389|1.838056|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Bathia District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q541083|El Amra District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q168953|Aïn Defla Province]]'' | {{Coord|36.305|1.846944|display=inline}} | | [[File:DZ 44 El Amra District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q955743|El Attaf District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q168953|Aïn Defla Province]]'' | {{Coord|36.2229|1.6702|display=inline}} | | [[File:DZ 44 El Attaf District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2004351|Djelida District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q168953|Aïn Defla Province]]'' | {{Coord|36.1975|2.1075|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Djelida District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2004360|Djendel District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q168953|Aïn Defla Province]]'' | {{Coord|36.216667|2.4|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Djendel District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2004389|Hammam Righa District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q168953|Aïn Defla Province]]'' | {{Coord|36.366667|2.383333|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Hammam Righa District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2004785|Boumedfaâ District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q168953|Aïn Defla Province]]'' | {{Coord|36.366667|2.466667|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Boumedfaa District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2004792|El Abadia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q168953|Aïn Defla Province]]'' | {{Coord|36.25|1.683333|display=inline}} | | [[File:DZ 44 El Abadia District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2004811|Rouina District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q168953|Aïn Defla Province]]'' | {{Coord|36.25|1.816667|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Rouina District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2004820|Miliana District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q168953|Aïn Defla Province]]'' | {{Coord|36.306389|2.23|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Miliana District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019449|Aïn Defla District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q168953|Aïn Defla Province]]'' | {{Coord|36.2652|1.9703|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Ain Defla District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019464|Aïn Lechiakh District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q168953|Aïn Defla Province]]'' | {{Coord|36.1569|2.40417|display=inline}}<br/>{{Coord|36.15|2.4|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Ain Lechiekh District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3711060|Khemis Miliana District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q168953|Aïn Defla Province]]'' | {{Coord|36.266667|2.216667|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Khemis Miliana District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019421|Aïn Kihel District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233670|Aïn Témouchent Province]]'' | {{Coord|35.204383|-1.196103|display=inline}} | | [[File:Dz - Daïra de Ain Kihal (wilaya de Aïn Témouchent).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019458|Aïn Larbaâ District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233670|Aïn Témouchent Province]]'' | {{Coord|35.4075|-0.881667|display=inline}} | | [[File:Dz - Daïra de Aïn El Arbaa (wilaya de Aïn Témouchent).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019481|Aïn Témouchent District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233670|Aïn Témouchent Province]]'' | {{Coord|35.3|-1.133333|display=inline}} | | [[File:Dz - Daïra de Aïn Témouchent (wilaya de Aïn Témouchent).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019484|El Amria District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233670|Aïn Témouchent Province]]'' | {{Coord|35.524726|-1.014905|display=inline}} | | [[File:Dz - Daïra de El Amria (wilaya de Aïn Témouchent).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019522|El Malah District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233670|Aïn Témouchent Province]]'' | {{Coord|35.392592|-1.092942|display=inline}} | | [[File:Dz - Daïra de El Malah (wilaya de Aïn Témouchent).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019587|Oulhassa Gheraba District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233670|Aïn Témouchent Province]]'' | {{Coord|35.233056|-1.504444|display=inline}} | | [[File:Dz - Daïra de Oulhaça El Gheraba (wilaya de Aïn Témouchent).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019618|Béni Saf District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233670|Aïn Témouchent Province]]'' | {{Coord|35.302089|-1.383672|display=inline}} | | [[File:Dz - Daïra de Beni Saf (wilaya de Aïn Témouchent).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019754|Hammam Bou Hadjar District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233670|Aïn Témouchent Province]]'' | {{Coord|35.379122|-0.970489|display=inline}} | | [[File:Dz - Daïra de Hammam Bou Hadjar (wilaya de Aïn Témouchent).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q970320|Seriana District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.694722|6.187222|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira Seriana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q970331|Barika District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.397166|5.365791|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira Barika.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q970345|Aïn Djasser District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.9|6.3|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira Ain Djasser.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q970381|Seggana District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.35|5.633333|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira Seggana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q970463|N'Gaous District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.561836|5.610924|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira N'Gaous.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q970477|Théniet El Abed District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.2469|6.19062|display=inline}} | [[File:Daira Teniet El Abed.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira Theniet El Abed.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q970491|Ouled Salem District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|36.132222|1.083889|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q970519|Batna District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.556944|6.183333|display=inline}} | [[File:L`administration de la Daira de Batna.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira Batna.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q970545|Arris District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.25|6.35|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira Arris.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q970558|Chemora District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.666667|6.65|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira Chemora.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q970569|El Madher District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.63121|6.369152|display=inline}} | [[File:El Madher village.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira El Madher.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q970589|Timgad District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.4836|6.46667|display=inline}} | [[File:Daira de Timgad.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira Timgad.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q970604|Aïn Touta District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.383333|5.9|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira Ain Touta.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q970621|Bouzina District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.283333|6.116667|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira Bouzina.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q970635|Menaâ District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.182508|6.006775|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira Menaa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q970650|Tazoult District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.4869|6.25444|display=inline}} | [[File:Tazoult.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira Tazould.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q970665|Ichmoul District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.3|6.483333|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira Ichmoul.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q970686|T'Kout District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.1392|6.30861|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira T'Kout.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2014853|Ras El Aioun District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.673611|5.65|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira Ras El Aouin.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019578|Ouled Si Slimane District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.466667|5.466667|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira Ouled Si Slimane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019716|Djezzar District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.481944|5.201111|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira Djezzar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019813|Merouana District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.6286|5.9117|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-00 Wilaya de Batna map - daira Merouana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2005672|Kerzaz District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q21606902|Beni Abbes Province]]'' | {{Coord|29.45|1.416667|display=inline}} | | [[File:DZ-08-Bechar District 11.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2005787|Béni Abbès District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q21606902|Beni Abbes Province]]'' | {{Coord|30.133333|2.166667|display=inline}} | [[File:Béni Abbès District Building.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-08-Bechar District 09.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2006013|Ouled Khodeïr District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q21606902|Beni Abbes Province]]'' | {{Coord|29.25|1.05|display=inline}} | | [[File:DZ-08-Bechar District 12.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019535|El Ouata district]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q21606902|Beni Abbes Province]]'' | {{Coord|29.866667|-1.833333|display=inline}} | [[File:El Ouata - Béchar الواتة - بشار (49065905676).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-08-Bechar District 10.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019551|Igli District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q21606902|Beni Abbes Province]]'' | {{Coord|30.266667|-2.183333|display=inline}} | | [[File:DZ-08-Bechar District 08.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019902|Tabelbala District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q21606902|Beni Abbes Province]]'' | {{Coord|29.406111|-3.259167|display=inline}} | | [[File:DZ-08-Bechar District 07.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q943844|Biskra District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q458402|Biskra Province]]'' | {{Coord|34.85|5.733333|display=inline}} | | [[File:DZ-07 Biskra District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1095186|Sidi Okba District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q458402|Biskra Province]]'' | {{Coord|34.75|5.9|display=inline}} | | [[File:DZ-07 Sidi Okba District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1095193|El Kantara District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q458402|Biskra Province]]'' | {{Coord|35.225218|5.706453|display=inline}}<br/>{{Coord|35.2166|5.7104|display=inline}} | | [[File:DZ-07 El Kantara District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1095202|Tolga District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q458402|Biskra Province]]'' | {{Coord|34.73|5.38|display=inline}} | | [[File:DZ-07 Tolga District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1095209|El Outaya District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q458402|Biskra Province]]'' | {{Coord|35.048056|5.57|display=inline}} | | [[File:DZ-07 El Outaya.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1095738|Djemourah District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q458402|Biskra Province]]'' | {{Coord|35.066667|5.833333|display=inline}} | | [[File:DZ-07 Djemourah District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1095749|Foughala District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q458402|Biskra Province]]'' | {{Coord|34.866667|5.75|display=inline}} | | [[File:DZ-07 Foughala District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1095769|Zeribet El Oued District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q458402|Biskra Province]]'' | {{Coord|34.6833|6.51667|display=inline}} | | [[File:DZ-07 Zeribet El Oued District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1095780|M'Chouneche District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q458402|Biskra Province]]'' | {{Coord|34.95|6|display=inline}} | [[File:Oasis M'chouneche.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-07 M'Chouneche.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3711316|Ourlal District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q458402|Biskra Province]]'' | {{Coord|34.657778|5.521667|display=inline}} | | [[File:DZ-07 Ourlal District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q537884|Bougara District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233637|Blida Province]]'' | {{Coord|36.533333|3.083333|display=inline}} | | [[File:DZ - 09-00 - Daira de Bougara - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2005659|Larbaâ District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233637|Blida Province]]'' | {{Coord|36.634167|5.16|display=inline}} | | [[File:DZ - 09-00 - Daira de Larbaa - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2396304|Meftah District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233637|Blida Province]]'' | {{Coord|36.616667|3.233333|display=inline}} | | [[File:DZ - 09-00 - Daira de Meftah - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019474|El Affroun District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233637|Blida Province]]'' | {{Coord|36.466667|2.633333|display=inline}} | | [[File:DZ - 09-00 - Daira d'El Affroun - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019556|Oued El Alleug District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233637|Blida Province]]'' | {{Coord|36.55|2.783333|display=inline}} | | [[File:DZ - 09-00 - Daira d'Oued Alleug - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019574|Ouled Yaïch District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233637|Blida Province]]'' | {{Coord|36.496111|2.861111|display=inline}} | [[File:Siège de Daira O.Y - مقر دائرة أولاد يعيش.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-00 - Daira d'Ouled Yaich - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019637|Blida District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233637|Blida Province]]'' | {{Coord|36.466667|2.816667|display=inline}} | | [[File:DZ - 09-00 - Daira de Blida - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019656|Boufarik District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233637|Blida Province]]'' | {{Coord|36.570556|2.910833|display=inline}} | | [[File:DZ - 09-00 - Daira de Boufarik - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019660|Bouinan District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233637|Blida Province]]'' | {{Coord|36.529167|2.993611|display=inline}} | | [[File:DZ - 09-00 - Daira de Bouinan - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019818|Mouzaïa District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233637|Blida Province]]'' | {{Coord|36.466667|2.683333|display=inline}} | | [[File:DZ - 09-00 - Daira de Mouzaia - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2004766|Bordj Badji Mokhtar District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q76592938|Bordj Baji Mokhtar Province]]'' | {{Coord|21.333333|0.95|display=inline}} | | [[File:Dz - Daïra de Bordj Badji Mokhtar (wilaya d'Adrar).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019465|Aïn Taghrout District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q266411|Bordj Bou Arréridj Province]]'' | {{Coord|36.131389|5.078056|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Ain Taghrout District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019631|Bir Kasd Ali District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q266411|Bordj Bou Arréridj Province]]'' | {{Coord|36.1421|5.02403|display=inline}}<br/>{{Coord|36.142222|5.024167|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Bir kasdali District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019643|Bordj Ghedir District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q266411|Bordj Bou Arréridj Province]]'' | {{Coord|35.901|4.898|display=inline}}<br/>{{Coord|35.901111|4.898056|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Bordj Ghedir District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019644|Bordj Bou Arreridj District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q266411|Bordj Bou Arréridj Province]]'' | {{Coord|36.0714|4.7586|display=inline}}<br/>{{Coord|36.081222|4.768028|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Bordj Bou Arreridj District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019645|Bordj Zemmoura District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q266411|Bordj Bou Arréridj Province]]'' | {{Coord|36.267|4.8502|display=inline}}<br/>{{Coord|36.266944|4.850278|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Bordj Zemmoura District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019695|Djaâfra District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q266411|Bordj Bou Arréridj Province]]'' | {{Coord|36.2|2.08333|display=inline}}<br/>{{Coord|36.2|2.083333|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Djaafra District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019780|Mansourah District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q266411|Bordj Bou Arréridj Province]]'' | {{Coord|36.081847|4.460106|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Mansoura District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019788|Medjana District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q266411|Bordj Bou Arréridj Province]]'' | {{Coord|36.133333|4.666667|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Medjana District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019842|Ras El Oued District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q266411|Bordj Bou Arréridj Province]]'' | {{Coord|35.949722|5.035833|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Ras El Oued District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3710886|El Hamadia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q266411|Bordj Bou Arréridj Province]]'' | {{Coord|35.979604|4.747467|display=inline}} | | [[File:DZ 34 El Hammadia District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2156653|Lakhdaria District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233655|Bouira Province]]'' | {{Coord|36.562222|3.594444|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Daïra de Lakhdaria.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2156660|Sour El Ghozlane District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233655|Bouira Province]]'' | {{Coord|36.147222|3.690556|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Daïra de Sour El-Ghozlane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2156670|Bordj Okhriss District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233655|Bouira Province]]'' | {{Coord|36.079722|3.974444|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Daïra de Bordj Okhriss.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2156745|M'Chedellah District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233655|Bouira Province]]'' | {{Coord|36.366667|4.266667|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Daïra de M'Chedallah.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2156859|El Hachimia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233655|Bouira Province]]'' | {{Coord|36.233333|3.833333|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Daïra d'El Hachimia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2156863|Kadiria District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233655|Bouira Province]]'' | {{Coord|36.533333|3.683333|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Daïra de Kadiria.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2156867|Bechloul District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233655|Bouira Province]]'' | {{Coord|36.316667|4.066667|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Daïra de Bechloul.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2156885|Haïzer District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233655|Bouira Province]]'' | {{Coord|36.415278|3.975|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Daïra de Haizer.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2156893|Souk El Khemis District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233655|Bouira Province]]'' | {{Coord|36.393333|3.628056|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Daïra de Souk El Khemis.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2156899|Aïn Bessem District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233655|Bouira Province]]'' | {{Coord|36.3|3.666667|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Daïra d'Aïn Bessem.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2156908|Bouïra District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233655|Bouira Province]]'' | {{Coord|36.38|3.901389|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Daïra de Bouira.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11078369|Bir Ghbalou District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233655|Bouira Province]]'' | {{Coord|36.264167|3.583611|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Daïra de Bir Ghbalou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q312171|Naciria District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236752|Boumerdès Province]]'' | {{Coord|36.7475|3.828889|display=inline}} | | [[File:DZ 35 Naciria District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q580145|Boumerdès District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236752|Boumerdès Province]]'' | {{Coord|36.766667|3.477222|display=inline}} | [[File:Boumerdes.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Boumerdes District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2007521|Boudouaou District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236752|Boumerdès Province]]'' | {{Coord|36.731389|3.404722|display=inline}} | [[File:Photo boudouaou marine 08102014.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Boudouaou District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2013121|Isser District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236752|Boumerdès Province]]'' | {{Coord|36.724444|3.67|display=inline}}<br/>{{Coord|36.7215|3.67132|display=inline}} | [[File:Panneau de signalisation multilingue à Issers (Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Isser District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3710679|Baghlia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236752|Boumerdès Province]]'' | {{Coord|36.8142|3.8672|display=inline}} | | [[File:DZ 35 Baghlia District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3710859|Dellys District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236752|Boumerdès Province]]'' | {{Coord|36.916667|3.883333|display=inline}}<br/>{{Coord|36.9134|3.916|display=inline}} | [[File:Dellys - Tadelles.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Dellys District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3711061|Khemis El Khechna District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236752|Boumerdès Province]]'' | {{Coord|36.65|3.330556|display=inline}}<br/>{{Coord|36.6468|3.33353|display=inline}} | [[File:KHEMIS EL KHECHNA LAGUITOUNE.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Khemis El Khechna District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3711536|Thénia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236752|Boumerdès Province]]'' | {{Coord|36.725278|3.556389|display=inline}} | [[File:Hôpital de Thénia.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Thenia District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9303989|Bordj Ménaïl District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236752|Boumerdès Province]]'' | {{Coord|36.741667|3.723056|display=inline}}<br/>{{Coord|36.7416|3.72705|display=inline}} | | [[File:DZ 35 Bordj Menaiel District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q736283|Lahmar District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215467|Béchar Province]]'' | {{Coord|31.933333|2.266667|display=inline}} | | [[File:DZ-08-Bechar District 03.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2005744|Kénadsa District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215467|Béchar Province]]'' | {{Coord|31.55|2.416667|display=inline}} | | [[File:DZ-08-Bechar District 04.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2019699|Béchar District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215467|Béchar Province]]'' | {{Coord|31.616667|-2.216667|display=inline}} | | [[File:DZ-08-Bechar District 01.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019410|Abadla District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215467|Béchar Province]]'' | {{Coord|31.016667|2.733333|display=inline}} | | [[File:DZ-08-Bechar District 06.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019615|Béni Ounif District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215467|Béchar Province]]'' | {{Coord|32.05|-1.25|display=inline}} | | [[File:DZ-08-Bechar District 02.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019907|Taghit District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215467|Béchar Province]]'' | {{Coord|30.9175|-2.030278|display=inline}} | | [[File:DZ-08-Bechar District 05.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1118209|Chemini District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]'' | {{Coord|36.590833|4.608889|display=inline}} | [[File:Siège de la daïra de Chemini.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Chemini District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2005689|Ifri-Ouzellaguen District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]'' | {{Coord|36.54203|4.61291|display=inline}} | | [[File:DZ 06 Ouzellaguen District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2005701|Tichy District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]'' | {{Coord|36.6675|5.15978|display=inline}} | [[File:Siège de la daïra de Tichy.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Tichy District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2005720|Béjaïa District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]'' | {{Coord|36.7525|5.071111|display=inline}} | [[File:Siège de la Daïra de Béjaïa.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Béjaïa District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2005732|Ighil Ali District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]'' | {{Coord|36.333333|4.466667|display=inline}} | [[File:Ighil ali , Centre.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 06 Ighil Ali District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2005759|Kherrata District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]'' | {{Coord|36.492778|5.2775|display=inline}} | [[File:Tazarourte - Kherrata تازعرورت - خراطة - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Kharrata District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2005817|Timezrit District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]'' | {{Coord|36.65|4.76667|display=inline}} | | [[File:DZ 06 Timezrit District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2005992|Akbou District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]'' | {{Coord|36.45|4.55|display=inline}} | | [[File:DZ 06 Akbou District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2006001|Adekar District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]'' | {{Coord|36.683333|4.666667|display=inline}} | | [[File:DZ 06 Adekar District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2006007|Souk El Tenine District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]'' | {{Coord|36.625163|5.336067|display=inline}} | [[File:Bouakraz - Souk El Tenine بوعكراز - سوق الاثنين - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Souk El Tenine District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019434|Aokas District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]'' | {{Coord|36.6375|5.244167|display=inline}} | [[File:Siège de la daïra dAokas.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Aokas District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019516|El Kseur District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]'' | {{Coord|36.684389|4.852095|display=inline}} | | [[File:DZ 06 El Kseur District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019609|Barbacha District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]'' | {{Coord|36.566667|4.966667|display=inline}} | | [[File:DZ 06 Barbacha District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019614|Béni Maouche District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]'' | {{Coord|36.478051|4.638441|display=inline}} | | [[File:DZ 06 Beni Maouche District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019701|Darguina District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]'' | {{Coord|36.566667|5.3|display=inline}} | | [[File:DZ 06 Darguina District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019863|Seddouk District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]'' | {{Coord|36.512222|4.708889|display=inline}} | [[File:Vue generale , Seddouk.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 06 Seddouk District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019869|Sidi Aïch District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]'' | {{Coord|36.612944|4.688298|display=inline}} | | [[File:DZ 06 Sidi-Aïch District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019916|Tazmalt District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]'' | {{Coord|36.39|4.4|display=inline}} | | [[File:DZ 06 Tazmalt District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3710616|Amizour District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]'' | {{Coord|36.65|4.9|display=inline}} | | [[File:DZ 06 Amizour District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3710590|Aïn Merane District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231752|Chlef Province]]'' | {{Coord|36.166667|0.966667|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Ain Merane District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3710756|Boukadir District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231752|Chlef Province]]'' | {{Coord|36.066944|1.133333|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Boukadir District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3710775|Béni Haoua District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231752|Chlef Province]]'' | {{Coord|36.529167|1.566111|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Beni Haoua District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3710823|Chlef District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231752|Chlef Province]]'' | {{Coord|36.155278|1.331944|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Chlef District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3710888|El Karimia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231752|Chlef Province]]'' | {{Coord|36.116667|1.55|display=inline}} | | [[File:DZ 02 El Karimia District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3710890|El Marsa District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231752|Chlef Province]]'' | {{Coord|36.401579|0.916586|display=inline}} | | [[File:DZ 02 El Marsa District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3711306|Oued Fodda District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231752|Chlef Province]]'' | {{Coord|36.183333|1.533333|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Oued Fodda District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3711309|Ouled Ben Abdelkader District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231752|Chlef Province]]'' | {{Coord|36.025833|1.276389|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Ouled Ben Abdelkader District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3711310|Ouled Farès District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231752|Chlef Province]]'' | {{Coord|36.232222|1.243056|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Ouled Fares District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3711516|Taougrit District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231752|Chlef Province]]'' | {{Coord|36.2443|0.922852|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Taougrite District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3711556|Ténès District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231752|Chlef Province]]'' | {{Coord|36.512222|1.304444|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Tenes District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3711627|Zeboudja District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231752|Chlef Province]]'' | {{Coord|36.3503|1.43028|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Zebboudja District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4668530|Abou El Hassan District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231752|Chlef Province]]'' | {{Coord|36.4178|1.195|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Abou El Hassan District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q166187|Zighoud Youcef District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q232043|Constantine Province]]'' | {{Coord|36.53307|6.71238|display=inline}} | | [[File:Zighoud Youcef District (Constantine Province, Algeria).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649235|Hamma Bouziane District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q232043|Constantine Province]]'' | {{Coord|36.383333|6.6|display=inline}} | | [[File:Hamma Bouziane District (Constantine Province, Algeria).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019447|Aïn Abid District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q232043|Constantine Province]]'' | {{Coord|36.2325|6.944167|display=inline}} | [[File:قرية الزعروة.jpg|center|128px]] | [[File:Ain Abid District (Constantine Province, Algeria).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019512|El Khroub District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q232043|Constantine Province]]'' | {{Coord|36.263333|6.693611|display=inline}} | | [[File:El Khroub District (Constantine Province, Algeria).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019686|Daïra of Constantine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q232043|Constantine Province]]'' | {{Coord|36.2833|6.61667|display=inline}} | | [[File:Constantine District (Constantine Province, Algeria).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019758|Ibn Ziad District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q232043|Constantine Province]]'' | {{Coord|36.383333|6.466667|display=inline}} | | [[File:Ibn Ziad District (Constantine Province, Algeria).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2368801|Djanet District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q77101547|Djanet Province]]'' | {{Coord|24.55|9.483333|display=inline}} | [[File:Djanet-Algeria.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 33 - Daïra de Djanet.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4118475|Sidi Ladjel District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233233|Djelfa Province]]'' | {{Coord|35.433333|2.5|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 Sidi Ladjel district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4833274|Aïn El Ibil District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233233|Djelfa Province]]'' | {{Coord|34.35|3.216667|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 - Aïn El Bell District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4833293|Aïn Oussera District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233233|Djelfa Province]]'' | {{Coord|35.448889|2.904444|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 Aïn Oussara District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4916362|Birine District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233233|Djelfa Province]]'' | {{Coord|35.633333|3.216667|display=inline}} | [[File:Birine - la daïra دائرة البيرين - panoramio (1).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 Birine District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5074220|Charef District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233233|Djelfa Province]]'' | {{Coord|34.618022|2.801042|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 Charef District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5221881|Dar Chioukh District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233233|Djelfa Province]]'' | {{Coord|34.9|3.483333|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 Dar Chioukh District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5351419|El Idrissia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233233|Djelfa Province]]'' | {{Coord|34.45|2.533333|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 El Idrissia District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5429641|Faidh El Botma District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233233|Djelfa Province]]'' | {{Coord|34.527778|3.781944|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 Faidh El Botma district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5637544|Had Sahary District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233233|Djelfa Province]]'' | {{Coord|35.351681|3.360889|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 Had-Sahary-district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5680047|Hassi Bahbah District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233233|Djelfa Province]]'' | {{Coord|35.070833|3.029722|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 Hassi Bahbah-district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6821855|Messaâd District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233233|Djelfa Province]]'' | {{Coord|34.154167|3.496944|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 messaad-district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211095|Djelfa District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233233|Djelfa Province]]'' | {{Coord|34.666667|3.25|display=inline}} | [[File:Djelfabul.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Djelfa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2367960|El Abiodh Sidi Cheikh District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235703|El Bayadh Province]]'' | {{Coord|32.883333|0.566667|display=inline}} | [[File:Algérie (3562941698).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 32 El Abiodh Sidi Cheikh District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019483|El Bayadh District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235703|El Bayadh Province]]'' | {{Coord|33.683056|1.019167|display=inline}} | | [[File:DZ 32 El Bayadh District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019651|Boualem District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235703|El Bayadh Province]]'' | {{Coord|33.72905|1.534139|display=inline}} | | [[File:DA - 32-00 Wilaya d'El Bayadh map - daira de Boualem.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019658|Bougtob District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235703|El Bayadh Province]]'' | {{Coord|34.042419|0.089264|display=inline}} | | [[File:DZ 32 Bougtoub District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019665|Boussemghoun District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235703|El Bayadh Province]]'' | {{Coord|32.866667|0.016667|display=inline}} | | [[File:DZ 32 Boussemghoun District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019666|Brézina District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235703|El Bayadh Province]]'' | {{Coord|33.099381|1.260767|display=inline}} | | [[File:DZ 32 Brezina District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019672|Chellala District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235703|El Bayadh Province]]'' | {{Coord|33.033133|0.055619|display=inline}} | | [[File:DA - 32-00 Wilaya d'El Bayadh map - daira de Chellala.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019847|Rogassa District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235703|El Bayadh Province]]'' | {{Coord|34.018375|0.925942|display=inline}} | | [[File:DA - 32-00 Wilaya d'El Bayadh map - daira de Rogassa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019511|El M'Ghair District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q77103173|El M'Ghair Province]]'' | {{Coord|33.95|5.916667|display=inline}} | | [[File:DZ 57 El M'Ghair District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019698|Djamaâ District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q77103173|El M'Ghair Province]]'' | {{Coord|33.533333|6|display=inline}} | | [[File:DZ 57 Djamaa District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019518|El Ménia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q76520264|El Meniaa Province]]'' | {{Coord|30.583333|2.883333|display=inline}} | | [[File:DZ-47 Daïra d'El Meniaa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019526|El Oued District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233651|El Oued Province]]'' | {{Coord|33.45|7.183333|display=inline}} | | [[File:DZ 39 El Oued District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019533|Hassi Khelifa District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233651|El Oued Province]]'' | {{Coord|33.583333|7|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Hassi Khalifa District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019600|Bayadha District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233651|El Oued Province]]'' | {{Coord|33.333333|6.916667|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Bayadha District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019692|Debila District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233651|El Oued Province]]'' | {{Coord|33.516667|6.95|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Debila District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019733|Guemar District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233651|El Oued Province]]'' | {{Coord|33.5|6.833333|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Guemar District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019776|Magrane District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233651|El Oued Province]]'' | {{Coord|33.583333|6.95|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Magrane District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019808|Mih Ouensa District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233651|El Oued Province]]'' | {{Coord|33.2|6.7|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Mih Ouensa District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019839|Reguiba District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233651|El Oued Province]]'' | {{Coord|33.566667|6.716667|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Reguiba District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019844|Robbah District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233651|El Oued Province]]'' | {{Coord|33.266667|6.916667|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Robbah District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019896|Taleb Larbi District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233651|El Oued Province]]'' | {{Coord|33.7333|7.51667|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Taleb Larbi District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q584100|Bouthéldja District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236788|El Tarf Province]]'' | {{Coord|36.5029|8.10482|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Daïra de Bouteldja.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q607231|Bouhadjar District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236788|El Tarf Province]]'' | {{Coord|36.503|8.10516|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Daïra de Bouhadjar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019504|El Kala District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236788|El Tarf Province]]'' | {{Coord|36.8956|8.44333|display=inline}} | [[File:Daïra d'El Kala.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-36-Daïra d'El Kala.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019527|El Taref District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236788|El Tarf Province]]'' | {{Coord|36.7672|8.31377|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Daïra d'El Tarf.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019605|Ben M'Hidi District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236788|El Tarf Province]]'' | {{Coord|36.772|7.90535|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Daïra de Ben Mehidi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019627|Besbes District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236788|El Tarf Province]]'' | {{Coord|36.7022|7.84722|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Daïra de Besbes.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019714|Dréan District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236788|El Tarf Province]]'' | {{Coord|36.6833|7.75|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Daïra de Dréan.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q620335|Oued Zenati District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235727|Guelma Province]]'' | {{Coord|36.316667|7.166667|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Oued Zenati district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019935|Aïn Makhlouf District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235727|Guelma Province]]'' | {{Coord|36.243333|7.250833|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Aïn Makhlouf district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272076|Hammam N'Bails District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235727|Guelma Province]]'' | {{Coord|36.325833|7.643611|display=inline}} | [[File:Hammam N'bails, 24220.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Hammam N'Bail district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272095|Guelma District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235727|Guelma Province]]'' | {{Coord|36.4667|7.43333|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Guelma district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272165|Hammam Debagh District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235727|Guelma Province]]'' | {{Coord|36.5|7.4|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Hammam Debagh district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272362|Khezaras District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235727|Guelma Province]]'' | {{Coord|36.3694|7.5293|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Khezarra district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4949281|Bouchegouf District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235727|Guelma Province]]'' | {{Coord|36.4717|7.72976|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Bouchegouf district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5614756|Guelaât Bou Sbaâ District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235727|Guelma Province]]'' | {{Coord|36.545833|7.475278|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Guellat Bou Sbaa district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5912690|Houari Boumédienne District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235727|Guelma Province]]'' | {{Coord|36.416111|7.286111|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Houari Boumédiène district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5964216|Héliopolis District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235727|Guelma Province]]'' | {{Coord|36.5|7.45|display=inline}} | [[File:Héliopolis.jpeg|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Héliopolis district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019540|In Amenas District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233659|Illizi Province]]'' | {{Coord|28.033333|9.533333|display=inline}} | | [[File:Dz - 33 - Daïra d'In Amenas.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019542|Illizi District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233659|Illizi Province]]'' | {{Coord|24.555|9.485|display=inline}} | | [[File:Dz - 33 - Daïra d'Illizi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211144|Tin Zaouatine District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q77102475|In Guezzam Province]]'' | | | [[File:DZ 11 Tinzaouten District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211176|In Guezzam District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q77102475|In Guezzam Province]]'' | {{Coord|20.46311|5.72598|display=inline}} | | [[File:DZ 11 In Guezzam District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6010604|In Salah District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q76593022|In Salah Province]]'' | {{Coord|27.2|2.816667|display=inline}} | | [[File:DZ 57 In Salah District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211079|In Ghar District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q76593022|In Salah Province]]'' | | | [[File:DZ 57 In Ghar District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q579002|Djimla District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235718|Jijel Province]]'' | {{Coord|36.581433|5.88495|display=inline}} | | [[File:DZ 18 Djimla District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q579023|El Aouana District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235718|Jijel Province]]'' | {{Coord|36.7727|5.60996|display=inline}} | [[File:Siège de la Daïra d'El Aouana (Algérie).JPG|center|128px]] | [[File:DZ 18 El Aouana District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q579031|Ziama Mansouriah District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235718|Jijel Province]]'' | {{Coord|36.6737|5.4811|display=inline}} | [[File:مقر دائرة زيامة المنصورية.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 18 Ziama Mansouria District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q579044|Chekfa District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235718|Jijel Province]]'' | {{Coord|36.7713|5.95953|display=inline}} | | [[File:DZ 18 Chekfa District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q579595|Taher District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235718|Jijel Province]]'' | {{Coord|36.772|5.89821|display=inline}} | [[File:Siège de la Daïra de Taher (Algérie).JPG|center|128px]] | [[File:DZ 18 Taher District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q579695|El Ancer District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235718|Jijel Province]]'' | {{Coord|36.8|6.166667|display=inline}} | | [[File:DZ 18 El Ancer District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q579706|Settara District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235718|Jijel Province]]'' | {{Coord|36.719553|6.335506|display=inline}} | | [[File:DZ 18 Settara District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q579714|Jijel District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235718|Jijel Province]]'' | {{Coord|36.8167|5.76667|display=inline}} | | [[File:DZ 18 Jijel District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q579729|Texenna District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235718|Jijel Province]]'' | {{Coord|36.660569|5.790978|display=inline}} | | [[File:DZ 18 Texenna District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q579737|Sidi Maarouf District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235718|Jijel Province]]'' | {{Coord|36.64|6.274167|display=inline}} | | [[File:DZ 18 Sidi Maarouf District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5351595|El Milia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235718|Jijel Province]]'' | {{Coord|36.75|6.266667|display=inline}}<br/>{{Coord|36.75|6.26667|display=inline}} | | [[File:DZ 18 El Milia District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324499|Chechar District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q213950|Khenchela Province]]'' | {{Coord|35.037222|7.00975|display=inline}} | | [[File:DZ 40 Chechar District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324509|Aïn Touila District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q213950|Khenchela Province]]'' | {{Coord|35.442528|7.465722|display=inline}} | | [[File:DZ 40 Ain Touila District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324914|Bouhmama District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q213950|Khenchela Province]]'' | {{Coord|35.320306|6.746861|display=inline}} | | [[File:DZ 40 Bouhmama District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324967|El Hamma District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q213950|Khenchela Province]]'' | {{Coord|35.464389|7.084694|display=inline}} | | [[File:DZ 40 El Hamma District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325291|Khenchela District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q213950|Khenchela Province]]'' | {{Coord|35.432|7.1495|display=inline}} | | [[File:DZ 40 Khenechla District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6381847|Kaïs District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q213950|Khenchela Province]]'' | {{Coord|35.5|6.916667|display=inline}} | | [[File:DZ 40 Kais District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7110454|Ouled Rechache District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q213950|Khenchela Province]]'' | {{Coord|35.364444|6.778611|display=inline}} | | [[File:DZ 40 Ouled Rechache District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14629457|Babar District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q213950|Khenchela Province]]'' | {{Coord|35.168944|7.101278|display=inline}} | | [[File:DZ 40 Babar District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019473|Aïn Madhi District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231748|Laghouat Province]]'' | {{Coord|33.7939|2.3011|display=inline}} | | [[File:Dz - 03 - Daira d'Aïn Mahdi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019756|Hassi R'Mel District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231748|Laghouat Province]]'' | {{Coord|32.928|3.271|display=inline}} | | [[File:Dz - 03 - Daira de Hassi R'Mel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019770|Ksar El Hirane District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231748|Laghouat Province]]'' | {{Coord|33.788564|3.140717|display=inline}} | | [[File:Dz - 03 - Daira de Ksar El Hirane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019775|Laghouat District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231748|Laghouat Province]]'' | {{Coord|33.806538|2.882195|display=inline}} | | [[File:Dz - 03 - Daira de Laghouat.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019882|Sidi Makhlouf District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231748|Laghouat Province]]'' | {{Coord|34.133333|3.016667|display=inline}} | | [[File:Dz - 03 - Daira de Sidi Makhlouf.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3271922|Aïn El Hadjel District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q240870|M'Sila Province]]'' | {{Coord|35.673889|3.881667|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Ain El Hadjel District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3271927|Khoubana District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q240870|M'Sila Province]]'' | {{Coord|35.33895|4.566861|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Khoubana District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272071|Hammam Dhalaâ District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q240870|M'Sila Province]]'' | {{Coord|35.928056|4.374444|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Hammam Dalaa District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272153|Djebel Messaâd District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q240870|M'Sila Province]]'' | {{Coord|34.991111|4.0925|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Djebel Messaad District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272156|Ben S'Rour District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q240870|M'Sila Province]]'' | {{Coord|35.040258|4.563789|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Ben S'Rour District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272172|Bou Saâda District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q240870|M'Sila Province]]'' | {{Coord|35.208333|4.173889|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 -Bou Saada District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272180|Magra District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q240870|M'Sila Province]]'' | {{Coord|35.6|5.066667|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Magra District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272347|Aïn El Melh District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q240870|M'Sila Province]]'' | {{Coord|34.848333|4.161111|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Ain El Melh District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272354|Chellal District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q240870|M'Sila Province]]'' | {{Coord|35.509028|4.377722|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Chellal District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211077|Ouled Derradj District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q240870|M'Sila Province]]'' | {{Coord|35.683333|4.783333|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Ouled Derradj District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211080|Ouled Sidi Brahim District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q240870|M'Sila Province]]'' | {{Coord|36.2|4.283333|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Ouled Sidi Brahim District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211114|M'Sila District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q240870|M'Sila Province]]'' | {{Coord|35.705833|4.541944|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - M'Sila.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211158|Sidi Ameur District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q240870|M'Sila Province]]'' | {{Coord|33.8|1.4|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Sidi Ameur District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211161|Sidi Aïssa District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q240870|M'Sila Province]]'' | {{Coord|36.5|4.297778|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Sidi Aissa District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211186|Medjedel District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q240870|M'Sila Province]]'' | {{Coord|35.145881|3.682308|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Medjedel District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019428|Aouf District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236776|Mascara Province]]'' | {{Coord|35.0979|0.355854|display=inline}} | | [[File:DZ-29-district Aouf.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019456|Aïn Farès District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236776|Mascara Province]]'' | {{Coord|35.48|0.245|display=inline}} | | [[File:DZ-29-district Aïn Fares.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019486|El Bordj District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236776|Mascara Province]]'' | {{Coord|35.5159|0.301695|display=inline}} | | [[File:DZ-29-district El Bordj.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019543|Oggaz District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236776|Mascara Province]]'' | {{Coord|35.5667|-0.266667|display=inline}} | | [[File:DZ-29-district Oggaz.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019558|Oued El Abtal District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236776|Mascara Province]]'' | {{Coord|35.4554|0.689049|display=inline}} | | [[File:DZ-29-district Oued El Abtal.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019560|Oued Taria District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236776|Mascara Province]]'' | {{Coord|35.1146|0.088577|display=inline}} | | [[File:DZ-29-district Oued Taria.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019646|Bouhanifia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236776|Mascara Province]]'' | {{Coord|35.3161|-0.048333|display=inline}} | | [[File:DZ-29-district Bou Hanifia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019729|Ghriss District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236776|Mascara Province]]'' | {{Coord|35.2481|0.161362|display=inline}} | | [[File:DZ-29-district Ghriss.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019738|Hachem District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236776|Mascara Province]]'' | {{Coord|35.3667|0.483333|display=inline}} | | [[File:DZ-29-district Hachem.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019792|Mascara District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236776|Mascara Province]]'' | {{Coord|35.3833|0.15|display=inline}} | [[File:Daïra de Mascara (sous la neige).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29- Mascara.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019814|Mohammedia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236776|Mascara Province]]'' | {{Coord|35.516667|-0.183333|display=inline}} | | [[File:DZ-29-district Mohammadia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019872|Sig District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236776|Mascara Province]]'' | {{Coord|35.5333|-0.183333|display=inline}} | [[File:Ville de Sig.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29-district Sig.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019914|Tighenif District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236776|Mascara Province]]'' | {{Coord|35.4167|0.333|display=inline}} | | [[File:DZ-29-district Tighennif.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019922|Tizi District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236776|Mascara Province]]'' | {{Coord|35.3148|0.071583|display=inline}} | | [[File:DZ-29-district Tizi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019928|Zahana District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236776|Mascara Province]]'' | {{Coord|35.5183|-0.410877|display=inline}} | | [[File:DZ-29-district Zahana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4833278|Aïn Fekan District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236776|Mascara Province]]'' | {{Coord|35.2249|-0.001631|display=inline}} | | [[File:DZ-29-district Aïn Fekan.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324899|Sidi Merouane District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235723|Mila Province]]'' | | | [[File:DZ-43- Sidi Merouane District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324905|Ferdjioua District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235723|Mila Province]]'' | {{Coord|36.406722|5.93075|display=inline}} | | [[File:DZ-43- Ferdjioua District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324924|Rouached District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235723|Mila Province]]'' | | | [[File:DZ-43- Rouached District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324958|Tadjenanet District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235723|Mila Province]]'' | | | [[File:DZ-43- Tadjenanet District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325277|Tassadane Haddada District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235723|Mila Province]]'' | | | [[File:DZ-43- Tassadane Haddada District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325284|Terrai Bainen District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235723|Mila Province]]'' | | | [[File:DZ-43- Terrai Bainen District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325337|Boukhatem District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235723|Mila Province]]'' | {{Coord|36.307667|6.048861|display=inline}} | | [[File:DZ-43- Bouhatem District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4833262|Aïn Beida Harriche District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235723|Mila Province]]'' | {{Coord|36.392472|5.868139|display=inline}} | | [[File:DZ-43- Aïn Beida Harriche District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5089868|Chelghoum Laïd District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235723|Mila Province]]'' | {{Coord|36.1667|6.16667|display=inline}} | | [[File:DZ-43- Chelghoum Laïd District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5597384|Grarem Gouga District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235723|Mila Province]]'' | {{Coord|36.523472|6.317306|display=inline}} | | [[File:DZ-43- Grarem Gouga District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6850348|Mila District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235723|Mila Province]]'' | | | [[File:DZ-43- Mila District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7110278|Oued Endja District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235723|Mila Province]]'' | | | [[File:DZ-43- Oued Endja District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7696186|Teleghma District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235723|Mila Province]]'' | | | [[File:DZ-43- Teleghma District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4673344|Achacha District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q221445|Mostaganem Province]]'' | {{Coord|36.246272|0.634267|display=inline}} | | [[File:DZ 27 Achaacha District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4833298|Aïn Tédelès District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q221445|Mostaganem Province]]'' | {{Coord|35.994722|0.295556|display=inline}} | | [[File:DZ 27 Ain Tadles District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4949453|Bouguirat District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q221445|Mostaganem Province]]'' | {{Coord|35.751528|0.2532|display=inline}} | | [[File:DZ 27 Bouguirat District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6401534|Kheïr Eddine District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q221445|Mostaganem Province]]'' | {{Coord|35.9812|0.168828|display=inline}} | | [[File:DZ 27 Khiredine District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6821697|Mesra District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q221445|Mostaganem Province]]'' | {{Coord|35.837342|0.169786|display=inline}} | | [[File:DZ 27 Mesra District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7508646|Sidi Ali District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q221445|Mostaganem Province]]'' | {{Coord|36.104722|0.423333|display=inline}} | | [[File:DZ 27 Sidi Ali District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7508758|Sidi Lakhdar District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q221445|Mostaganem Province]]'' | {{Coord|36.3|2.2|display=inline}} | [[File:Sidi Lakhdar.png|center|128px]] | [[File:DZ 27 Sidi Lakhdar District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211147|Hassi Mamèche District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q221445|Mostaganem Province]]'' | {{Coord|35.861111|0.725|display=inline}} | [[File:Stidia Wilaya de Mostaganem Algerie.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 27 Hassi Mameche District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211175|Aïn Nouïssy District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q221445|Mostaganem Province]]'' | {{Coord|35.8|0.05|display=inline}} | | [[File:DZ 27 Ain Nouissi District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211187|Mostaganem District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q221445|Mostaganem Province]]'' | {{Coord|35.933333|0.090278|display=inline}} | [[File:Mostaganem 009.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 27 Mostaganem District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1702779|Aïn Boucif District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | {{Coord|35.89123|3.1585|display=inline}} | | [[File:DZ 26 Ain Boucif District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2379121|Berrouaghia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | {{Coord|36.66|2.92|display=inline}} | [[File:Berrouaghia-03.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 26 Berrouaghia District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019440|Aziz District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | {{Coord|35.823861|2.451694|display=inline}} | | [[File:DZ 26 Aziz District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019489|El Azizia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | {{Coord|36.28656|3.49412|display=inline}} | [[File:El Azizia 1.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 26 El Azizia District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019502|Guelb El Kébir District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | {{Coord|36.25639|3.41611|display=inline}} | | [[File:DZ 26 El Guelb Elkbir District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019534|El Omaria District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | {{Coord|36.266667|3.033333|display=inline}} | | [[File:DZ 26 El Omaria District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019562|Ouamri District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | {{Coord|36.233333|2.566667|display=inline}} | | [[File:DZ 26 Ouamri District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019575|Ouled Antar District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | {{Coord|35.94725|2.60231|display=inline}} | | [[File:DZ 26 Ouled Antar District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019599|Ouzera District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | {{Coord|36.25|2.85|display=inline}} | | [[File:DZ 26 Ouzera District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019622|Béni Slimane District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | {{Coord|36.22703|3.30596|display=inline}} | | [[File:DZ 26 Beni Slimane District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019680|Chahbounia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | {{Coord|35.544722|2.603333|display=inline}} | | [[File:DZ 26 Chahbounia District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019769|Ksar El Boukhari District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | {{Coord|35.8856|2.75083|display=inline}} | | [[File:DZ 26 Ksar El Boukhari District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019831|Médéa District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | {{Coord|36.267494|2.750101|display=inline}} | | [[File:DZ 26 Medea District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019865|Seghouane District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | {{Coord|36|2.9|display=inline}} | | [[File:DZ 26 Seghouane District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019867|Si Mahdjoub District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | {{Coord|36.160382|2.722206|display=inline}} | | [[File:DZ 26 Si Mahdjoub District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019881|Sidi Naâmane District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | {{Coord|36.215056|3.123937|display=inline}} | | [[File:DZ 26 Sidi Naamane District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019892|Souaghi District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | {{Coord|36.1167|3.23333|display=inline}} | | [[File:DZ 26 Souagui District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019904|Tablat District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | {{Coord|36.4128|3.31007|display=inline}} | | [[File:DZ 26 Tablat District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4118343|Chellalat El Adhaoura District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | {{Coord|35.94|3.41|display=inline}} | | [[File:DZ 26 Chellalet El Adhaoura District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325301|Mécheria District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233675|Naama Province]]'' | | | [[File:DZ - 45 Mecheria District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325306|Aïn Séfra District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233675|Naama Province]]'' | {{Coord|32.757056|-0.578583|display=inline}} | | [[File:Algeria 45 Wilaya locator map-2009.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325323|Moghrar District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233675|Naama Province]]'' | {{Coord|32.5179|-0.580387|display=inline}} | | [[File:DZ - 45 Moghrar District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325356|Mekmen Ben Amar District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233675|Naama Province]]'' | | | [[File:DZ - 45 Mekmen Ben Amar District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211117|Naama district]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233675|Naama Province]]'' | | | [[File:DZ - 45 Naama District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211164|Sfissifa district]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233675|Naama Province]]'' | | | [[File:DZ - 45 Sfissifa District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211169|Asla District]]'' | | [[Algeria]]<br/>[[France]] | ''[[:d:Q233675|Naama Province]]'' | {{Coord|33.004417|-0.078106|display=inline}} | [[File:Daira de Asla مقر دائرة عسلة.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 45 Asla District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019442|Arzew District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231331|Oran Province]]'' | {{Coord|35.87|-0.32|display=inline}} | [[File:Daïra d'Arzew.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 31 Arzew District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019462|Aïn El Turk District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231331|Oran Province]]'' | {{Coord|35.740833|-0.749167|display=inline}} | [[File:Ain turck, Oran Province (Algeria).JPG|center|128px]] | [[File:DZ 31 Ain El Turk District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019538|Es Sénia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231331|Oran Province]]'' | {{Coord|35.647778|-0.623889|display=inline}} | | [[File:DZ 31 Es Senia District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019566|Oued Tlélat District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231331|Oran Province]]'' | {{Coord|35.55|-0.45|display=inline}} | | [[File:DZ 31 Oued Tlelat District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019633|Bethioua District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231331|Oran Province]]'' | {{Coord|35.804711|-0.259572|display=inline}} | | [[File:DZ 31 Bethioua District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019636|Bir El Djir District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231331|Oran Province]]'' | {{Coord|35.7368|-0.554123|display=inline}} | [[File:Daira de bir el djir, 2013.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 31 Bir El Djir District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019667|Boutlélis District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231331|Oran Province]]'' | {{Coord|35.573|-0.899924|display=inline}} | | [[File:DZ 31 Boutlelis District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019727|Gdyel District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231331|Oran Province]]'' | {{Coord|35.783333|-0.433333|display=inline}} | | [[File:DZ 31 Gdyel District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211195|Oran District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231331|Oran Province]]'' | {{Coord|35.696944|-0.633056|display=inline}} | [[File:Fort de Santa Cruz.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 31 Oran District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019536|Hassi Messaoud District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235709|Ouargla Province]]'' | {{Coord|31.7|6.066667|display=inline}} | | [[File:DZ 30 Hassi Messaoud District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019553|Ouargla District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235709|Ouargla Province]]'' | {{Coord|31.953333|5.332778|display=inline}} | | [[File:DZ 30 Ouargla District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019825|N'Goussa District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235709|Ouargla Province]]'' | {{Coord|32.140881|5.308286|display=inline}} | | [[File:DZ 30 Ngoussa District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019870|Sidi Khouïled District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235709|Ouargla Province]]'' | {{Coord|31.979722|5.418333|display=inline}} | | [[File:DZ 30 Sidi Khouiled District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1095160|Sidi Khaled District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q77105251|Ouled Djellal Province]]'' | {{Coord|34.383333|4.983333|display=inline}} | | [[File:DZ-07 Sidi Khaled District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1095171|Ouled Djellal District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q77105251|Ouled Djellal Province]]'' | {{Coord|34.416667|5.066667|display=inline}} | | [[File:DZ-07 Ouled Djellal District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019409|Aïn Babouche District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235705|Oum El Bouaghi Province]]'' | {{Coord|35.9412|7.18557|display=inline}}<br/>{{Coord|35.941185|7.185574|display=inline}} | | [[File:Dz- 04 - Daira de Ain Babouche.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019417|Aïn Beïda District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235705|Oum El Bouaghi Province]]'' | {{Coord|35.7964|7.3928|display=inline}} | | [[File:Dz- 04 - Daira de Ain El Beida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019419|Aïn Fakroun District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235705|Oum El Bouaghi Province]]'' | {{Coord|35.9667|6.86667|display=inline}} | | [[File:Dz- 04 - Daira de Ain Fakroun.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019471|Aïn M'Lila District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235705|Oum El Bouaghi Province]]'' | {{Coord|36.0333|6.58333|display=inline}} | | [[File:Dz- 04 - Daira de Ain M’lila.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019593|Oum El Bouaghi District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235705|Oum El Bouaghi Province]]'' | {{Coord|35.8775|7.11361|display=inline}} | | [[File:Dz- 04 - Daira de Oum El Bouaghi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019703|Dhalaâ District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235705|Oum El Bouaghi Province]]'' | {{Coord|35.5448|7.51568|display=inline}} | | [[File:Dz- 04 - Daira de Dhalaa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019725|F'Kirina District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235705|Oum El Bouaghi Province]]'' | {{Coord|35.6638|7.2987|display=inline}} | | [[File:Dz- 04 - Daira de Fkirina.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019772|Ksar Sbahi District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235705|Oum El Bouaghi Province]]'' | {{Coord|36.0833|7.25|display=inline}} | | [[File:Dz- 04 - Daira de Ksar Sbahi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019816|Meskiana District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235705|Oum El Bouaghi Province]]'' | {{Coord|35.6277|7.66691|display=inline}} | | [[File:Dz- 04 - Daira de Meskiana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019884|Sigus District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235705|Oum El Bouaghi Province]]'' | {{Coord|36.1167|6.78333|display=inline}} | | [[File:Dz- 04 - Daira de Sigus.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019894|Souk Naâmane District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235705|Oum El Bouaghi Province]]'' | {{Coord|35.8957|6.38958|display=inline}} | | [[File:Dz- 04 - Daira de Souk Naamane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019945|Aïn Kechra District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235705|Oum El Bouaghi Province]]'' | {{Coord|35.921111|6.699444|display=inline}} | | [[File:Dz- 04 - Daira de Ain Kercha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q526323|Relizane District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236758|Relizane Province]]'' | {{Coord|35.7333|0.55|display=inline}} | [[File:مقر دائرة غليزان Relizane District.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1571433|Oued Rhiou District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236758|Relizane Province]]'' | {{Coord|35.9667|0.916667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3019432|Ammi Moussa District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236758|Relizane Province]]'' | {{Coord|35.866667|1.116667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3019476|Ain Tarik District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236758|Relizane Province]]'' | {{Coord|35.766667|1.116667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3019505|El H'Madna District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236758|Relizane Province]]'' | {{Coord|35.9|0.75|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3019524|El Matmar District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236758|Relizane Province]]'' | {{Coord|35.7309|0.461769|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3019718|Djidiouia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236758|Relizane Province]]'' | {{Coord|35.9294|0.830669|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3019798|Mazouna District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236758|Relizane Province]]'' | {{Coord|36.1257|0.876503|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3019810|Mendes District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236758|Relizane Province]]'' | {{Coord|35.6497|0.861912|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3019846|Ramka District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236758|Relizane Province]]'' | {{Coord|35.855556|1.332222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3019880|Sidi M'Hamed Ben Ali District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236758|Relizane Province]]'' | {{Coord|36.143333|0.843333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3019937|Yellel District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236758|Relizane Province]]'' | {{Coord|35.7219|0.353611|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3019939|Zemmoura District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236758|Relizane Province]]'' | {{Coord|35.7167|0.75|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2109980|El Hassasna District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233640|Saïda Province]]'' | {{Coord|34.824167|0.323056|display=inline}} | | [[File:Dz - 20 - Daïra d'EI-Hassassna.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2110035|Aïn El Hadjar District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233640|Saïda Province]]'' | {{Coord|34.758611|0.144444|display=inline}} | | [[File:Dz - 20 - Daïra de Aïn-Lahdjar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2110043|Youb District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233640|Saïda Province]]'' | {{Coord|34.916667|-0.216667|display=inline}} | | [[File:Dz - 20 - Daïra de Youb.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2110339|Sidi Boubekeur District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233640|Saïda Province]]'' | {{Coord|35.028889|0.056944|display=inline}} | | [[File:Dz - 20 - Daïra de Sidi-Boubekeur.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2110354|Ouled Brahim District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233640|Saïda Province]]'' | {{Coord|35|0.5|display=inline}} | | [[File:Dz - 20 - Daïra de Ouled-Brahîm.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211156|Saïda District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233640|Saïda Province]]'' | {{Coord|34.830278|0.151667|display=inline}} | | [[File:Dz - 20 - Daïra de Saïda.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2264451|Sidi Bel Abbès District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235714|Sidi Bel Abbès Province]]'' | {{Coord|35.1939|-0.641389|display=inline}} | [[File:Aerial view of Sidi Bel Abbès (Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 22 Sidi Bel Abbes.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019915|Télagh District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235714|Sidi Bel Abbès Province]]'' | {{Coord|34.784906|-0.573178|display=inline}} | | [[File:DZ-22 Télagh District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4833272|Aïn El Berd District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235714|Sidi Bel Abbès Province]]'' | {{Coord|35.365833|-0.512778|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Ain El Berd district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4885255|Ben Badis District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235714|Sidi Bel Abbès Province]]'' | {{Coord|34.951664|-0.913925|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Ben Badis district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6760866|Marhoum District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235714|Sidi Bel Abbès Province]]'' | {{Coord|34.446006|-0.195025|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Marhoum district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6916918|Mostefa Ben Brahim District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235714|Sidi Bel Abbès Province]]'' | {{Coord|35.1925|-0.358889|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Mostafa Ben Brahim district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6918969|Moulay Slissen District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235714|Sidi Bel Abbès Province]]'' | {{Coord|34.816667|-0.766667|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Moulay Slissen district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6950116|Mérine District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235714|Sidi Bel Abbès Province]]'' | {{Coord|34.780747|-0.451042|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Merine district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7294656|Ras El Ma District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235714|Sidi Bel Abbès Province]]'' | {{Coord|34.5|-0.8|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Ras El Ma district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7459729|Sfisef District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235714|Sidi Bel Abbès Province]]'' | {{Coord|35.234403|-0.243417|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Sfisef district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7508644|Sidi Ali Benyoub District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235714|Sidi Bel Abbès Province]]'' | {{Coord|34.945556|-0.719444|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Sidi Ali Benyoub district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7508756|Sidi Lahcène District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235714|Sidi Bel Abbès Province]]'' | {{Coord|35.163333|-0.695833|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Sidi Lahcene district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7862215|Ténira District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235714|Sidi Bel Abbès Province]]'' | {{Coord|35.019664|-0.532064|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Tenira district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7862227|Téssala District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235714|Sidi Bel Abbès Province]]'' | {{Coord|35.2|-0.8|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Tessala district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211159|Sidi Ali Boussidi District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235714|Sidi Bel Abbès Province]]'' | {{Coord|35.1|-0.833333|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Sidi Ali Boussidi district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3013554|Ouled Attia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q234227|Skikda Province]]'' | {{Coord|35.533333|2.166667|display=inline}} | | [[File:DZ 21 Ouled Atia District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4833282|Aïn Kechra District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q234227|Skikda Province]]'' | {{Coord|36.748333|6.4325|display=inline}} | | [[File:DZ 21 Ain Kercha District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5147526|Collo District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q234227|Skikda Province]]'' | {{Coord|37.0065|6.5609|display=inline}} | [[File:Collo, 2012 (Algeria).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 21 Collo District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5351370|El Hadaik District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q234227|Skikda Province]]'' | {{Coord|36.8256|6.88833|display=inline}} | | [[File:DZ 21 El Hadaik District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5351378|El Harrouch District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q234227|Skikda Province]]'' | {{Coord|36.653056|6.836389|display=inline}} | | [[File:Algeria-21-Daïra-El Harrouche.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7110491|Oum Toub District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q234227|Skikda Province]]'' | {{Coord|36.683333|6.566667|display=inline}} | | [[File:DZ 21 Oum Toub District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7508787|Sidi Mezghiche District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q234227|Skikda Province]]'' | {{Coord|36.683333|6.716667|display=inline}} | | [[File:Algeria-21-Daïra-Sidi Mezghiche.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7535162|Skikda District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q234227|Skikda Province]]'' | {{Coord|36.8667|6.9|display=inline}} | | [[File:DZ 21 Skikda District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7680597|Tamalous District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q234227|Skikda Province]]'' | {{Coord|36.836111|6.641667|display=inline}} | | [[File:DZ 21 Tamalous District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8072849|Zitouna District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q234227|Skikda Province]]'' | {{Coord|37|6.4|display=inline}} | | [[File:DZ 21 Zitouna District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211130|Ben Azzouz District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q234227|Skikda Province]]'' | {{Coord|36.46|7.13|display=inline}} | [[File:Sed zit el emba.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 21 Ben Azzouz District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211151|Ramdane Djamel District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q234227|Skikda Province]]'' | {{Coord|36.75|6.9|display=inline}} | | [[File:DZ 21 Ramdane Djamel District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14629093|Azzaba District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q234227|Skikda Province]]'' | {{Coord|36.733333|7.1|display=inline}} | [[File:Les montagne de ferfour.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 21 Azzaba District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019590|Oum El Adhaïm District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236772|Souk Ahras Province]]'' | | | [[File:DZ 41 Oum El Adhaim District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019626|Bir Bouhouche District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236772|Souk Ahras Province]]'' | {{Coord|36.05|7.467|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Bir Bou Haouch District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019753|Heddada District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236772|Souk Ahras Province]]'' | {{Coord|36.231944|8.334889|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Heddada District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019781|M'Daourouch District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236772|Souk Ahras Province]]'' | {{Coord|35.068056|7.817222|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Mdaourouch District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019795|Mechroha District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236772|Souk Ahras Province]]'' | | | [[File:DZ 41 Mechroha District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019811|Merahna District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236772|Souk Ahras Province]]'' | {{Coord|36.1968|8.17417|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Merahna District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019862|Sedrata District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236772|Souk Ahras Province]]'' | | [[File:Sedrata.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 41 Sedrata District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019890|Souk Ahras District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236772|Souk Ahras Province]]'' | {{Coord|36.2875|7.95417|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Souk Ahras District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019908|Taoura District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236772|Souk Ahras Province]]'' | {{Coord|36.17|8.04278|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Taoura District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4118192|Ouled Driss District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236772|Souk Ahras Province]]'' | {{Coord|36.35|8.016667|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Ouled Driss District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q621448|Aïn Arnat District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | {{Coord|36.183333|5.316667|display=inline}} | | [[File:Dz - 19-00 wilaya de Sétif map Aïn Arnat district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q621452|Hammam Guergour District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | {{Coord|36.316667|5.066667|display=inline}} | [[File:Hammam Guergour.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19-00 wilaya de Sétif map Hammam Guergour district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q632630|Béni Aziz District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | {{Coord|36.466667|5.65|display=inline}} | | [[File:Dz - 19-00 wilaya de Sétif map Béni Aziz district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2262977|Maoklane District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | {{Coord|36.3971|5.0753|display=inline}} | | [[File:Dz - 19-00 wilaya de Sétif map Maoklane district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2263394|Babor District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | {{Coord|36.4904|5.5399|display=inline}} | | [[File:Dz - 19-00 wilaya de Sétif map Babor district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2263412|Bir El Arch District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | {{Coord|36.133333|5.833333|display=inline}} | | [[File:Dz - 19-00 wilaya de Sétif map Bir El Arch district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2263424|Bougaâ District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | {{Coord|36.332414|5.088517|display=inline}} | [[File:Bougaa.jpg|center|128px]] | [[File:Tadayṛa n Bugaɛa.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2263618|Guidjel District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | {{Coord|36.118464|5.529986|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Daira d'Guidjel.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2263842|Guenzet District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | {{Coord|36.316667|4.833333|display=inline}} | | [[File:Dz - 19-00 wilaya de Sétif map Guenzet district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2263855|Hammam Souhna District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | {{Coord|36|5.8|display=inline}} | | [[File:Dz - 19-00 wilaya de Sétif map Hammam Souhna district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2263866|Salah Bey District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | {{Coord|35.854167|5.291667|display=inline}} | [[File:15987-paysage-d-ouled-tebben.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19-00 wilaya de Sétif map Salah Bey district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2263981|Aïn Azel District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | {{Coord|35.843333|5.521944|display=inline}} | | [[File:Dz - 19-00 wilaya de Sétif map Aïn Azel district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2264031|Amoucha District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | {{Coord|36.388019|5.410767|display=inline}} | | [[File:Dz - 19-00 wilaya de Sétif map Amoucha district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019453|Aïn El Kébira District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | {{Coord|36.364722|5.501944|display=inline}} | | [[File:Dz - 19-00 wilaya de Sétif map Aïn El Kébira district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019463|Aïn Oulmane District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | {{Coord|35.916667|5.3|display=inline}} | | [[File:Dz - 19-00 wilaya de Sétif map Aïn Oulmane district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019607|Béni Ourtilane District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | {{Coord|36.4333|4.9|display=inline}}<br/>{{Coord|36.433333|4.9|display=inline}} | [[File:Beni Ourtilane.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19-00 wilaya de Sétif map Béni Ourtilane district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019653|Bouandas District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | {{Coord|36.4947|5.101947|display=inline}} | | [[File:Dz - 19-00 wilaya de Sétif map Bouandas-district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019702|Djémila District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | {{Coord|36.3|5.7|display=inline}} | [[File:Roman Ruins of Djemila in Sétif, Algeria.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19-00 wilaya de Sétif map Djémila district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019888|Sétif District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | {{Coord|36.183333|5.4|display=inline}} | [[File:Daira de setif.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19-00 wilaya de Sétif map Sétif district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5351251|El Eulma District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q237164|Sétif Province]]'' | {{Coord|36.152778|5.69|display=inline}} | | [[File:Dz - 19-00 wilaya de Sétif map El Eulma district.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6591124|Tazrouk District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q229467|Tamanrasset Province]]'' | {{Coord|23.416667|6.266667|display=inline}} | | [[File:DZ 11 Tazrouk District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7919221|Tamanrasset District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q229467|Tamanrasset Province]]'' | {{Coord|22.783333|5.516667|display=inline}} | | [[File:DZ 11 Tamanrasset District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12211075|Abalessa District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q229467|Tamanrasset Province]]'' | | | [[File:DZ 11 Abalessa District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q784050|Mechraa Safa district]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233258|Tiaret Province]]'' | | | [[File:Dz - 14 - Daira de Mechraa Safa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019451|Aïn Deheb District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233258|Tiaret Province]]'' | {{Coord|34.8445|1.54924|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Daira d'Ain Deheb.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019564|Oued Lilli District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233258|Tiaret Province]]'' | {{Coord|35.512|1.27132|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Daira d'Oued Lilli.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019589|Ain Kermes District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233258|Tiaret Province]]'' | {{Coord|34.90806|1.10806|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Daira d'Ain Kermes.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019687|Dahmouni District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233258|Tiaret Province]]'' | {{Coord|35.417|1.47639|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Daira de Dahmouni.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019726|Frenda District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233258|Tiaret Province]]'' | {{Coord|35.067|1.05|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Daira de Frenda.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019760|Ksar Chellala District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233258|Tiaret Province]]'' | {{Coord|35.216667|2.316667|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Daira de Ksar Chellala.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019784|Mahdia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233258|Tiaret Province]]'' | | | [[File:Dz - 14 - Daira de Mahdia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019796|Medroussa District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233258|Tiaret Province]]'' | | | [[File:Dz - 14 - Daira de Medroussa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019800|Meghila District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233258|Tiaret Province]]'' | | | [[File:Dz - 14 - Daira de Meghila.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019832|Rahouia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233258|Tiaret Province]]'' | {{Coord|35.53028|1.0222|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Daira de Rahouia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019889|Sougueur District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233258|Tiaret Province]]'' | {{Coord|35.1835|1.49586|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Daira de Sougueur.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019917|Tiaret District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233258|Tiaret Province]]'' | {{Coord|35.3879|1.32282|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Daira de Tiaret.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4116538|Hamadia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233258|Tiaret Province]]'' | {{Coord|35.460972|1.873417|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Daira de Hamadia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2004760|Tinerkouk District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q21606903|Timimoun Province]]'' | {{Coord|29.702684|0.712649|display=inline}} | | [[File:Dz - Daïra de Tinerkouk (wilaya d'Adrar).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2004777|Charouine District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q21606903|Timimoun Province]]'' | {{Coord|29.016667|-0.266667|display=inline}} | | [[File:Dz - Daïra de Charouine (wilaya d'Adrar).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2083511|Aougrout District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q21606903|Timimoun Province]]'' | {{Coord|28.75|0.25|display=inline}} | | [[File:Dz - Daïra de Aougrout (wilaya d'Adrar).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2087324|Timimoun District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q21606903|Timimoun Province]]'' | {{Coord|29.25|0.25|display=inline}} | | [[File:Dz - Daïra de Timimoun (wilaya d'Adrar).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019918|Tindouf District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231151|Tindouf Province]]'' | {{Coord|27.6667|-8.15|display=inline}} | [[File:West Sahara 21-05-2005.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - Tindouf District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019408|Ahmer El Aïn District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235814|Tipasa Province]]'' | {{Coord|36.507758|2.528369|display=inline}} | | [[File:Dz - 42-00 Wilaya de Tipaza map - daira de Ahmar El Ain.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019649|Bou Ismaïl District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235814|Tipasa Province]]'' | {{Coord|36.64262|2.69007|display=inline}} | | [[File:Dz - 42-00 Wilaya de Tipaza map - daira de Bou Ismail.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019675|Cherchell District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235814|Tipasa Province]]'' | {{Coord|36.60861|2.1972|display=inline}} | | [[File:Dz - 42-00 Wilaya de Tipaza map - daira de Cherchell.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019681|Damous District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235814|Tipasa Province]]'' | {{Coord|36.54944|1.70417|display=inline}} | | [[File:Dz - 42-00 Wilaya de Tipaza map - daira de Damous.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019719|Fouka District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235814|Tipasa Province]]'' | {{Coord|36.666667|2.75|display=inline}} | | [[File:Dz - 42-00 Wilaya de Tipaza map - daira de Fouka.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019731|Gouraya District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235814|Tipasa Province]]'' | {{Coord|36.527611|1.928611|display=inline}} | | [[File:Dz - 42-00 Wilaya de Tipaza map - daira de Gouraya.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019742|Hadjout District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235814|Tipasa Province]]'' | {{Coord|36.5125|2.413889|display=inline}} | | [[File:Dz - 42-00 Wilaya de Tipaza map - daira de Hadjout.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019762|Koléa District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235814|Tipasa Province]]'' | {{Coord|36.64056|2.765|display=inline}} | | [[File:Dz - 42-00 Wilaya de Tipaza map - daira de Koela.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019858|Sidi Amar District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235814|Tipasa Province]]'' | {{Coord|36.5425|2.30639|display=inline}} | | [[File:Dz - 42-00 Wilaya de Tipaza map - daira de Sidi Amar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019920|Tipaza District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235814|Tipasa Province]]'' | {{Coord|36.59194|2.44944|display=inline}} | | [[File:Dz - 42-00 Wilaya de Tipaza map - daira de Tipaza.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019773|Lazharia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235805|Tissemsilt Province]]'' | {{Coord|35.9373|1.55999|display=inline}} | | [[File:DZ 38 Lazharia District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324929|Théniet El Had District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235805|Tissemsilt Province]]'' | {{Coord|35.883333|2|display=inline}} | | [[File:DZ 38 Theniet El Had District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324937|Tissemsilt District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235805|Tissemsilt Province]]'' | {{Coord|35.607222|1.810556|display=inline}} | [[File:Tissemsilt تيسمسيلت - panoramio (2).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 38 Tissemsilt District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324974|Khémisti District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235805|Tissemsilt Province]]'' | {{Coord|35.666667|1.95|display=inline}} | | [[File:DZ 38 Khemisti District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325268|Bordj Emir Abdelkader District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235805|Tissemsilt Province]]'' | {{Coord|35.915747|2.270967|display=inline}} | | [[File:DZ 38 Bordj El Emir Abdelkader District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325314|Bordj Bou Naâma District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235805|Tissemsilt Province]]'' | {{Coord|35.607778|1.811111|display=inline}} | | [[File:DZ 38 Bordj Bou Naama District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325330|Lardjem District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235805|Tissemsilt Province]]'' | {{Coord|35.749539|1.54845|display=inline}} | | [[File:DZ 38 Lardjem District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325485|Ammari District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235805|Tissemsilt Province]]'' | {{Coord|35.577131|1.662261|display=inline}} | | [[File:DZ 38 Ammari District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q208830|Azeffoun District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.8961|4.42037|display=inline}} | [[File:Coucher de soleil à Azeffoun 1.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-15 Azeffoun District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2374784|Makouda district]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.790914|4.066917|display=inline}} | [[File:Makouda.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-15 Makouda District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019433|Azazga District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.7453|4.37111|display=inline}} | | [[File:DZ-15 Azazga District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019450|Aïn El Hammam District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.5713|4.30973|display=inline}} | | [[File:DZ-15 Ain El Hammam District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019537|Iferhounene District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.533753|4.370119|display=inline}} | | [[File:DZ-15 Iferhounene District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019547|Ouacif District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.5245|4.203917|display=inline}} | | [[File:DZ-15 Ouacif District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019548|Ouaguenoun District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.77|4.17472|display=inline}} | | [[File:DZ-15 Ouaguenoun District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019555|Ouadhia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.55|4.083333|display=inline}} | | [[File:DZ-15 Ouadhia District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019602|Beni Douala District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.6167|4.06667|display=inline}} | | [[File:DZ-15 Beni Douala District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019616|Beni Yenni District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.5752|4.20764|display=inline}} | | [[File:DZ-15 Beni Yenni District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019641|Boghni District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.54371|3.95233|display=inline}} | | [[File:DZ-15 Boghni District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019669|Bouzguen District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.616705|4.47985|display=inline}} | | [[File:DZ-15 Bouzguen District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019706|Draâ Ben Khedda District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.734894|3.955594|display=inline}} | | [[File:DZ-15 Draa Ben Khedda District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019707|Draâ El Mizan District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.535556|3.834167|display=inline}} | [[File:Draa El Mizan.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-15 Draa El Mizan District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019771|Larbaâ Nath Irathen District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.636614|4.206708|display=inline}} | | [[File:DZ-15 Larbaa Nath Irathen District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019799|Mekla District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.687639|4.268119|display=inline}} | | [[File:DZ-15 Mekla District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019819|Mâatkas District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.612083|3.987781|display=inline}} | | [[File:DZ-15 Maatkas District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019912|Tigzirt District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.892981|4.12255|display=inline}} | | [[File:DZ-15 Tigzirt District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019923|Tizi Gheniff District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.589069|3.767797|display=inline}} | | [[File:DZ-15 Tizi Gheniff District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019924|Tizi Ouzou District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.716667|4.05|display=inline}} | | [[File:DZ-15 Tizi Ouzou District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019926|Tizi Rached District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.678667|4.208611|display=inline}} | [[File:Tizi raced0.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-15 Tizi Rached District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2786394|Maghnia District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | {{Coord|34.833333|-1.716667|display=inline}} | | [[File:DZ-13-00 - Wilaya Tlemcen - daira Maghnia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019582|Ouled Mimoun District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | {{Coord|34.9044|-1.03469|display=inline}} | | [[File:DZ-13-00 - Wilaya Tlemcen - daira Ouled Mimoun.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019678|Chetouane District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | {{Coord|34.920528|-1.297306|display=inline}} | | [[File:DZ-13-00 - Wilaya Tlemcen - daira Chetouane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019724|Ghazaouet District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | {{Coord|35.0939|-1.86038|display=inline}} | | [[File:DZ-13-00 - Wilaya Tlemcen - daira Ghazaouet.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019752|Honaïne District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | {{Coord|35.179139|-1.649333|display=inline}} | | [[File:DZ-13-00 - Wilaya Tlemcen - daira Honaine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019861|Sidi Djillali District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | {{Coord|34.467|-1.583|display=inline}} | | [[File:DZ-13-00 - Wilaya Tlemcen - daira Sidi Djillali.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019927|Tlemcen District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | {{Coord|34.89|-1.32|display=inline}} | [[File:Cascade d'El-Ourit.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-00 - Wilaya Tlemcen - daira Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3818104|Sabra District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | {{Coord|34.7619|-1.5271|display=inline}} | | [[File:DZ-13-00 - Wilaya Tlemcen - daira Sabra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4119246|Remchi District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | | | [[File:DZ-13-00 - Wilaya Tlemcen - daira Remchi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4833295|Aïn Talout District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | {{Coord|34.9167|-0.96667|display=inline}} | | [[File:DZ-13-00 - Wilaya Tlemcen - daira Ain Tallout.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4837217|Bab El Assa District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | {{Coord|34.967|-2.033|display=inline}} | | [[File:DZ-13-00 - Wilaya Tlemcen - daira Bab El Assa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4890203|Bensekrane District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | {{Coord|35.071944|-1.227222|display=inline}} | | [[File:DZ-13-00 - Wilaya Tlemcen - daira Bensekrane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5005048|Béni Boussaïd District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | {{Coord|34.649222|-1.753056|display=inline}} | | [[File:DZ-13-00 - Wilaya Tlemcen - daira Beni Boussaid.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5005051|Béni Snous District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | {{Coord|34.643|-1.56145|display=inline}} | | [[File:DZ-13-00 - Wilaya Tlemcen - daira Beni Snous.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5441628|Felaoucene District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | {{Coord|35.035|1.60583|display=inline}} | | [[File:DZ-13-00 - Wilaya Tlemcen - daira Fellaoucene.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5714790|Hennaya District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | {{Coord|34.95|-1.367|display=inline}} | | [[File:DZ-13-00 - Wilaya Tlemcen - daira Hennaya.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6751871|Mansourah District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | {{Coord|34.87111|-1.33917|display=inline}} | [[File:Daïra de Mansourah - 20240224 132813.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-00 - Wilaya Tlemcen - daira Mansourah.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6773199|Marsa Ben M'Hidi District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | | | [[File:DZ-13-00 - Wilaya Tlemcen - daira Marsa Ben M'Hidi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6986337|Nedroma District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | {{Coord|34.854616|-1.724757|display=inline}} | | [[File:DZ-13-00 - Wilaya Tlemcen - daira Nedroma.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7442738|Sebdou District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | {{Coord|34.63944|-1.32694|display=inline}} | | [[File:DZ-13-00 - Wilaya Tlemcen - daira Sebdou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q632583|Touggourt District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q77103880|Touggourt Province]]'' | {{Coord|33.1|6.066667|display=inline}} | | [[File:DZ 30 Touggourt District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019491|El Borma District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q77103880|Touggourt Province]]'' | {{Coord|31.656389|9.179167|display=inline}} | | [[File:DZ 30 El Borma District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019495|El Hadjira District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q77103880|Touggourt Province]]'' | {{Coord|32.616667|5.516667|display=inline}} | | [[File:DZ 30 El Hadjira District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019805|Mégarine District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q77103880|Touggourt Province]]'' | {{Coord|33.195278|6.088611|display=inline}} | | [[File:DZ 30 Megarine District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019903|Taïbet District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q77103880|Touggourt Province]]'' | {{Coord|33.083333|6.383333|display=inline}} | | [[File:DZ 30 Taibet District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019905|Témacine District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q77103880|Touggourt Province]]'' | {{Coord|33.021944|6.022778|display=inline}} | | [[File:DZ 30 Tamacine District.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q508411|Bir Mokadem District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q267224|Tébessa Province]]'' | {{Coord|35.3725|7.8075|display=inline}} | | [[File:Dz- 12 - Daira de Bir Mokkadem.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019487|El Aouïnet District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q267224|Tébessa Province]]'' | {{Coord|35.865833|7.887222|display=inline}} | | [[File:Dz- 12 - Daira de El Aouinet.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019514|El Kouif District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q267224|Tébessa Province]]'' | {{Coord|35.499722|8.3225|display=inline}} | | [[File:Dz- 12 - Daira d`El Kouif.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019519|El Ma Labiodh District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q267224|Tébessa Province]]'' | {{Coord|35.206667|8.169722|display=inline}} | | [[File:Dz- 12 - Daira d`El Ma Labiodh.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019530|El Ogla District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q267224|Tébessa Province]]'' | {{Coord|35.188056|7.469722|display=inline}} | | [[File:Dz- 12 - Daira d`El Ogla.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019572|Ouenza District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q267224|Tébessa Province]]'' | {{Coord|35.945|8.135278|display=inline}} | | [[File:Dz- 12 - Daira de Ouenza.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019588|Oum Ali District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q267224|Tébessa Province]]'' | {{Coord|35.0107|8.30094|display=inline}} | | [[File:Dz- 12 - Daira de Oum Ali.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019639|Bir el-Ater District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q267224|Tébessa Province]]'' | {{Coord|34.7485|8.05796|display=inline}}<br/>{{Coord|34.759694|8.057583|display=inline}} | | [[File:Dz- 12 - Daira de Bir El-Ater.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019684|Cheria District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q267224|Tébessa Province]]'' | {{Coord|35.2704|7.75197|display=inline}} | | [[File:Dz- 12 - Daira de Cheria.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019828|Morsott District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q267224|Tébessa Province]]'' | {{Coord|35.669444|8.011111|display=inline}} | | [[File:Dz- 12 - Daira de Morsott.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019834|Negrine District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q267224|Tébessa Province]]'' | {{Coord|34.4857|7.52053|display=inline}} | [[File:Paysage des Nemenchas.1.jpg|center|128px]] | [[File:Dz- 12 - Daira de Negrine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019933|Tébessa District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q267224|Tébessa Province]]'' | {{Coord|35.4039|8.12096|display=inline}} | | [[File:Dz- 12 - Daira de Tébessa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019630|Bérianne District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q17601|Ghardaïa Province]]'' | {{Coord|32.833333|3.766667|display=inline}} | | [[File:DZ-47 Daïra de Berriane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019691|Daïa Ben Dahoua District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q17601|Ghardaïa Province]]'' | {{Coord|32.536944|3.605556|display=inline}} | | [[File:DZ-47 Daïra de Daïa Ben Dahoua.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019723|Ghardaïa District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q17601|Ghardaïa Province]]'' | {{Coord|32.4833|3.68333|display=inline}} | [[File:Algerie Ghardaia 15.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-47 Daïra de Ghardaïa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019741|Guerrara District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q17601|Ghardaïa Province]]'' | {{Coord|32.790278|4.492222|display=inline}} | | [[File:DZ-47 Daïra de Guerrara.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019778|Mansourah District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q17601|Ghardaïa Province]]'' | {{Coord|31.979444|3.746111|display=inline}} | | [[File:DZ-47 Daïra de Mansoura.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019807|Métlili District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q17601|Ghardaïa Province]]'' | {{Coord|32.272778|3.6275|display=inline}} | | [[File:DZ-47 Daïra de Metlili.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3019931|Zelfana District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q17601|Ghardaïa Province]]'' | {{Coord|32.4|4.23333|display=inline}} | | [[File:DZ-47 Daïra de Zelfana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4950031|Bounoura District]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q17601|Ghardaïa Province]]'' | {{Coord|32.4825|3.703611|display=inline}} | | [[File:DZ-47 Daïra de Bounoura.svg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} jo6a9x0hapsglwqz7293ja8xv976pke 2 11216 123698 122161 2026-11-04T11:55:06Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123698 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q2989398 } |section= |sort=P131 |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P131:In administrative entity,P625:Geo Coordinate,P18:Image,P242:Locator map image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! In administrative entity ! Geo Coordinate ! Image ! Locator map image |- | ''[[:d:Q6382556|Keddara]]'' | | [[Algeria]] | | {{Coord|36.616667|3.483333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q12697618|Menaâ]]'' | | [[France]] | | | | |- | ''[[:d:Q16208640|Barhoum]]'' | | [[Algeria]] | | | | |- | ''[[:d:Q17009816|Mechtat Mehedia]]'' | | [[Algeria]] | | {{Coord|35.881111|0.776389|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q304704|Abadla]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019410|Abadla District]]'' | {{Coord|31.016667|-2.733333|display=inline}} | [[File:Oued Guir in Abadla.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-08-17-Abadla.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215144|Erg Ferradj]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019410|Abadla District]]'' | {{Coord|31.034722|-2.791389|display=inline}} | | [[File:DZ-08-02-Erg Ferradj.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215182|Méchraâ Houari Boumédienne]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019410|Abadla District]]'' | {{Coord|30.932222|-2.7375|display=inline}} | | [[File:DZ-08-09-Mechraa Houari Boumedienne.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q283326|Abalessa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211075|Abalessa District]]'' | {{Coord|22.89|4.847222|display=inline}} | [[File:Tombeau Tin Hinan.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-11 Abalessa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650025|Tadjena]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4668530|Abou El Hassan District]]'' | {{Coord|36.316667|1.133333|display=inline}} | [[File:Tadjena (le 11-05-2007).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 02 Tadjena.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2821729|Abou El Hassen]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4668530|Abou El Hassan District]]'' | {{Coord|36.417864|1.195056|display=inline}} | [[File:The eastern entrance to Abu el-Hassan.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 02 Abou El Hassan.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3514436|Talassa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4668530|Abou El Hassan District]]'' | {{Coord|36.424321|1.09108|display=inline}} | [[File:Vieux olivier au montagne près de Talassa Chlef Algérie.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 02 Talassa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2822975|Achacha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4673344|Achacha District]]'' | {{Coord|36.246272|0.634267|display=inline}} | [[File:Achaacha barrage.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 27 Achaacha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3195934|Khadra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4673344|Achacha District]]'' | {{Coord|36.25|0.5833|display=inline}}<br/>{{Coord|36.25|0.566667|display=inline}} | [[File:Khadra.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-27-18 Khadra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3337879|Nékmaria]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4673344|Achacha District]]'' | {{Coord|36.1667|0.616667|display=inline}} | | [[File:DZ 27 Nekmaria.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358205|Ouled Boughalem]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4673344|Achacha District]]'' | {{Coord|36.320381|0.672884|display=inline}} | [[File:Ouled Boughalem, Mostaganem Province (Algeria).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 27 Ouled Boughalem.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1034220|Taourirt Ighil]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2006001|Adekar District]]'' | {{Coord|36.7|4.7|display=inline}} | [[File:Tinqicht.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Taourirt Ighil.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657273|Beni Ksila]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2006001|Adekar District]]'' | {{Coord|36.8825|4.661944|display=inline}} | [[File:Beni Ksila city.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 06 Beni Ksila.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215123|Adekar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2006001|Adekar District]]'' | {{Coord|36.683333|4.666667|display=inline}} | [[File:Assif El Hammam.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 06 Adekar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2701208|Ouled Ahmed Timmi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2083018|Adrar District]]'' | {{Coord|27.851111|-0.281389|display=inline}} | [[File:Ouled Ahmed - Adrar اولاد احمد - ادرار (30690954971).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Ouled Ahmed Timmi (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2704152|Bouda]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2083018|Adrar District]]'' | {{Coord|28.005278|-0.4225|display=inline}} | | [[File:Dz - Bouda (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131624555|Adrar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2083018|Adrar District]]'' | {{Coord|27.9|-0.283333|display=inline}} | | [[File:Dz - Adrar (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3055216|Sebgag]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019413|Aflou District]]'' | {{Coord|34.02958|1.92798|display=inline}} | [[File:SEBGAG.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 03 - Sebgag.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483208|Sidi Bouzid]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019413|Aflou District]]'' | {{Coord|34.342778|2.261389|display=inline}} | [[File:La mairie de Sidi Bouzid مقر بلدية سيدي بوزيد.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 03 - Sidi Bouzid.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q500560|Aflou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q136956694|Aflou Province]]'' | {{Coord|34.112778|2.102222|display=inline}} | [[File:Marché d'Aflou, 1973.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 03 - Aflou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2376161|Ahmar El Ain]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019408|Ahmer El Aïn District]]'' | {{Coord|36.478172|2.563934|display=inline}} | [[File:Ahmeur El Ain حمر العين - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 42-27 - Ahmar El Ain - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2922390|Bourkika]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019408|Ahmer El Aïn District]]'' | {{Coord|36.493112|2.475915|display=inline}} | [[File:Bourkika بورقيقة - panoramio (7).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 42-05 - Bourkika - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483283|Sidi Rached]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019408|Ahmer El Aïn District]]'' | {{Coord|36.5625|2.533333|display=inline}} | [[File:Royal Mausoleum of Mauretania 01.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 42-34 - Sidi Rached - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q761817|Madna]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019589|Ain Kermes District]]'' | {{Coord|34.75303|0.98281|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Madna.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649010|Aïn Kermes]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019589|Ain Kermes District]]'' | {{Coord|34.908176|1.108074|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Aïn Kermes.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649054|Djebilet Rosfa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019589|Ain Kermes District]]'' | {{Coord|34.864167|0.835|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Djebilet Rosfa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649250|Medrissa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019589|Ain Kermes District]]'' | {{Coord|34.895858|1.23991|display=inline}} | [[File:Plane de medrissa.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 14 - Medrissa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483159|Sidi Abderrahmane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019589|Ain Kermes District]]'' | {{Coord|34.798611|1.130278|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Sidi Abderahmane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649492|Ain Tarik]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019476|Ain Tarik District]]'' | {{Coord|35.766667|1.116667|display=inline}} | | [[File:DZ 48 Ain Tarik.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3125517|Had Echkalla]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019476|Ain Tarik District]]'' | {{Coord|35.679167|1.147222|display=inline}} | | [[File:DZ 48 Had Echkala.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649100|Chelata]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005992|Akbou District]]'' | {{Coord|36.486667|4.510278|display=inline}} | [[File:Magical landscape.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Chellata.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215840|Ighram]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005992|Akbou District]]'' | {{Coord|36.46295|4.50532|display=inline}} | [[File:Ighrem اغرام.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Ighram.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2217816|Tamokra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005992|Akbou District]]'' | {{Coord|36.39322|4.66446|display=inline}} | [[File:Tamokra, Béjaïa Province (Algeria).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Tamokra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2828968|Akbou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005992|Akbou District]]'' | {{Coord|36.466667|4.533333|display=inline}} | [[File:Mairie d'Akbou, Algérie.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Akbou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215424|Zéralda]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q141026|Algiers Province]]'' | {{Coord|36.711944|2.840833|display=inline}} | [[File:Zeralda plage.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1646.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1765273|Semaoun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710616|Amizour District]]'' | {{Coord|36.608333|4.8225|display=inline}} | [[File:Semaoun, Béjaïa Province (Algéria).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Semaoun.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214578|Amizour]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710616|Amizour District]]'' | {{Coord|36.644147|4.90561|display=inline}} | [[File:Mairie d'Amizour.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Amizour.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215098|Feraoun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710616|Amizour District]]'' | {{Coord|36.556944|4.866389|display=inline}} | [[File:Feraoun1.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Ferraoun.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895888|Beni Djellil]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710616|Amizour District]]'' | {{Coord|36.572778|4.810556|display=inline}} | [[File:Tala ougrou beni djellil algerie.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 06 Beni Djellil.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2843623|Ammari]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325485|Ammari District]]'' | {{Coord|35.57713|1.66226|display=inline}} | | [[File:DZ 38 Ammari.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3273641|Maacem]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325485|Ammari District]]'' | {{Coord|35.65967|1.55326|display=inline}} | | [[File:DZ 38 Maacem.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483164|Sidi Abed]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325485|Ammari District]]'' | {{Coord|35.745278|1.705|display=inline}} | | [[File:DZ 38 Sidi Abed.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049956|El Hassi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019432|Ammi Moussa District]]'' | {{Coord|35.733333|1.016667|display=inline}} | | [[File:DZ 48 El Hassi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050151|El Ouldja]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019432|Ammi Moussa District]]'' | {{Coord|35.910833|1.120833|display=inline}} | [[File:Ksar El Koua Ammi Moussa2012.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 48 El Ouldja.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324819|Ouled Aiche]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019432|Ammi Moussa District]]'' | {{Coord|35.826389|0.961111|display=inline}} | | [[File:DZ 48 Ouled Aiche.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4747238|Ammi Moussa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019432|Ammi Moussa District]]'' | {{Coord|35.86667|1.11667|display=inline}} | [[File:Ammi Moussa 152.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 48 Ammi Moussa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650258|Tizi N'Bechar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2264031|Amoucha District]]'' | {{Coord|36.4311|5.36|display=inline}} | [[File:Tizi N'Bechar.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Tizi N'Bechar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2843951|Amoucha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2264031|Amoucha District]]'' | {{Coord|36.38802|5.410767|display=inline}} | [[File:Amoucha.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Amoucha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358015|Oued El Barad]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2264031|Amoucha District]]'' | {{Coord|36.478889|5.402222|display=inline}} | [[File:Oued El Bared - Setif واد البارد - سطيف (48374569152).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Oued El Barad.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45942|Annaba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710629|Annaba District]]'' | {{Coord|36.9|7.766667|display=inline}} | [[File:Annaba, algeria04.jpg|center|128px]] | [[File:Annaba Location.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215851|Seraïdi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710629|Annaba District]]'' | {{Coord|36.916667|7.666667|display=inline}} | [[File:Hotel el Mountazah,Seraïdi (Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 23 - Seraïdi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214081|Aokas]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019434|Aokas District]]'' | {{Coord|36.633333|5.25|display=inline}} | [[File:Aokas.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Aokas.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3529992|Tizi N'Berber]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019434|Aokas District]]'' | {{Coord|36.6125|5.216944|display=inline}} | [[File:Mairie de Tizi N"Berber.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Tizi N'Berber.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2857994|Aouf]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019428|Aouf District]]'' | {{Coord|35.097861|0.355854|display=inline}} | | [[File:DZ-29-Aouf.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895928|Beniane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019428|Aouf District]]'' | {{Coord|35.099336|0.229425|display=inline}} | | [[File:DZ-29- Beniane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3104786|Gharrous]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019428|Aouf District]]'' | {{Coord|35.19574|0.40084|display=inline}} | | [[File:DZ-29- Gharrous.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215260|Metarfa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2083511|Aougrout District]]'' | {{Coord|28.589167|-0.149722|display=inline}} | | [[File:Dz - Metarfa (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2642071|Aougrout]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2083511|Aougrout District]]'' | {{Coord|28.705556|0.338889|display=inline}} | [[File:Aougrout.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Aougrout (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2757182|Deldoul]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2083511|Aougrout District]]'' | {{Coord|28.770724|0.054345|display=inline}} | [[File:Deldoul دلدول - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Deldoul (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q602548|Aoulef]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004741|Aoulef District]]'' | {{Coord|26.973611|1.081111|display=inline}} | [[File:Ville de Aoulef - Adrar مدينة اولف - ادرار.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Aoulef (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2353819|Akabli]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004741|Aoulef District]]'' | {{Coord|26.708611|1.368889|display=inline}} | [[File:Akabli اقبلي - ادرار.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Timekten (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2704101|Timokten]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004741|Aoulef District]]'' | {{Coord|27.021667|1.015|display=inline}} | [[File:Aoulef.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Timekten (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3529471|Tit]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004741|Aoulef District]]'' | {{Coord|26.9508|1.48367|display=inline}} | [[File:Tit تيط - ادرار.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Tit (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1388056|Arris]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970545|Arris District]]'' | {{Coord|35.258333|6.344444|display=inline}} | [[File:6527-vue-sur-le-pont-de-arris.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-16 Arris - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215807|Tighanimine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970545|Arris District]]'' | {{Coord|35.211111|6.302778|display=inline}} | [[File:Tighanimine.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-26 Tighanimine - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2084446|Arzew]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019442|Arzew District]]'' | {{Coord|35.85|-0.316667|display=inline}} | [[File:Arzew.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 31 Arzew.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483197|Sidi Ben Yebka]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019442|Arzew District]]'' | {{Coord|35.8294|-0.394682|display=inline}} | | [[File:DZ 31 Sidi Benyebka.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1581873|Asla]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211169|Asla District]]'' | {{Coord|33.016667|-0.083333|display=inline}} | [[File:Asla 1 عسلة.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 45 Asla.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1895391|Freha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019433|Azazga District]]'' | {{Coord|36.757547|4.319444|display=inline}} | [[File:Freha.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 15 Freha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2875118|Azazga]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019433|Azazga District]]'' | {{Coord|36.745278|4.371111|display=inline}} | [[File:Vue sur Azazga 2016.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 15 Azazga.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3571365|Yakouren]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019433|Azazga District]]'' | {{Coord|36.734757|4.438648|display=inline}} | [[File:Yakouren.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Yakouren.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3575120|Zekri]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019433|Azazga District]]'' | {{Coord|36.780278|4.589444|display=inline}} | [[File:Lac de lhed.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Zekri.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10772723|Ifigha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019433|Azazga District]]'' | {{Coord|36.671389|4.413889|display=inline}} | [[File:Bubhir, Jmadi, ifigha.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 15 Ifigha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q209443|Azeffoun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q208830|Azeffoun District]]'' | {{Coord|36.893056|4.420278|display=inline}} | [[File:Plage Sidi Khlifa.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 15 Azeffoun.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648638|Aghrib]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q208830|Azeffoun District]]'' | {{Coord|36.802206|4.322691|display=inline}} | [[File:Aghribs view.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 15 Aghribs.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2828985|Akerrou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q208830|Azeffoun District]]'' | {{Coord|36.796111|4.418333|display=inline}} | [[File:Mont Tamgout.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Akerrou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876476|Aït Chafâa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q208830|Azeffoun District]]'' | {{Coord|36.8225|4.525556|display=inline}} | [[File:Azzefoun 4.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Aït Chafâa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2875145|Aziz]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019440|Aziz District]]'' | {{Coord|35.823861|2.451694|display=inline}} | [[File:APC de Aziz مقر بلدية عزيز - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Aziz.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3023970|Derrag]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019440|Aziz District]]'' | {{Coord|35.90861|2.38778|display=inline}} | [[File:Derrag - entée sud دراق.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Derrag.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358293|Oum El Djalil]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019440|Aziz District]]'' | {{Coord|35.8275|2.623889|display=inline}} | [[File:Oum el Djellil ام الجليل - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Oum El Djellil.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648592|Aïn Charchar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q14629093|Azzaba District]]'' | {{Coord|36.731111|7.219722|display=inline}} | [[File:Photo ain cherchar 22052016.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - Aïn Charchar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648899|Djendel Saadi Mohamed]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q14629093|Azzaba District]]'' | {{Coord|36.780556|7.170833|display=inline}} | | [[File:Dz - 21 - Djendel Saadi Mohamed.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649535|El Ghedir]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q14629093|Azzaba District]]'' | {{Coord|36.688333|6.977778|display=inline}} | [[File:El ghedir.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - El Ghedir.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214091|Azzaba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q14629093|Azzaba District]]'' | {{Coord|36.733333|7.1|display=inline}} | [[File:Photo azzaba 16112015.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - Azzaba.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3057617|Essebt]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q14629093|Azzaba District]]'' | {{Coord|36.6624|7.07743|display=inline}} | [[File:Boutayeb Essebt.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - Es Sebt.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876252|Aïn Abid]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019447|Aïn Abid District]]''<br/>''[[:d:Q232043|Constantine Province]]'' | {{Coord|36.2325|6.944167|display=inline}}<br/>{{Coord|36.231944|6.943333|display=inline}} | [[File:Ain Abid.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-25-07 Aïn Abid.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3147437|Ben Badis]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019447|Aïn Abid District]]'' | {{Coord|36.3173|6.83195|display=inline}}<br/>{{Coord|34.95|-0.916667|display=inline}} | [[File:Ben Badis, ex Clemanceau.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-25-03 Ibn Badis.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876247|Aïn Abessa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q621448|Aïn Arnat District]]'' | {{Coord|36.3|5.295|display=inline}} | [[File:صورة لمدينة عين عباسة.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Aïn Abessa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876253|Aïn Arnat]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q621448|Aïn Arnat District]]'' | {{Coord|36.183333|5.316667|display=inline}} | [[File:Vue aérienne de l'aéroport de Sétif (Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Aïn Arnat.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050153|El Ouricia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q621448|Aïn Arnat District]]'' | {{Coord|36.283889|5.409444|display=inline}} | [[File:El Ouricia.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - El Ouricia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3307759|Mezloug]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q621448|Aïn Arnat District]]'' | {{Coord|36.10782|5.336909|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Mezloug.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214101|Aïn Azel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263981|Aïn Azel District]]'' | {{Coord|35.817778|5.511111|display=inline}} | [[File:Aïn Azel - jardin public.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Aïn Azel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876350|Aïn Lahdjar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263981|Aïn Azel District]]'' | {{Coord|35.940278|5.540833|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Aïn Lahdjar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2893951|Beidha Bordj]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263981|Aïn Azel District]]'' | {{Coord|35.891667|5.668611|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Beidha Bordj.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2904343|Bir Haddada]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263981|Aïn Azel District]]'' | {{Coord|35.962863|5.430851|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Bir Haddada.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876255|Aïn Babouche]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019409|Aïn Babouche District]]'' | {{Coord|35.941111|7.185556|display=inline}} | [[File:Les hautes plaines sous la neige (Ain Babouche).JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 04 - Aïn Babouche.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876282|Aïn Diss]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019409|Aïn Babouche District]]'' | {{Coord|36.033333|7.002778|display=inline}} | | [[File:Dz - 04 - Aïn Diss.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876261|Aïn Beida Harriche]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833262|Aïn Beida Harriche District]]'' | {{Coord|36.394536|5.89325|display=inline}} | [[File:Aïn Beida Harriche Wilaya de Mila Algérie 2013.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-43- Aïn Beida Harriche.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050473|Elayadi Barbes]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833262|Aïn Beida Harriche District]]'' | {{Coord|36.440386|5.880946|display=inline}} | [[File:AYADI BERBES.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-43- Elayadi Barbes.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876271|Aïn Bessem]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156899|Aïn Bessem District]]'' | {{Coord|36.296667|3.67|display=inline}} | [[File:Ain bessam.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Aïn Bessem.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876303|Ain El Hadjar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156899|Aïn Bessem District]]'' | {{Coord|36.3393|3.80638|display=inline}} | [[File:Ain el Hadjar.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Aïn El Hadjar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876351|Ain Laloui]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156899|Aïn Bessem District]]'' | {{Coord|36.316667|3.75|display=inline}} | [[File:Ain Laloui Ex Ain Boudhib عين العلوي عين بوذيب سابقا - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Aïn Laloui.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2088349|Aïn Beïda]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019417|Aïn Beïda District]]'' | {{Coord|35.796389|7.392778|display=inline}} | [[File:عين البيضاء 1.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 04 - Aïn Beida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2899127|Berriche]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019417|Aïn Beïda District]]'' | {{Coord|35.916443|7.376804|display=inline}} | [[File:Commune de Berriche بلدية بريش.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 04 - Berriche.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3576102|Zorg]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019417|Aïn Beïda District]]'' | {{Coord|35.787778|7.468056|display=inline}} | [[File:Boughouas بوغواص.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 04 - Zorg.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1702800|Aïn Boucif]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1702779|Aïn Boucif District]]''<br/>''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | {{Coord|35.89123|3.1585|display=inline}}<br/>{{Coord|35.891111|3.158611|display=inline}} | [[File:Ain Boucif عين بوسيف - panoramio (2).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Ain Boucif.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050148|El Ouinet]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1702779|Aïn Boucif District]]'' | {{Coord|35.893889|3.035556|display=inline}} | [[File:El Aouinet - El Kharza الخرزة ببلدية العوينات - panoramio (1).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 El Ouinet.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3194649|Kef Lakhdar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1702779|Aïn Boucif District]]'' | {{Coord|35.923333|3.2875|display=inline}} | [[File:Kef Lakhdar.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 26 Kef Lakhdar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358240|Ouled Maaref]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1702779|Aïn Boucif District]]'' | {{Coord|35.816667|3.033333|display=inline}} | [[File:Ouled Mareuf اولاد امعرف - panoramio (2).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Ouled Maaref.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483222|Sidi Damed]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1702779|Aïn Boucif District]]'' | {{Coord|35.869444|3.254444|display=inline}} | [[File:Sidi Demed بلدية سيدي دمد - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Sidi Damed.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q168846|Aïn Deflaa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019449|Aïn Defla District]]'' | {{Coord|36.258333|1.958333|display=inline}} | [[File:Daira de Ain Defla دائرة عين الدفلة - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 44 Ain Defla.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q285281|Chehaima]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019451|Aïn Deheb District]]'' | {{Coord|34.899061|1.306601|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Chehaima.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649496|Aïn Deheb]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019451|Aïn Deheb District]]''<br/>''[[:d:Q233258|Tiaret Province]]'' | {{Coord|34.844444|1.549167|display=inline}}<br/>{{Coord|34.842222|1.546944|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Aïn Deheb.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3335204|Naima]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019451|Aïn Deheb District]]'' | {{Coord|35.090833|1.4775|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Naima.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214604|Aïn Djasser]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970345|Aïn Djasser District]]'' | {{Coord|35.8611|6.0012|display=inline}} | [[File:Ain-Abessa - Energie Solaire à Batna Aïn Djasser.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-19 Ain Djasser - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049963|El Hassi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970345|Aïn Djasser District]]'' | {{Coord|35.801111|5.939722|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-57 El Hassi - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648951|Ain El Berd]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833272|Aïn El Berd District]]''<br/>''[[:d:Q235714|Sidi Bel Abbès Province]]'' | {{Coord|35.365833|-0.512778|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Ain El Berd.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650068|gambetta]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833272|Aïn El Berd District]]'' | {{Coord|35.260556|-0.5675|display=inline}} | [[File:Sidi Brahim (Sidi Bel Abbès, Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 22 Sidi Brahim.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650247|Sidi Hamadouche]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833272|Aïn El Berd District]]'' | {{Coord|35.299167|-0.548889|display=inline}} | [[File:بلدية سيدي حمادوش.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 22 Sidi Hamadouche.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3280742|Makedra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833272|Aïn El Berd District]]'' | {{Coord|35.440953|-0.431385|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Makedra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214591|Aïn Berda]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5061402|Aïn El Berda District]]'' | {{Coord|36.65|7.583333|display=inline}} | [[File:Photo ain berda 16112015.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 23 - Aïn Berda.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2962895|Chorfa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5061402|Aïn El Berda District]]'' | {{Coord|36.72057|7.55407|display=inline}} | [[File:Chorfa شرفة.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 23 - Cheurfa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3060336|Eulma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5061402|Aïn El Berda District]]'' | {{Coord|36.73875|7.46163|display=inline}} | [[File:Annaba Tarf عنابة الطارف - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 23 - Eulma.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876297|Aïn El Hadjar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2110035|Aïn El Hadjar District]]'' | {{Coord|35.271667|0.260833|display=inline}}<br/>{{Coord|34.758333|0.145278|display=inline}} | [[File:Ain el Hadjar.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 20 - Aïn El Hadjar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325548|Moulay Larbi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2110035|Aïn El Hadjar District]]''<br/>''[[:d:Q3044682|Saïda Department]]'' | {{Coord|34.65|0.016667|display=inline}} | | [[File:Dz - 20 - Moulay Larbi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483167|Sidi Ahmed]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2110035|Aïn El Hadjar District]]'' | {{Coord|34.55|0.259722|display=inline}} | | [[File:Dz - 20 - Sidi Ahmed.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649776|Aïn El Hadjel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3271922|Aïn El Hadjel District]]'' | {{Coord|35.673889|3.881667|display=inline}} | [[File:Ain el Hadjel.JPG|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Aïn El Hadjel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483235|Sidi Hadjeres]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3271922|Aïn El Hadjel District]]'' | {{Coord|35.671944|4.035278|display=inline}} | [[File:Sidi Hadjres سيدي هجرس 01.jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Sidi Hadjeres.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q276935|Aïn El Hammam]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019450|Aïn El Hammam District]]''<br/>''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.570556|4.311111|display=inline}} | [[File:Mairie de Ain El Hammam.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 15 Ain El Hammam.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648557|Abi Youcef]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019450|Aïn El Hammam District]]'' | {{Coord|36.538333|4.343889|display=inline}} | [[File:At-Bu-Yusef.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 15 Abi-Youcef.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2828962|Akbil]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019450|Aïn El Hammam District]]'' | {{Coord|36.522778|4.303056|display=inline}} | [[File:Village perché (Djurdjura).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Akbil.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876538|Aït Yahia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019450|Aïn El Hammam District]]'' | {{Coord|36.581111|4.330278|display=inline}} | [[File:Mairie de Ait Yahia.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 15 Aït Yahia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q599887|Aïn El Ibel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833274|Aïn El Ibil District]]'' | {{Coord|34.355|3.223889|display=inline}} | [[File:La mairie de Ain el Bell مقر بلدية عين الابل (24339000468).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Aïn El Ibel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325431|Mouadjebara]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833274|Aïn El Ibil District]]'' | {{Coord|34.503692|3.470435|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 - Moudjebara.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3513736|Tadmit]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833274|Aïn El Ibil District]]'' | {{Coord|34.286652|2.988539|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 - Tadmit.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3574490|Zaccar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833274|Aïn El Ibil District]]'' | {{Coord|34.430806|3.327313|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 - Zaccar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q731378|Ouled Addouane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019453|Aïn El Kébira District]]'' | {{Coord|36.3375|5.4375|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Ouled Addouane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648920|Aïn El Kebira]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019453|Aïn El Kébira District]]'' | {{Coord|36.364722|5.501944|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Aïn El Kebira.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3021292|Dehamcha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019453|Aïn El Kébira District]]'' | {{Coord|36.3821|5.5953|display=inline}} | [[File:Dehamcha.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Dehamcha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648562|Aïn Errich]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272347|Aïn El Melh District]]'' | {{Coord|34.680833|4.096944|display=inline}} | [[File:Aïn ErRich.JPG|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Aïn Errich.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649756|Aïn El Melh]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272347|Aïn El Melh District]]''<br/>''[[:d:Q240870|M'Sila Province]]'' | {{Coord|34.848333|4.161111|display=inline}}<br/>{{Coord|34.841389|4.163889|display=inline}} | [[File:Aïn El Melh.JPG|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Aïn El Melh.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876321|Aïn Fares]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272347|Aïn El Melh District]]'' | {{Coord|34.700556|4.429167|display=inline}} | [[File:Commune de Ain fares بلدية عين فارس - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Aïn Fares.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2904340|Bir Foda]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272347|Aïn El Melh District]]'' | {{Coord|34.82013|3.76063|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Bir Foda.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483253|Sidi M'Hamed]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272347|Aïn El Melh District]]'' | {{Coord|34.735833|4.285833|display=inline}} | [[File:Bordj Belkherif.JPG|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Sidi M'Hamed.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q31085|Mers El Kebir]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019462|Aïn El Turk District]]'' | {{Coord|35.728611|-0.706944|display=inline}} | [[File:MOts Murdjajou surplombant Oran (13).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 31 Mers el-Kebir.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q740498|Aïn El Turk]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019462|Aïn El Turk District]]''<br/>''[[:d:Q68277370|arrondissement of Oran]]'' | {{Coord|35.740833|-0.749167|display=inline}} | [[File:Ain turck, Oran Province (Algeria).JPG|center|128px]] | [[File:DZ 31 Ain El Turk.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649264|Bousfer]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019462|Aïn El Turk District]]'' | {{Coord|35.7108|-0.810556|display=inline}} | [[File:2leglisetransformee.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 31 Bousfer.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049709|El Ançor]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019462|Aïn El Turk District]]'' | {{Coord|35.683333|-0.866667|display=inline}} | [[File:Vue vers la partie côtière de la région El-ançor.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 31 El Anssor.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876323|Aïn Fakroun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019419|Aïn Fakroun District]]'' | {{Coord|35.966667|6.866667|display=inline}} | [[File:APC Ain Fakroun مقر بلدية عين فكرون.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 04 - Aïn Fakroun.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049852|El Fedjoudj Boughrara Saoudi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019419|Aïn Fakroun District]]'' | {{Coord|35.70805|6.817017|display=inline}} | | [[File:Dz - 04 - El Fedjouz Boughrara Saoudi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3285064|Mamounia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019456|Aïn Farès District]]'' | {{Coord|35.424798|0.140634|display=inline}} | | [[File:DZ-29- Mamounia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4833277|Aïn Fares]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019456|Aïn Farès District]]'' | {{Coord|35.4799|0.244875|display=inline}} | [[File:Noureddine - Ain Fares نور الدين - عين فارس - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29- Aïn Fares.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q586071|Aïn Fekan]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833278|Aïn Fekan District]]'' | {{Coord|35.225|-0.001667|display=inline}} | | [[File:DZ-29- Aïn Fekan.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876332|Aïn Fras]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833278|Aïn Fekan District]]'' | {{Coord|35.206389|-0.1575|display=inline}} | | [[File:DZ-29- Aïn Fras.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q593739|Aïn Kercha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019945|Aïn Kechra District]]'' | {{Coord|35.916667|6.7|display=inline}} | | [[File:Dz - 04 - Aïn Kercha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648989|Aïn Kechra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833282|Aïn Kechra District]]'' | {{Coord|36.748333|6.4325|display=inline}} | [[File:Photo ain kechra 16112015.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - Aïn Kechra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049951|El Harmilia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019945|Aïn Kechra District]]'' | {{Coord|35.923532|6.619263|display=inline}} | | [[File:Dz - 04 - El Harmilia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126682|Hanchir Toumghani]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019945|Aïn Kechra District]]'' | {{Coord|35.934722|6.741111|display=inline}} | | [[File:Dz - 04 - Hanchir Toumghani.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358185|Ouldja Boulballout]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833282|Aïn Kechra District]]'' | {{Coord|36.786111|6.373056|display=inline}} | | [[File:Dz - 21 - Ouldja Boulballout.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q652161|Aghlal]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019421|Aïn Kihel District]]'' | {{Coord|35.201648|-1.06923|display=inline}} | [[File:مزرعة في بلدية أغلال ، عين تموشنت ، الجزائر.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Aghlal (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649048|Aoubellil]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019421|Aïn Kihel District]]'' | {{Coord|35.136467|-0.992578|display=inline}} | | [[File:Dz - Aoubellil (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649071|Aïn Kihal]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019421|Aïn Kihel District]]'' | {{Coord|35.204444|-1.196111|display=inline}} | | [[File:Dz - Aïn Kihal (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657300|Aïn Tolba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019421|Aïn Kihel District]]'' | {{Coord|35.248333|-1.248889|display=inline}} | | [[File:Dz - Aïn Tolba (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649088|Aïn El Arbaa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019458|Aïn Larbaâ District]]'' | {{Coord|35.4075|-0.881667|display=inline}} | | [[File:Dz - Aïn El Arbaa (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657440|Oued Sabah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019458|Aïn Larbaâ District]]'' | {{Coord|35.3725|-0.811389|display=inline}} | | [[File:Dz - Oued Sabah (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2217839|Tamzoura]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019458|Aïn Larbaâ District]]'' | {{Coord|35.416667|-0.65|display=inline}} | | [[File:Dz - Tamzoura (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324659|Sidi Boumedienne]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019458|Aïn Larbaâ District]]'' | {{Coord|35.354167|-0.893056|display=inline}} | | [[File:Dz - Sidi Boumedienne (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q863819|Oued Djemaa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019464|Aïn Lechiakh District]]'' | {{Coord|36.066667|2.3|display=inline}} | [[File:Oued el Djemaa - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 44 Oued Djemaa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649082|Aïn Lechiakh]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019464|Aïn Lechiakh District]]'' | {{Coord|36.156944|2.404167|display=inline}} | [[File:Jardin AinLechiekh.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 44 Ain Lechiekh.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876374|Aïn Soltane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019464|Aïn Lechiakh District]]'' | {{Coord|36.133056|4.733333|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Ain Soltane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q722562|Aïn M'lila]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019471|Aïn M'Lila District]]'' | {{Coord|36.036667|6.571944|display=inline}} | [[File:Ain Mlila عين مليلة.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 04 - Aïn M'lila.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1920157|Ouled Hamla]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019471|Aïn M'Lila District]]'' | {{Coord|36.083333|6.466667|display=inline}} | [[File:Ouled hamla.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 04 - Ouled Hamla.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358228|Ouled Gacem]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019471|Aïn M'Lila District]]'' | {{Coord|36.034167|6.665833|display=inline}} | | [[File:Dz - 04 - Ouled Gacem.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876355|Aïn Madhi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019473|Aïn Madhi District]]'' | {{Coord|33.8|2.3|display=inline}} | [[File:Ain Madhi عين ماضي - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 03 - Aïn Madhi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049975|El Houaita]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019473|Aïn Madhi District]]'' | {{Coord|33.645278|2.445833|display=inline}} | | [[File:Dz - 03 - El Houaita.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3055042|Tadjemout]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019473|Aïn Madhi District]]'' | {{Coord|33.879573|2.523422|display=inline}} | [[File:TADJEMOUT.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 03 - Tadjemout.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3196152|Kheneg]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019473|Aïn Madhi District]]'' | {{Coord|33.744611|2.794132|display=inline}} | [[File:الخنق الأغواط 3.JPEG|center|128px]] | [[File:Dz - 03 - Kheneg.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3513732|Tadjrouna]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019473|Aïn Madhi District]]'' | {{Coord|33.504043|2.101908|display=inline}} | | [[File:Dz - 03 - Tadjrouna.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876353|Aïn Larbi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019935|Aïn Makhlouf District]]'' | {{Coord|36.265833|7.397778|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Aïn Larbi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876356|Aïn Makhlouf]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019935|Aïn Makhlouf District]]'' | {{Coord|36.243333|7.250833|display=inline}} | [[File:سد بعين مخلوف بقالمة.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Aïn Makhlouf.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3271939|Tamlouka]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019935|Aïn Makhlouf District]]'' | {{Coord|36.155556|7.141667|display=inline}} | [[File:Tamlouka1.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Tamlouka.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q374598|Ain Merane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710590|Aïn Merane District]]''<br/>''[[:d:Q236758|Relizane Province]]'' | {{Coord|36.162778|0.970556|display=inline}}<br/>{{Coord|36.162778|0.970278|display=inline}} | [[File:Aïn Merane, Chlef Province (Algeria).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 02 Ain Merane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3127420|Harenfa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710590|Aïn Merane District]]'' | {{Coord|36.24521|1.0457|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Harenfa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2404804|Fornaka]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211175|Aïn Nouïssy District]]'' | {{Coord|35.752642|-0.016994|display=inline}} | [[File:Fornaka.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-27-03 Fornaka.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876359|Aïn Nouïssy]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211175|Aïn Nouïssy District]]'' | {{Coord|35.8|0.05|display=inline}} | [[File:Aïn Nouissy.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 27 Ain Nouissi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049946|El Hassaine-Béni Yahi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211175|Aïn Nouïssy District]]'' | {{Coord|35.7667|-0.033333|display=inline}} | | [[File:DZ-27-32 El Hassaine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649139|Ouled Si Ahmed]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019463|Aïn Oulmane District]]'' | {{Coord|35.901111|5.191667|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Ouled Si Ahmed.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649530|Ksar El Abtal]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019463|Aïn Oulmane District]]'' | {{Coord|35.9742|5.2881|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Ksar El Abtal.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876362|Aïn Oulmene]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019463|Aïn Oulmane District]]'' | {{Coord|35.916667|5.3|display=inline}} | [[File:Ain-Oulmène, Algeria.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Aïn Oulmene.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3118868|Guelal]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019463|Aïn Oulmane District]]'' | {{Coord|36.033889|5.338889|display=inline}} | [[File:Guellal mosque.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Guelal.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q651497|Aïn Oussera]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833293|Aïn Oussera District]]'' | {{Coord|35.448889|2.904444|display=inline}} | [[File:Ain oussera.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Aïn Oussara.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2209181|Guernini]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833293|Aïn Oussera District]]'' | {{Coord|35.19992|2.68203|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 - Guernini.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1582877|Tiout]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325306|Aïn Séfra District]]'' | {{Coord|30.38949|-8.692585|display=inline}} | [[File:Tiout, Algeria - panoramio (6).jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 45 Tiout.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2745712|Aïn Sefra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325306|Aïn Séfra District]]'' | {{Coord|32.75|-0.583333|display=inline}} | [[File:Vue d Ain Sefra, Algérie.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 45 Ain Sefra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650263|Tixter]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019465|Aïn Taghrout District]]'' | {{Coord|36.047121|5.079889|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Tixter.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876379|Aïn Taghrout]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019465|Aïn Taghrout District]]'' | {{Coord|36.128889|5.076667|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Ain Taghrout.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649342|Aïn Tallout]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833295|Aïn Talout District]]'' | {{Coord|34.923889|-0.954444|display=inline}} | [[File:شارع عين تالوت ولاية تلمسان الجزائر.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-03 - Ain Tallout - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876358|Aïn Nehala]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833295|Aïn Talout District]]'' | {{Coord|35.027222|-0.932222|display=inline}} | | [[File:DZ-13-25 - Aïn Nehala - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876392|Aïn Touila]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324509|Aïn Touila District]]'' | {{Coord|35.443611|7.466667|display=inline}} | | [[File:DZ-40 Aïn Touila.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272302|M'Toussa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324509|Aïn Touila District]]'' | {{Coord|35.599392|7.244968|display=inline}} | | [[File:DZ-40 M'Toussa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214625|Ben Foudhala El Hakania]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970604|Aïn Touta District]]'' | {{Coord|35.32|5.977222|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-32 Ben Foudhala El Hakania - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215698|Maâfa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970604|Aïn Touta District]]'' | {{Coord|35.266667|5.9|display=inline}} | [[File:Grottes Maafa.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 05-03 Maafa - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215830|Ouled Aouf]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970604|Aïn Touta District]]'' | {{Coord|35.455556|5.756944|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-40 Ouled Aouf - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876412|Aïn Touta]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970604|Aïn Touta District]]'' | {{Coord|35.383333|5.9|display=inline}} | [[File:Aïn Touta.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 05-45 Aïn Touta - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358016|Oued El Kheïr]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833298|Aïn Tédelès District]]'' | {{Coord|35.950278|0.380833|display=inline}} | [[File:APC OUED EL KHEIR.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 27 Oued El Kheir.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483193|Sidi Bellater]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833298|Aïn Tédelès District]]'' | {{Coord|36.026667|0.269444|display=inline}} | [[File:Sidi Belattar.png|center|128px]] | [[File:DZ 27 Sidi Belattar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3491847|Sour]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833298|Aïn Tédelès District]]'' | {{Coord|36.000556|0.341389|display=inline}} | [[File:Sour Mosta.png|center|128px]] | [[File:DZ 27 Sour.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4833297|Aïn Tédelès]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4833298|Aïn Tédelès District]]'' | {{Coord|35.994722|0.295556|display=inline}}<br/>{{Coord|35.9965|0.297747|display=inline}} | [[File:Ain tadles.png|center|128px]] | [[File:DZ-27-07 Aïn Tedles.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q770504|Aïn Témouchent]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019481|Aïn Témouchent District]]'' | {{Coord|35.304444|-1.14|display=inline}} | [[File:Aïn Temouchent.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - Aïn Témouchent (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657415|Sidi Ben Adda]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019481|Aïn Témouchent District]]'' | {{Coord|35.3|-1.183333|display=inline}} | [[File:El Ward.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Sidi Ben Adda (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q731749|Souani]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4837217|Bab El Assa District]]'' | {{Coord|34.921218|-1.916272|display=inline}} | [[File:Souani السواني - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-08 - Souani - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2877665|Bab El Assa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4837217|Bab El Assa District]]'' | {{Coord|34.966106|-2.0318|display=inline}} | [[File:Bab El Assa بلدية باب العسة (51930866378).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-18 - Bab El Assa - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3491586|Souk Tlata]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4837217|Bab El Assa District]]'' | {{Coord|35.023889|-2|display=inline}} | | [[File:DZ-13-33 - Souk Tlata - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q312019|Bab El Oued]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004601|Bab El Oued District]]'' | {{Coord|36.790833|3.053056|display=inline}} | [[File:Bab El Oued Algiers 2008.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1605.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q370406|Bologhine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004601|Bab El Oued District]]'' | {{Coord|36.804722|3.0425|display=inline}} | [[File:Vue sur St. Eugéne-Bologhine depuis le téléphérique NDA (6881395339).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1606.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2940826|Casbah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004601|Bab El Oued District]]'' | {{Coord|36.784444|3.057778|display=inline}} | [[File:Alger Kasbah02.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1607.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3181020|Oued Koriche]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004601|Bab El Oued District]]'' | {{Coord|36.785833|3.043889|display=inline}} | [[File:2012-Climat de france 01.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1608.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3421420|Raïs Hamidou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004601|Bab El Oued District]]'' | {{Coord|36.8175|3.011389|display=inline}} | [[File:La grande reserve plage. 2.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1625.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2877771|Babar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q14629457|Babar District]]'' | {{Coord|35.169167|7.101389|display=inline}} | | [[File:DZ-40 Babar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2877944|Babor]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263394|Babor District]]'' | {{Coord|36.4904|5.5399|display=inline}} | [[File:EL BABOR Mountains.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Babor.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3479128|Serdj El Ghoul]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263394|Babor District]]'' | {{Coord|36.478|5.5771|display=inline}} | [[File:صورة من بلدية سرج الغول.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Serdj El Ghoul.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q311809|Sidi Daoud]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710679|Baghlia District]]'' | {{Coord|36.85|3.85|display=inline}} | [[File:Sidi-Daoud-Algeria.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Sidi Daoud.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q311943|Baghlia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710679|Baghlia District]]'' | {{Coord|36.815568|3.861244|display=inline}} | [[File:Baghlia rue aibda said.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Baghlia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q970231|Taourga]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710679|Baghlia District]]'' | {{Coord|36.79378|3.946345|display=inline}} | [[File:Aiintounga 38.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 35 Taourga.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q648163|Les Eucalyptus]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004318|Baraki District]]'' | {{Coord|36.663889|3.145|display=inline}} | [[File:Annexe APC Eucalyptus ملحقة بلدية الكاليتوس.jpg|center|128px]] | [[File:Wilaya alger communes.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215533|Sidi Moussa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004318|Baraki District]]'' | {{Coord|36.604722|3.088889|display=inline}} | [[File:Sidimoussa1950.jpeg|center|128px]] | [[File:DZ-1637.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2736044|Baraki]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004318|Baraki District]]'' | {{Coord|36.6662|3.09162|display=inline}} | [[File:Jardin Parc Central de baraki.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1614.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657242|Kendira]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019609|Barbacha District]]'' | {{Coord|36.540556|5.0275|display=inline}} | [[File:Mairie de Kendira (localité de Tizi Tindjit).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Kendira.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214633|Barbacha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019609|Barbacha District]]'' | {{Coord|36.56667|4.96667|display=inline}} | [[File:Mairie de Barbacha.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Barbacha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q648253|Barika]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970331|Barika District]]'' | {{Coord|35.388889|5.365833|display=inline}} | [[File:APC de Barika.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-42 Barika - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1523317|Amdoukal]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970331|Barika District]]'' | {{Coord|35.129722|5.171944|display=inline}} | [[File:M'doukal.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-55 M'Doukal - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215164|Bitam]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970331|Barika District]]'' | {{Coord|35.3075|5.372222|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-14 Bitam - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q645812|Bellas]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q514573|Bathia District]]'' | {{Coord|35.9821|1.8512|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Belaas.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657263|El Hassania]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q514573|Bathia District]]'' | {{Coord|35.946389|1.916944|display=inline}} | [[File:LAndscape from Hassania, Ain el defla.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 44 El Hassania.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657378|Bathia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q514573|Bathia District]]'' | {{Coord|35.916111|1.839167|display=inline}} | [[File:Bathia.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 44 Bathia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q338844|Batna]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970519|Batna District]]'' | {{Coord|35.55|6.166667|display=inline}} | [[File:Théâtre de Batna.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-01 Batna - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q964100|Oued Chaaba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970519|Batna District]]'' | {{Coord|35.504722|6.077778|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-37 Oued Chaaba - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214735|Fesdis]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970519|Batna District]]'' | {{Coord|35.617744|6.247401|display=inline}} | [[File:Apc de Fesdis.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-23 Fesdis - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1309744|Castra Lambaesis]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | {{Coord|35.488889|6.255833|display=inline}} | [[File:Lambaesis-etching.png|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5304572|Draa Etine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q215452|Batna Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2892189|Bayadha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019600|Bayadha District]]'' | {{Coord|33.327778|6.888889|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Bayadha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483288|Sidi Slimane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019600|Bayadha District]]'' | {{Coord|33.833333|1.730556|display=inline}} | [[File:Sidi Slimane.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 32 Sidi Slimane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921611|Bouiche]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2893467|Bechloul]]''<br/>''[[:d:Q233655|Bouira Province]]''<br/>''[[:d:Q3049685|El Adjiba]]'' | {{Coord|36.322222|4.111111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2827426|Ahl El Ksar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156867|Bechloul District]]'' | {{Coord|36.253056|4.039444|display=inline}} | [[File:Ahl El Ksar, Wilaya de Bouira, Algérie.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Ahl El Ksar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2893467|Bechloul]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156867|Bechloul District]]'' | {{Coord|36.312222|4.075|display=inline}} | [[File:Bechloul بشلول - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Bechloul.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049685|El Adjiba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156867|Bechloul District]]'' | {{Coord|36.329444|4.158611|display=inline}} | [[File:El Adjiba العجيبة - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - El Adjiba.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049718|El Asnam]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156867|Bechloul District]]'' | {{Coord|36.321111|4.013889|display=inline}} | [[File:Lesnam.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - El Asnam.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358246|Ouled Rached]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156867|Bechloul District]]'' | {{Coord|36.211944|4.110556|display=inline}} | [[File:Assiflekhmis.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Ouled Rached.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649315|Bekkouche Lakhdar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211130|Ben Azzouz District]]'' | {{Coord|36.701045|7.306252|display=inline}} | [[File:Villagegastucopyjanv07.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - Bekkouche Lakhdar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895323|Benazouz]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211130|Ben Azzouz District]]'' | {{Coord|36.86111|7.29254|display=inline}}<br/>{{Coord|36.46|7.13|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3050052|El Marsa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211130|Ben Azzouz District]]'' | {{Coord|37.03|7.253056|display=inline}} | [[File:2013-08-27 17.13.57 plage El Marsa Skikda.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - El Marsa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649488|Badredine El Mokrani]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4885255|Ben Badis District]]'' | {{Coord|35.008909|-0.850153|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Badredine El Mokrani.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895336|Ben Badis, Sid Bel Abbés]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4885255|Ben Badis District]]'' | {{Coord|34.952778|-0.914444|display=inline}} | [[File:Ben badis 3 in 2005.png|center|128px]] | [[File:DZ 22 Ben Badis.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2962888|Chettouane Belaila]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4885255|Ben Badis District]]'' | {{Coord|34.95|-0.836389|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Chetouane Belaila.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3128230|Hassi Zehana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4885255|Ben Badis District]]'' | {{Coord|35.025833|-0.890278|display=inline}} | [[File:Hassi Zehana.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q253342|Ben Mehidi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019605|Ben M'Hidi District]]'' | {{Coord|36.77203|7.90535|display=inline}} | [[File:Sidi Kaci سيدي قاسي.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-36-Ben Mehidi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2899136|Berrihane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019605|Ben M'Hidi District]]'' | {{Coord|36.83725|8.12385|display=inline}} | [[File:Kids at the beach.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-36-Berrihane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3046940|Echatt]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019605|Ben M'Hidi District]]'' | {{Coord|36.830172|7.875137|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Beni Amar (Echatt).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q636617|Zarzour]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272156|Ben S'Rour District]]'' | {{Coord|35.08494|4.83371|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Zarzour.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895563|Ben Srour]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272156|Ben S'Rour District]]'' | {{Coord|35.040257|4.563789|display=inline}} | [[File:Ben S'rour.JPG|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Ben Srour.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358005|Mohammed Boudiaf]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272156|Ben S'Rour District]]'' | {{Coord|34.894167|4.428611|display=inline}} | [[File:Commune Mohamed Boudiaf Msila.jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Mohammed Boudiaf.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358268|Ouled Slimane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272156|Ben S'Rour District]]'' | {{Coord|34.916111|4.736944|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Ouled Slimane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876508|Aït Mahmoud]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019602|Beni Douala District]]'' | {{Coord|36.608333|4.1125|display=inline}} | [[File:Taguemount Azouz Rachid ath said.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Aït Mahmoud.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895858|Beni Aissi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019602|Beni Douala District]]'' | {{Coord|36.656895|4.078744|display=inline}} | [[File:Tighzert - Ath Aissi.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Beni Aïssi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895885|Beni Douala]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019602|Beni Douala District]]'' | {{Coord|36.618889|4.0825|display=inline}} | [[File:Tizi 5 - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Beni Douala.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895921|Béni-Zmenzer]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019602|Beni Douala District]]'' | {{Coord|36.636944|4.039167|display=inline}} | [[File:Beni Zmenzer depuis Betrouna (Wilaya de Tizi Ouzou - Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Aït Zmenzer.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2223529|Iboudraren]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019616|Beni Yenni District]]'' | {{Coord|36.514722|4.242778|display=inline}} | [[File:Villages Tassaft et Ath Eurvah.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Iboudraren.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2223602|Aït Yenni]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019616|Beni Yenni District]]'' | {{Coord|36.575192|4.207644|display=inline}} | [[File:Ath Yenni بني يني.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Beni Yenni.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3572005|Yattafène]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019616|Beni Yenni District]]'' | {{Coord|36.552224|4.256086|display=inline}} | [[File:Ait Daoud, Tizi Ouzou, Algeria.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Yatafen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q282544|Bensekrane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4890203|Bensekrane District]]'' | {{Coord|35.070278|-1.227222|display=inline}} | | [[File:DZ-13-24 -Bensekrane - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483155|Sidi Abdelli]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4890203|Bensekrane District]]'' | {{Coord|35.066667|-1.133333|display=inline}} | | [[File:DZ-13-34 - Sidi Abdelli - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1127306|Treat]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710716|Berrahal District]]'' | {{Coord|36.8975|7.428056|display=inline}} | | [[File:Dz - 23 - Treat.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649131|Berrahal]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710716|Berrahal District]]'' | {{Coord|36.833333|7.45|display=inline}}<br/>{{Coord|36.5|7.27|display=inline}} | [[File:Berrahal.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 23 - Barrahel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215289|Oued El Aneb]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710716|Berrahal District]]'' | {{Coord|36.883333|7.483333|display=inline}} | [[File:Chetaibi vue de nuit.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 23 - Oued El Aneb.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214965|Berrouaghia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2379121|Berrouaghia District]]'' | {{Coord|36.133333|2.916667|display=inline}} | [[File:Berrouaghia-03.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 26 Berrouaghia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358218|Ouled Deide]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2379121|Berrouaghia District]]'' | {{Coord|36.112778|3.012778|display=inline}} | [[File:Ouled Dhayed اولاد ذايد - panoramio (2).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Ouled Deid.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3421670|Rebaia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2379121|Berrouaghia District]]'' | {{Coord|36.02783|3.13812|display=inline}} | [[File:بلدية الربعية.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Rebaia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649000|Asfour]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019627|Besbes District]]'' | {{Coord|36.67403|7.97646|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Asfour.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649634|Besbes]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019627|Besbes District]]'' | {{Coord|36.70222|7.84722|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Besbes.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3575268|Zerizer]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019627|Besbes District]]'' | {{Coord|36.7273|7.8946|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Zerizer.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649251|Bethioua]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019633|Bethioua District]]'' | {{Coord|35.80471|-0.259573|display=inline}} | [[File:Arzew vignes.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 31 Bethioua.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876293|Aïn Bya]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019633|Bethioua District]]'' | {{Coord|35.8167|-0.283333|display=inline}} | | [[File:DZ 31 Ain El Bia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3294984|Mers El Hadjadj]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019633|Bethioua District]]'' | {{Coord|35.7833|-0.166667|display=inline}} | [[File:Marsat el Hadjadj.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 31 Marsat El Hadjadj.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650837|Zouabi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019626|Bir Bouhouche District]]'' | {{Coord|36.065|7.453611|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Zouabi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2904331|Bir Bouhouche]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019626|Bir Bouhouche District]]'' | {{Coord|36.05|7.466667|display=inline}} | [[File:Lac bir bouhouch souk ahras algerie.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 41 Bir Bou Haouch.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3461267|Safel El Ouiden]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019626|Bir Bouhouche District]]'' | {{Coord|35.929167|7.490278|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Safel El Ouiden.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2894187|Belaa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263412|Bir El Arch District]]'' | {{Coord|36.20259|5.853653|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Belaa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2904333|Bir El Arch]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263412|Bir El Arch District]]'' | {{Coord|36.130278|5.839167|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Bir El Arch.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3513618|Tachouda]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263412|Bir El Arch District]]'' | {{Coord|36.262373|5.713062|display=inline}} | [[File:Commune de Tachouda بلدية تاشودة.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Tachouda.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12194949|El Ouldja]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263412|Bir El Arch District]]'' | {{Coord|36.0637|5.95369|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q401759|Bir El Djir]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019636|Bir El Djir District]]'' | {{Coord|35.736667|-0.554167|display=inline}} | [[File:Mairie de Bir El Djir, 2013.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-3103-Bir El Djir.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3128217|Hassi Ben Okba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019636|Bir El Djir District]]'' | {{Coord|35.729444|-0.465833|display=inline}} | [[File:ISS048-E-5911 - View of Algeria.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 31 Hassi Ben Okba.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3128219|Hassi Bounif]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019636|Bir El Djir District]]'' | {{Coord|35.7|-0.5|display=inline}} | | [[File:DZ 31 Hassi Bounif.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2904370|Bir el-Ater]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019639|Bir el-Ater District]]'' | {{Coord|34.748524|8.057957|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - Bir el-Ater.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3349798|El Ogla el Malha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019639|Bir el-Ater District]]'' | {{Coord|34.991389|7.941389|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - Ogla Melha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649483|Bir Ghbalou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q11078369|Bir Ghbalou District]]'' | {{Coord|36.2631|3.5866|display=inline}} | [[File:Bir Ghbalou.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Bir Ghbalou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050006|El Khabouzia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q11078369|Bir Ghbalou District]]'' | {{Coord|36.316389|3.600833|display=inline}} | [[File:Khabouzia entree.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - El Khabouzia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3419336|Raouraoua]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q11078369|Bir Ghbalou District]]'' | {{Coord|36.23546|3.64704|display=inline}} | [[File:Raouraoua.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Raouraoua.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q578440|Sidi Embarek]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019631|Bir Kasd Ali District]]'' | {{Coord|36.103889|4.911944|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Sidi Embarek.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q980903|Khelil]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019631|Bir Kasd Ali District]]'' | {{Coord|36.175643|5.029077|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Khellil.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649730|Bir Kasdali]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019631|Bir Kasd Ali District]]'' | {{Coord|36.15|5.033333|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Bir Kasdali.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2904342|Bir El Mokadem]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q508411|Bir Mokadem District]]'' | {{Coord|35.37245|7.8074|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - Bir Mokkadem.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3120926|Guorriguer]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q508411|Bir Mokadem District]]'' | {{Coord|35.42278|7.59333|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - Guorriguer.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126511|Hammamet]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q508411|Bir Mokadem District]]'' | {{Coord|35.448333|7.953056|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - Hammamet.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q335744|Gué de Constantine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019634|Bir Mourad Raïs District]]'' | {{Coord|36.696944|3.095278|display=inline}} | [[File:Photo aadl ain naadja 27052016.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1626.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1010749|Hydra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019634|Bir Mourad Raïs District]]''<br/>''[[:d:Q3561|Algiers]]'' | {{Coord|36.747222|3.040278|display=inline}} | [[File:Val d'Hydra.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1628.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1884982|Saoula]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019634|Bir Mourad Raïs District]]'' | {{Coord|36.702778|3.023889|display=inline}} | [[File:1890 vignes de Saoula Algérie.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1657.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2534015|Bir Mourad Rais]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019634|Bir Mourad Raïs District]]'' | {{Coord|36.739444|3.05|display=inline}} | [[File:Photo bir mourad rais ancienne mairie 29052016.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1609.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2904515|Birkhadem]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019634|Bir Mourad Raïs District]]'' | {{Coord|36.716111|3.049722|display=inline}} | [[File:شامخة.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1612.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649303|Birine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4916362|Birine District]]'' | {{Coord|35.633333|3.216667|display=inline}} | [[File:مسجد عبد الحفيظ القاسمي وساحة أول نوفمبر البيرين.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Birine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895844|Benhar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4916362|Birine District]]'' | {{Coord|35.48473|3.00984|display=inline}} | [[File:Commune de Benhar - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Benhar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358214|Ouled Chebel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019648|Birtouta District]]'' | {{Coord|36.598056|2.995|display=inline}} | | [[File:DZ-1636.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3519005|Tessala El Merdja]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019648|Birtouta District]]'' | {{Coord|36.630833|2.945556|display=inline}} | [[File:Tassala El Merdja - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1635.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4917124|Birtouta]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019648|Birtouta District]]'' | {{Coord|36.645833|2.998611|display=inline}}<br/>{{Coord|36.649691|2.998753|display=inline}} | [[File:Bir Touta بئرتوتة - panoramio (2).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1634.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q312759|Biskra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q943844|Biskra District]]'' | {{Coord|34.85|5.733333|display=inline}} | [[File:Biskra 1.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-07 Biskra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049927|El Hadjeb]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q943844|Biskra District]]'' | {{Coord|34.790278|5.596944|display=inline}} | [[File:El Hadjeb, l'université الجامعة - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-07 El Hadjeb.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q216990|Blida]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019637|Blida District]]'' | {{Coord|36.472222|2.833333|display=inline}} | [[File:Blida centre.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-01 - Blida - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2911971|Bouarfa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019637|Blida District]]'' | {{Coord|36.466944|2.816389|display=inline}} | [[File:Bouarfa, Algeria (2010-03-08).jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-24 - Bouarfa - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649016|Boghni]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019641|Boghni District]]'' | {{Coord|36.54371|3.95233|display=inline}} | [[File:Boghni devant le Djurdjua.jpeg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Boghni.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2867151|Assi Youcef]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019641|Boghni District]]'' | {{Coord|36.505556|4.014444|display=inline}} | [[File:Assi Youcef, Tizi Ouzou Province (Algeria).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Assi Youcef.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2922209|Bounouh]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019641|Boghni District]]'' | {{Coord|36.499444|3.936389|display=inline}} | [[File:Bounouh Boghni 22Mar.png|center|128px]] | [[File:DZ 15 Bounouh.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3303859|Mechtras]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019641|Boghni District]]'' | {{Coord|36.543889|4.011111|display=inline}} | [[File:Mechtras - Tizi-Ouzou- Tazroute.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Mechtras.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2535214|Bordj Badji Mokhtar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004766|Bordj Badji Mokhtar District]]'' | {{Coord|21.328889|0.954167|display=inline}} | [[File:Bordj-Mokhtar (1990).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Bordj Badji Mokhtar (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2701565|Timiaouine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004766|Bordj Badji Mokhtar District]]'' | {{Coord|20.437222|1.810556|display=inline}} | [[File:Hotel de ville de Timiaouine.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Timiaouine (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q544733|Bordj Bou Arréridj]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019644|Bordj Bou Arreridj District]]'' | {{Coord|36.066667|4.766667|display=inline}} | [[File:Bordj Bou Arreridj مدينة برج بوعريريج.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 34 Bordj Bou Arreridj.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q614809|Beni Lahcene]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325314|Bordj Bou Naâma District]]'' | {{Coord|35.81298|1.68954|display=inline}} | | [[File:DZ 38 Beni Lahcene.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q941583|Bordj Bounaama]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325314|Bordj Bou Naâma District]]'' | {{Coord|35.85|1.616667|display=inline}} | [[File:Bordj Bounaama.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 38 Bordj Bou Naama.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895873|Beni Chaib]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325314|Bordj Bou Naâma District]]'' | {{Coord|35.82014|1.79953|display=inline}} | [[File:بحيرة بني شعيب.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 38 Beni Chaib.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483292|Sidi Slimane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325314|Bordj Bou Naâma District]]'' | {{Coord|35.86|1.681111|display=inline}} | | [[File:DZ 38 Sidi Slimane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649117|Bordj Emir Khaled Chikh]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q168877|Bordj El Amir Khaled District]]'' | {{Coord|36.1222|2.2056|display=inline}} | [[File:Bord Emir Khaled.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 44 Bordj Emir Khaled.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2904350|Bir Ould Khelifa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q168877|Bordj El Amir Khaled District]]'' | {{Coord|36.183333|2.233333|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Bir Ouled Khelifa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3327636|Tarik Ibn Ziad]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q168877|Bordj El Amir Khaled District]]'' | {{Coord|36|2.15|display=inline}} | [[File:Tarik Ibn Ziad طارق بن زياد - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 44 Tarik Bin Ziad.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2910766|Bordj El Emir Abdelkader]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325268|Bordj Emir Abdelkader District]]'' | {{Coord|35.812757|2.209009|display=inline}} | [[File:Bordj Emir Abdelkader برج الامير عبد القادر.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 38 Bordj El Emir Abdelkader.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12195041|Youssoufia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325268|Bordj Emir Abdelkader District]]'' | {{Coord|35.9481|2.11275|display=inline}} | [[File:El Youssoufia اليوسفية - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 38 Youssoufia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q628038|El Anseur]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019643|Bordj Ghedir District]]'' | {{Coord|36.041667|4.816667|display=inline}} | [[File:أحجار داخل غابة "بومرقد" بلدية العناصر ولاية برج بوعريريج.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 34 El Anasser.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q647705|Taglait]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019643|Bordj Ghedir District]]'' | {{Coord|35.77164|4.99974|display=inline}} | [[File:Forêt de Bitam.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 34 Taglait.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2894485|Belimour]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019643|Bordj Ghedir District]]'' | {{Coord|35.98045|4.87984|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2910772|Bordj Ghédir]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019643|Bordj Ghedir District]]''<br/>''[[:d:Q266411|Bordj Bou Arréridj Province]]'' | {{Coord|35.9|4.89|display=inline}}<br/>{{Coord|35.901111|4.898056|display=inline}} | [[File:Bordj Chemissa.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 34 Bordj Ghedir.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3104853|Ghilassa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019643|Bordj Ghedir District]]'' | {{Coord|35.87175|4.90625|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Ghilassa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2910781|Bordj Menaïel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q9303989|Bordj Ménaïl District]]'' | {{Coord|36.741667|3.723056|display=inline}} | [[File:Bordj Ménaiel.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Bordj Menaiel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3033013|Djinet]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q9303989|Bordj Ménaïl District]]'' | {{Coord|36.876977|3.723121|display=inline}} | [[File:Djinet air view.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Djinet.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3183565|Zemmouri]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q9303989|Bordj Ménaïl District]]'' | {{Coord|36.783333|3.6|display=inline}} | [[File:Zemmouri 11092012.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Zemmouri.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3229078|Legata]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q9303989|Bordj Ménaïl District]]'' | {{Coord|36.74902|3.6831|display=inline}} | | [[File:DZ 35 Leghata.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2910774|Bordj Okhriss]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156670|Bordj Okhriss District]]'' | {{Coord|36.083333|3.975556|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Bordj Okhriss.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3125560|Hadjera Zerga]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156670|Bordj Okhriss District]]'' | {{Coord|35.957778|3.849444|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Hadjera Zerga.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3307743|Mezdour]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156670|Bordj Okhriss District]]'' | {{Coord|36.07987|4.07058|display=inline}} | [[File:المزدور.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Mezdour.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3513862|Taguedit]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156670|Bordj Okhriss District]]'' | {{Coord|36.01759|3.99462|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Taguedit.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648662|Bordj Zemoura]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019645|Bordj Zemmoura District]]'' | {{Coord|36.292991|4.855957|display=inline}} | [[File:Khubayb ibn Adiy Mosque, Bordj Bou Arréridj, Algeria.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 34 Bordj Zemmoura.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358215|Ouled Dahmane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019645|Bordj Zemmoura District]]'' | {{Coord|36.22284|4.770027|display=inline}} | [[File:Ouled Dahmane.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 34 Ouled Dahman.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3515965|Tassamert]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019645|Bordj Zemmoura District]]'' | {{Coord|36.269293|4.823041|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Tassameurt.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1438489|Bou Ismaïl]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019649|Bou Ismaïl District]]'' | {{Coord|36.65|2.7|display=inline}} | [[File:Bou Ismaïl.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 42-26 - Bou Ismail - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876381|Ain Tagourait]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019649|Bou Ismaïl District]]'' | {{Coord|36.603611|2.609444|display=inline}} | [[File:Aïn Tagourait.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 42-17 - Ain Tagourait - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921597|Bouharoun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019649|Bou Ismaïl District]]'' | {{Coord|36.623381|2.654829|display=inline}} | [[File:Bou Haroun.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 42-30 - Bouharoun - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3196147|Khemisti]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019649|Bou Ismaïl District]]'' | {{Coord|36.625833|2.680833|display=inline}} | [[File:Chiffalo.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 42-06 - Khemisti - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q401741|Bou Saada]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272172|Bou Saâda District]]'' | {{Coord|35.208333|4.173889|display=inline}} | [[File:Bousaayel.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-28-20 - Bou-Saâda - Wilaya M'Sila.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049938|El Hamel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272172|Bou Saâda District]]'' | {{Coord|35.133333|4.083333|display=inline}} | [[File:Ville d'El Hamel مدينة الهامل - panoramio (1).jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - El Hamel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358286|Oultene]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272172|Bou Saâda District]]'' | {{Coord|35.11952|4.37306|display=inline}} | [[File:Village oultem.jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Oultem.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2784515|Sidi Ameur]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019651|Boualem District]]'' | {{Coord|33.7682|1.43303|display=inline}} | [[File:Sidi Ameur سيدي عامر.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 32 Sidi Ameur.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2911916|Boualem]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019651|Boualem District]]'' | {{Coord|33.729051|1.534138|display=inline}} | | [[File:DA - 32-06 - Boualem - Wilaya d'El Bayadh map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483296|Sidi Taifour]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019651|Boualem District]]'' | {{Coord|33.7172|1.68271|display=inline}} | | [[File:DZ 32 Sidi Tifour.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3499559|Stitten]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019651|Boualem District]]'' | {{Coord|33.757992|1.223345|display=inline}} | [[File:Lever du soleil depuis Stitten d'El-bayadh.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 32 Stitten.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q32477|Ait Tizi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019653|Bouandas District]]'' | {{Coord|36.558889|5.127222|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Aït Tizi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876517|Ait Naoual Mezada]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019653|Bouandas District]]'' | {{Coord|36.545833|5.083333|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Aït Naoual Mezada.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2911931|Bouandas]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019653|Bouandas District]]'' | {{Coord|36.494699|5.101948|display=inline}} | [[File:Bouandas centre , vue générale.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Bouandas.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2922508|Bousselam]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019653|Bouandas District]]'' | {{Coord|36.498889|5.037778|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Bousselam.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648628|Aïn Ben Beida]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4949281|Bouchegouf District]]'' | {{Coord|36.617778|7.695278|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Aïn Ben Beida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921360|Boughouf]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4949281|Bouchegouf District]]'' | {{Coord|36.47172|7.72976|display=inline}} | [[File:Bouchegouf بوشقوف.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Bouchegouf.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3271986|Medjez Sfa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4949281|Bouchegouf District]]'' | {{Coord|36.45|7.766667|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Medjez Sfa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272169|Oued Fragha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4949281|Bouchegouf District]]'' | {{Coord|36.555833|7.713056|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Oued Fragha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q311984|Boudouaou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2007521|Boudouaou District]]'' | {{Coord|36.731319|3.404781|display=inline}} | [[File:Photo marche boudouaou 03062016.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Boudouaou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648978|Bouzegza Keddara]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2007521|Boudouaou District]]'' | {{Coord|36.62541|3.47934|display=inline}} | [[File:Tunnels de Bouzegza انفاق بوزقزة - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Bouzegza Keddara.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921497|Boudouaou-El-Bahri]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2007521|Boudouaou District]]'' | {{Coord|36.772222|3.405556|display=inline}} | [[File:Photo boudouaou marine 08102014.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Boudouaou El Bahri.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050007|El Kharrouba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2007521|Boudouaou District]]'' | {{Coord|36.657778|3.406389|display=inline}} | [[File:Barrage de Keddara سد قدارة - panoramio (3).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 El Kharrouba.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3056457|Ouled Hedadj]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2007521|Boudouaou District]]'' | {{Coord|36.72|3.35|display=inline}} | | [[File:DZ 35 Ouled Hedadj.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649886|Soumaâ]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019656|Boufarik District]]''<br/>''[[:d:Q233637|Blida Province]]'' | {{Coord|36.51833|2.90528|display=inline}}<br/>{{Coord|36.518333|2.905278|display=inline}} | [[File:Vers Ecole de police مدرسة الشرطة - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-14 - Soumaa - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2344308|Boufarik]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019656|Boufarik District]]'' | {{Coord|36.575|2.909722|display=inline}} | [[File:Mosquée à Boufarik.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-20 - Boufarik - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3118934|Guerrouaou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019656|Boufarik District]]'' | {{Coord|36.522222|2.883333|display=inline}} | [[File:Guerrouaou 2.JPG|center|128px]] | [[File:DZ - 09-27 - Guerouaou - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q925894|Ouled Selama]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q537884|Bougara District]]'' | {{Coord|36.548333|3.11|display=inline}} | [[File:Ouled Slama - ISUZU - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-19 - Ouled Slama - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649228|Hammam Melouane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q537884|Bougara District]]'' | {{Coord|36.486667|3.045|display=inline}} | [[File:Hammam melouane.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-12 - Hammam Melouane - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2573679|Bougara]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q537884|Bougara District]]'' | {{Coord|36.541667|3.083333|display=inline}} | [[File:Bougara (Rovigo) بوقرة - panoramio (2).jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-26 - Bougara - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876366|Aïn Roua]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263424|Bougaâ District]]'' | {{Coord|36.334444|5.180556|display=inline}} | [[File:عين الروى ولاية سطيف 16.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Aïn Roua.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895890|Beni Hocine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263424|Bougaâ District]]'' | {{Coord|36.27229|5.12743|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Beni Hocine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921542|Bougaa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263424|Bougaâ District]]'' | {{Coord|36.332413|5.088515|display=inline}} | [[File:The city of Bougaa.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Bougaa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650268|Tousmouline]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019658|Bougtob District]]'' | {{Coord|33.651565|0.308733|display=inline}} | | [[File:DA - 32-20 - Tousmouline - Wilaya d'El Bayadh map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921589|Bougtob]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019658|Bougtob District]]'' | {{Coord|34.042419|0.089264|display=inline}} | [[File:Bougtob بلدية بوقطب (48390171382).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 32 Bougtob.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050008|El Kheiter]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019658|Bougtob District]]'' | {{Coord|34.1434|0.073247|display=inline}} | [[File:El Kheiter الخيثر (31322218115).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 32 El Kheiter.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q728433|Souaflia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4949453|Bouguirat District]]'' | {{Coord|35.85|0.333333|display=inline}} | | [[File:DZ 27 Souaflia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921590|Bouguirat]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4949453|Bouguirat District]]'' | {{Coord|35.751528|0.2532|display=inline}} | [[File:Bouguirat بوقيراط - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 27 Bouguirat.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3461301|Safsaf]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4949453|Bouguirat District]]'' | {{Coord|36.075278|0.428333|display=inline}} | | [[File:DZ-27-30 Safsaf.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3485239|Sirat]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4949453|Bouguirat District]]'' | {{Coord|35.78|0.19194|display=inline}} | [[File:Sirat سيرات - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 27 Sirat.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876345|Aïn Kerma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q607231|Bouhadjar District]]'' | {{Coord|36.593889|8.201111|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Aïn Kerma.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921594|Bouhadjar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q607231|Bouhadjar District]]'' | {{Coord|36.503013|8.105164|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Bouhadjar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126492|Hammam Béni Salah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q607231|Bouhadjar District]]'' | {{Coord|36.519722|8.034167|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Hammam Beni Salah.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358058|Oued Zitoun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q607231|Bouhadjar District]]'' | {{Coord|36.466111|8.0575|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Oued Zitoun.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q757243|Hacine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019646|Bouhanifia District]]'' | {{Coord|35.456944|-0.0025|display=inline}} | [[File:Hacine.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-29- Hacine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2911890|Bou Hanifia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019646|Bouhanifia District]]'' | {{Coord|35.316111|-0.048333|display=inline}} | [[File:Bouhnifia بوحنيفية.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29- Bou Hanifia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049894|Guittena]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019646|Bouhanifia District]]'' | {{Coord|35.408333|-0.05|display=inline}} | | [[File:DZ-29- El Guettana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921610|Bouhmama]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324914|Bouhmama District]]'' | {{Coord|35.32034|6.74657|display=inline}} | [[File:Chelia 4.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-40 Bouhmama.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2972032|Chélia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324914|Bouhmama District]]'' | {{Coord|35.36431|6.77868|display=inline}} | [[File:الغروب من الأوراس.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-40 Chelia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272298|M'Sara]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324914|Bouhmama District]]'' | {{Coord|35.23857|6.57315|display=inline}} | [[File:3azza-Msara 2.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-40 M'Sara.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3571239|Yabous]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324914|Bouhmama District]]'' | {{Coord|35.40815|6.64184|display=inline}} | | [[File:DZ-40 Yabous.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649700|Chébli]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019660|Bouinan District]]'' | {{Coord|36.577778|3.008333|display=inline}} | [[File:Chebli شبلي - panoramio (1).jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-02 - Chebli - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921643|Bouinan]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019660|Bouinan District]]'' | {{Coord|36.53167|2.99194|display=inline}} | [[File:Ville de Bouinane بوينان - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-03 - Bouinan - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648911|Boukadir]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710756|Boukadir District]]'' | {{Coord|36.063611|1.124444|display=inline}} | [[File:Mairie BOUKADIR.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 02 Boukadir.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649555|Oued Sly]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710756|Boukadir District]]'' | {{Coord|36.1|1.2|display=inline}} | [[File:واد سلي.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 02 Oued Sly.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7549961|Sobha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710756|Boukadir District]]'' | {{Coord|36.109167|1.109722|display=inline}} | | [[File:Dz-02-Sobha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921601|Boukhatem]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325337|Boukhatem District]]'' | {{Coord|36.303851|6.014113|display=inline}} | | [[File:DZ-43- Bouhatem.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3023967|Derrahi Bousselah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325337|Boukhatem District]]'' | {{Coord|36.3125|5.927778|display=inline}} | | [[File:DZ-43- Derradji Bousselah.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649043|Boumedfaâ]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004785|Boumedfaâ District]]'' | {{Coord|36.370278|2.476389|display=inline}} | [[File:Boumedfaa بومدفع - panoramio (5).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 44 Boumedfaa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657341|Hoceinia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004785|Boumedfaâ District]]'' | {{Coord|36.316667|2.4|display=inline}} | [[File:Houcinia (Ex Bouhalouane) الحسينية - panoramio (2).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 44 Hoceinia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1895428|Tidjelabine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q580145|Boumerdès District]]'' | {{Coord|36.727778|3.497222|display=inline}} | [[File:Tidjelabine تيجلابين - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Tidjellabine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2998044|Corso]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q580145|Boumerdès District]]'' | {{Coord|36.7565|3.43333|display=inline}} | [[File:Tidjellabine - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Corso.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q311960|Ben Choud]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236752|Boumerdès Province]]'' | {{Coord|36.862352|3.880577|display=inline}} | | [[File:DZ 35 Ben Choud.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2826124|Aafir]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q236752|Boumerdès Province]]'' | {{Coord|36.767596|3.7029|display=inline}} | | [[File:DZ 35 Afir.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q599165|Bounoura]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4950031|Bounoura District]]''<br/>''[[:d:Q17601|Ghardaïa Province]]'' | {{Coord|32.4825|3.703611|display=inline}} | [[File:Ksar de Bounoura.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-47 Bounoura.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1884169|El Atteuf]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4950031|Bounoura District]]''<br/>''[[:d:Q17601|Ghardaïa Province]]'' | {{Coord|32.4775|3.747778|display=inline}} | [[File:El-Atteuf Ghardaia Algeria.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-47 El Atteuf.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649516|Boussemghoun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019665|Boussemghoun District]]'' | {{Coord|32.866667|0.016667|display=inline}} | [[File:Boussemghoune.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 32 Boussemghoun.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649478|Bouteldja]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q584100|Bouthéldja District]]'' | {{Coord|36.502875|8.10482|display=inline}} | [[File:Bouteldja rue principal.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-36-Bouteldja.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2962063|Chefia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q584100|Bouthéldja District]]'' | {{Coord|36.661667|8.106389|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Chefia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3215674|Lac des Oiseaux]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q584100|Bouthéldja District]]'' | {{Coord|36.783333|8.116667|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Lac des Oiseaux.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648956|Misserghin]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019667|Boutlélis District]]'' | {{Coord|35.619444|-0.729722|display=inline}} | [[File:Misserghin01.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 31 Misserghin.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876312|Aïn El Kerma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019667|Boutlélis District]]'' | {{Coord|35.648889|-0.975833|display=inline}} | [[File:Mairie de Ain El-Kerma.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 31 Ain El Kerma.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2922617|Boutlélis]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019667|Boutlélis District]]''<br/>''[[:d:Q231331|Oran Province]]'' | {{Coord|35.572955|-0.899924|display=inline}}<br/>{{Coord|35.572778|-0.899722|display=inline}} | [[File:Mairie de Boutlelis.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 31 Boutlelis.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q612537|Bouzareah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019671|Bouzaréah District]]'' | {{Coord|36.78988|3.01772|display=inline}} | [[File:Bouzareah Downtown.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1611.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2673474|El Biar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019671|Bouzaréah District]]'' | {{Coord|36.768333|3.030556|display=inline}} | [[File:Vue d'El biar sur la baie d'Alger.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1610.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895321|Ben Aknoun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019671|Bouzaréah District]]'' | {{Coord|36.756389|3.008333|display=inline}} | [[File:Ben aknoun.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-1622.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895900|Béni Messous]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019671|Bouzaréah District]]'' | {{Coord|36.78|2.974444|display=inline}} | [[File:Beni Messous بني مسوس - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1632.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q674163|Beni-Zekki]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019669|Bouzguen District]]'' | {{Coord|36.56493|4.50535|display=inline}} | | [[File:DZ 15 Beni Zekki.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q778239|Illoula Oumalou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019669|Bouzguen District]]'' | {{Coord|36.578889|4.442778|display=inline}} | [[File:Tabuda de illuyen umalu.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 15 Illoula Oumalou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215269|Bouzeguene]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019669|Bouzguen District]]'' | {{Coord|36.616705|4.47985|display=inline}} | [[File:Bouzeguene, Tizi Ouzou Province (Algeria).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Bouzeguène.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3147876|Idjeur]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019669|Bouzguen District]]'' | {{Coord|36.666428|4.518645|display=inline}} | [[File:Commune d'Idjeur (Tizi Ouzou, Algeria).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Idjeur.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649021|Bouzina]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970621|Bouzina District]]'' | {{Coord|35.264722|6.098611|display=inline}} | [[File:بوزينة القديمة.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-35 Bouzina - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6488718|Larbaâ]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970621|Bouzina District]]'' | {{Coord|35.355278|6.145|display=inline}} | [[File:قرية ثاعزونت.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-61 Larbaa - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q722522|Bouïra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156908|Bouïra District]]''<br/>''[[:d:Q233655|Bouira Province]]'' | {{Coord|36.378333|3.8925|display=inline}} | [[File:BOUIRA.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Bouira.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876493|Ait Laziz]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156908|Bouïra District]]'' | {{Coord|36.444722|3.908611|display=inline}} | [[File:Adrar amelal, ait laziz.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Aït Laziz.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4833301|Aïn Turk]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156908|Bouïra District]]'' | {{Coord|36.393333|3.824722|display=inline}} | [[File:Scenery - panoramio - stone wu (12).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Aïn El Turc.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648965|Hadj Mechri]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q14624811|Brida District]]'' | {{Coord|33.95715|1.59879|display=inline}} | | [[File:Dz - 03 - Hadj Mechri.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649391|Brida]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q14624811|Brida District]]'' | {{Coord|33.906111|1.784444|display=inline}} | | [[File:Dz - 03 - Brida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3515420|Taouila]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q14624811|Brida District]]'' | {{Coord|33.868883|1.860595|display=inline}} | | [[File:Dz - 03 - Taouila.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649308|Ghassoul]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019666|Brézina District]]'' | {{Coord|33.377272|1.203089|display=inline}} | [[File:El Ghassoul الغاسول.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 32 Ghassoul.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2924791|Brezina]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019666|Brézina District]]'' | {{Coord|33.099379|1.260767|display=inline}} | [[File:La mairie Brezina بلدية بريزينة.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 32 Brezina.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3054778|Krakda]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019666|Brézina District]]'' | {{Coord|33.319269|0.95727|display=inline}} | | [[File:DA - 32-15 - Kraakda - Wilaya d'El Bayadh map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q638704|Béchar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2019699|Béchar District]]'' | {{Coord|31.616389|-2.218333|display=inline}} | [[File:Gourai.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-08-01-Bechar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59975|Béjaïa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005720|Béjaïa District]]'' | {{Coord|36.751111|5.064167|display=inline}} | [[File:Béjaia بجاية 11.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Bejaia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649069|Oued Ghir]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005720|Béjaïa District]]'' | {{Coord|36.710556|4.978333|display=inline}} | [[File:Mairie de Oued Ghir.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Oued Ghir.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3148138|Ighzer Amokrane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233665|Béjaïa Province]]''<br/>''[[:d:Q2005689|Ifri-Ouzellaguen District]]''<br/>''[[:d:Q3358841|Ouzellaguen]]'' | {{Coord|36.5286|4.60164|display=inline}} | [[File:Ighzer Amokrane.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q130246|Béni Abbès]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005787|Béni Abbès District]]'' | {{Coord|30.131667|-2.169167|display=inline}} | [[File:Béni-Abbés Oued saoura.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-08-07-Beni Abbes.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215797|Tamtert]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005787|Béni Abbès District]]'' | {{Coord|29.910278|-1.890278|display=inline}} | | [[File:DZ-08-20-Tamtert.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876368|Aïn Sebt]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q632630|Béni Aziz District]]'' | {{Coord|36.486389|5.711389|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Aïn Sebt.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895864|Beni Aziz]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q632630|Béni Aziz District]]'' | {{Coord|36.466667|5.65|display=inline}} | [[File:Beni Aziz.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Beni Aziz.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3273694|Maaouia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q632630|Béni Aziz District]]'' | {{Coord|36.38899|5.70995|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Maaouia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649892|Sidi Medjahed]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5005048|Béni Boussaïd District]]'' | {{Coord|34.775278|-1.636667|display=inline}} | [[File:El Kef - Tlemcen الكاف - تلمسان (51936806963).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-37 - Sidi Medjahed - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895870|Beni Boussaid]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5005048|Béni Boussaïd District]]'' | {{Coord|34.648056|-1.753056|display=inline}} | | [[File:DZ-13-38 - Beni Boussaid - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648908|Beni Haoua]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710775|Béni Haoua District]]'' | {{Coord|36.533333|1.566667|display=inline}} | [[File:Beni Haoua.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 02 Beni Haoua.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2924353|Breira]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710775|Béni Haoua District]]'' | {{Coord|36.44868|1.61514|display=inline}} | [[File:Breira (Chlef) بريرة - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 02 Breira.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358018|Oued Gousine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710775|Béni Haoua District]]'' | {{Coord|36.525556|1.494444|display=inline}} | [[File:Village de Oued Goussine.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 02 Oued Goussine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2223580|Beni Maouche]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019614|Béni Maouche District]]'' | {{Coord|36.507222|4.756111|display=inline}} | [[File:Ait maouche Beni maouche vue génerale.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Beni Maouche.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648984|Béni Ounif]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019615|Béni Ounif District]]'' | {{Coord|32.05|-1.25|display=inline}} | [[File:133 Beni Ounif.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-08-21-Beni Ounif.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2263714|Béni Ourtilane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019607|Béni Ourtilane District]]'' | {{Coord|36.442222|4.855833|display=inline}} | [[File:Beni Ourtilane, Sétif Province (Algeria).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Beni Ouartilene.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876352|Aïn Legraj]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019607|Béni Ourtilane District]]'' | {{Coord|36.4096|4.891|display=inline}} | [[File:Cascade de Aïn Legradj à Bordj Bou Arreredj.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Aïn Legraj.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895875|Beni Chebana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019607|Béni Ourtilane District]]'' | {{Coord|36.468333|4.868333|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Beni Chebana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3382219|Beni Mouhli]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019607|Béni Ourtilane District]]'' | {{Coord|36.516111|4.909722|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Beni Mouhli.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q80408|Beni Saf]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019618|Béni Saf District]]'' | {{Coord|35.302222|-1.383611|display=inline}} | [[File:Lettres sur la ville de Beni-Saf, Algérie. DZ.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - Beni Saf (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657331|Sidi Safi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019618|Béni Saf District]]'' | {{Coord|35.283333|-1.3|display=inline}} | | [[File:Dz - Sidi Safi (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049839|El Emir Abdelkader]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019618|Béni Saf District]]'' | {{Coord|35.224444|-1.403333|display=inline}} | | [[File:Dz - El Emir Abdelkader (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649441|Bouskene]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019622|Béni Slimane District]]'' | {{Coord|36.191127|3.236225|display=inline}} | [[File:Bouskene.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Bouskane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895913|Beni Slimane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019622|Béni Slimane District]]'' | {{Coord|36.22703|3.30596|display=inline}} | [[File:Béni Slimane.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Beni Slimane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483229|Sidi Errabia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019622|Béni Slimane District]]'' | {{Coord|36.275556|3.306667|display=inline}} | [[File:Sidi Rabie سيدي الربيع.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Sidi Errabie.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649234|Azails]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5005051|Béni Snous District]]'' | {{Coord|34.687778|-1.465556|display=inline}} | | [[File:DZ-13-21 - Azaïls - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895867|Beni Bahdel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5005051|Béni Snous District]]'' | {{Coord|34.693889|-1.518611|display=inline}} | [[File:Paysage à l'entrée de la commune de Beni Bahdel, région de Tlemcen.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-42 - Beni Bahdel - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895909|Beni Snous]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5005051|Béni Snous District]]'' | {{Coord|34.6625|-1.5425|display=inline}} | [[File:Benisnous 2.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-17 - Beni Snous - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649062|Berriane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019630|Bérianne District]]'' | {{Coord|32.133333|4.266667|display=inline}} | [[File:Berriane.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-47 Berriane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q748765|Bou Aiche]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019680|Chahbounia District]]'' | {{Coord|35.55267|2.35868|display=inline}} | [[File:Bouaiche البواعيش.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Bouaiche.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921560|Boughezoul]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019680|Chahbounia District]]'' | {{Coord|35.6997|2.84779|display=inline}} | | [[File:DZ 26 Boughzoul.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2947598|Chahbounia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019680|Chahbounia District]]'' | {{Coord|35.54472|2.60333|display=inline}} | [[File:Chahbounia الشهبونية.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Chahbounia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649151|Charef]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5074220|Charef District]]'' | {{Coord|34.618023|2.801042|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 - Charef.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2209170|El Guedid]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5074220|Charef District]]'' | {{Coord|34.646944|2.615|display=inline}} | [[File:El Gueddid بلدية القديد - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - El Guedid.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895915|Beni Yagoub]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5074220|Charef District]]'' | {{Coord|34.466443|2.785077|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 - Beni Yagoub.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2642041|Charouine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004777|Charouine District]]'' | {{Coord|29.016667|-0.266667|display=inline}} | [[File:Charouine Adrar.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Charouine (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2701541|Talmine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004777|Charouine District]]'' | {{Coord|29.329722|-0.498611|display=inline}} | | [[File:Dz - Talmin (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2757193|Ouled Aissa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004777|Charouine District]]'' | {{Coord|29.4184|-0.0876|display=inline}} | | [[File:Dz - Ouled Aissa (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q374800|Chechar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324499|Chechar District]]'' | {{Coord|35.03799|7.00404|display=inline}} | [[File:Khenchela chechar.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-40 Cherchar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032874|Djellal]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324499|Chechar District]]'' | {{Coord|34.916667|6.9|display=inline}} | | [[File:DZ-40 Djellal.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050146|El Oueldja]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324499|Chechar District]]'' | {{Coord|34.915556|6.680556|display=inline}} | [[File:El-Oualdja-Khenchela-Algerie1.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-40 El Oueldja.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3196179|Khirane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324499|Chechar District]]'' | {{Coord|34.99861|6.76045|display=inline}} | [[File:Khirenne-9.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-40 Khirane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649364|Chekfa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579044|Chekfa District]]'' | {{Coord|36.771308|5.959525|display=inline}} | [[File:Street in Chekfa, Jijel Province (Algeria).JPG|center|128px]] | [[File:DZ 18 Chekfa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650017|Sidi Abdelaziz]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579044|Chekfa District]]'' | {{Coord|36.853333|6.051389|display=inline}} | [[File:Vue sur Sidi Abdelaziz, Jijel (Algérie).JPG|center|128px]] | [[File:DZ 18 Sidi Abdelaziz.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1884153|El Kennar Nouchfi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579044|Chekfa District]]'' | {{Coord|36.824722|5.959167|display=inline}} | [[File:Siège de la Mairie d'El Kennar (Algérie).JPG|center|128px]] | [[File:DZ 18 El Kennar Nouchfi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2910782|Bordj T'har]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579044|Chekfa District]]'' | {{Coord|36.746941|6.034279|display=inline}} | [[File:Bodj Thar.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 18 Bordj Thar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215445|Chelghoum Laïd]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5089868|Chelghoum Laïd District]]''<br/>''[[:d:Q235723|Mila Province]]'' | {{Coord|36.166667|6.166667|display=inline}}<br/>{{Coord|36.162778|6.166389|display=inline}} | [[File:Chelghoum Laid.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-43- Chelghoum Laid.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876357|Aïn Mellouk]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5089868|Chelghoum Laïd District]]'' | {{Coord|36.274991|6.176435|display=inline}} | [[File:Temda 4.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-43- Aïn Mellouk.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324813|Oued Athmania]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5089868|Chelghoum Laïd District]]'' | {{Coord|36.249722|6.286111|display=inline}} | | [[File:DZ-43- Oued Athmania.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2962198|Chellal]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272354|Chellal District]]'' | {{Coord|35.516667|4.383333|display=inline}} | [[File:Chellal - M'sila الشلال - المسيلة 01.jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Chellal.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3196166|Khettouti Sed El Djir]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272354|Chellal District]]'' | {{Coord|35.6303|4.17676|display=inline}} | [[File:Khattouti Sed El Djir خطوطي سد الجير.jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Khettouti Sed El Djir.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3273702|Maarif]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272354|Chellal District]]'' | {{Coord|35.415278|4.344167|display=inline}} | | [[File:DZ-28-29 - Maarif - Wilaya M'Sila.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358241|Ouled Madhi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272354|Chellal District]]'' | {{Coord|35.576667|4.508333|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Ouled Madhi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649540|Chellala]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019672|Chellala District]]'' | {{Coord|33.033132|0.055618|display=inline}} | [[File:Algérie (3562123227).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 32 Chellala.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050067|El Maharra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019672|Chellala District]]'' | {{Coord|33.311667|0.364444|display=inline}} | | [[File:DA - 32-19 - El Mehara - Wilaya d'El Bayadh map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q961923|Tafraout]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4118343|Chellalat El Adhaoura District]]'' | {{Coord|35.9715|3.35195|display=inline}} | [[File:بلدية تافراوت المدية - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Tafraout.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876361|Aïn Ou Ksir]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4118343|Chellalat El Adhaoura District]]'' | {{Coord|35.851944|3.470556|display=inline}} | [[File:Ain Ouksir عين اوقصير - panoramio (1).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Ain Ouksir.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2962199|Challalat El Adhaoura]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4118343|Chellalat El Adhaoura District]]'' | {{Coord|35.94|3.41|display=inline}} | [[File:Chellalet El Adhaoura.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 26 Chellalet El Adhaoura.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2962653|Cheniguel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4118343|Chellalat El Adhaoura District]]'' | {{Coord|35.922222|3.566667|display=inline}} | [[File:Chniguel.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 26 Cheniguel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1885068|Tibane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1118209|Chemini District]]'' | {{Coord|36.613333|4.650833|display=inline}} | [[File:APC Tibane.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Tibane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2223592|Akfadou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1118209|Chemini District]]'' | {{Coord|36.628611|4.623611|display=inline}} | [[File:Mairie d'Akfadou.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Akfadou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2962465|Chemini]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1118209|Chemini District]]'' | {{Coord|36.6|4.61667|display=inline}} | [[File:APC Chemini.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Chemini.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3087355|Souk-Oufella]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1118209|Chemini District]]'' | {{Coord|36.606111|4.638889|display=inline}} | [[File:Mairie-de-souk-oufella.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 06 Souk-Oufella.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215192|Chemora]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970558|Chemora District]]'' | {{Coord|35.666667|6.65|display=inline}} | [[File:Chemorar.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-36 Chemora - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215207|Boulhilat]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970558|Chemora District]]'' | {{Coord|35.724444|6.6625|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-60 Boulhilat - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1617666|Cherchell]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019675|Cherchell District]]'' | {{Coord|36.6075|2.19|display=inline}} | [[File:Cherchell's fountain place.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 42-22 - Cherchell - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650062|Sidi Ghiles]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019675|Cherchell District]]'' | {{Coord|36.583333|2.116667|display=inline}} | [[File:Sidi Ghiles.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 42-32 - Sidi Ghiles - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3125559|Hadjeret Ennous]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019675|Cherchell District]]'' | {{Coord|36.573333|2.051944|display=inline}} | [[File:Hadjret Ennous.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 42-42 - Hadjeret Ennous - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483287|Sidi Semiane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019675|Cherchell District]]'' | {{Coord|36.508611|2.063889|display=inline}} | [[File:Le Mausolé de Sidi Semiane.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 42-40 - Sidi Semiane - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q736205|Cheria]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019684|Cheria District]]'' | {{Coord|35.270359|7.75197|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - Cheria.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3530066|Tlidjene]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019684|Cheria District]]'' | {{Coord|35.117592|7.767334|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - Tlidjene.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649293|Chetaibi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710811|Chetaïbi District]]'' | {{Coord|37.0661|7.3803|display=inline}} | [[File:Chetaibi vue Aerienne.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 23 - Chetaïbi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649520|Amieur]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019678|Chetouane District]]'' | {{Coord|35.035197|-1.240082|display=inline}} | [[File:الغروب.jp.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-14 - Amieur - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876331|Aïn Fezza]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019678|Chetouane District]]'' | {{Coord|34.877222|-1.235278|display=inline}} | [[File:Aïn Fezzaa عين فزة.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-12 - Ain Fezza - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2962883|Chetouane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019678|Chetouane District]]'' | {{Coord|34.920308|-1.289767|display=inline}} | [[File:Ouest ainelhout.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-50 - Chetouane - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q849561|Chlef]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710823|Chlef District]]''<br/>''[[:d:Q73516530|arrondissement of Orleansville]]''<br/>''[[:d:Q2017661|Department of Algiers]]'' | {{Coord|36.164722|1.331667|display=inline}} | [[File:Chlef-rue-20-août.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 02 Chlef.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649324|Oum Drou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710823|Chlef District]]'' | {{Coord|36.2|1.383333|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Oum Drou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649902|Sendjas]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710823|Chlef District]]'' | {{Coord|36.066667|1.4|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Sendjas.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12710244|Tadjna]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231752|Chlef Province]]'' | No/unknown value | | |- | ''[[:d:Q335751|Cheraga]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019689|Chéraga District]]'' | {{Coord|36.766944|2.960278|display=inline}} | [[File:Cheraga centre ville.png|center|128px]] | [[File:DZ-1650.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215680|Ouled Fayet]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019689|Chéraga District]]'' | {{Coord|36.733333|2.95|display=inline}} | [[File:Ouled fayet 02072013.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1651.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876264|Aïn Bénian]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019689|Chéraga District]]'' | {{Coord|36.803056|2.921667|display=inline}} | [[File:La Madrague.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-1644.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3021980|Dély Ibrahim]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019689|Chéraga District]]'' | {{Coord|36.751944|2.981389|display=inline}} | [[File:Dely Ibrahim.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-1623.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5645553|El Hammamet]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019689|Chéraga District]]'' | {{Coord|36.813889|2.971389|display=inline}} | [[File:APC d'El Hammamet بلدية الحمامات.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1624.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q428519|Beni Zid]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5147526|Collo District]]'' | {{Coord|36.807979|6.505623|display=inline}} | | [[File:Dz - 21 - Beni Zid.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649260|Cheraia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5147526|Collo District]]'' | {{Coord|37.001833|6.512876|display=inline}} | [[File:Image from tamanart.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - Cheraia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2983525|Collo]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5147526|Collo District]]'' | {{Coord|37.0065|6.5609|display=inline}} | [[File:Collo skikda.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - Collo.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648601|Aïn Bouchekif]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019687|Dahmouni District]]'' | {{Coord|35.355833|1.510556|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Aïn Bouchekif.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649360|Dahmouni]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019687|Dahmouni District]]'' | {{Coord|35.416684|1.476288|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Dahmouni.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q628315|Beni Milleuk]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019681|Damous District]]'' | {{Coord|36.444444|1.716667|display=inline}} | [[File:Beni Mileuk بني ميلك - panoramio (6).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 42-41 - Beni Milleuk - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3012978|Damous]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019681|Damous District]]'' | {{Coord|36.549466|1.704297|display=inline}} | [[File:Damous.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 42-23 - Damous - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3217918|Larhat]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019681|Damous District]]'' | {{Coord|36.55867|1.801414|display=inline}} | [[File:Larhat.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 42-03 - Larhat - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q619294|Mouilha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5221881|Dar Chioukh District]]'' | {{Coord|34.75|3.48333|display=inline}} | [[File:Aïn Mouilah.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - M'Liliha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3015935|Dar Chioukh]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5221881|Dar Chioukh District]]'' | {{Coord|34.897222|3.489722|display=inline}} | [[File:Dar Chioukh دار الشيوخ (24338880538).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Dar Chioukh.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483191|Sidi Baizid]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5221881|Dar Chioukh District]]'' | {{Coord|35.058056|3.430556|display=inline}} | [[File:Sidi Baizid سيدي بايزيد 01.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Sidi Baizid.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59419|Dar El Beïda]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019697|Dar El Beïda District]]'' | {{Coord|36.714167|3.2125|display=inline}} | [[File:Aéroport Alger 2011.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1620.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59579|Bab Ezzouar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019697|Dar El Beïda District]]'' | {{Coord|36.721944|3.185556|display=inline}} | [[File:Bab Ezzouar باب الزوار.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1184993|Bordj El Kiffan]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019697|Dar El Beïda District]]'' | {{Coord|36.747222|3.190833|display=inline}} | [[File:Fortdeleaubougara.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1630.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215503|Bordj El Bahri]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019697|Dar El Beïda District]]'' | {{Coord|36.790556|3.249722|display=inline}} | [[File:Algiers Airport Karakas-1.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1639.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2741121|Mohammadia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019697|Dar El Beïda District]]'' | {{Coord|36.728889|3.146944|display=inline}} | [[File:Photo grande mosquee 30112016.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1629.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876387|Aïn Taya]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019697|Dar El Beïda District]]'' | {{Coord|36.791389|3.2925|display=inline}} | [[File:Photo ain taya vue aerienne 13012016.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1638.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050046|El Marsa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019697|Dar El Beïda District]]'' | {{Coord|36.809167|3.254722|display=inline}} | [[File:Tamentfoust-vue-port.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1640.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649721|Darguina]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019701|Darguina District]]'' | {{Coord|36.566667|5.3|display=inline}} | [[File:Lota Ouzemour - Darguina لوطة اوزمور - درقينة - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Darguina.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214545|Aït Smaïl]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019701|Darguina District]]'' | {{Coord|36.54626|5.229664|display=inline}} | [[File:Maire d'Aït-Smaïl (village de Taregregt).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Ait-Smail.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215307|Taskriout]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019701|Darguina District]]'' | {{Coord|36.547565|5.273352|display=inline}} | [[File:Kafrida.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Taskriout.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3025708|Dayet Ben dahoua]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019691|Daïa Ben Dahoua District]]'' | {{Coord|32.536944|3.605556|display=inline}} | [[File:Dhayet Bendhahoua ضاية بن ضحوة.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-47 Dhayet Bendhahoua.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q187346|Constantine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019686|Daïra of Constantine]]'' | {{Coord|36.365|6.614722|display=inline}} | [[File:Magnia.jpg|center|128px]] | [[File:Constantine location.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3020835|Debila]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019692|Debila District]]'' | {{Coord|33.506334|6.937995|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Debila.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3128195|Hassani Abdelkrim]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019692|Debila District]]'' | {{Coord|33.477222|6.895|display=inline}} | [[File:Hassani, El Oued Province (Algeria).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 39 Hassani Abdelkrim.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3021755|Dellys]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710859|Dellys District]]'' | {{Coord|36.916667|3.883333|display=inline}} | [[File:Dellys - Tadelles.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Dellys.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1884817|El Djazia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019703|Dhalaâ District]]'' | {{Coord|35.663154|7.507954|display=inline}} | | [[File:Dz - 04 - Djazia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3025681|D'hala]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019703|Dhalaâ District]]'' | {{Coord|35.461111|7.547222|display=inline}} | | [[File:Dz - 04 - El Dhelala.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032751|Djamaa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019698|Djamaâ District]]'' | {{Coord|33.531379|5.990982|display=inline}} | [[File:ISS020-E-9248 - View of Algeria.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 57 Djamaa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272294|M'Rara]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019698|Djamaâ District]]'' | {{Coord|33.476667|5.660278|display=inline}} | | [[File:DZ 57 M'Rara.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325140|Sidi Amrane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019698|Djamaâ District]]'' | {{Coord|33.5|6.016667|display=inline}} | | [[File:DZ 57 Sidi Amrane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325168|Tendla]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019698|Djamaâ District]]'' | {{Coord|33.675211|6.033769|display=inline}} | | [[File:DZ 57 Tendla.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1014380|Djanet]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2368801|Djanet District]]'' | {{Coord|24.555|9.485278|display=inline}} | [[File:Djanet.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 56 Djanet.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2910767|Bordj El Houasse]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2368801|Djanet District]]'' | {{Coord|24.878889|8.443056|display=inline}} | [[File:Vallée d'Iherir, commune de Bordj El Haouas, wilaya d'Illizi, Algérie.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 56 Bordj El Haouas.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2982706|Colla, Bordj Bou Arreridj]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019695|Djaâfra District]]'' | {{Coord|36.262778|4.661944|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Colla.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032726|Djaafra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019695|Djaâfra District]]'' | {{Coord|36.29294|4.66361|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Djaafra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050042|El-Maïn]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019695|Djaâfra District]]'' | {{Coord|36.366667|4.75|display=inline}} | [[File:El Main in snow.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 34 El Main.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7674990|Tafreg]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019695|Djaâfra District]]'' | {{Coord|36.305556|4.713889|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Teffreg.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032841|Djebel Messaad]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272153|Djebel Messaâd District]]'' | {{Coord|34.991111|4.0925|display=inline}} | [[File:Djebel messaad.JPG|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Djebel Messaad.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3486672|Slim]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272153|Djebel Messaâd District]]'' | {{Coord|34.896944|3.734722|display=inline}} | [[File:Slim.JPG|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Slim.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2794758|Djelfa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211095|Djelfa District]]'' | {{Coord|34.666667|3.25|display=inline}} | [[File:Djelfabul.JPG|center|128px]] | [[File:Djelfa location.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3021530|Deldoul]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233233|Djelfa Province]]'' | {{Coord|34.205278|3.253056|display=inline}} | [[File:Deldoul دلدول - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Deldoul.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649112|Djelida]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004351|Djelida District]]'' | {{Coord|36.2|2.083333|display=inline}} | [[File:Djelida جليدة - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 44 Djelida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2922230|Bourached]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004351|Djelida District]]'' | {{Coord|36.1691|1.9292|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Bourached.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032884|Djemaa Ouled cheikh]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004351|Djelida District]]'' | {{Coord|36.077931|2.005|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Djemaa Ouled Cheikh.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649245|Branis]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095738|Djemourah District]]'' | {{Coord|35|5.775|display=inline}} | | [[File:DZ-07 Branis.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032882|Djemorah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095738|Djemourah District]]'' | {{Coord|35.069556|5.844212|display=inline}} | | [[File:DZ-07 Djemorah.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649075|Djendel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004360|Djendel District]]''<br/>''[[:d:Q2017661|Department of Algiers]]'' | {{Coord|36.218611|2.408889|display=inline}} | [[File:Djendel جندل - panoramio (3).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 44 Djendel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649122|Barbouche]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004360|Djendel District]]'' | {{Coord|36.1|2.483333|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Birbouche.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215749|Oued Chorfa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004360|Djendel District]]'' | {{Coord|36.165278|2.554722|display=inline}} | [[File:واد الشرفة.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 44 Oued Chorfa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215082|Abdelkader Azil]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019716|Djezzar District]]'' | {{Coord|35.430556|5.126944|display=inline}} | [[File:مقر البلدية.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-15 Metkaouak - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215165|Ouled Ammar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019716|Djezzar District]]'' | {{Coord|35.462222|5.156111|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-56 Ouled Ammar - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032929|Djezzar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019716|Djezzar District]]'' | {{Coord|35.509444|5.266667|display=inline}} | [[File:APC de Djezar.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-43 Djezzar - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032949|Djidioua]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019718|Djidiouia District]]'' | {{Coord|35.929371|0.830669|display=inline}} | | [[File:DZ 48 Djidioua.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126593|Hamri]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019718|Djidiouia District]]'' | {{Coord|36.019167|0.69|display=inline}} | | [[File:DZ 48 El Hamri.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325228|Ouled Sidi Mihoub]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019718|Djidiouia District]]'' | {{Coord|35.973889|0.691667|display=inline}} | | [[File:DZ 48 Ouled Sidi Mihoub.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2390470|Djimla]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579002|Djimla District]]'' | {{Coord|36.58|5.884167|display=inline}} | [[File:Djimla000.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 18 Djimla.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921507|Boudriaa Ben Yadjis]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579002|Djimla District]]'' | {{Coord|36.599208|5.807171|display=inline}} | [[File:DSC 0258 بحيرة أم لحناش بمنطقة تيمزڨدة ببني ياجيس.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 18 Boudria Ben Yadjis.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q747462|Beni Fouda]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019702|Djémila District]]'' | {{Coord|36.286073|5.607147|display=inline}} | [[File:Beni Fouda.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Beni Fouda.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032880|Djemila]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019702|Djémila District]]'' | {{Coord|36.3171|5.73521|display=inline}} | [[File:Djemila 0610510.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Djemila.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q544912|Baba Hassen]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q541527|Draria District]]'' | {{Coord|36.694444|2.971944|display=inline}} | | [[File:DZ-1655.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649106|Douéra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q541527|Draria District]]'' | {{Coord|36.669444|2.942222|display=inline}} | [[File:Photo douera 06102017.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1654.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215090|El Achour]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q541527|Draria District]]'' | {{Coord|36.733889|2.991944|display=inline}} | [[File:Photo les cascades el achour 30052016.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1652.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2423749|Khraïcia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q541527|Draria District]]'' | {{Coord|36.677058|2.981019|display=inline}}<br/>{{Coord|36.683333|2.983333|display=inline}} | [[File:Khraicia خرايسية.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1656.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3039143|Draria]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q541527|Draria District]]'' | {{Coord|36.713889|2.997778|display=inline}} | [[File:Photo chateau draria 30052016.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1653.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483275|Sidi Nâamane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019706|Draâ Ben Khedda District]]'' | {{Coord|36.758056|3.983889|display=inline}} | | [[File:DZ 15 Sidi Naamane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3513734|Tadmaït]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019706|Draâ Ben Khedda District]]'' | {{Coord|36.742736|3.901863|display=inline}} | [[File:Vue Tadmaït.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Tadmaït.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3529393|Tirmitine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019706|Draâ Ben Khedda District]]'' | {{Coord|36.66|3.984722|display=inline}} | [[File:Zerrouda2010 024.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 15 Tirmitine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5306152|Draâ Ben Khedda]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019706|Draâ Ben Khedda District]]'' | {{Coord|36.7349|3.95559|display=inline}} | [[File:La ville de Draa Ben Khedda (Mirabeau).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Draa Ben Khedda.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649218|Aït Yahia Moussa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019707|Draâ El Mizan District]]'' | {{Coord|36.641111|3.888333|display=inline}} | | [[File:DZ 15 Aït Yahia Moussa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876399|Aïn Zaouia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019707|Draâ El Mizan District]]'' | {{Coord|36.5483|3.89416|display=inline}} | [[File:Ain zaouia algerie.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Aïn Zaouia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3087858|Frikat]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019707|Draâ El Mizan District]]'' | {{Coord|36.513333|3.885556|display=inline}} | | [[File:DZ 15 Frikat.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4119323|Draâ El Mizan]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019707|Draâ El Mizan District]]'' | {{Coord|36.533333|3.833333|display=inline}} | [[File:Draa El Mizan.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Draa El Mizan.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1924629|Dréan]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019714|Dréan District]]'' | {{Coord|36.68333|7.75|display=inline}} | [[File:Photo drean 16112015.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-36-Dréan.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2961908|Chebaita Mokhtar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019714|Dréan District]]'' | {{Coord|36.755833|7.741667|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Chebaita Mokhtar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2963539|Chihani]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019714|Dréan District]]'' | {{Coord|36.646936|7.77566|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Chihani.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649058|El Abadia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004792|El Abadia District]]'' | {{Coord|36.266667|1.683333|display=inline}} | [[File:El Abadia العبادية ترحب بكم - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 44 El Abadia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1884634|Tacheta Zougagha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004792|El Abadia District]]'' | {{Coord|36.35|1.65|display=inline}} | [[File:Vue generale de Tacheta Zougagha - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 44 Tacheta Zougagha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876274|Aïn Bouyahia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004792|El Abadia District]]'' | {{Coord|36.283333|1.766667|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Ain Bouyahia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2859625|Arbaouet]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2367960|El Abiodh Sidi Cheikh District]]'' | {{Coord|33.088265|0.58124|display=inline}} | [[File:La mairie de Arbaouat بلدية أربوات.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 32 Arbaouat.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876302|Aïn El Orak]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2367960|El Abiodh Sidi Cheikh District]]'' | {{Coord|33.4101|0.73853|display=inline}} | [[File:Ain Orak عين العراك.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 32 Ain El Orak.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049673|El Abiodh Sidi Cheikh]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2367960|El Abiodh Sidi Cheikh District]]'' | {{Coord|32.898611|0.544444|display=inline}} | [[File:Mausolée de Sidi Cheikh ضريح سيدي الشيخ 2.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 32 El Abiodh Sidi Cheikh.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049743|El Bnoud]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2367960|El Abiodh Sidi Cheikh District]]'' | {{Coord|32.3121|0.244381|display=inline}} | [[File:Benoud البنود.jpg|center|128px]] | [[File:DA - 32-16 - El Bnoud - Wilaya d'El Bayadh map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649274|Oued Djer]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019474|El Affroun District]]'' | {{Coord|36.426389|2.561111|display=inline}} | [[File:Oued Djer واد جر - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-22 - Oued Djer - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049687|El Affroun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019474|El Affroun District]]'' | {{Coord|36.466667|2.633333|display=inline}} | [[File:El Afroun العفرون - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-10 - El Affroun - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649292|Mekhatria]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q541083|El Amra District]]'' | {{Coord|36.3025|1.959722|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Mekhatria.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2861226|Arib]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q541083|El Amra District]]'' | {{Coord|36.283333|2.066667|display=inline}} | [[File:AinDefla arib.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 44 Arib.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5350753|El Amra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q541083|El Amra District]]'' | {{Coord|36.297222|1.85|display=inline}} | [[File:El Amra et Djebel Tsili (Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 44 El Amra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649064|Ouled Boudjemaa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019484|El Amria District]]'' | {{Coord|35.473056|-1.1925|display=inline}} | | [[File:Dz - Ouled Boudjemaa (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649280|El Messaid]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019484|El Amria District]]'' | {{Coord|35.541944|-1.121944|display=inline}} | [[File:Plage Cap figalo , Wilaya de Ain Temouchent.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - El Messaid (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657351|El Amria]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019484|El Amria District]]'' | {{Coord|35.533333|-1.016667|display=inline}} | | [[File:Dz - El Amria (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657465|Hassi El Ghella]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019484|El Amria District]]'' | {{Coord|35.45|-1.05|display=inline}} | | [[File:Dz - Hassi El Ghella (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215105|Bou Zedjar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019484|El Amria District]]'' | {{Coord|35.407778|-1.166944|display=inline}} | [[File:Plage Bouzedjar à Ain temouchent.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Bou Zedjar (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649329|Bouraoui Belhadef]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579695|El Ancer District]]'' | {{Coord|36.698825|6.102025|display=inline}} | [[File:غابة الزان.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 18 Bouraoui Belhadef.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649451|Djemaa Beni Habibi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579695|El Ancer District]]'' | {{Coord|36.8075|6.1235|display=inline}} | [[File:Djemaa-Beni-Habibi-01.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 18 Djemaa Beni Habibi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649524|El Ancer]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579695|El Ancer District]]'' | {{Coord|36.8|6.158889|display=inline}} | [[File:Ezzaouia - Vue générale - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 18 El Ancer.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3196168|Kheïri Oued Adjoul]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579695|El Ancer District]]'' | {{Coord|36.859722|6.143889|display=inline}} | [[File:المحمية الطبيعية بني بلعيد ولاية جيجل.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 18 Kheiri Oued Adjoul.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q312108|El Aouana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579023|El Aouana District]]'' | {{Coord|36.771667|5.611389|display=inline}} | [[File:Vue sur El Aouana, Jijel (Algérie).JPG|center|128px]] | [[File:DZ 18 El Aouana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3056449|Selma Benziada]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579023|El Aouana District]]'' | {{Coord|36.627222|5.646667|display=inline}} | | [[File:DZ 18 Selma Ben Ziada.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q921801|El Aouinet]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019487|El Aouïnet District]]'' | {{Coord|35.866667|7.883333|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - El Aouinet.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649743|Boukhadra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019487|El Aouïnet District]]'' | {{Coord|35.744562|8.032379|display=inline}} | [[File:Ici boukhadra هنا بوخضرة.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 12 - Boukhadra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1029528|El Attaf]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q955743|El Attaf District]]'' | {{Coord|36.216667|1.666667|display=inline}} | [[File:El Attaf - Bonne route العطاف - panoramio.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1657489|Tiberkanine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q955743|El Attaf District]]'' | {{Coord|36.174444|1.627222|display=inline}} | [[File:Tiberkanine تيبركانين - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 44 Tiberkanine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1847129|El Azizia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019489|El Azizia District]]'' | {{Coord|36.2866|3.49412|display=inline}} | [[File:El Azizia 1.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 26 El Azizia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3276830|Maghraoua]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019489|El Azizia District]]'' | {{Coord|36.351389|3.535278|display=inline}} | [[File:Maghraoua مغراوة - panoramio (1).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Meghraoua.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3313082|Mihoub]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019489|El Azizia District]]'' | {{Coord|36.353085|3.475757|display=inline}} | [[File:ميهوب.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Mihoub.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q648784|El Bayadh]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019483|El Bayadh District]]'' | {{Coord|33.683056|1.019167|display=inline}} | [[File:Rond point principal El Bayadh centre ville.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 32 El Bayadh.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049752|El Bordj]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019486|El Bordj District]]'' | {{Coord|35.515833|0.301667|display=inline}} | | [[File:DZ-29- El Bordj.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050075|El Menaouer]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019486|El Bordj District]]'' | {{Coord|35.540278|0.371389|display=inline}} | | [[File:DZ-29- El Menaouer.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3196046|Khalouia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019486|El Bordj District]]'' | {{Coord|35.461928|0.296974|display=inline}} | | [[File:DZ-29-Khalouia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2413817|El Borma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019491|El Borma District]]'' | {{Coord|31.656389|9.179167|display=inline}} | | [[File:DZ 30 El Borma.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2418278|El Bouni]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710884|El Bouni District]]'' | {{Coord|36.850556|7.743889|display=inline}} | [[File:Hippone.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 23 - Daïra d'El Bouni.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q401747|El Eulma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5351251|El Eulma District]]''<br/>''[[:d:Q73648147|arrondissement of Saint-Arnaud]]'' | {{Coord|36.152778|5.69|display=inline}} | [[File:El Eulma City, Snow.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - El Eulma.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2892409|Bazer Sakhra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5351251|El Eulma District]]'' | {{Coord|36.116667|5.711111|display=inline}} | [[File:Sebkhet Bazer.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Bazer Sakhra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3118876|Guelta Zerka]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5351251|El Eulma District]]'' | {{Coord|36.208889|5.687778|display=inline}} | [[File:Commune de Guelta Zerga بلدية القلتة الزرقة.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Guelta Zerka.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1884159|El Ghicha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019499|El Ghicha District]]'' | {{Coord|33.933333|2.15|display=inline}} | [[File:Oued El Ghicha Laghouat.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 03 - El Ghicha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1441796|Ouled El Djemaa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019505|El H'Madna District]]'' | {{Coord|35.797222|0.681389|display=inline}} | | [[File:DZ 48 Oued Djemaa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049937|El Hamadna]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019505|El H'Madna District]]'' | {{Coord|35.9|0.75|display=inline}} | [[File:El Hamadna.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 48 El Hmadna.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q517133|Oued El Berdi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156859|El Hachimia District]]'' | {{Coord|36.288889|3.918889|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Oued El Berdi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648962|El Hachimia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156859|El Hachimia District]]'' | {{Coord|36.219444|3.816111|display=inline}} | [[File:El Hachimia.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - El Hachimia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q606479|Bouchtata]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5351370|El Hadaik District]]'' | {{Coord|36.792481|6.79719|display=inline}} | [[File:المعلم التذكاري المخلد لذكرى مؤتمر الزّٓمان.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - Bouchtata.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649026|Aïn Zouit]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5351370|El Hadaik District]]'' | {{Coord|36.890278|6.785556|display=inline}} | [[File:Oued Bibi -Skikda-.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - Aïn Zouit.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049911|El Hadaik]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5351370|El Hadaik District]]'' | {{Coord|36.8256|6.88826|display=inline}} | | [[File:Algeria-21-El Hadaik.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3043115|El Hadjar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710885|El Hadjar District]]'' | {{Coord|36.8|7.733333|display=inline}} | | [[File:Dz - 23 - El Hadjar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3503823|Sidi Amar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710885|El Hadjar District]]'' | {{Coord|36.8175|7.717778|display=inline}} | [[File:Sidi amar, Wilaya d'Annaba (Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 23 - Sidi Amar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049695|El Allia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019495|El Hadjira District]]'' | {{Coord|32.6975|5.425556|display=inline}} | [[File:El Alia Ouargla - panoramio (38).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 30 El Alia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049930|El Hadjira]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019495|El Hadjira District]]'' | {{Coord|32.616667|5.516667|display=inline}} | | [[File:DZ 30 El Hadjira.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049932|El Hamadia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710886|El Hamadia District]]'' | {{Coord|35.983333|4.75|display=inline}} | | [[File:DZ 34 El Hammadia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3200166|Ksour, Bordj Bou Arreridj]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710886|El Hamadia District]]'' | {{Coord|35.9911|4.59791|display=inline}}<br/>{{Coord|35.983333|4.516667|display=inline}} | [[File:Ksour (Bordj Bou Arréridj Province).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 34 Ksour.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3415972|Rabta]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710886|El Hamadia District]]'' | {{Coord|35.922768|4.750128|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Rabta.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12190223|El Ach]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710886|El Hamadia District]]'' | {{Coord|35.95|4.683333|display=inline}} | [[File:ببلدية العش دائرة الحمادية ولاية برج بوعريريج.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 34 El Euch.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q672190|El Hamma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324967|El Hamma District]]'' | {{Coord|35.463611|7.0825|display=inline}} | [[File:La piscine circulaire Hammam essalhine khenchela aures.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-40 El Hamma.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2879031|Baghai]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324967|El Hamma District]]'' | {{Coord|35.521923|7.114334|display=inline}} | | [[File:DZ-40 Baghai.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3054950|Ensigha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324967|El Hamma District]]'' | {{Coord|35.39729|7.14298|display=inline}} | | [[File:DZ-40 Ensigha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3514902|Tamza]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324967|El Hamma District]]'' | {{Coord|35.252778|7|display=inline}} | [[File:The wonderful aïn mimoune.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-40 Tamza.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q335442|Oued Smar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019507|El Harrach District]]'' | {{Coord|36.703611|3.172222|display=inline}} | [[File:Photo oued smar 29112016.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1615.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1021018|El Harrach]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019507|El Harrach District]]'' | {{Coord|36.721111|3.1375|display=inline}} | [[File:El-Harrach city hall.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1613.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215522|Bourouba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019507|El Harrach District]]'' | {{Coord|36.714722|3.106389|display=inline}} | [[File:Photo cite el istiqlal bourouba 28052016.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1619.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2878250|Bachdjerrah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019507|El Harrach District]]'' | {{Coord|36.72|3.112778|display=inline}} | [[File:Photo apc bachdjarah 28052016.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1616.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q947333|El Harrouch]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5351378|El Harrouch District]]'' | {{Coord|36.653056|6.836389|display=inline}} | [[File:Photo el harrouch 16112015.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - El Harrouch.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650111|Salah Bouchaour]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5351378|El Harrouch District]]'' | {{Coord|36.7|6.85|display=inline}} | [[File:Photo salah bouchaour 16112015.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - Salah Bouchaour.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3052141|Emdjez Edchich]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5351378|El Harrouch District]]'' | {{Coord|36.703611|6.856389|display=inline}} | | [[File:Dz - 21 - Emdjez Edchich.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358232|Ouled Habeba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5351378|El Harrouch District]]'' | {{Coord|36.503333|6.9575|display=inline}} | | [[File:Dz - 21 - Ouled Hbaba.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8069381|Zerdazas]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5351378|El Harrouch District]]'' | {{Coord|36.586751|6.928446|display=inline}} | [[File:جبل 'سبعة رڨود' ببلدية زردازة الجزائر.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - Zerdaza.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876370|Aïn Sekhouna]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2109980|El Hassasna District]]'' | {{Coord|34.505556|0.849722|display=inline}} | [[File:عين السخونة.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 20 - Aïn Sekhouna.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049957|El Hassasna]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2109980|El Hassasna District]]'' | {{Coord|34.824167|0.323056|display=inline}} | [[File:El Hassasna الحساسنة (49065417096).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 20 - El Hassasna.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3273688|Maamora]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2109980|El Hassasna District]]'' | {{Coord|34.6818|0.500264|display=inline}} | | [[File:Dz - 20 - Maamora.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1884792|El Idrissia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5351419|El Idrissia District]]'' | {{Coord|34.45|2.533333|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 - El Idrissia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2209202|Bordj Douis]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5351419|El Idrissia District]]'' | {{Coord|34.366571|2.702165|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 - Douis.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876279|Aïn Chouhada]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5351419|El Idrissia District]]'' | {{Coord|34.241111|2.521944|display=inline}} | [[File:Aïn Chouhada88.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Aïn Chouhada.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049682|El Aïoun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019504|El Kala District]]'' | {{Coord|36.826389|8.6|display=inline}} | | [[File:DZ-36-El Aioun.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050005|El Kala]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019504|El Kala District]]'' | {{Coord|36.9|8.45|display=inline}} | [[File:Vue du port d'El-Kala en 2014.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-36-El Kala.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3418500|Raml Souk]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019504|El Kala District]]'' | {{Coord|36.7861|8.53556|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Raml Souk.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10820264|Souarekh]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019504|El Kala District]]'' | {{Coord|36.88199|8.5642|display=inline}} | [[File:Souarekh السوارخ.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-36-Souarekh.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214646|Ain Zaatout]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095193|El Kantara District]]'' | {{Coord|35.146389|5.8375|display=inline}} | [[File:Beni Frah.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-07 Ain Zaatout.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050002|El Kantara]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095193|El Kantara District]]'' | {{Coord|35.225278|5.706389|display=inline}} | [[File:Calceus Herculis.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-06 El Kantara.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649510|El Karimia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710888|El Karimia District]]'' | {{Coord|36.116667|1.55|display=inline}} | [[File:El Karimia.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 02 El Karimia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895866|Beni Bouateb]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710888|El Karimia District]]'' | {{Coord|35.993333|1.620833|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Beni Bouateb.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3127321|Harchoun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710888|El Karimia District]]'' | {{Coord|36.113889|1.505556|display=inline}} | [[File:Harchoun حرشون.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 02 Harchoun.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q391129|El Khroub]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019512|El Khroub District]]'' | {{Coord|36.263333|6.693611|display=inline}} | [[File:Tomb of Massinissa 01.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-25-06 El Khroub.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876376|Aïn Smara]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019512|El Khroub District]]'' | {{Coord|36.266667|6.5|display=inline}} | | [[File:DZ-25-10 Ain Smara.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358247|Ouled Rahmoun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019512|El Khroub District]]'' | {{Coord|36.180278|6.705|display=inline}} | | [[File:DZ-25-10 Ouled Rahmoun.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q961879|Boulhaf Dir]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019514|El Kouif District]]'' | {{Coord|35.4885|8.0717|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - Boulhaf Dir.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2894102|Bekkaria]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019514|El Kouif District]]'' | {{Coord|35.372115|8.242149|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - Bekkaria.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5351493|El Kouif]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019514|El Kouif District]]'' | {{Coord|35.5|8.316667|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - El Kouif.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649095|El-Kseur]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019516|El Kseur District]]'' | {{Coord|36.684444|4.852222|display=inline}} | [[File:Mairie EL Kseur.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 El Kseur.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1894468|Toudja]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019516|El Kseur District]]'' | {{Coord|36.7525|4.897222|display=inline}} | [[File:Toudja توجة 03 - Wilaya de Béjaïa (2018).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Toudja.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215199|Ifenain Ilmathen]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019516|El Kseur District]]'' | {{Coord|36.665833|4.768611|display=inline}} | [[File:Mairie Fenaïa.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Fenaïa Ilmaten.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050032|El M'Ghair]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019511|El M'Ghair District]]'' | {{Coord|33.950556|5.924167|display=inline}} | [[File:The desert of albarqajia elmeghaier.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 57 El M'Ghair.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3055304|Oum Touyour]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019511|El M'Ghair District]]'' | {{Coord|34.153333|5.833333|display=inline}} | [[File:Oum Touyour.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 57 Oum Touyour.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324543|Sidi Khellil]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019511|El M'Ghair District]]'' | {{Coord|33.837778|5.958889|display=inline}} | | [[File:DZ 57 Sidi Khellil.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3499461|Still]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019511|El M'Ghair District]]'' | {{Coord|34.2594|5.91382|display=inline}} | [[File:Still.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 57 Still.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049976|Lahouidjbet]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019519|El Ma Labiodh District]]'' | {{Coord|35.293889|8.28|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - El Houidjbet.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050027|El Ma El Biodh]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019519|El Ma Labiodh District]]'' | {{Coord|35.205556|8.17|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - El Ma Labiodh.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214568|Aïn Yagout]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970569|El Madher District]]'' | {{Coord|35.783333|6.416667|display=inline}} | [[File:Ain yagout 3.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-22 Ain Yagout - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214701|El Madher]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970569|El Madher District]]'' | {{Coord|35.623333|6.369722|display=inline}} | [[File:El Madher village.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-07 El Madher - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215114|Djerma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970569|El Madher District]]'' | {{Coord|35.662336|6.309722|display=inline}} | [[File:Entré de la ville de Djerma.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-13 Djerma - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215173|Boumia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970569|El Madher District]]'' | {{Coord|35.678333|6.482778|display=inline}} | [[File:Medracenar.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-59 Boumia - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q788029|Chaabet El Ham]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019522|El Malah District]]'' | {{Coord|35.336111|-1.101111|display=inline}} | [[File:Mairie de Chaabet El Ham.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Chaabat El Leham (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649052|Ouled Kihal]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019522|El Malah District]]'' | {{Coord|35.368611|-1.235556|display=inline}} | | [[File:Dz - Ouled Kihal (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649298|El Malah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019522|El Malah District]]'' | {{Coord|35.388333|-1.094444|display=inline}} | | [[File:Dz - El Malah (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1962437|Terga]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019522|El Malah District]]'' | {{Coord|35.416667|-1.183333|display=inline}} | | [[File:Dz - Terga (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649322|Moussadek]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710890|El Marsa District]]'' | {{Coord|36.35|1.016667|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Moussadek.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050053|El Marsa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3710890|El Marsa District]]'' | {{Coord|36.401579|0.916586|display=inline}} | [[File:El Marsa (Chlef).JPG|center|128px]] | [[File:DZ 02 El Marsa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649028|El Matmar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019524|El Matmar District]]'' | {{Coord|35.733333|0.466667|display=inline}} | | [[File:DZ 48 El Matmar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2894233|Belassel Bouzegza]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019524|El Matmar District]]'' | {{Coord|35.84067|0.4989|display=inline}} | [[File:Belassel Bouzegza بلعسل بوزقزة - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 48 Belaassel Bouzegza.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324780|Sidi Khettab]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019524|El Matmar District]]'' | {{Coord|35.916667|0.516667|display=inline}} | | [[File:DZ 48 Sidi Khettab.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7508772|Sidi M'hamed Benaouda]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019524|El Matmar District]]'' | {{Coord|35.6041|0.58874|display=inline}} | [[File:Sidi Mhammed Benaouda 1792 (1).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 48 Sidi MHamed Benaouda.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215434|El Milia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5351595|El Milia District]]'' | {{Coord|36.751389|6.274444|display=inline}} | [[File:Place des Martyrs à El Milia (Algerie).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 18 El Milia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358273|Ouled Yahia Khedrouche]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5351595|El Milia District]]'' | {{Coord|36.711389|6.200833|display=inline}} | [[File:Achbou, Ouled Yahia Khadrouch, Jijel.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 18 Ouled Yahia Khadrouch.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1324185|El Menia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019518|El Ménia District]]'' | {{Coord|30.6|2.9|display=inline}} | [[File:El Goléa.1..jpg|center|128px]] | [[File:DZ-47 El Menia (El Golea).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3128227|Hassi Gara]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019518|El Ménia District]]'' | {{Coord|30.552222|2.915|display=inline}} | [[File:Station services El Menea محطة خدمات - المنيعة - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-47 Hassi Gara.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650106|Stah Guentis]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019530|El Ogla District]]'' | {{Coord|34.9984|7.30829|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - Stah Guentis.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2893575|Bedjene]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019530|El Ogla District]]'' | {{Coord|35.348841|7.47169|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - Bedjene.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050079|El Mezerra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019530|El Ogla District]]'' | {{Coord|35.266667|7.577778|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - El Mezeraa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050135|El Ogla]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019530|El Ogla District]]'' | {{Coord|35.188611|7.468889|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - El Ogla.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649202|Ouled Brahim]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019534|El Omaria District]]'' | {{Coord|36.244444|2.933611|display=inline}} | [[File:Ouled Brahim اولاد ابراهيم - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Ouled Brahim.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2877650|Baata]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019534|El Omaria District]]'' | {{Coord|36.346389|3.110278|display=inline}} | [[File:Baata sud بعطة جنوب - panoramio (4).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Baata.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050133|El Omaria]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019534|El Omaria District]]'' | {{Coord|36.266667|3.033333|display=inline}} | [[File:El Omaria العمارية - panoramio (4).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 El Omaria.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q581185|El Ouata]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019535|El Ouata district]]'' | {{Coord|29.860833|-1.849722|display=inline}} | [[File:El Ouata - Béchar الواتة - بشار (49065387748).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-08-14-El Ouata.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1642636|El Oued]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019526|El Oued District]]'' | {{Coord|33.368333|6.8675|display=inline}} | [[File:El Oued.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 39 El Oued.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3199259|Kouinine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019526|El Oued District]]'' | {{Coord|33.404264|6.826286|display=inline}} | [[File:Une ancienne ferme de palmier abondonner à kouinine.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 39 Kouinine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050155|El Outaya]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095209|El Outaya District]]'' | {{Coord|35.0333|5.6|display=inline}} | [[File:El Outaya.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-07 El Outaya.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q770653|El Taref]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019527|El Taref District]]'' | {{Coord|36.766944|8.313611|display=inline}} | [[File:El tarf الطارف - مقر الولاية.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-36-El Tarf.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876295|Aïn El Assel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019527|El Taref District]]'' | {{Coord|36.786389|8.3825|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Aïn El Assel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921579|Bougous]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019527|El Taref District]]'' | {{Coord|36.659469|8.36935|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Bougous.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3575622|Zitouna]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019527|El Taref District]]'' | {{Coord|36.6681|8.2346|display=inline}} | | [[File:DZ-36-Zitouna.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q616858|El Kerma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019538|Es Sénia District]]'' | {{Coord|35.616667|-0.583333|display=inline}} | [[File:Entrée d'Oran via El Karma.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 31 El Kerma.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q649874|Es Senia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019538|Es Sénia District]]'' | {{Coord|35.647778|-0.623889|display=inline}} | [[File:Oran Es senia (by the university by winter).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 31 Es Senia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2621177|Sidi Chami]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019538|Es Sénia District]]'' | {{Coord|35.658889|-0.521667|display=inline}} | [[File:ISS048-E-5905 - View of Algeria.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 31 Sidi Chami.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3073186|Fkirina]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019725|F'Kirina District]]'' | {{Coord|35.663782|7.298698|display=inline}} | | [[File:Dz - 04 - Fkirina.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358046|Oued Nini]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019725|F'Kirina District]]'' | {{Coord|35.572222|7.348889|display=inline}} | [[File:Oudnini.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 04 - Oued Nini.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649726|Amourah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5429641|Faidh El Botma District]]'' | {{Coord|34.35431|3.87086|display=inline}} | [[File:Amoura à Djelfa عمورة بالجلفة (37481099024).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Amourah.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2209190|Faidh El Botma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5429641|Faidh El Botma District]]'' | {{Coord|34.527778|3.781944|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 - Faidh El Botma.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358294|Oum Laadham]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5429641|Faidh El Botma District]]'' | {{Coord|33.720278|4.530556|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 - Oum Laadham.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876330|Aïn Fetah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5441628|Felaoucene District]]'' | {{Coord|34.965556|-1.638611|display=inline}} | | [[File:DZ-13-31 - Aïn Fetah - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876341|Aïn Kebira]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5441628|Felaoucene District]]'' | {{Coord|35.030556|-1.675278|display=inline}} | | [[File:DZ-13-53 - Ain Kebir - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3068186|Fellaoucene]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5441628|Felaoucene District]]'' | {{Coord|35.035057|-1.605892|display=inline}} | | [[File:DZ-13-20 - Fellaoucene - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2701549|Tamest]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3064502|Fenoughil District]]'' | {{Coord|27.423889|-0.2375|display=inline}} | [[File:Tamesset.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Tamest (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2701570|Fenoughil]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3064502|Fenoughil District]]'' | {{Coord|27.602778|-0.305556|display=inline}} | | [[File:Dz - Fenoughil (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2701585|Tamentit]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3064502|Fenoughil District]]'' | {{Coord|27.766667|-0.266667|display=inline}} | [[File:TAMANTIT 10.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Tamantit (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649348|Ferdjioua]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324905|Ferdjioua District]]'' | {{Coord|36.408919|5.945749|display=inline}} | [[File:Ferdjioua, Mila Province (Algéria).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-43- Ferdjioua.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325080|Yahia Beniguecha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324905|Ferdjioua District]]'' | {{Coord|36.392222|5.992222|display=inline}} | | [[File:DZ-43- Yahia Beniguecha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049877|El Ghrous]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095749|Foughala District]]'' | {{Coord|34.705278|5.285278|display=inline}} | | [[File:DZ-07 El Ghrous.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3079875|Foughala]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095749|Foughala District]]'' | {{Coord|34.730556|5.325139|display=inline}} | | [[File:DZ-07 Foughala.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3037408|Douaouda]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019719|Fouka District]]'' | {{Coord|36.666667|2.783333|display=inline}} | [[File:Douaouda, Tipaza Province, Algeria (2013).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 42-04 - Douaouda - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3079891|Fouka]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019719|Fouka District]]'' | {{Coord|36.666667|2.75|display=inline}} | [[File:Fouka Marine.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 42-25 - Fouka - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q740664|Aïn El Hadid]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019726|Frenda District]]'' | {{Coord|35.058056|0.883333|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Aïn El Hadid.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215495|Frenda]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019726|Frenda District]]'' | {{Coord|35.066667|1.05|display=inline}} | [[File:Jedars.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 14 - Frenda.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2217482|Takhemaret]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019726|Frenda District]]'' | {{Coord|35.107165|0.683298|display=inline}} | [[File:ولاية تيارت معلم شهداء بلدية تاخمارت.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 14 - Takhemaret.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q582107|Ben Freha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019727|Gdyel District]]'' | {{Coord|35.693374|-0.419176|display=inline}} | [[File:Château FLEURUS SIDAHMED 08-2013 - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 31 Ben Freha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3128229|Hassi Mefsoukh]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019727|Gdyel District]]'' | {{Coord|35.783333|-0.333333|display=inline}} | | [[File:DZ 31 Hassi Mefsoukh.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5529400|Gdyel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019727|Gdyel District]]'' | {{Coord|35.783333|-0.433333|display=inline}} | [[File:Gdyel قديل (48390046786).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q622841|Ghardaia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019723|Ghardaïa District]]''<br/>''[[:d:Q17601|Ghardaïa Province]]'' | {{Coord|32.483333|3.666667|display=inline}} | [[File:Ksar Ghardaia place marché 1.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-47 Ghardaïa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1521492|Ghazaouet]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019724|Ghazaouet District]]'' | {{Coord|35.093858|-1.86038|display=inline}} | [[File:Ghazaouet - 20240425 065403.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-07 - Ghazaouet - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649386|Dar Yaghmouracene]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019724|Ghazaouet District]]'' | {{Coord|35.100556|-1.800833|display=inline}} | [[File:Port de pêche Sidi Youchaa.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-19 - Dar Yaghmouracene - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650235|Souahlia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019724|Ghazaouet District]]'' | {{Coord|35.040833|-1.888056|display=inline}} | [[File:Tounane et son Jardin.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-29 - Souahlia - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3528212|Tienet]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019724|Ghazaouet District]]'' | {{Coord|35.049462|-1.838837|display=inline}} | | [[File:DZ-13-45 - Tienet - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2209212|Ghriss]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019729|Ghriss District]]'' | {{Coord|35.248143|0.161362|display=inline}} | [[File:Ghriss غريس - panoramio (2).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29- Ghriss.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3280683|Makdha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019729|Ghriss District]]'' | {{Coord|35.17265|0.2974|display=inline}} | [[File:Mascara -Makda 2.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29-Makdha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3287214|Maoussa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019729|Ghriss District]]'' | {{Coord|35.378833|0.245948|display=inline}} | | [[File:DZ-29- Maoussa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3298418|Matemore]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019729|Ghriss District]]'' | {{Coord|35.32574|0.21359|display=inline}} | [[File:Matemore مطمور - panoramio (1).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29- El Matmor.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483207|Sidi Boussaid]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019729|Ghriss District]]'' | {{Coord|35.290556|0.296389|display=inline}} | [[File:Sidi Boussaid سيدي بوسعيد (26533958733).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29- Sidi Boussaid.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648642|Aghbal]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019731|Gouraya District]]'' | {{Coord|36.502778|1.845833|display=inline}} | [[File:Aghbal.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 42-10 - Aghbal - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3111694|Gouraya]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019731|Gouraya District]]'' | {{Coord|36.566667|1.9|display=inline}} | [[File:Gouraya.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 42-14 - Gouraya - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3307029|Messelmoun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019731|Gouraya District]]'' | {{Coord|36.563186|2.002387|display=inline}} | [[File:Messelmoun.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 42-33 - Messelmoun - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1149771|Grarem Gouga]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5597384|Grarem Gouga District]]'' | {{Coord|36.516667|6.333333|display=inline}} | [[File:Mairie de grarem gouga.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-43- Grarem Gouga.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126328|Hamala]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5597384|Grarem Gouga District]]'' | {{Coord|36.571631|6.33997|display=inline}} | | [[File:DZ-43- Hamala.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649113|Boumahra Ahmed]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5614756|Guelaât Bou Sbaâ District]]'' | {{Coord|36.460053|7.514949|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Boumahra Ahmed.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2377594|Nechmaya]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5614756|Guelaât Bou Sbaâ District]]'' | {{Coord|36.61149|7.51331|display=inline}} | [[File:Nechmaya النشماية.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Nechmaya.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2894563|Belkheir]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5614756|Guelaât Bou Sbaâ District]]'' | {{Coord|36.460847|7.479287|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Belkheir.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895902|Beni Mezline]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5614756|Guelaât Bou Sbaâ District]]'' | {{Coord|36.480932|7.603097|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Beni Mezline.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032814|Djeballah Khemissi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5614756|Guelaât Bou Sbaâ District]]'' | {{Coord|36.4645|7.56891|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Djeballah Khemissi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3118865|Guelaât Bou Sbaâ]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5614756|Guelaât Bou Sbaâ District]]'' | {{Coord|36.545833|7.475278|display=inline}} | [[File:Guelaat Bousbaa قلعة بوصبع.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Guellat Bou Sbaa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649076|Bir Ben Abed]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019502|Guelb El Kébir District]]'' | {{Coord|36.21758|3.42672|display=inline}} | [[File:Bir ben aabed بئر بن عابد.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 26 Bir Ben Abed.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049895|El Guelbelkebir]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019502|Guelb El Kébir District]]'' | {{Coord|36.256389|3.416111|display=inline}} | [[File:El Guelb el Kebir القلب الكبير - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 El Guelb Elkbir.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3477636|Sedraia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019502|Guelb El Kébir District]]'' | {{Coord|36.24278|3.52871|display=inline}} | [[File:Sedraia السدراية.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Sedraia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q609871|Guelma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272095|Guelma District]]'' | {{Coord|36.461944|7.425833|display=inline}} | [[File:GM Guelma Center01.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Guelma.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895404|Ben Djarah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272095|Guelma District]]'' | {{Coord|36.432125|7.368565|display=inline}}<br/>{{Coord|36.432222|7.368611|display=inline}} | [[File:Ben Djerrah 2.jpeg|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Ben Djerrah.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3011981|Dahouara]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235727|Guelma Province]]''<br/>''[[:d:Q3272076|Hammam N'Bails District]]'' | {{Coord|36.351564|7.732744|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Dahouara.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12690114|Kheraza]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235727|Guelma Province]]'' | No/unknown value | | |- | ''[[:d:Q28220904|Hammam Ouled Ali]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235727|Guelma Province]]'' | {{Coord|36.574619|7.380483|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2876364|Aïn Sidi Ali]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019744|Gueltet Sidi Saâd District]]'' | {{Coord|34.156944|1.541667|display=inline}} | | [[File:Dz - 03 - Aïn Sidi Ali.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2893944|Beidha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019744|Gueltet Sidi Saâd District]]'' | {{Coord|34.47475|2.17408|display=inline}} | [[File:مكتبة البلدية.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 03 - Beidha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3118877|Gueltat Sidi Saad]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019744|Gueltet Sidi Saâd District]]'' | {{Coord|34.3|1.95|display=inline}} | | [[File:Dz - 03 - Gueltat Sidi Saad.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3118881|Guemar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019733|Guemar District]]'' | {{Coord|33.491967|6.797194|display=inline}} | [[File:Ghamra mosquée.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 39 Guemar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325125|Ourmes]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019733|Guemar District]]'' | {{Coord|33.41364|6.780839|display=inline}} | [[File:ورماس الجزائر Oùrmes.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 39 Ourmas.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3513839|Taghzout]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019733|Guemar District]]'' | {{Coord|33.4748|6.79582|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Taghzout.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3118895|Guenzet]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263842|Guenzet District]]'' | {{Coord|36.319167|4.836944|display=inline}} | [[File:Guenzet sunset.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Guenzet.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3127303|Harbil]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263842|Guenzet District]]'' | {{Coord|36.32488|4.92641|display=inline}} | [[File:Titest (Harbil, Sétif Province) (124409019).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Harbil.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049902|El Guerrara]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019741|Guerrara District]]'' | {{Coord|32.790278|4.492222|display=inline}} | [[File:Guerrara.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-47 Guerara.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3119405|Guidjel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263618|Guidjel District]]'' | {{Coord|36.090833|5.487222|display=inline}} | [[File:مقام سيدي مسعود.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Guidjel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358250|Ouled Sabor]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263618|Guidjel District]]'' | {{Coord|36.198333|5.518333|display=inline}} | [[File:صورة من أولاد صابر.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Ouled Sabor.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3125442|Hachem]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019738|Hachem District]]'' | {{Coord|35.366667|0.483333|display=inline}} | | [[File:DZ-29- Hachem.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3338391|Nesmoth]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019738|Hachem District]]'' | {{Coord|35.254167|0.380278|display=inline}} | | [[File:DZ-29- Nesmoth.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3575150|Zelameta]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019738|Hachem District]]'' | {{Coord|35.29108|0.47622|display=inline}} | [[File:Zelamta زلامطة (26532416254).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29- Zelmata.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876327|Aïn Feka]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5637544|Had Sahary District]]'' | {{Coord|35.426667|3.5775|display=inline}} | [[File:Ainfekkah.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Aïn Feka.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921650|Bouira Lahdab]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5637544|Had Sahary District]]'' | {{Coord|35.243937|3.142262|display=inline}} | [[File:Sguiaa الصقيعة - panoramio (1).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Bouira Lahdab.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3125512|Had-Sahary]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5637544|Had Sahary District]]'' | {{Coord|35.35168|3.36089|display=inline}} | [[File:Had Sahary حد الصحاري - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Had-Sahary.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3125565|Hadjout]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019742|Hadjout District]]'' | {{Coord|36.51257|2.41382|display=inline}}<br/>{{Coord|36.516667|2.416667|display=inline}} | [[File:Centre de la ville.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 42-12 - Hadjout - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3306250|Meurad]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019742|Hadjout District]]'' | {{Coord|36.476239|2.426777|display=inline}} | [[File:Meurad - Bourkika - Boumedfaa - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 42-24 - Merad - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921548|Bougara]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4116538|Hamadia District]]'' | {{Coord|35.553353|1.967282|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Bougara.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126310|Hamadia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4116538|Hamadia District]]'' | {{Coord|35.459444|1.874722|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Hamadia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3421885|Rechaiga]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4116538|Hamadia District]]'' | {{Coord|35.40808|1.973419|display=inline}} | [[File:Rechaiga رشايقة - panoramio (1).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 14 - Rechaiga.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3027257|Didouche Mourad]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1649235|Hamma Bouziane District]]'' | {{Coord|36.4484|6.63394|display=inline}}<br/>{{Coord|36.45|6.633333|display=inline}} | | [[File:DZ-25-05 Didouche Mourad.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126488|Hamma Bouziane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1649235|Hamma Bouziane District]]'' | {{Coord|36.412|6.59603|display=inline}}<br/>{{Coord|36.533333|6.716667|display=inline}} | | [[File:DZ-25-02 Hamma Bouziane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q887319|Hammam Bou Hadjar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019754|Hammam Bou Hadjar District]]'' | {{Coord|35.379167|-0.970556|display=inline}} | [[File:Hammam Bou Hadjar-Le Rocher.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Hammam Bouhadjar (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657291|Hassasna]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019754|Hammam Bou Hadjar District]]'' | {{Coord|35.272222|-0.987222|display=inline}} | [[File:El Hassasna الحساسنة (49065417096).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Hassasna (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657310|Oued Berkeche]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019754|Hammam Bou Hadjar District]]'' | {{Coord|35.216667|-0.816667|display=inline}} | | [[File:Dz - Oued Berkeche (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657324|Chentouf]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019754|Hammam Bou Hadjar District]]'' | {{Coord|35.303611|-1.029444|display=inline}} | | [[File:Dz - Chentouf (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1235954|Roknia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272165|Hammam Debagh District]]'' | {{Coord|36.5481|7.22963|display=inline}} | [[File:GM Guelma Roknia01.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Roknia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921596|Bou Hamdane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272165|Hammam Debagh District]]'' | {{Coord|36.462849|7.111158|display=inline}} | [[File:Taya guelma.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Bouhamdane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126494|Hammam Debagh]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272165|Hammam Debagh District]]'' | {{Coord|36.461111|7.266667|display=inline}} | [[File:Hammam Debagh حمام دباغ 02.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Hammam Debagh.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126500|Hammam Dhalaa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272071|Hammam Dhalaâ District]]'' | {{Coord|35.928056|4.374444|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Hammam Dhalaa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3357932|Ouanougha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272071|Hammam Dhalaâ District]]'' | {{Coord|35.98075|4.186134|display=inline}} | [[File:Ouanougha 01.jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Ouanougha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358242|Ouled Mansour]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272071|Hammam Dhalaâ District]]'' | {{Coord|35.729397|4.396094|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Ouled Mansour.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3515755|Tarmount]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272071|Hammam Dhalaâ District]]'' | {{Coord|35.820833|4.2875|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Tarmount.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3038464|Draa Kebila]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q621452|Hammam Guergour District]]'' | {{Coord|36.436389|4.995556|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Draa Kebila.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126502|Hammam Guergour]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q621452|Hammam Guergour District]]'' | {{Coord|36.322222|5.054722|display=inline}} | [[File:Hammam Guergour.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Hammam Guergour.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649505|Oued Cheham]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272076|Hammam N'Bails District]]'' | {{Coord|36.383333|7.766667|display=inline}} | [[File:Oued Cheham, Algeria01.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Oued Cheham.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2262942|Hammam N'bail]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272076|Hammam N'Bails District]]'' | {{Coord|36.325833|7.643611|display=inline}} | [[File:Hammam N'bails, 24220.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Hammam N'Bail.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649044|Hammam Righa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004389|Hammam Righa District]]'' | {{Coord|36.383333|2.4|display=inline}} | [[File:Hamame Righa vers le sud S-Ah - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 44 Hammam Righa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876262|Aïn Bénian]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004389|Hammam Righa District]]'' | {{Coord|36.351944|2.388611|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Ain Benian.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876388|Aïn Torki]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004389|Hammam Righa District]]'' | {{Coord|36.332778|2.301389|display=inline}} | [[File:Plaque SNTF de la gare de Aïn Torki.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 44 Ain Torki.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126503|Hammam Soukhna]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263855|Hammam Souhna District]]'' | {{Coord|35.9768|5.80894|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Hammam Soukhna.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3517374|Tella]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263855|Hammam Souhna District]]'' | {{Coord|36.0069|5.7179|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Tella.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7689736|Taya]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263855|Hammam Souhna District]]'' | {{Coord|35.958461|5.96759|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Taya.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q619886|Hassi El Euch]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5680047|Hassi Bahbah District]]'' | {{Coord|35.153056|3.248333|display=inline}} | [[File:مقر بلدية حاسي العش.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Hassi El Euch.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q649908|Hassi Bahbah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5680047|Hassi Bahbah District]]'' | {{Coord|35.070833|3.029722|display=inline}} | [[File:Hassi Bahbah, Djelfa Province (Algeria).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Hassi Bahbah.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649157|Aïn Maabed]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5680047|Hassi Bahbah District]]'' | {{Coord|34.8|3.133333|display=inline}} | [[File:Ain Maabed RN 1 عين معبد ط و - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Aïn Maabed.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3574435|Zaafrane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5680047|Hassi Bahbah District]]'' | {{Coord|34.85076|2.85705|display=inline}} | [[File:Zaafrane بلدية الزعفران - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Zaafrane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q682141|Hassi Khelifa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019533|Hassi Khelifa District]]'' | {{Coord|33.562222|6.990278|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Hassi Khalifa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3539121|Trifaoui]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019533|Hassi Khelifa District]]'' | {{Coord|33.423239|6.93572|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Trifaoui.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649899|Stidia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211147|Hassi Mamèche District]]'' | {{Coord|35.833333|0|display=inline}} | [[File:Stidia Wilaya de Mostaganem Algerie.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 27 Stidia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2371825|Mazagran]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211147|Hassi Mamèche District]]'' | {{Coord|35.8956|0.071433|display=inline}}<br/>{{Coord|35.901944|0.726944|display=inline}} | [[File:Mazagran 2.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 27 Mezghrane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3055128|Hassi Mamèche]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211147|Hassi Mamèche District]]'' | {{Coord|35.860278|0.073056|display=inline}} | [[File:Hassi Mameche.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 27 Hassi Mameche.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1000139|Hassi Messaoud]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019536|Hassi Messaoud District]]'' | {{Coord|31.7|6.066667|display=inline}} | [[File:Algerian desert, Hassi Messaoud.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 30 Hassi Messaoud.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1408322|Hassi R'Mel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019756|Hassi R'Mel District]]'' | {{Coord|32.928|3.271|display=inline}} | [[File:Hassi Rmel حاسي الرمل.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 03 - Hassi R'Mel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3128220|Hassi Delaa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019756|Hassi R'Mel District]]'' | {{Coord|33.41742|3.55021|display=inline}}<br/>{{Coord|33.41688|3.556|display=inline}} | [[File:Hassi-Delaa.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 03 - Hassi Delaa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q735694|Haizer]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156885|Haïzer District]]'' | {{Coord|36.39702|3.99917|display=inline}} | [[File:Haizer.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Haizer.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3513832|Taghzout]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156885|Haïzer District]]'' | {{Coord|36.4085|3.95937|display=inline}} | [[File:Village de Tassala..commune taghzout.. Ville Bouira-Algérie.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Taghzout.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649004|Khedara]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019753|Heddada District]]'' | {{Coord|36.283859|8.317938|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Khedara.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649437|Ouled Moumen]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019753|Heddada District]]'' | {{Coord|36.34|8.315833|display=inline}} | [[File:Ouled Moumen 2.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 41 Ouled Moumen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14413280|Heddada]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019753|Heddada District]]'' | {{Coord|36.230696|8.337747|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Heddada.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3130297|Hennaya]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5714790|Hennaya District]]'' | {{Coord|34.95|-1.366667|display=inline}} | | [[File:DZ-13-26 -Hennaya - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358254|Ouled Riyah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5714790|Hennaya District]]'' | {{Coord|34.9625|-1.497222|display=inline}} | | [[File:DZ-13-46 - Ouled Riyah - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3575193|Zenata]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5714790|Hennaya District]]'' | {{Coord|34.9844|-1.45844|display=inline}} | [[File:Zenata, Tlemcen, Route Nationale 98.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-16 - Zenata - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q286134|Beni Khellad]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019752|Honaïne District]]''<br/>''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | {{Coord|35.172581|-1.557226|display=inline}} | | [[File:DZ-13-48 - Beni Khellad - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q953471|Honaine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019752|Honaïne District]]'' | {{Coord|35.176483|-1.65503|display=inline}}<br/>{{Coord|35.183333|-1.65|display=inline}} | [[File:Port de Honaïne.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-44- Honaine - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q867542|Aïn Hessania]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5912690|Houari Boumédienne District]]'' | {{Coord|36.416111|7.286111|display=inline}} | [[File:Houari Boumedienne village in Guelma Province.jpeg|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Houari Boumédiène.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650088|Ras El Agba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5912690|Houari Boumédienne District]]'' | {{Coord|36.373056|7.223333|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Ras El Agba.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1764621|Salaoua Announa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5912690|Houari Boumédienne District]]'' | {{Coord|36.386944|7.250556|display=inline}} | [[File:Sellaoua Announa سلاوة عنونة.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Sellaoua Announa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3304079|Medjez Amar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5912690|Houari Boumédienne District]]'' | {{Coord|36.445278|7.310556|display=inline}} | [[File:GM Seybouse01.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Medjez Amar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q634748|Belouizdad]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q661043|Hussein Dey District]]'' | {{Coord|36.744444|3.077778|display=inline}} | [[File:Belouizdad-vue-generale-1.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1604.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1252682|Hussein Dey]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q661043|Hussein Dey District]]'' | {{Coord|36.743056|3.094167|display=inline}} | [[File:Algiers,near Hussein dey park.(trablouss plaza).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1617.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050050|El Magharia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q661043|Hussein Dey District]]'' | {{Coord|36.731389|3.108889|display=inline}} | [[File:Photo universite kharouba 30052016.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1631.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3086863|Kouba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q661043|Hussein Dey District]]'' | {{Coord|36.733611|3.086389|display=inline}} | [[File:La Mairie de Kouba.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-1618.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2911936|Bouati Mahmoud]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5964216|Héliopolis District]]'' | {{Coord|36.592256|7.328095|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Bouati Mahmoud.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049855|El Fedjoudj]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5964216|Héliopolis District]]'' | {{Coord|36.516667|7.4|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - El Fedjoudj.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3144664|Héliopolis]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q5964216|Héliopolis District]]'' | {{Coord|36.5|7.45|display=inline}} | [[File:Héliopolis.jpeg|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Héliopolis.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3147465|Ibn Ziad]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019758|Ibn Ziad District]]'' | {{Coord|36.383333|6.466667|display=inline}} | | [[File:DZ-25-12 Ibn Zaid.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3306984|Messaoud Boudjeriou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019758|Ibn Ziad District]]'' | {{Coord|36.424444|6.4725|display=inline}} | [[File:Ainkerma good photo.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-25-11 Messouda Boudjria.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215209|Foum Toub]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970665|Ichmoul District]]'' | {{Coord|35.4|6.55|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-31 Foum Toub - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215279|Ichmoul]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970665|Ichmoul District]]'' | {{Coord|35.310694|6.508889|display=inline}} | [[File:APC de Ichmoul.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-30 Ichmoul - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215786|Inoughissen]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970665|Ichmoul District]]'' | {{Coord|35.286389|6.541111|display=inline}} | [[File:Cap Béar Inoughissen Batna Algeria.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-11 Inoughissen - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3148092|Iferhounene]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019537|Iferhounene District]]'' | {{Coord|36.533754|4.37012|display=inline}} | [[File:Iferhunen.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 15 Iferhounène.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3148723|Illilten]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019537|Iferhounene District]]'' | {{Coord|36.516111|4.394444|display=inline}} | [[File:Tuddar de Illilten.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 15 Illilten.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3149574|Imsouhal]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019537|Iferhounene District]]'' | {{Coord|36.56926|4.38786|display=inline}} | [[File:Imsouhal.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 15 Imsouhel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358841|Ouzellaguen]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005689|Ifri-Ouzellaguen District]]'' | {{Coord|36.541944|4.612778|display=inline}} | [[File:Ighzer Amokrane.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 06 Ouzellaguen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q193945|Ighil Ali]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005732|Ighil Ali District]]'' | {{Coord|36.333333|4.466667|display=inline}} | [[File:Ighil Ali ايغيل علي.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Ighil Ali.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214615|Aït Rizine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005732|Ighil Ali District]]'' | {{Coord|36.371667|4.486944|display=inline}} | [[File:Guendouze.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 06 Ait Rzine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214881|Igli]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019551|Igli District]]'' | {{Coord|30.453194|-2.291417|display=inline}} | [[File:Igli.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-08-11-Igli.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q640740|Illizi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019542|Illizi District]]'' | {{Coord|26.508028|8.482944|display=inline}} | [[File:Illizi مركز الوثائق و المحفوضات - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 33 Illizi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649127|Debdeb]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019540|In Amenas District]]'' | {{Coord|29.9675|9.423889|display=inline}} | | [[File:DZ 33 Debdeb.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2910777|Bordj Omar Driss]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019540|In Amenas District]]'' | {{Coord|28.123333|6.821667|display=inline}} | [[File:Thatching Algerian Desert.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 33 Bordj Omar Driss.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3118424|In Amenas]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019540|In Amenas District]]'' | {{Coord|28.05|9.55|display=inline}} | [[File:Monument - In Amenas ان اميناس - ذكرى الاستقلال - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 33 In Amenas.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649190|In Ghar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211079|In Ghar District]]'' | {{Coord|27.103056|1.910278|display=inline}} | [[File:Ville de Inghar مدينة اينغر.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 57 In Ghar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1655182|In Guezzam]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211176|In Guezzam District]]'' | {{Coord|19.568611|5.772222|display=inline}} | [[File:ASC Leiden - van Achterberg Collection - 01 - 05 - La rue principale d'In Guezzam, le dernier endroit avant la frontière avec le Niger - Guezzam, dans la province de Tamanrasset (wilaya), en Algérie, février 1985.tif|center|128px]] | [[File:DZ-58 In Guezzam.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q255251|In Salah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6010604|In Salah District]]''<br/>''[[:d:Q76593022|In Salah Province]]'' | {{Coord|27.195|2.4825|display=inline}} | [[File:InSalah(1991).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 57 In Salah.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2041151|Foggaret Ezzaou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6010604|In Salah District]]'' | {{Coord|27.363333|2.848056|display=inline}} | | [[File:DZ 57 Foggaret Ezzaouia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q311886|Si-Mustapha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2013121|Isser District]]'' | {{Coord|36.7247|3.6153|display=inline}} | [[File:Vue à Si Mustapha.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Si Mustapha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4119097|Issers]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2013121|Isser District]]''<br/>''[[:d:Q236752|Boumerdès Province]]'' | {{Coord|36.7234|3.668|display=inline}}<br/>{{Coord|36.718611|3.669167|display=inline}} | [[File:Nouvelle Gare ferroviaire d'Isser.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Isser.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q37926868|Chabet el Ameur]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2013121|Isser District]]'' | {{Coord|36.633333|3.7|display=inline}} | | [[File:DZ 35 Chabet El Ameur.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q37928948|Timezrit]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2013121|Isser District]]'' | {{Coord|36.6734|3.80625|display=inline}} | [[File:Vue d'un village de Timezrit.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 35 Timezrit.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q402726|Jijel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579714|Jijel District]]'' | {{Coord|36.820556|5.766667|display=inline}} | [[File:Jijel 39, Wilaya de Jijel (Algérie).JPG|center|128px]] | [[File:DZ 18 Jijel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649201|Kadiria]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156863|Kadiria District]]'' | {{Coord|36.533333|3.683333|display=inline}} | [[File:CENTRE VILLE KADIRIA.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Kadiria.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649310|Djebahia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156863|Kadiria District]]'' | {{Coord|36.476377|3.757839|display=inline}} | [[File:Djebahia panorama.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Djebahia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2223561|Aomar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156863|Kadiria District]]'' | {{Coord|36.4925|3.771111|display=inline}} | [[File:Small town - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Aomar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q767005|Taouzient]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6381847|Kaïs District]]''<br/>''[[:d:Q213950|Khenchela Province]]'' | {{Coord|35.511111|6.808333|display=inline}} | [[File:Taouzient - Khenchela تاوزيانت - خنشلة.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-40 Fais.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3191996|Kaïs]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6381847|Kaïs District]]''<br/>''[[:d:Q213950|Khenchela Province]]'' | {{Coord|35.494722|6.924167|display=inline}} | | [[File:DZ-40 Kais.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3424517|Remila]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6381847|Kaïs District]]'' | {{Coord|35.569444|6.9|display=inline}} | [[File:Rmila-3.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-40 Remila.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214557|Béni Ikhlef]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005672|Kerzaz District]]'' | {{Coord|29.575|-1.609167|display=inline}} | | [[File:DZ-08-08-Beni Ikhlef.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215343|Timoudi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005672|Kerzaz District]]'' | {{Coord|29.316667|-1.133333|display=inline}} | | [[File:DZ-08-05-Timoudi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3120375|Kerzaz]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005672|Kerzaz District]]'' | {{Coord|29.45|-1.416667|display=inline}} | [[File:Kerzzaz-saoura.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-08-18-Kerzaz.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649334|Larbatache]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711061|Khemis El Khechna District]]''<br/>''[[:d:Q236752|Boumerdès Province]]'' | {{Coord|36.63644|3.37201|display=inline}}<br/>{{Coord|36.637778|3.371389|display=inline}} | [[File:Larbatach1.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Larbatache.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3055250|Ouled Moussa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711061|Khemis El Khechna District]]'' | {{Coord|36.683056|3.368056|display=inline}} | [[File:La 2eme rocade - panoramio (1).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Ouled Moussa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126515|Hammadi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711061|Khemis El Khechna District]]'' | {{Coord|36.677|3.2676|display=inline}} | | [[File:DZ 35 Hammedi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3142813|Khemis El-Khechna]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711061|Khemis El Khechna District]]'' | {{Coord|36.65|3.330556|display=inline}} | [[File:KHEMIS EL KHECHNA BARRAGE HAMIZ1.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Khemis El Khechna.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q954285|Khemis Miliana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711060|Khemis Miliana District]]'' | {{Coord|36.26|2.2|display=inline}} | [[File:Khemis Miliana 2.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 44 Khemis Miliana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324751|Sidi Lakhdar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711060|Khemis Miliana District]]'' | {{Coord|36.2654|2.16173|display=inline}} | [[File:Sidi lakhdar.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 44 Sidi Lakhdar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649570|Khenchela]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325291|Khenchela District]]'' | {{Coord|35.416667|7.133333|display=inline}} | [[File:Mosquée Ben Badis à Khenchela, (Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-40 Khenchela.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215859|Kherrata]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005759|Kherrata District]]'' | {{Coord|36.493611|5.277222|display=inline}} | [[File:Kherrata.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 06 Kherrata.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3039191|Draâ El-Kaïd]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005759|Kherrata District]]'' | {{Coord|36.416944|5.227222|display=inline}} | [[File:Commune de Draa El Gaïd بلدية ذراع القايد - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Draa El-Kaid.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2209220|Bou Hachana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272362|Khezaras District]]'' | {{Coord|36.30626|7.50832|display=inline}} | [[File:Belle nature entré de Bouhachana wilaya de guelma.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Bouhachana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876367|Aïn Sandel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272362|Khezaras District]]'' | {{Coord|36.244722|7.5125|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Aïn Sandel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3196167|Khezara]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272362|Khezaras District]]'' | {{Coord|36.3694|7.5293|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Khezarra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876275|Aïn Boudinar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6401534|Kheïr Eddine District]]'' | {{Coord|36.016667|0.183333|display=inline}} | | [[File:DZ 27 Ain Boudinar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3196129|Kheïr Eddine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6401534|Kheïr Eddine District]]'' | {{Coord|35.981201|0.168829|display=inline}}<br/>{{Coord|35.981111|0.168611|display=inline}} | [[File:Kheireddine.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-27-11 Kheireddine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3474709|Sayada]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6401534|Kheïr Eddine District]]'' | {{Coord|35.9513|0.13072|display=inline}}<br/>{{Coord|35.95|0.133333|display=inline}} | [[File:Sayada, Mostaganem Province (Algeria).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-27-02 Sayada.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049980|El Houamed]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3271927|Khoubana District]]'' | {{Coord|35.214722|4.291944|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - El Houamed.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3196216|Khoubana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3271927|Khoubana District]]'' | {{Coord|35.33895|4.56686|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Khoubana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272276|M'Cif]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3271927|Khoubana District]]'' | {{Coord|35.32559|4.79093|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - M'Cif.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q632916|Khemisti]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324974|Khémisti District]]'' | {{Coord|35.666667|1.95|display=inline}} | [[File:Khemisti 2.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 38 Khemisti.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3219984|Laayoune]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324974|Khémisti District]]'' | {{Coord|35.694598|1.998181|display=inline}}<br/>{{Coord|35.7|2|display=inline}} | [[File:Layoune, Tissemsilt Province (Algeria).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 38 Layoune.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2869935|Attatba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019762|Koléa District]]'' | {{Coord|36.573354|2.675257|display=inline}} | [[File:Attatba - marché de gros سوق الجملة - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 42-36 - Attatba - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2947619|Chaiba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019762|Koléa District]]'' | {{Coord|36.624535|2.729287|display=inline}} | | [[File:Dz - 42-16 - Chaiba - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3198497|Koléa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019762|Koléa District]]'' | {{Coord|36.640556|2.765|display=inline}} | [[File:Koléa - la mairie دار البلدية - القليعة - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 42-35 - Kolea - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648944|Ksar Chellala]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019760|Ksar Chellala District]]'' | {{Coord|35.216667|2.316667|display=inline}} | [[File:Ksar Chellala قصر الشلالة 2.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 14 - Ksar Chellala.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650075|Serghine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019760|Ksar Chellala District]]'' | {{Coord|35.254444|2.485556|display=inline}} | [[File:Hammam Serguine حمام سرقين.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 14 - Serghine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650876|Zmalet El Emir Abdelkader]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019760|Ksar Chellala District]]'' | {{Coord|34.8934|2.30998|display=inline}} | [[File:Zmalet El Emir Abdelkader (Taguine) زمالة الامير عبد القادر (طاقين) 3.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 14 - Zmalet El Emir Abdelkader.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q338820|Saneg]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019769|Ksar El Boukhari District]]'' | {{Coord|35.851389|2.838889|display=inline}} | [[File:Entrée de Saneg سانق.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Saneg.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3200144|Ksar Boukhari]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019769|Ksar El Boukhari District]]'' | {{Coord|35.885556|2.750833|display=inline}} | [[File:Ksar el Boukhari قصر البخاري.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Ksar El Boukhari.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3304190|Mefatha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019769|Ksar El Boukhari District]]'' | {{Coord|35.88373|2.9317|display=inline}} | [[File:Bienvenue a Mfatha المفاتحة - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Mfatha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2896326|Bennasser Benchohra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019770|Ksar El Hirane District]]'' | {{Coord|33.75284|3.00287|display=inline}} | [[File:Benaceur بن ناصر.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 03 - Bennasser Benchohra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3200129|Ksar El Hirane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019770|Ksar El Hirane District]]'' | {{Coord|33.783333|3.15|display=inline}} | [[File:قصر الحيران ksar el hirane.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 03 - Ksar El Hirane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3200137|Ksar Sbahi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019772|Ksar Sbahi District]]'' | {{Coord|36.083333|7.25|display=inline}} | [[File:Les hautes plaines sous la neige1.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 04 - Ksar Sbahi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q390925|Kénadsa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005744|Kénadsa District]]'' | {{Coord|31.554444|-2.432778|display=inline}} | [[File:Ksar Kenadsa.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-08-10-Kenadsa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215728|Méridja]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005744|Kénadsa District]]'' | {{Coord|31.55|-2.95|display=inline}} | [[File:Meridja supérieure - Meridja - Médiathèque de l'architecture et du patrimoine - AP62T178446.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-08-04-Meridjar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q402733|Laghouat]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019775|Laghouat District]]'' | {{Coord|33.8|2.865|display=inline}} | [[File:Musé Communal de Laghouat.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 03 - Laghouat.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12697543|Mekhareg]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231748|Laghouat Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q85804882|Tadjemout]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q231748|Laghouat Province]]'' | {{Coord|33.879444|2.523333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1649172|Mogheul]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q736283|Lahmar District]]'' | {{Coord|32.0225|-2.218056|display=inline}} | | [[File:DZ-08-16-Mougheul.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215193|Lahmar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q736283|Lahmar District]]'' | {{Coord|31.931389|-2.258333|display=inline}} | [[File:Lahmar.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-08-06-Lahmar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921673|Boukaïs]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q736283|Lahmar District]]'' | {{Coord|31.923333|-2.463611|display=inline}} | | [[File:DZ-08-15-Boukais.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2522066|Lakhdaria]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156653|Lakhdaria District]]'' | {{Coord|36.564444|3.596667|display=inline}} | [[File:Lakhdaria-Town.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Lakhdaria.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921466|Bouderbala]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156653|Lakhdaria District]]'' | {{Coord|36.57988|3.50895|display=inline}} | [[File:Bouderbala, Bouira (Algeria).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Bouderbala.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921680|Boukram]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156653|Lakhdaria District]]'' | {{Coord|36.5414|3.3973|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Boukram.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3119214|Guerrouma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156653|Lakhdaria District]]'' | {{Coord|36.433385|3.427219|display=inline}} | [[File:Commune de Guerrouma بلدية قرومة.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Guerrouma.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3273671|Maala]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156653|Lakhdaria District]]'' | {{Coord|36.492889|3.573611|display=inline}} | [[File:Commune de Maala.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Maala.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3574993|Zbarbar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156653|Lakhdaria District]]'' | {{Coord|36.48473|3.52588|display=inline}} | [[File:Zbarbar الزبربر 3.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Zbarbar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3217833|Larbaâ]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005659|Larbaâ District]]'' | {{Coord|36.565278|3.153889|display=inline}}<br/>{{Coord|36.56522|3.153934|display=inline}} | [[File:Larbaa bni moussa.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-21 - Larbaa - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3491561|Souhane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005659|Larbaâ District]]'' | {{Coord|36.506389|3.2375|display=inline}} | [[File:Souhane.JPG|center|128px]] | [[File:DZ - 09-17- Souhane - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q588461|Aït Aggouacha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019771|Larbaâ Nath Irathen District]]'' | {{Coord|36.6178|4.23249|display=inline}} | | [[File:DZ 15 Aït Aggouacha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q764741|Larbaâ Nath Irathen]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019771|Larbaâ Nath Irathen District]]'' | {{Coord|36.636667|4.206667|display=inline}} | [[File:Place Abane Ramdane à Larbaâ Nath Irathen (2009).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Larbaâ Nath Irathen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3154300|Irdjen]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019771|Larbaâ Nath Irathen District]]'' | {{Coord|36.661297|4.149642|display=inline}} | [[File:Mairie de Irdjen.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 15 Irdjen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q772927|Sidi Lantri]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325330|Lardjem District]]'' | {{Coord|35.701389|1.402222|display=inline}} | | [[File:DZ 38 Sidi Lantri.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3217877|Lardjem]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325330|Lardjem District]]'' | {{Coord|35.74954|1.54845|display=inline}} | | [[File:DZ 38 Lardjem.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3304871|Melaab]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325330|Lardjem District]]'' | {{Coord|35.716667|1.333333|display=inline}} | | [[File:DZ 38 Melaab.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3514629|Tamalaht]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325330|Lardjem District]]'' | {{Coord|35.812611|1.623724|display=inline}} | [[File:Ouarsenis 2012, Wilaya de Tissemsilt (Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 38 Tamalaht.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q975914|Lazharia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019773|Lazharia District]]'' | {{Coord|35.93729|1.55999|display=inline}} | [[File:Lazharia en 2006, Wilaya de Tissemsilt (Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 38 Lazharia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2912148|Boucaid]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019773|Lazharia District]]'' | {{Coord|35.89026|1.61978|display=inline}} | [[File:La Mairie de Boucaïd, Tissemsilt (Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 38 Boucaid.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3217834|Larbaa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019773|Lazharia District]]'' | {{Coord|35.913056|1.475278|display=inline}} | | [[File:DZ 38 Larbaa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649223|Ath Mansour Taourirt]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156745|M'Chedellah District]]'' | {{Coord|36.328044|4.317222|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Ath Mansour.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2826832|Aghbalou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156745|M'Chedellah District]]''<br/>''[[:d:Q233655|Bouira Province]]'' | {{Coord|36.41831|4.33897|display=inline}} | [[File:Takerboust (c) .jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Aghbalou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2964506|Chorfa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156745|M'Chedellah District]]''<br/>''[[:d:Q233655|Bouira Province]]'' | {{Coord|36.359722|4.323611|display=inline}} | [[File:Chorfa.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Chorfa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126778|Ahnif]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156745|M'Chedellah District]]'' | {{Coord|36.335833|4.261944|display=inline}} | [[File:Pénétrante de Bejaia.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Ahnif.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272271|M'Chedallah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156745|M'Chedellah District]]''<br/>''[[:d:Q233655|Bouira Province]]'' | {{Coord|36.365181|4.270935|display=inline}} | [[File:M'chedallah امشد الله.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - M'Chedallah.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3461519|Saharidj]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156745|M'Chedellah District]]'' | {{Coord|36.39707|4.24858|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Saharidj.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272274|M'Chouneche]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095780|M'Chouneche District]]'' | {{Coord|34.936944|5.990556|display=inline}} | [[File:Baniane.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-07 M'Chouneche.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54205|M'Daourouch]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019781|M'Daourouch District]]'' | {{Coord|36.0759|7.8201|display=inline}} | [[File:Madaure17.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 41 Mdaourouch.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649240|Ragouba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019781|M'Daourouch District]]'' | {{Coord|36.125|7.666667|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Ragouba.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3026665|Tiffech]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019781|M'Daourouch District]]'' | {{Coord|36.191667|7.786111|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Tiffech.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q402825|M'Sila]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211114|M'Sila District]]'' | {{Coord|35.705833|4.541944|display=inline}} | [[File:M'sila Eucalyptus.jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - M'Sila.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q179604|Maghnia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2786394|Maghnia District]]'' | {{Coord|34.849444|-1.7275|display=inline}} | [[File:Maghnia مغنية - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-27 - Maghnia - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126496|Hammam Boughrara]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2786394|Maghnia District]]'' | {{Coord|34.893611|-1.638333|display=inline}} | [[File:Hammam Boughrara حمام بوغرارة (29706053813).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-28 - Hammam Boughrara - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648932|Berhoum]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272180|Magra District]]'' | {{Coord|35.654855|5.034485|display=inline}} | [[File:En route vers Berhoum 2 - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Berhoum.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876348|Aïn Khadra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272180|Magra District]]'' | {{Coord|35.540556|4.970278|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Aïn Khadra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2894197|Belaiba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272180|Magra District]]'' | {{Coord|35.52797|5.15422|display=inline}} | [[File:منزل طيني.jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Belaiba.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3021289|Dehahna]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272180|Magra District]]'' | {{Coord|35.73312|5.00884|display=inline}} | [[File:La mosquée de Dehahna - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Dehahna.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3277385|Magra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3272180|Magra District]]'' | {{Coord|35.6|5.066667|display=inline}} | [[File:Magra.JPG|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Magra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3277387|Magrane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019776|Magrane District]]'' | {{Coord|33.562222|6.930278|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Magrane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325073|Sidi Aoun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019776|Magrane District]]'' | {{Coord|33.542222|6.905|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Sidi Aoun.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649140|Aïn Zarit]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019784|Mahdia District]]'' | {{Coord|35.352778|1.668889|display=inline}} | [[File:حديقة البلدية لعين زاريت تيارت.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 14 - Aïn Zarit.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649167|Nadorah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019784|Mahdia District]]'' | {{Coord|35.2882|1.8905|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Nadorah.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3277676|Mahdia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019784|Mahdia District]]'' | {{Coord|35.430556|1.755|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Mahdia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3476931|Sebaïne]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019784|Mahdia District]]'' | {{Coord|35.45623|1.60349|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Sebaine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921489|Boudjima]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2374784|Makouda district]]'' | {{Coord|36.81398|4.158798|display=inline}} | [[File:Figure rupestre.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Boudjima.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3280947|Makouda]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2374784|Makouda district]]'' | {{Coord|36.791944|4.0625|display=inline}} | [[File:Aït Farés.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Makouda.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q950358|Mansoura]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019778|Mansourah District]]'' | {{Coord|31.979444|3.746111|display=inline}} | [[File:Dunes Aïn Loussig Mansoura.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-47 Mansoura.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649238|Beni Mester]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6751871|Mansourah District]]'' | {{Coord|34.866667|-1.416667|display=inline}} | [[File:Vue les environs de beni mester.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-02 - Beni Mester - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876337|Aïn Ghoraba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6751871|Mansourah District]]'' | {{Coord|34.713889|-1.389167|display=inline}} | [[File:Mémorial du 1er novembre 1954, à Ahfir Tlemcen - 53112346639.png|center|128px]] | [[File:DZ-13-49 - Ain Ghoraba - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895395|Ben Daoud]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019780|Mansourah District]]'' | {{Coord|36.05|4.183333|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Ben Daoud.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050030|El M'hir]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019780|Mansourah District]]'' | {{Coord|36.118333|4.383889|display=inline}} | | [[File:DZ 34 El Mehir.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3127302|Haraza]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019780|Mansourah District]]'' | {{Coord|36.15647|4.22347|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Herraza.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3128226|Hassi Fehal]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019778|Mansourah District]]'' | {{Coord|31.605278|3.674167|display=inline}} | [[File:Zoubir ibn Alawam Mosque 01.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-47 Hassi Fehal.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3286577|Mansoura]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019780|Mansourah District]]'' | {{Coord|36.081944|4.46|display=inline}} | [[File:Mansoura1000.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 34 Mansoura.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3286584|Mansourah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6751871|Mansourah District]]'' | {{Coord|34.87099|-1.339087|display=inline}} | [[File:Murailles de la Médina de Mansourah datant du 14ème siècle.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-51 - Mansourah - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358256|Ouled Sidi Brahim]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019780|Mansourah District]]'' | {{Coord|36.2281|4.33458|display=inline}} | [[File:Ain El Heneche - Ouled Sidi Brahim عين الحنش - اولاد سيدي ابراهيم - panoramio.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3518499|Terny Beni Hdiel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6751871|Mansourah District]]'' | {{Coord|34.7958|-1.35812|display=inline}} | | [[File:DZ-13-23 - Terny Beni Hdiel - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q41325|Maoklane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2262977|Maoklane District]]'' | {{Coord|36.3971|5.0753|display=inline}} | [[File:Ain Margoun, Maoklane.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Maoklane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3514419|Talaifacene]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2262977|Maoklane District]]'' | {{Coord|36.458333|5.088889|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Tella.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649716|Bir El Hammam]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6760866|Marhoum District]]'' | {{Coord|34.41902|-0.49923|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Bir El Hammam.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3290834|Marhoum]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6760866|Marhoum District]]'' | {{Coord|34.446004|-0.195024|display=inline}} | [[File:Commune de Marhoum بلدية مرحوم (48390033811).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 22 Marhoum.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483218|Sidi Chaib]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6760866|Marhoum District]]'' | {{Coord|34.593333|-0.548611|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Sidi Chaib.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3294976|Marsa Ben M'Hidi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6773199|Marsa Ben M'Hidi District]]'' | {{Coord|35.0834|-2.20449|display=inline}} | [[File:Marsa Ben M'Hidi - 20240222 110124.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-39 - Marsa Ben M'Hidi - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6930167|Msirda Fouaga]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6773199|Marsa Ben M'Hidi District]]'' | {{Coord|35.019722|-2.065|display=inline}} | [[File:Vue de Boukanoun.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-30 - MSirda Fouaga - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q545707|Mascara]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019792|Mascara District]]'' | {{Coord|35.4|0.133333|display=inline}} | [[File:Ville de Mascara مدينة معسكر - panoramio (1).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29- Mascara.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q978267|Mazouna]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019798|Mazouna District]]'' | {{Coord|36.125674|0.876503|display=inline}} | [[File:Mazouna.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 48 Mazouna.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049900|El Guettar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019798|Mazouna District]]'' | {{Coord|36.087778|0.815833|display=inline}} | | [[File:DZ 48 El Guettar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q673791|Djillali Ben Omar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q784050|Mechraa Safa district]]'' | {{Coord|35.4445|0.849681|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Djillali Ben Amar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649372|Mechraa Safa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q784050|Mechraa Safa district]]'' | {{Coord|35.383889|1.053333|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Mechraa Safa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650254|Tagdemt]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q784050|Mechraa Safa district]]'' | {{Coord|35.33543|1.22727|display=inline}} | [[File:Tagdemt 1838.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 14 - Tagdemt.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126673|Hanancha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019795|Mechroha District]]'' | {{Coord|36.21667|7.83333|display=inline}} | [[File:Le barrage de Ain Dalia (Wilaya de Souk-Ahras, Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 41 Hanancha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3303853|Mechroha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019795|Mechroha District]]'' | {{Coord|36.357232|7.835441|display=inline}}<br/>{{Coord|36.35|7.833333|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Mechroha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649448|Medjana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019788|Medjana District]]'' | {{Coord|36.131567|4.668074|display=inline}} | [[File:Medjana ville.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 34 Medjana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049676|El Achir]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019788|Medjana District]]'' | {{Coord|36.066667|4.633333|display=inline}} | | [[File:DZ 34 El Achir.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3128105|Hasnaoua]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019788|Medjana District]]''<br/>''[[:d:Q266411|Bordj Bou Arréridj Province]]'' | {{Coord|36.15246|4.79579|display=inline}} | [[File:Bouchref 0250.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 34 Hasnaoua.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3518092|Teniet En-Nasr]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019788|Medjana District]]'' | {{Coord|36.2315|4.60123|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Teniet Ennasr.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3304075|Medjedel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211186|Medjedel District]]'' | {{Coord|35.14588|3.682308|display=inline}} | [[File:Medjedel امجدل - panoramio (1).jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Medjedel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358191|Ouled Atia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211186|Medjedel District]]'' | {{Coord|35.144444|3.694444|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Ouled Atia (Menaa).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649268|Medroussa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019796|Medroussa District]]'' | {{Coord|35.177253|1.203611|display=inline}} | [[File:Jedars.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 14 - Medroussa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650021|Sidi Bakhti]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019796|Medroussa District]]'' | {{Coord|35.241111|0.978333|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Sidi Bakhti.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3305160|Mellakou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019796|Medroussa District]]'' | {{Coord|35.253084|1.234374|display=inline}} | [[File:بابينيار.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 14 - Mellakou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649286|Djebabra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2396304|Meftah District]]'' | {{Coord|36.584163|3.270538|display=inline}} | | [[File:DZ - 09-29 - Djebabra - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215400|Meftah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2396304|Meftah District]]'' | {{Coord|36.619444|3.222222|display=inline}} | [[File:Meftah city, Blida Province (Algeria).jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-18 - Meftah - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649119|Meghila]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019800|Meghila District]]'' | {{Coord|35.596389|1.413611|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Meghila.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649900|Sidi Hosni]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019800|Meghila District]]'' | {{Coord|35.466667|1.516667|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Sidi Hosni.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1884800|Sebt]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019800|Meghila District]]'' | {{Coord|35.619444|1.351389|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Sebt.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649145|Mekla]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019799|Mekla District]]'' | {{Coord|36.687639|4.268118|display=inline}} | [[File:Sidi M'hamed Ouali à Bouzahrir Mekla.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Mekla.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876498|Aït-Khellili]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019799|Mekla District]]'' | {{Coord|36.6579|4.30839|display=inline}} | [[File:Ait Khellili.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 15 Aït Khellili.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3491437|Souamâa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019799|Mekla District]]'' | {{Coord|36.64169|4.34162|display=inline}} | [[File:Souamaâ, Tizi Ouzou, Grande Kabylie, Algeria.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Souamaa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3193678|Kasdir]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325356|Mekmen Ben Amar District]]'' | {{Coord|33.709722|-1.358333|display=inline}} | | [[File:DZ - 45 Kasdir.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3280871|Mekmen Ben Amar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325356|Mekmen Ben Amar District]]'' | {{Coord|33.716667|-0.733333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2215228|Menaâ]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970635|Menaâ District]]'' | {{Coord|35.166667|6|display=inline}} | [[File:Le village de Menâa, 3 (Wilaya de Batna).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-06 Menaa - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3528325|Tigherghar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970635|Menaâ District]]'' | {{Coord|35.160278|5.969722|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-21 Tigherghar - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3305767|Mendes]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019810|Mendes District]]'' | {{Coord|35.65|0.866667|display=inline}} | | [[File:DZ 48 Mendes.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325096|Oued Essalem]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019810|Mendes District]]'' | {{Coord|35.583333|0.916667|display=inline}} | [[File:Oued Essalem la rue principale.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 48 Oued Essalem.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483254|Sidi Lazreg]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019810|Mendes District]]'' | {{Coord|35.65|0.783333|display=inline}} | [[File:Sidi lezrag relizane 5.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 48 Sidi Lazreg.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649706|Merahna]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019811|Merahna District]]'' | {{Coord|36.1975|8.155|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Merahna.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1884809|Ouillen]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019811|Merahna District]]'' | {{Coord|36.227778|8.064722|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Ouillen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483231|Sidi Fredj]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019811|Merahna District]]'' | {{Coord|36.1537|8.19528|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Sidi Fredj.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215226|Ksar Bellezma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019813|Merouana District]]'' | {{Coord|35.675556|5.903333|display=inline}} | [[File:آثار قصر بلزمة.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 05-28 Ksar Bellezma - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215250|Oued El Ma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019813|Merouana District]]'' | {{Coord|35.645278|5.994722|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-33 Oued El Ma - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215265|Hidoussa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019813|Merouana District]]'' | {{Coord|35.528333|5.9375|display=inline}} | [[File:Summer In The Hills.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-46 Hidoussa - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3174992|Merouana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019813|Merouana District]]'' | {{Coord|35.628611|5.911667|display=inline}} | [[File:Merouana.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-04 Merouana - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2893899|Behir Chergui]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019816|Meskiana District]]'' | {{Coord|35.790804|7.717896|display=inline}} | | [[File:Dz - 04 - Behir Chergui.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049740|El Belala]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019816|Meskiana District]]'' | {{Coord|35.665278|7.788333|display=inline}} | [[File:Commune de Blalla بلدية بلالة.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 04 - El Belala.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3306857|Meskiana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019816|Meskiana District]]'' | {{Coord|35.627721|7.666912|display=inline}} | [[File:Meskiana مسكيانة.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 04 - Meskiana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3417568|Rahia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019816|Meskiana District]]'' | {{Coord|35.763508|7.645111|display=inline}} | | [[File:Dz - 04 - Rahia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q431108|Aïn Sidi Chérif]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6821697|Mesra District]]'' | {{Coord|35.833056|0.125278|display=inline}} | | [[File:DZ 27 Ain Sidi Cherif.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3286579|Mansourah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6821697|Mesra District]]'' | {{Coord|35.843611|0.231667|display=inline}} | | [[File:DZ 27 Mansourah.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3306944|Mesra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6821697|Mesra District]]'' | {{Coord|35.837341|0.169785|display=inline}} | [[File:Mesra ماسرة - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 27 Mesra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3532765|Touahria]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6821697|Mesra District]]'' | {{Coord|35.810644|0.209341|display=inline}} | [[File:El Arbad Ibn Sariya.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 27 Touahria.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q609487|Messaâd]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6821855|Messaâd District]]'' | {{Coord|34.154167|3.496944|display=inline}} | [[File:Nouvelle Zaouia de Sidi Nael زاوية سيدي نائل الجديدة.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Messad.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q619091|Sed Rahal]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6821855|Messaâd District]]'' | {{Coord|33.9425|3.231111|display=inline}} | [[File:Guemamer قمامر.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Sed Rahal.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3056310|Selmana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6821855|Messaâd District]]'' | {{Coord|34.176589|3.601027|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 - Selmana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3119232|Guettara]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6821855|Messaâd District]]'' | {{Coord|33.1586|4.6852|display=inline}} | [[File:Guettara قطارة.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Guettara.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3313049|Mih Ouensa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019808|Mih Ouensa District]]'' | {{Coord|33.196944|6.705278|display=inline}} | [[File:Mih Ouensa اميه ونسة 2.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 39 Mih Ouansa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358010|Oued El Alenda]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019808|Mih Ouensa District]]'' | {{Coord|33.228889|6.757222|display=inline}} | [[File:Oued El Alenda واد العلندة.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 39 Oued El Alenda.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q335676|Mila]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6850348|Mila District]]'' | {{Coord|36.448056|6.262222|display=inline}} | [[File:Mila ville.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-43- Mila.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876394|Aïn Tine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6850348|Mila District]]'' | {{Coord|36.396667|6.325|display=inline}} | [[File:Azeba.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-43- Aïn Tine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483245|Sidi Khelifa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6850348|Mila District]]'' | {{Coord|36.34969|6.300383|display=inline}} | | [[File:DZ-43- Sidi Khelifa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q48468|Miliana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004820|Miliana District]]'' | {{Coord|36.308446|2.222141|display=inline}} | [[File:Miliana.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 44 Miliana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895313|Ben Allal]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004820|Miliana District]]'' | {{Coord|36.316667|2.166667|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Ben Allel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032892|Djéniane Bourzeg]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325323|Moghrar District]]'' | {{Coord|32.366667|-0.816667|display=inline}} | [[File:134 Djeniene Bourezg.JPG|center|128px]] | [[File:DZ - 45 Djenien Bou Rezg.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3318248|Moghrar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325323|Moghrar District]]'' | {{Coord|32.516667|-0.583333|display=inline}} | [[File:Moghrar.JPG|center|128px]] | [[File:DZ - 45 Moghrar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q787640|Mocta Douz]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019814|Mohammedia District]]'' | {{Coord|35.6|-0.05|display=inline}} | | [[File:DZ-29- Mactaa Douz.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214777|Mohammadia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019814|Mohammedia District]]'' | {{Coord|35.583333|0.066667|display=inline}} | [[File:Mohammadia, Mascara Algeria 08.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29- Mohammadia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049881|El Ghomri]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019814|Mohammedia District]]'' | {{Coord|35.683333|0.2|display=inline}} | | [[File:DZ-29- El Ghomri.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3069619|Ferraguig]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019814|Mohammedia District]]'' | {{Coord|35.533064|0.155139|display=inline}} | | [[File:DZ-29- Ferraguig.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3477618|Sedjerara]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019814|Mohammedia District]]'' | {{Coord|35.630556|0.213889|display=inline}} | [[File:Entrée de la commune de sedjerara.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29- Sedjerara.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483156|Sidi Abdelmoumen]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019814|Mohammedia District]]'' | {{Coord|35.652778|0.013889|display=inline}} | [[File:Un homme assis sur un banc à l'entrée de la zaouia de Sidi Abd el-Moumen, rue des Tanneurs.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29- Sidi Abdelmoumen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2904327|Bir Dheb]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019828|Morsott District]]'' | {{Coord|35.5248|7.9384|display=inline}} | [[File:Ain Fadha عين الفضة.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 12 - Bir Dheheb.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324442|Morsott]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019828|Morsott District]]'' | {{Coord|35.668333|8.007222|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - Morsott.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q849524|Mostaganem]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211187|Mostaganem District]]'' | {{Coord|35.933333|0.090278|display=inline}} | [[File:Le vieux quartier de Tijdit.png|center|128px]] | [[File:DZ 27 Mostaganem.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q593522|Tilmouni]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6916918|Mostefa Ben Brahim District]]'' | {{Coord|35.17407|-0.54848|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Tilmouni.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648915|Belarbi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6916918|Mostefa Ben Brahim District]]'' | {{Coord|35.151495|-0.456791|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Belarbi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650844|Zerouala]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6916918|Mostefa Ben Brahim District]]'' | {{Coord|35.242325|-0.522194|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Zerouala.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324981|Mostefa Ben Brahim, Sid Bel Abbés]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6916918|Mostefa Ben Brahim District]]'' | {{Coord|35.1925|-0.358257|display=inline}} | [[File:Mostefa Ben Brahim مصطفى بن براهيم (48906146567).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 22 Mostafa Ben Brahim.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649318|El Hacaiba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6918969|Moulay Slissen District]]'' | {{Coord|34.7|-0.766667|display=inline}} | | [[File:DZ 22 El Hacaiba.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649356|Ain Tindamine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6918969|Moulay Slissen District]]'' | {{Coord|34.689722|-0.720556|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Ain Tindamine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649394|Moulay Slissen]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6918969|Moulay Slissen District]]'' | {{Coord|34.816667|-0.766667|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Moulay Slissen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648596|Aïn Romana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019818|Mouzaïa District]]'' | {{Coord|36.406667|2.691111|display=inline}} | [[File:Ain Romana et Mouzaia en bas - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-28 - Ain Romana - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649746|Mouzaïa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019818|Mouzaïa District]]'' | {{Coord|36.466667|2.683333|display=inline}} | [[File:Mouzaia.JPG|center|128px]] | [[File:DZ - 09-16 - Mouzaia - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2963503|Chiffa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019818|Mouzaïa District]]'' | {{Coord|36.4625|2.741111|display=inline}} | [[File:Pond chefa.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-11 - Chiffa - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3491580|Souk El Thenine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019819|Mâatkas District]]'' | {{Coord|36.594167|4.008611|display=inline}} | [[File:Souk Lethnine سوق لثنين - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Souk El Thenine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6949882|Mâatkas]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019819|Mâatkas District]]'' | {{Coord|36.612083|3.987781|display=inline}} | [[File:Maatkas souk el khemis.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Mâatkas.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648584|Aïn Ben Khelil]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325301|Mécheria District]]'' | {{Coord|33.29|-0.763889|display=inline}} | [[File:Haoudh Edaïra 2.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 45 Ain Ben Khelil.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1653613|El Biodh]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325301|Mécheria District]]'' | {{Coord|33.766667|-0.133333|display=inline}} | [[File:Paysage désertique saharien el biodh sidi cheikh w d'el bayadh.JPG|center|128px]] | [[File:DZ - 45 El Biodh.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2606114|Mécheria]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325301|Mécheria District]]'' | {{Coord|33.55|-0.283333|display=inline}} | [[File:Lycée Azouzi ^Assoun - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 45 Mecheria.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3038466|Draa Smar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019831|Médéa District]]'' | {{Coord|36.273611|2.716944|display=inline}} | [[File:Draa Essamar à la Wilaya de Médéa (Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Draa Essamar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3514798|Tamesguida]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019831|Médéa District]]'' | {{Coord|36.324029|2.689505|display=inline}} | [[File:Tamesguida.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 26 Tamesguida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5212383|Damiat]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q235810|Médéa Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2384877|Megarine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019805|Mégarine District]]'' | {{Coord|33.192623|6.093464|display=inline}} | [[File:Megarine Lake Megarine ouasis Ouergla 3.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 30 Megarine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483291|Sidi Slimane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019805|Mégarine District]]'' | {{Coord|33.288611|6.094722|display=inline}} | | [[File:DZ 30 Sidi Slimane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648972|Oued Taourira]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6950116|Mérine District]]'' | {{Coord|34.619722|-0.338889|display=inline}} | [[File:Oued Taourira واد تاوريرة (48390178842).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 22 Oued Taourira.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649208|Merine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6950116|Mérine District]]'' | {{Coord|34.780747|-0.45104|display=inline}} | [[File:Ain Djohar - Merine مرين - عين الجوهر (48390182152).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 22 Merine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650101|Tafissour]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6950116|Mérine District]]'' | {{Coord|34.69277|-0.20271|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Tafissour.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650293|Taoudmout]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6950116|Mérine District]]'' | {{Coord|34.587644|-0.110164|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Taoudmout.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3307398|Metlili chaanba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019807|Métlili District]]'' | {{Coord|32.27291|3.627548|display=inline}} | [[File:Metlili Ghardaïa Province (Algeria).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-47 Metlili.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325033|Sebseb]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019807|Métlili District]]'' | {{Coord|32.158333|3.608333|display=inline}} | [[File:APC Sebseb بلدية سبسب.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-47 Sebseb.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214684|Boumagueur]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970463|N'Gaous District]]'' | {{Coord|35.505506|5.552644|display=inline}} | [[File:Boumagueur.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-41 Boumague - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215689|Sefiane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970463|N'Gaous District]]'' | {{Coord|35.441389|5.558056|display=inline}} | [[File:Pont sur cw37A à sofiane.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-24 Sefiane - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3178467|N'Gaous]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970463|N'Gaous District]]'' | {{Coord|35.555|5.610556|display=inline}} | [[File:RAS el-Ain N'gaous.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-09 N'Gaous - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3334101|N'Goussa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019825|N'Goussa District]]'' | {{Coord|32.14088|5.308285|display=inline}} | | [[File:DZ 30 Ngoussa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q798212|Naâma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211117|Naama district]]'' | {{Coord|33.267778|-0.311111|display=inline}} | [[File:Naama 2.JPG|center|128px]] | [[File:DZ - 45 Naama.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358195|Ouled Aissa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q312171|Naciria District]]'' | {{Coord|36.806667|3.814444|display=inline}} | | [[File:DZ 35 Ouled Aissa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6957278|Naciria]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q312171|Naciria District]]'' | {{Coord|36.75|3.833333|display=inline}}<br/>{{Coord|36.7475|3.82889|display=inline}} | [[File:IrafƐen - Aït Bourouba - Ieɣmracen.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Naciria.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2670516|Nedroma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6986337|Nedroma District]]'' | {{Coord|35.013057|-1.747534|display=inline}} | [[File:APC de Nedroma مقر بلدية ندرومة.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-40 - Nedroma - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032819|Djebala]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6986337|Nedroma District]]'' | {{Coord|34.976423|-1.795063|display=inline}} | [[File:Djebala.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-09 - Djebala - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649736|Negrine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019834|Negrine District]]'' | {{Coord|34.485689|7.520528|display=inline}} | [[File:The Old Town Of Negrine Tébessa.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 12 - Negrine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3068813|Ferkane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019834|Negrine District]]'' | {{Coord|34.554074|7.412252|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - Ferkane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2830738|Alaimia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019543|Oggaz District]]'' | {{Coord|35.67492|-0.21943|display=inline}} | | [[File:DZ-29- Alaimia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3349780|Oggaz]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019543|Oggaz District]]'' | {{Coord|35.566667|-0.266667|display=inline}} | | [[File:DZ-29- Oggaz.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3419770|Ras Ain Amirouche]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019543|Oggaz District]]'' | {{Coord|35.5925|-0.2125|display=inline}} | | [[File:DZ-29- Ras Ain Amirouche.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131818|Oran]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211195|Oran District]]'' | {{Coord|35.696944|-0.633056|display=inline}} | [[File:ORAN City & Coast.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 31 Oran.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2423922|Aït Boumahdi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019547|Ouacif District]]'' | {{Coord|36.5009|4.20003|display=inline}} | [[File:AitAR.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 15 Aït Boumahdi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876520|Aït Toudert]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019547|Ouacif District]]'' | {{Coord|36.5201|4.18511|display=inline}} | | [[File:DZ 15 Aït Toudert.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3357887|Ouacifs]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019547|Ouacif District]]'' | {{Coord|36.523611|4.205556|display=inline}} | [[File:Ouacifar.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 15 Aït Ouacif.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q522369|Agouni Gueghrane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019555|Ouadhia District]]'' | {{Coord|36.515|4.113889|display=inline}} | [[File:Vue sur le village ait el kaid Cne Agouni-gueghrane wilaya de tizi-ouzou ALGERIE classé patrimoine national.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Agouni Gueghrane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648974|Aït Bouadou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019555|Ouadhia District]]'' | {{Coord|36.508333|4.058333|display=inline}} | [[File:Ait Irane.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Aït Bouaddou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2087312|Ouadhia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019555|Ouadhia District]]'' | {{Coord|36.55|4.083333|display=inline}} | [[File:Ouadhia.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Ouadhia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3529987|Tizi N'Tleta]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019555|Ouadhia District]]''<br/>''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]'' | {{Coord|36.5457|4.05712|display=inline}}<br/>{{Coord|36.545556|4.057222|display=inline}} | [[File:Mairie de Tizi NTleta.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Tizi N'Tleta.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649382|Ouaguenoun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019548|Ouaguenoun District]]'' | {{Coord|36.769965|4.174654|display=inline}} | [[File:Centre de Tikobain.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 15 Ouaguenoun.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032817|Ath Aissa Mimoun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019548|Ouaguenoun District]]'' | {{Coord|36.730556|4.125|display=inline}} | [[File:Montaignes Akaoudj.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Aït Aïssa Mimoun.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3529010|Timizart]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019548|Ouaguenoun District]]'' | {{Coord|36.797778|4.246111|display=inline}} | [[File:Timizart n'Sidi Mansour.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Timizart.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126831|Hannacha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019562|Ouamri District]]'' | {{Coord|36.183333|2.566667|display=inline}} | [[File:حناشة.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Hannacha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3357921|Ouamri]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019562|Ouamri District]]'' | {{Coord|36.233333|2.566667|display=inline}} | [[File:Village de Sidi Youm à Ouamri (Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Ouamri.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358024|Oued Harbil]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019562|Ouamri District]]'' | {{Coord|36.233333|2.633333|display=inline}} | [[File:واد حربيل.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Oued Harbil.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q852469|Ouargla]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019553|Ouargla District]]'' | {{Coord|31.95|5.316667|display=inline}} | [[File:Ouargla.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 30 Ouargla.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649802|Rouissat]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019553|Ouargla District]]'' | {{Coord|31.936576|5.335407|display=inline}} | | [[File:DZ 30 Rouissat.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650188|Sidi Abdeldjebar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019558|Oued El Abtal District]]'' | {{Coord|35.442778|0.523333|display=inline}} | | [[File:DZ-29- Sidi Abdeldjebar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876329|Aïn Ferah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019558|Oued El Abtal District]]'' | {{Coord|35.381111|0.783889|display=inline}} | | [[File:DZ-29- Aïn Ferah.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358012|Oued El Abtal]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019558|Oued El Abtal District]]'' | {{Coord|35.45|0.683333|display=inline}} | [[File:Oued El Abtal واد الابطال - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29- Oued El Abtal.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q941199|Oued El Alleug]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019556|Oued El Alleug District]]'' | {{Coord|36.55|2.783333|display=inline}} | [[File:Oued El Alleug واد العلايق - panoramio (2).jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-04 - Oued Alleug - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1653142|Ben Khéllil]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019556|Oued El Alleug District]]'' | {{Coord|36.588333|2.836944|display=inline}} | [[File:Benchabane بن شعبان.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-13 - Benkhelil - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895916|Beni Tamou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019556|Oued El Alleug District]]'' | {{Coord|36.536467|2.815976|display=inline}} | [[File:Beni Tamou - panoramio (1).jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-23 - Beni Tamou - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649130|Oued Endja]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7110278|Oued Endja District]]'' | {{Coord|36.5|6.071389|display=inline}} | [[File:Redjas vue générale 2.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-43- Oued Endja.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2827640|Ahmed Rachedi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7110278|Oued Endja District]]'' | {{Coord|36.390508|6.125338|display=inline}} | [[File:Ahmed Rachedi Mila Algerie 2012.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-43- Ahmed Rachedi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3575101|Zeghaia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7110278|Oued Endja District]]'' | {{Coord|36.467949|6.172538|display=inline}} | [[File:Zeraia wilaya de mila Algérie 2012.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-43- Zeghaia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q783462|Ouled Abbes]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711306|Oued Fodda District]]'' | {{Coord|36.216667|1.483333|display=inline}} | [[File:Oued Cheliff à Ouled Abbes.png|center|128px]] | [[File:Dz-02-Ouled Abbes.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358021|Oued Fodda]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711306|Oued Fodda District]]'' | {{Coord|36.183333|1.533333|display=inline}} | [[File:Pont Baarge de Oued Fooda.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 02 Oued Fodda.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4887908|Beni Rached]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711306|Oued Fodda District]]'' | {{Coord|36.280607|1.516027|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Beni Rached.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649256|Oued Lilli]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019564|Oued Lilli District]]'' | {{Coord|35.511944|1.271389|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Oued Lilli.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650241|Sidi Ali Mellal]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019564|Oued Lilli District]]'' | {{Coord|35.563333|1.225556|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Sidi Ali Mellal.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650299|Tidda]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019564|Oued Lilli District]]'' | {{Coord|35.582414|1.266239|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Tidda.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358034|Oued M'Zi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019838|Oued Morra District]]'' | {{Coord|33.92422|2.43695|display=inline}} | | [[File:Dz - 03 - Oued M'Zi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358042|Oued Morra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019838|Oued Morra District]]'' | {{Coord|34.166667|2.316667|display=inline}} | [[File:El djedar - Oued Morra الجدر - واد مرة.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 03 - Oued Morra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q736347|Merdja Sidi Abed]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1571433|Oued Rhiou District]]'' | {{Coord|36.003333|1.010278|display=inline}} | | [[File:DZ 48 Merdja Sidi Abed.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1528316|Ouarizane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1571433|Oued Rhiou District]]'' | {{Coord|36.045421|0.899076|display=inline}} | [[File:Ouarizane 04.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 48 Ouarizane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1571443|Oued Rhiou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1571433|Oued Rhiou District]]'' | {{Coord|35.966667|0.916667|display=inline}} | [[File:Barrage Gargar.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 48 Oued Rhiou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3216330|Lahlef]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1571433|Oued Rhiou District]]'' | {{Coord|35.892805|0.980701|display=inline}} | | [[File:DZ 48 Lahlef.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649134|Oued Taria]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019560|Oued Taria District]]'' | {{Coord|35.116667|0.083333|display=inline}} | [[File:Oued Taria واد التاغية - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29- Oued Taria.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3118917|Guerdjoum]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019560|Oued Taria District]]'' | {{Coord|35.178754|0.072055|display=inline}} | | [[File:DZ-29- Guerdjoum.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650295|Tafraoui]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019566|Oued Tlélat District]]'' | {{Coord|35.483333|-0.516667|display=inline}} | [[File:World War II in Africa (3495231056).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 31 Tafraoui.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921527|Boufatis]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019566|Oued Tlélat District]]'' | {{Coord|35.67961|-0.411301|display=inline}} | | [[File:DZ 31 Boufatis.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049760|El Braya]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019566|Oued Tlélat District]]'' | {{Coord|35.633333|-0.516667|display=inline}} | | [[File:DZ 31 El Braya.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358055|Oued Tlélat]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019566|Oued Tlélat District]]'' | {{Coord|35.55|-0.45|display=inline}} | [[File:Tlelat.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 31 Oued Tlelat.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q598729|Aïn Raggad]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q620335|Oued Zenati District]]'' | {{Coord|36.259444|7.073889|display=inline}} | | [[File:Dz - 24 - Aïn Reggada.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215467|Oued Zenati]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q620335|Oued Zenati District]]'' | {{Coord|36.316667|7.166667|display=inline}} | [[File:Oued Zenati واد الزناتي.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Oued Zenati.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2910778|Bordj Sabath]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q620335|Oued Zenati District]]'' | {{Coord|36.40302|7.04557|display=inline}} | [[File:Bordj Sabath mountain.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 24 - Bordj Sabat.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215410|Ouenza]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019572|Ouenza District]]'' | {{Coord|35.95|8.133333|display=inline}} | [[File:Ouenza Station.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 12 - Ouenza.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876398|Aïn Zerga]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019572|Ouenza District]]'' | {{Coord|35.648611|8.259722|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - Aïn Zerga.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050080|El Meridj]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019572|Ouenza District]]'' | {{Coord|35.7931|8.22951|display=inline}}<br/>{{Coord|35.8|8.233333|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - El Meridj.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649485|Ouled Hellal]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019575|Ouled Antar District]]'' | {{Coord|35.966667|2.530556|display=inline}} | [[File:Ouled helal اولاد هلال.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Ouled Hellal.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2379821|Ouled Antar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019575|Ouled Antar District]]'' | {{Coord|35.94725|2.60231|display=inline}} | [[File:Ouled antar اولاد عنتر.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Ouled Antar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2908678|Boghar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019575|Ouled Antar District]]'' | {{Coord|35.91139|2.71667|display=inline}} | [[File:Boghar بوغار.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Boghar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649314|Ouled Attia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3013554|Ouled Attia District]]'' | {{Coord|35.533333|2.166667|display=inline}} | | [[File:Dz - 21 - Ouled Attia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3196154|Kheneg Mayoum]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3013554|Ouled Attia District]]'' | {{Coord|37.008333|6.284167|display=inline}} | [[File:Akhnak mayoune.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - Kheneg Mayoum.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358054|Oued Zehour]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3013554|Ouled Attia District]]'' | {{Coord|36.926944|6.315556|display=inline}} | | [[File:Dz - 21 - Oued Zehour.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649177|El Hadjadj]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711309|Ouled Ben Abdelkader District]]'' | {{Coord|36.015833|1.378333|display=inline}} | | [[File:Dz-02-El Hadjadj.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358199|Ouled Ben Abdelkader]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711309|Ouled Ben Abdelkader District]]'' | {{Coord|36.025833|1.276389|display=inline}} | [[File:Massina-chlef.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 02 Ouled Ben Abdelkader.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876371|Aïn Soltane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2110354|Ouled Brahim District]]'' | {{Coord|34.9679|0.30221|display=inline}} | | [[File:Dz - 20 - Aïn Soltane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358203|Ouled Brahim]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2110354|Ouled Brahim District]]'' | {{Coord|34.99|0.47726|display=inline}} | | [[File:Dz - 20 - Ouled Brahim.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3529351|Tircine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2110354|Ouled Brahim District]]'' | {{Coord|34.901348|0.554638|display=inline}} | | [[File:Dz - 20 - Tircine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2585679|Maadid]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211077|Ouled Derradj District]]'' | {{Coord|35.81482|4.79558|display=inline}} | [[File:Qal'at Bani Hammad, Maadid, M'Sila Province, Algeria 2008.jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Maadid.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272300|M'Tarfa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211077|Ouled Derradj District]]'' | {{Coord|35.6994|4.6176|display=inline}} | [[File:حقل الشعير.jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - M'Tarfa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358190|Ouled Addi Guebala]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211077|Ouled Derradj District]]'' | {{Coord|35.670556|4.877778|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Ouled Addi Guebala.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358219|Ouled Derradj]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211077|Ouled Derradj District]]'' | {{Coord|35.683333|4.783333|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Ouled Derradj.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3491435|Souamaa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211077|Ouled Derradj District]]'' | {{Coord|35.58704|4.66897|display=inline}} | [[File:Souamaa - M'sila السوامع - المسيلة 07.jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Souamaa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3037852|Doucen]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095171|Ouled Djellal District]]'' | {{Coord|34.5975|5.103056|display=inline}} | [[File:Doucen الدوسن.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-07 Doucen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3046938|Ech Chaïba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095171|Ouled Djellal District]]'' | {{Coord|34.8408|4.92218|display=inline}} | [[File:Ech Chaïba.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-07 Ouled Rahma.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4118338|Ouled Djellal]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095171|Ouled Djellal District]]'' | {{Coord|34.416667|5.066667|display=inline}} | [[File:Ouled Djellal.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-07 Ouled Djellal.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648928|Ain Zana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4118192|Ouled Driss District]]'' | {{Coord|36.400556|8.191111|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Ain Zana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358222|Ouled Driss]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4118192|Ouled Driss District]]'' | {{Coord|36.35|8.016667|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Ouled Driss.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649346|Ouled Fares]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711310|Ouled Farès District]]'' | {{Coord|36.230833|1.234444|display=inline}} | [[File:Ouled Fares 2.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 02 Ouled Fares.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649545|Labiod Medjadja]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711310|Ouled Farès District]]'' | {{Coord|36.25|1.4|display=inline}} | [[File:Yarmoul يارمول.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 02 Labiod Medjadja.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2962891|Chettia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711310|Ouled Farès District]]'' | {{Coord|36.176389|1.247778|display=inline}} | | [[File:Dz-02-Chettia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215707|Ksabi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2006013|Ouled Khodeïr District]]'' | {{Coord|29.097778|-0.98|display=inline}} | | [[File:DZ-08-19-Ksabi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215761|Ouled Khoudir]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2006013|Ouled Khodeïr District]]'' | {{Coord|29.248889|-1.072222|display=inline}} | | [[File:DZ-08-03-Ouled Khoudir.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2110236|Ouled Mimoun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019582|Ouled Mimoun District]]'' | {{Coord|34.9|-1.033333|display=inline}} | | [[File:DZ-13-13 - Ouled Mimoun - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895908|Beni Semiel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019582|Ouled Mimoun District]]'' | {{Coord|34.81678|-1.02665|display=inline}} | | [[File:DZ-13-52 - Beni Semiel - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358033|Oued lakhdar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019582|Ouled Mimoun District]]'' | {{Coord|34.876111|-1.132222|display=inline}} | | [[File:DZ-13-11 - Oued Lakhdar - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649445|El Mahmal]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7110454|Ouled Rechache District]]'' | {{Coord|35.373889|7.213056|display=inline}} | [[File:El Mahmal wilaya de Khenchela Alg.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-40 El Mahmal.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358249|Ouled Rechache]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7110454|Ouled Rechache District]]'' | {{Coord|35.298056|7.353056|display=inline}} | | [[File:DZ-40 Ouled Rechache.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2217800|Talkhamt]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970491|Ouled Salem District]]'' | {{Coord|35.666944|5.788889|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-34 Talkhamt - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358263|Ouled Sellam]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970491|Ouled Salem District]]'' | {{Coord|35.825556|5.882222|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-20 Ouled Sellam - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3417565|Rahbat]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970491|Ouled Salem District]]'' | {{Coord|35.712222|5.655278|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-25 Rahbat - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q278682|Lemsane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019578|Ouled Si Slimane District]]'' | {{Coord|35.656111|5.796667|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-27 Lemsane - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215183|Ouled Si Slimane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019578|Ouled Si Slimane District]]'' | {{Coord|35.610833|5.632778|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-53 Ouled Si Slimane - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2217827|Taxlent]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019578|Ouled Si Slimane District]]'' | {{Coord|35.605556|5.8|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-38 Taxlent - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2896808|Benzouh]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211080|Ouled Sidi Brahim District]]'' | {{Coord|35.423154|4.023743|display=inline}} | [[File:Benzouh.jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Benzouh.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358258|Ouled Sidi Brahim]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211080|Ouled Sidi Brahim District]]'' | {{Coord|36.366667|3.716667|display=inline}} | [[File:Locaux du president محلات الرئيس - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Ouled Sidi Brahim.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q648795|Ouled Yaïch]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019574|Ouled Yaïch District]]'' | {{Coord|36.496111|2.861111|display=inline}} | [[File:Ouled Yaïch اولاد يعيش - panoramio (3).jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-07 - Ouled Yaich - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q959927|Chrea]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019574|Ouled Yaïch District]]'' | {{Coord|36.425556|2.876667|display=inline}} | [[File:Chréa.JPG|center|128px]] | [[File:DZ - 09-08- Chrea - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895897|Beni Mered]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019574|Ouled Yaïch District]]'' | {{Coord|36.523333|2.861667|display=inline}} | [[File:Beni Mered - la mairie - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 09-25 - Beni Mered - Wilaya de Blida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657453|Oulhaça El Gheraba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019587|Oulhassa Gheraba District]]'' | {{Coord|35.233056|-1.504444|display=inline}} | [[File:Siga, general view 2026.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Oulhaça El Gheraba (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483278|Sidi Ouriache]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019587|Oulhassa Gheraba District]]'' | {{Coord|35.188889|-1.506389|display=inline}} | | [[File:Dz - Sidi Ouriache (wilaya de Aïn Témouchent) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649739|Oum Ali]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019588|Oum Ali District]]'' | {{Coord|35.0107|8.30094|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - Oum Ali.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3461303|Safsaf El Ouesra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019588|Oum Ali District]]'' | {{Coord|34.956667|8.207778|display=inline}} | | [[File:Dz - 12 - Safsaf El Ouesra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649300|Oum El Adhaim]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019590|Oum El Adhaïm District]]'' | {{Coord|36.033889|7.6025|display=inline}} | [[File:Oum ladhaiem.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 41 Oum El Adhaim.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650306|Terraguelt]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019590|Oum El Adhaïm District]]'' | {{Coord|35.883333|7.597222|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Terraguelt.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358032|Oued Keberit]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019590|Oum El Adhaïm District]]'' | {{Coord|35.933333|7.916667|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Oued Keberit.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876402|Aïn Zitoun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019593|Oum El Bouaghi District]]'' | {{Coord|35.684444|6.935556|display=inline}} | [[File:Ain Zitoune vu du ciel.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 04 - Aïn Zitoun.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5478122|Oum El Bouaghi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019593|Oum El Bouaghi District]]'' | {{Coord|35.870556|7.115|display=inline}} | [[File:Oum el bouaghi.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 04 - Oum el Bouaghi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649213|Oum Toub]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7110491|Oum Toub District]]'' | {{Coord|36.683333|6.566667|display=inline}} | | [[File:Dz - 21 - Oum Toub.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1887805|M'Lili]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711316|Ourlal District]]'' | {{Coord|34.667992|5.564444|display=inline}} | [[File:Habitat à Mlili.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-07 M'Lili.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3055115|Mekhadma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711316|Ourlal District]]'' | {{Coord|34.65|5.483333|display=inline}} | | [[File:DZ-07 Mekhadma.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3242103|Lioua]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711316|Ourlal District]]'' | {{Coord|34.639167|5.400833|display=inline}} | | [[File:DZ-07 Lioua.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358295|Oumache]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711316|Ourlal District]]'' | {{Coord|34.694485|5.700531|display=inline}} | | [[File:DZ-07 Oumache.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4118676|Ourlala]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711316|Ourlal District]]'' | {{Coord|34.65542|5.51136|display=inline}} | [[File:DJEDI River.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-07 Ourlal.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q788815|El Hamdania]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019599|Ouzera District]]'' | {{Coord|36.36175|2.766389|display=inline}} | [[File:El Hamdania الحمدانية 5.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 El Hamdania.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895687|Benchicao]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019599|Ouzera District]]'' | {{Coord|36.19962|2.84865|display=inline}} | [[File:Benchicao - بن شكاو - panoramio (6).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Ben Chicao.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358838|Ouzera]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019599|Ouzera District]]'' | {{Coord|36.25|2.85|display=inline}} | [[File:Ouzera وزرة - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Ouzera.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3529986|Tizi Mahdi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019599|Ouzera District]]'' | {{Coord|36.2028|2.77591|display=inline}} | [[File:Tizi mahdi تيزي المهدي.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Tizi Mahdi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649565|Guertoufa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019832|Rahouia District]]'' | {{Coord|35.393038|1.256089|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Guertoufa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649911|Rahouia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019832|Rahouia District]]'' | {{Coord|35.530271|1.022158|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Rahouia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q601410|Ramdane Djamel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211151|Ramdane Djamel District]]'' | {{Coord|36.75|6.9|display=inline}} | [[File:Photo ramdane djamel 16112015.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - Ramdane Djamel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648658|Beni Bechir]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211151|Ramdane Djamel District]]'' | {{Coord|36.783333|6.933333|display=inline}} | | [[File:Dz - 21 - Beni Bechir.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1527459|Ramka]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019846|Ramka District]]'' | {{Coord|35.866667|1.283333|display=inline}} | | [[File:DZ 48 Ramka.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3491576|Souk El Had]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019846|Ramka District]]'' | {{Coord|35.956389|1.248056|display=inline}} | [[File:C360 2015-04-28-16-25-59 - Copie.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 48 Souk El Had.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q982735|Ras El Aioun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2014853|Ras El Aioun District]]'' | {{Coord|35.675|5.653333|display=inline}} | [[File:Ras el Aïoun.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-51 Ras El Aioun - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215245|Gosbat]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2014853|Ras El Aioun District]]'' | {{Coord|35.647222|5.459722|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-39 Gosbat- Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3119500|Guigba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2014853|Ras El Aioun District]]'' | {{Coord|35.734167|5.590833|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-10 Guigba - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649222|Oued Sebaa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7294656|Ras El Ma District]]'' | {{Coord|34.586667|-0.708889|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Oued Sbaa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650034|Redjem Demouche]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7294656|Ras El Ma District]]'' | {{Coord|34.427222|-0.809722|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Redjem Demouche.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3419771|Ras El Ma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7294656|Ras El Ma District]]'' | {{Coord|34.4974|-0.819511|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Ras El Ma.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q655669|Ras El Oued]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019842|Ras El Oued District]]''<br/>''[[:d:Q266411|Bordj Bou Arréridj Province]]'' | {{Coord|35.949722|5.035833|display=inline}}<br/>{{Coord|35.944167|5.031111|display=inline}} | [[File:Ras El Oued.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 34 Ras El Oued.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876384|Aïn Tesra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019842|Ras El Oued District]]'' | {{Coord|36.036944|5.002222|display=inline}} | | [[File:DZ 34 Ain Tassera.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358209|Ouled Brahem]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019842|Ras El Oued District]]'' | {{Coord|35.872222|5.074722|display=inline}} | [[File:OULED BRAHEM.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 34 Ouled Brahem.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q582905|Reggane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q377364|Reggane District]]''<br/>''[[:d:Q3518825|Territoires du Sud]]''<br/>''[[:d:Q75708332|Arrondissement of Adrar]]'' | {{Coord|26.7|0.166667|display=inline}} | [[File:Tanezrouft-Reggane(1990).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Reggane (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2757170|Sali]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q377364|Reggane District]]'' | {{Coord|26.983333|-0.033333|display=inline}} | | [[File:Dz - Sali (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126588|Hamraia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019839|Reguiba District]]'' | {{Coord|34.110952|6.230578|display=inline}} | [[File:Hamraïa.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 39 Hamraia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325064|Reguiba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019839|Reguiba District]]'' | {{Coord|33.564212|6.712303|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Reguiba.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q402738|Relizane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q526323|Relizane District]]'' | {{Coord|35.737222|0.555833|display=inline}} | [[File:Ville de Relizane.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 48 Relizane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649195|Bendaoud]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q526323|Relizane District]]'' | {{Coord|35.71914|0.52024|display=inline}} | [[File:Bendaoud بن داود - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 48 Ben Daoud.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648923|Aïn Youcef]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4119246|Remchi District]]'' | {{Coord|35.047222|-1.373889|display=inline}} | [[File:Ain youcef (2).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-15 - Ain Youcef - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649207|El Fehoul]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4119246|Remchi District]]'' | {{Coord|35.116667|-1.294444|display=inline}} | | [[File:DZ-13-05 - El Fehoul - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895907|Beni Ouarsous]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4119246|Remchi District]]'' | {{Coord|35.083323|-1.557312|display=inline}} | [[File:Un apercu sur les forêts de Béni Ouarsous.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-13-36 - Beni Ouarsous - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3424477|Remchi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4119246|Remchi District]]'' | {{Coord|35.05|-1.43333|display=inline}} | [[File:Remchi الرمشي 2.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-04 - Remchi - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3476838|Sebaa Chioukh]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4119246|Remchi District]]'' | {{Coord|35.156111|-1.355833|display=inline}} | [[File:SBAA CHIOUKH.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-13-22 - Sebaa - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2364827|Robbah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019844|Robbah District]]'' | {{Coord|33.280997|6.910744|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Robbah.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5351716|El Ogla]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019844|Robbah District]]'' | {{Coord|33.25|6.95|display=inline}} | | [[File:DZ 39 El Ogla.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6960586|Nakhla]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019844|Robbah District]]'' | {{Coord|33.277301|6.951513|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Nakhla.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649215|Cheguig]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019847|Rogassa District]]'' | {{Coord|34.16897|1.22814|display=inline}} | | [[File:DA - 32-17 - Cheguig - Wilaya d'El Bayadh map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649896|Rogassa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019847|Rogassa District]]'' | {{Coord|34.018376|0.925941|display=inline}} | [[File:سيدي أحمد بن يوسف.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 32 Rogassa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3194648|Kef Lahmar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019847|Rogassa District]]'' | {{Coord|33.85|0.6325|display=inline}} | | [[File:DZ 32 Kef El Ahmar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649916|Rouached]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324924|Rouached District]]''<br/>''[[:d:Q235723|Mila Province]]'' | {{Coord|36.458333|6.039722|display=inline}}<br/>{{Coord|36.457778|6.042778|display=inline}} | | [[File:DZ-43- Rouached.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324766|Tiberguent]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324924|Rouached District]]'' | {{Coord|36.40954|6.039734|display=inline}} | [[File:Tiberguent Mila Province Algeria.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-43- Tiberguent.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649126|El Maine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004811|Rouina District]]'' | {{Coord|36.050833|1.758333|display=inline}} | | [[File:DZ 44 El Maine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1885134|Rouina]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004811|Rouina District]]'' | {{Coord|36.25|1.816667|display=inline}} | [[File:Rouina الروينة - panoramio (1).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 44 Rouina.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2217793|Zeddine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004811|Rouina District]]'' | {{Coord|36.163889|1.838889|display=inline}} | | [[File:DZ 44 Zeddine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649935|Réghaïa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004837|Rouïba District]]'' | {{Coord|36.738889|3.342222|display=inline}} | [[File:Photo aérienne de Reghaia.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1643.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215980|Rouiba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004837|Rouïba District]]'' | {{Coord|36.736389|3.282778|display=inline}} | [[File:Algérie Rouïba Mosquée Er Rahma 2020 3 SU-HS.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1642.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3124660|H'raoua]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004837|Rouïba District]]'' | {{Coord|36.772778|3.308611|display=inline}} | [[File:Hraoua 09012012.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1641.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3108345|Sabra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3818104|Sabra District]]'' | {{Coord|34.8274|-1.52826|display=inline}} | [[File:Sabra tlemcen 11092012.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-06 - Sabra - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16845185|Bouhlou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3818104|Sabra District]]'' | {{Coord|34.773889|-1.573056|display=inline}} | | [[File:DZ-13-47 - Bouhlou - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2922580|Boutaleb]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263866|Salah Bey District]]'' | {{Coord|35.66024|5.32103|display=inline}}<br/>{{Coord|35.812778|5.101389|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Boutaleb.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126482|Hamma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263866|Salah Bey District]]'' | {{Coord|35.680556|5.372778|display=inline}} | | [[File:Dz - 19 - Hamma.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358270|Ouled Tebben]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263866|Salah Bey District]]'' | {{Coord|35.812778|5.101389|display=inline}} | [[File:Vue sur Ouled Tebben.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Ouled Tebben.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3419807|Rasfa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263866|Salah Bey District]]'' | {{Coord|35.81021|5.26536|display=inline}} | [[File:BIR Zouawcha et la mosquée en construction - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Rasfa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3469526|Salah Bey]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2263866|Salah Bey District]]'' | {{Coord|35.854167|5.291667|display=inline}} | [[File:Salah Bey.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Salah Bey.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q401452|Saida]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211156|Saïda District]]'' | {{Coord|34.830278|0.151667|display=inline}} | [[File:Ville de Saida مدينة سعيدة - panoramio (3).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 20 - Saïda.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q532797|El Gor]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7442738|Sebdou District]]'' | {{Coord|34.633333|-1.15|display=inline}} | | [[File:DZ-13-10- El Gor - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649930|Sebdou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7442738|Sebdou District]]'' | {{Coord|34.639444|-1.326944|display=inline}} | [[File:Mosquée Saad Ibn abi Wakas Sebdou.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-35 - Sebdou - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049715|Aricha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7442738|Sebdou District]]''<br/>''[[:d:Q139936248|El Aricha Province]]'' | {{Coord|34.222778|-1.255833|display=inline}} | [[File:El Aricha - Tlemcen العريشة - تلمسان (48390068131).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-32 - El Aricha - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657281|Amalou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019863|Seddouk District]]'' | {{Coord|36.477778|4.633333|display=inline}} | [[File:Amalou.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Amalou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215134|Bouhamza]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019863|Seddouk District]]'' | {{Coord|36.445|4.685556|display=inline}} | [[File:Tichi-Haf.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 06 Bouhamza.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2223541|Seddouk]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019863|Seddouk District]]'' | {{Coord|36.55|4.683333|display=inline}} | [[File:Vue generale , Seddouk.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 06 Seddouk.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272316|Mecisna]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019863|Seddouk District]]'' | {{Coord|36.564082|4.71262|display=inline}} | [[File:Commune de M'cisna بلدية مسيسنة (51988238042).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Mcisna.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649881|Sedrata]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019862|Sedrata District]]'' | {{Coord|36.128447|7.531471|display=inline}} | [[File:Sedrata.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 41 Sedrata.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876378|Aïn Soltane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019862|Sedrata District]]'' | {{Coord|36.178333|7.369167|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Ain Soltane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3196148|Khemissa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019862|Sedrata District]]'' | {{Coord|36.193056|7.653333|display=inline}} | [[File:GM Khamissa Roman Theatre01.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 41 Khemissa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657425|Seggana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970381|Seggana District]]'' | {{Coord|35.365556|5.569444|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-29 Seggana - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215772|Tilatou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970381|Seggana District]]'' | {{Coord|35.329167|5.793056|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-18 Tilatou - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650042|Seghouane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019865|Seghouane District]]'' | {{Coord|36|2.9|display=inline}} | [[File:Seghouane RN 1.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Seghouane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325434|Medjebar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019865|Seghouane District]]'' | {{Coord|35.95064|2.8227|display=inline}} | [[File:Moudjebeur مجبر - panoramio (1).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Medjebar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3530064|Tlatet Eddouair]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019865|Seghouane District]]'' | {{Coord|35.9808|2.96326|display=inline}} | [[File:Telatat douairs ثلاثة الدواير.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Tletat Ed Douair.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3576157|Zoubiria]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019865|Seghouane District]]'' | {{Coord|36.066667|2.9|display=inline}} | [[File:Zoubiria الزبيرية.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Zoubiria.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214722|Seriana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970320|Seriana District]]'' | {{Coord|35.683333|6.183333|display=inline}} | [[File:Taga - Seriana الطاقة - سريانة - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-05 Seriana - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215239|Lazrou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970320|Seriana District]]'' | {{Coord|35.843056|6.216667|display=inline}} | [[File:Lazrou.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-58 Lazrou - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3574752|Zana El Beida]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970320|Seriana District]]'' | {{Coord|35.809722|6.133056|display=inline}} | [[File:Zana ruines romaines.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-54 Zanat El Beida - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q674616|Settara]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579706|Settara District]]'' | {{Coord|36.719554|6.335506|display=inline}} | | [[File:DZ 18 Settara.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3104820|Ghebala]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579706|Settara District]]'' | {{Coord|36.627506|6.389693|display=inline}} | [[File:La vallée de Adjissa.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 18 Ghebala.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648648|Aïn Adden]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7459729|Sfisef District]]'' | {{Coord|35.329444|-0.261389|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Ain Adden.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649089|Boudjebaa El Bordj]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7459729|Sfisef District]]'' | {{Coord|35.351256|-0.324633|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Boudjebaa El Bordj.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649181|M'Cid]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7459729|Sfisef District]]'' | {{Coord|35.138283|-0.246087|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Mcid.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3481104|Sfisef]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7459729|Sfisef District]]'' | {{Coord|35.234403|-0.243416|display=inline}} | [[File:Sfisef -la foret.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 22 Sfisef.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324726|Sfissifa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211164|Sfissifa district]]'' | {{Coord|32.733333|-0.866667|display=inline}} | [[File:Sfissifa صفيصيفة 2.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 45 Sfissifa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2911918|Bouaichoune]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019867|Si Mahdjoub District]]'' | {{Coord|36.162409|2.675858|display=inline}} | [[File:بوعيشون - مقر البلدية.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Bouaichoune.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358201|Ouled Bouachra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019867|Si Mahdjoub District]]'' | {{Coord|36.101667|2.711944|display=inline}} | [[File:Ouled Bouachra - la mairie اولاد بوعشرة - البلدية - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Ouled Bouachra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3482811|Sidi Mahdjoub]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019867|Si Mahdjoub District]]'' | {{Coord|36.166667|2.716667|display=inline}} | [[File:Si El Mahdjoub سي المحجوب - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Si Mahdjoub.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650029|Sidi Ali Benyoub]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7508644|Sidi Ali Benyoub District]]'' | {{Coord|34.945556|-0.719444|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Sidi Ali Benyoub.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921665|Boukhanafis]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7508644|Sidi Ali Benyoub District]]'' | {{Coord|35.066114|-0.723381|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Boukhanafis.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3512757|Tabia, Sidi Bel Abbès]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7508644|Sidi Ali Benyoub District]]'' | {{Coord|35.017837|-0.733852|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Tabia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648959|Aïn Kada]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211159|Sidi Ali Boussidi District]]'' | {{Coord|35.136944|-0.855833|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Ain Kada.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650046|Sidi Ali Boussidi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211159|Sidi Ali Boussidi District]]'' | {{Coord|35.1|-0.833333|display=inline}} | [[File:Sidi Yacoub - Sidi Ali Boussidi سيدي يعقوب - سيدي علي بوسيدي - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 22 Sidi Ali Boussidi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3216882|Lamtar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211159|Sidi Ali Boussidi District]]'' | {{Coord|35.070627|-0.79814|display=inline}} | [[File:Lamtar.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 22 Lamtar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483219|Sidi Dahou el Zairs]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211159|Sidi Ali Boussidi District]]'' | {{Coord|35.116389|-0.909722|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Sidi Daho des Zairs.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483174|Sidi Ali]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7508646|Sidi Ali District]]'' | {{Coord|36.104722|0.423333|display=inline}} | [[File:Sidi Ali (Mostaganem).JPG|center|128px]] | [[File:DZ 27 Sidi Ali.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3516519|Tazgait]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7508646|Sidi Ali District]]'' | {{Coord|36.0833|0.55|display=inline}} | [[File:Tazgait.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 27 Tazgait.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7110452|Ouled Malah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7508646|Sidi Ali District]]'' | {{Coord|36.0068|0.59191|display=inline}} | | [[File:DZ-27-26 Ouled Maallah.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q607367|Sidi Amar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019858|Sidi Amar District]]'' | {{Coord|36.5425|2.306389|display=inline}} | [[File:Barrage de Sidi Amar "Boukerdane" سد بوكردان - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 42-13 - Sidi Amar - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3305719|Menaceur]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019858|Sidi Amar District]]'' | {{Coord|36.494734|2.240524|display=inline}} | [[File:Menaceur dz.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 42-02 - Menaceur - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325575|Nador]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019858|Sidi Amar District]]'' | {{Coord|36.569722|2.393056|display=inline}} | [[File:Nador (Algérie).JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 42-15 - Nador - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483187|Sidi Ameur]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211158|Sidi Ameur District]]'' | {{Coord|35.366667|3.9|display=inline}} | [[File:Sidi Ameur سيدي عامر - panoramio (6).jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Sidi Ameur.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3514888|Tamsa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211158|Sidi Ameur District]]'' | {{Coord|35.17374|3.92553|display=inline}} | [[File:Temsa تامسة - panoramio (3).jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Tamsa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657359|El-Flaye]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019869|Sidi Aïch District]]'' | {{Coord|36.609167|4.671389|display=inline}} | | [[File:DZ 06 Leflaye.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657386|Tifra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019869|Sidi Aïch District]]'' | {{Coord|36.66639|4.69722|display=inline}} | [[File:Tifra.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Tifra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657475|Sidi Aïch]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019869|Sidi Aïch District]]'' | {{Coord|36.613056|4.688333|display=inline}} | [[File:Le pont qui traverse la rivière de la soummam à Sidi-Aïch, construit avant 1960.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Sidi-Aïch.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483186|Sidi-Ayad]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019869|Sidi Aïch District]]'' | {{Coord|36.611944|4.715278|display=inline}} | [[File:Mairie de Sidi Ayad (Béjaïa).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Sidi Ayad.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3529143|Tinabdher]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019869|Sidi Aïch District]]'' | {{Coord|36.62525|4.68101|display=inline}} | [[File:APC Tinebdher.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Tinebdar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1583070|Bouti Sayah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211161|Sidi Aïssa District]]'' | {{Coord|35.642371|3.694367|display=inline}}<br/>{{Coord|35.642222|3.694167|display=inline}} | [[File:Bouti Sayeh بوطي السايح 04.jpg|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Bouti Sayah.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648903|Beni Ilmane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211161|Sidi Aïssa District]]'' | {{Coord|35.949245|4.119101|display=inline}} | | [[File:DZ- 28 - Beni Ilmane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214999|Sidi Aïssa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211161|Sidi Aïssa District]]'' | {{Coord|35.886389|3.775556|display=inline}} | [[File:Sidi aissa.JPG|center|128px]] | [[File:DZ- 28 - Sidi Aïssa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q852276|Sidi bel Abbès]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2264451|Sidi Bel Abbès District]]'' | {{Coord|35.2|-0.633333|display=inline}} | [[File:Aerial view of Sidi Bel Abbès (Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 22 Sidi Bel Abbes.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3141310|Hounet]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2110339|Sidi Boubekeur District]]'' | {{Coord|35.116667|-0.15|display=inline}} | | [[File:Dz - 20 - Hounet.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358235|Ouled Khaled]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2110339|Sidi Boubekeur District]]'' | {{Coord|34.876667|0.152778|display=inline}} | [[File:APC Ouled Khaled دار البلدية - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 20 - Ouled Khaled.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483183|Sidi Amar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2110339|Sidi Boubekeur District]]'' | {{Coord|35.025278|0.107222|display=inline}} | [[File:Sidi Amar مسجد عمرو بن العاص - سيدي اعمر - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 20 - Sidi Amar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483205|Sidi Boubekeur]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2110339|Sidi Boubekeur District]]'' | {{Coord|35.028889|0.056944|display=inline}} | [[File:Sidi Boubkeur سيدي بوبكر - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 20 - Sidi Boubekeur.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049754|El Bouihi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019861|Sidi Djillali District]]'' | {{Coord|34.413889|-1.685833|display=inline}} | | [[File:DZ-13-43 - El Bouihi - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483225|Sidi Djillali]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019861|Sidi Djillali District]]'' | {{Coord|34.444722|-1.566389|display=inline}} | [[File:L'arbre généreux.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-41 - Sidi Djillali - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q256820|Ouled Sassi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095160|Sidi Khaled District]]'' | {{Coord|34.184722|4.449444|display=inline}} | [[File:APC de Ras El Miad مقر بلدية راس الميعاد.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-07 Ouled Sassi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215511|Sidi Khaled]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095160|Sidi Khaled District]]'' | {{Coord|34.383333|4.983333|display=inline}} | [[File:Sidi Khaled.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-07 Sidi Khaled.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2899849|Ouled Harkat]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095160|Sidi Khaled District]]'' | {{Coord|34.150099|4.990711|display=inline}} | [[File:Commune de Besbes بلدية البسباس.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-06 Ouled Harkat.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q728663|Hassi Ben Abdellah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019870|Sidi Khouïled District]]'' | {{Coord|32.025833|5.468611|display=inline}} | | [[File:DZ 30 Hassi Ben Abdellah.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876256|Ain Beida]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019870|Sidi Khouïled District]]'' | {{Coord|31.938333|5.400278|display=inline}} | | [[File:DZ 30 Ain Beida.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483248|Sidi Khouiled]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019870|Sidi Khouïled District]]'' | {{Coord|31.979722|5.418333|display=inline}} | | [[File:DZ 30 Sidi Khouiled.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649459|Hassi Fedoul]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4118475|Sidi Ladjel District]]'' | {{Coord|35.436667|2.214167|display=inline}} | [[File:Souk de Hassi Fedoul حاسي فدول.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - Hassi Fedoul.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1884835|El Khemis]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4118475|Sidi Ladjel District]]'' | {{Coord|35.288056|2.595|display=inline}} | [[File:Commune de Khemis بلدية الخميس.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 17 - El Khemis.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11222139|Sidi Ladjel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q4118475|Sidi Ladjel District]]'' | {{Coord|35.438056|2.515833|display=inline}} | | [[File:Dz - 17 - Sidi Ladjel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649961|Sidi Yacoub]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7508756|Sidi Lahcène District]]'' | {{Coord|35.133333|-0.783333|display=inline}} | [[File:Sidi yacoub algérie 1905 96342.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 22 Sidi Yacoub.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650058|Sidi Lahcene]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7508756|Sidi Lahcène District]]'' | {{Coord|35.163333|-0.695833|display=inline}} | [[File:Sidi Lahcene.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 22 Sidi Lahcene.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2841244|Amarnas]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7508756|Sidi Lahcène District]]'' | {{Coord|35.135422|-0.622787|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Amarnas.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483243|Sidi Khaled, Sid Bel Abbés]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7508756|Sidi Lahcène District]]'' | {{Coord|35.113|-0.71954|display=inline}}<br/>{{Coord|35.1131|0.719444|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Sidi Khaled.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3125557|Hadjadj]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7508758|Sidi Lakhdar District]]'' | {{Coord|36.1|0.333333|display=inline}} | [[File:Hadjadj.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 27 Hadjadj.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483250|Sidi Lakhdar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7508758|Sidi Lakhdar District]]'' | {{Coord|36.1428|0.460556|display=inline}} | [[File:سيدي لخضر. صورة ملتقة من الغابة.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 27 Sidi Lakhdar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4886789|Benabdelmalek Ramdane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7508758|Sidi Lakhdar District]]'' | {{Coord|36.1025|0.274167|display=inline}}<br/>{{Coord|36.1035|0.275988|display=inline}} | [[File:Phare de Ouillis - Mostaganem.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-27-13 Abdelmalek Ramdane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895922|Beni Zentis]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019880|Sidi M'Hamed Ben Ali District]]'' | {{Coord|36.111486|0.663621|display=inline}} | [[File:Beni Zentis.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 48 Beni Zentis.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3304056|Mediouna]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019880|Sidi M'Hamed Ben Ali District]]'' | {{Coord|36.123611|0.747222|display=inline}} | [[File:Mediouna.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 48 Mediouna.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483256|Sidi M'hamed Ben Ali]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019880|Sidi M'Hamed Ben Ali District]]'' | {{Coord|36.144722|0.843056|display=inline}} | [[File:Smb plaine.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 48 Sidi MHamed Benali.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649753|El Madania]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019879|Sidi M'Hamed District]]'' | {{Coord|36.742778|3.065|display=inline}} | [[File:Alger Memorial-du-Martyr IMG 1137.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-1603.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650084|Sidi M'Hamed]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019879|Sidi M'Hamed District]]'' | {{Coord|36.764444|3.049722|display=inline}} | [[File:La Place 1er Mai, Alger..jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1602.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2835683|Alger Centre]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019879|Sidi M'Hamed District]]'' | {{Coord|36.776111|3.058333|display=inline}} | [[File:Algiers waterfront (15708676388).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1601.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2918742|El Mouradia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019879|Sidi M'Hamed District]]'' | {{Coord|36.747222|3.050556|display=inline}} | [[File:El-Mouradia.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1627.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649500|Ouled Rabah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579737|Sidi Maarouf District]]'' | {{Coord|36.599167|6.167778|display=inline}} | [[File:Ouled Rabah (Khelil).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 18 Ouled Rabah.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483265|Sidi Maarouf]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579737|Sidi Maarouf District]]'' | {{Coord|36.64|6.274167|display=inline}} | [[File:Ville de Sidi Maarouf.png|center|128px]] | [[File:DZ 18 Sidi Maarouf.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649018|El Assafia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019882|Sidi Makhlouf District]]'' | {{Coord|33.833333|2.983333|display=inline}} | | [[File:Dz - 03 - El Assafia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649921|Sidi Makhlouf]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019882|Sidi Makhlouf District]]'' | {{Coord|34.133333|3.016667|display=inline}} | [[File:Sidi Makhlouf سيدي مخلوف - panoramio (1).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 03 - Sidi Makhlouf.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649330|Chigara]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324899|Sidi Merouane District]]'' | {{Coord|36.56008|6.22238|display=inline}} | [[File:Chigara Wilaya de Mila Algérie 2013.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-43- Chigara.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483273|Sidi Merouane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324899|Sidi Merouane District]]'' | {{Coord|36.5216|6.2624|display=inline}}<br/>{{Coord|36.533333|1.333333|display=inline}} | [[File:Sidi Merouane سيدي مروان.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-43- Sidi Mérouane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q954558|Beni Oulbane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7508787|Sidi Mezghiche District]]'' | {{Coord|36.62683|6.63888|display=inline}} | | [[File:Dz - 21 - Beni Oulbane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648570|Aïn Bouziane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7508787|Sidi Mezghiche District]]'' | {{Coord|36.598056|6.751389|display=inline}} | | [[File:Dz - 21 - Aïn Bouziane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483268|Sidi Mezghiche]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7508787|Sidi Mezghiche District]]'' | {{Coord|36.683333|6.716667|display=inline}} | | [[File:Dz - 21 - Sidi Mezghiche.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921393|Bouchrahil]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019881|Sidi Naâmane District]]'' | {{Coord|36.252882|3.158751|display=inline}} | [[File:Bouchrahil.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Bouchrahil.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3196055|Khams Djouamaa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019881|Sidi Naâmane District]]'' | {{Coord|36.158333|3.140278|display=inline}} | [[File:Khams Djouamaa خمس جوامع - panoramio (2).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Khams Djouamaa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483276|Sidi Naamane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019881|Sidi Naâmane District]]'' | {{Coord|36.215056|3.123937|display=inline}} | [[File:Sidi Naamane - Nord سيدي نعمان - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Sidi Naamane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215485|Sidi Okba]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095186|Sidi Okba District]]'' | {{Coord|34.75|5.9|display=inline}} | [[File:Sidi-Okba2.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-07 Sidi Okba.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876360|Aïn Naga]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095186|Sidi Okba District]]'' | {{Coord|34.688333|6.088611|display=inline}} | | [[File:DZ-07 Aïn Naga.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2962881|Chetma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095186|Sidi Okba District]]'' | {{Coord|34.844722|5.793889|display=inline}} | [[File:Chetma - Biskra شتمة - بسكرة - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-07 Chetma.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049949|El Haouch]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095186|Sidi Okba District]]'' | {{Coord|34.561944|6.051389|display=inline}} | | [[File:DZ-07 El Haouch.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q375670|Chorfa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019872|Sig District]]'' | {{Coord|35.431944|-0.245278|display=inline}} | [[File:Environnement de Chorfa.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29- Chorfa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2744832|Sig]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019872|Sig District]]'' | {{Coord|35.527|-0.185|display=inline}} | [[File:Ville de Sig.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29- Sig.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2911895|Bou Henni]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019872|Sig District]]'' | {{Coord|35.560474|-0.084329|display=inline}} | | [[File:DZ-29- Bou Henni.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049701|El Amiria]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019884|Sigus District]]'' | {{Coord|36.111944|6.9025|display=inline}} | | [[File:Dz - 04 - El Amiria.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483742|Sigus]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019884|Sigus District]]''<br/>''[[:d:Q1270670|Constantine Department]]''<br/>''[[:d:Q73645527|arrondissement of Constantine]]'' | {{Coord|36.116667|6.783333|display=inline}} | [[File:APC de Sigus مقر بلدية سيقوس.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 04 - Sigus.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649336|Hamadi Krouma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7535162|Skikda District]]'' | {{Coord|36.846389|6.930556|display=inline}} | [[File:Unnamed Road, Skikda, Algeria - panoramio (1).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - Hamadi Krouma.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2292517|Skikda]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7535162|Skikda District]]'' | {{Coord|36.866667|6.9|display=inline}} | [[File:Centre ville Skikda.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - Skikda.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3071808|Filfla]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7535162|Skikda District]]'' | {{Coord|36.8985|7.0525|display=inline}} | [[File:Plage de Filfila, Skikda (Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - Filfila.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q596382|Djouab]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019892|Souaghi District]]'' | {{Coord|36.133333|3.433333|display=inline}} | [[File:Djouab جواب - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Djouab.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2377660|Sidi Zahar]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019892|Souaghi District]]'' | {{Coord|36.066667|3.333333|display=inline}} | [[File:Sidi Zahar.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 26 Sidi Zahar.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483306|Sidi Ziane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019892|Souaghi District]]'' | {{Coord|35.993333|3.255556|display=inline}} | [[File:Sidi ziane سيدي زيان.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Sidi Ziane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3491433|Souagui]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019892|Souaghi District]]'' | {{Coord|36.125|3.266667|display=inline}} | [[File:Souagui.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 26 Souagui.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1483423|Sougueur]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019889|Sougueur District]]'' | {{Coord|35.18349|1.495857|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Sougueur.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649285|Faidja]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019889|Sougueur District]]'' | {{Coord|35.102778|1.705556|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Faidja.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650052|Si Abdelghani]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019889|Sougueur District]]'' | {{Coord|35.231944|1.634722|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Si Abdelghani.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650287|Tousnina]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019889|Sougueur District]]'' | {{Coord|35.111111|1.276389|display=inline}} | | [[File:Dz - 14 - Tousnina.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q402992|Souk Ahras]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019890|Souk Ahras District]]'' | {{Coord|36.286389|7.951111|display=inline}} | [[File:Souk Ahras 41.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 41 Souk Ahras.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q512323|El Mokrani]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156893|Souk El Khemis District]]'' | {{Coord|36.425|3.611944|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - El Mokrani.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3491578|Souk El Khemis]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156893|Souk El Khemis District]]'' | {{Coord|36.388056|3.635|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Souk El Khemis.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1657401|Melbou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2006007|Souk El Tenine District]]'' | {{Coord|36.639722|5.360833|display=inline}} | [[File:Melbou.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 06 Melbou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2217785|Tamridjet]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2006007|Souk El Tenine District]]'' | {{Coord|36.572|5.3738|display=inline}} | | [[File:DZ 06 Tamridjet.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3491584|Souk El-Thenine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2006007|Souk El Tenine District]]'' | {{Coord|36.625164|5.336067|display=inline}} | [[File:Souk el Tenine.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 06 Souk El Tenine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q666830|Ouled Zouaï]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019894|Souk Naâmane District]]'' | {{Coord|35.836111|6.506667|display=inline}} | | [[File:Dz - 04 - Ouled Zaoui.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2904336|Bir Chouhada]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019894|Souk Naâmane District]]'' | {{Coord|35.894335|6.28993|display=inline}} | [[File:Commune de Bir Chouhada بلدية بئر الشهداء 2.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 04 - Bir Chouhada.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3491587|Souk Naamane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019894|Souk Naâmane District]]'' | {{Coord|35.895833|6.389444|display=inline}} | [[File:Souk naamane 1.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 04 - Souk Naamane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q312000|Sour El-Ghozlane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156660|Sour El Ghozlane District]]'' | {{Coord|36.147222|3.690556|display=inline}} | [[File:Sour El-Ghozlane.Ville.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Sour El Ghouzlane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649926|Ridane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156660|Sour El Ghozlane District]]'' | {{Coord|36.07389|3.46208|display=inline}} | [[File:Ridane ريدان - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Ridane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3021001|Dechmia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156660|Sour El Ghozlane District]]'' | {{Coord|36.13002|3.57656|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Dechmia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3029712|Dirrah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156660|Sour El Ghozlane District]]'' | {{Coord|36.000316|3.753355|display=inline}} | [[File:Dirah, Bouira Province (Algeria).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 10 - Dirrah.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3049933|El Hakimia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156660|Sour El Ghozlane District]]'' | {{Coord|36.091111|3.780556|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - El Hakimia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3273686|Maamora]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2156660|Sour El Ghozlane District]]'' | {{Coord|36.033056|3.551389|display=inline}} | | [[File:Dz - 10 - Maamora.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q244004|Sétif]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019888|Sétif District]]'' | {{Coord|36.19|5.41|display=inline}} | [[File:Vue aérienne de Sétif (Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 19 - Sétif.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3104799|Ghassira]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970686|T'Kout District]]'' | {{Coord|35.096944|6.222778|display=inline}} | [[File:Ghassira غسيرة 2.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-02 Ghassira - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3196906|Kimmel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970686|T'Kout District]]'' | {{Coord|35.216667|6.544444|display=inline}} | | [[File:Dz - 05-17 Kimmel - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3511821|Tkoutt]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970686|T'Kout District]]'' | {{Coord|35.139167|6.308611|display=inline}} | [[File:APC de T'Kout.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-44 T'Kout - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2302870|Tabelbala]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019902|Tabelbala District]]'' | {{Coord|29.4|-3.25|display=inline}} | [[File:تبلبالة 2025.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-08-12-Tabelbala.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649457|Aissaouia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019904|Tablat District]]'' | {{Coord|36.419055|3.216001|display=inline}} | [[File:El aissaouia - la mairie العيساوية - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Aissaouia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649907|Tablat]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019904|Tablat District]]'' | {{Coord|36.41282|3.31007|display=inline}} | [[File:Tablart.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 26 Tablat.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3024885|Deux Bassins]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019904|Tablat District]]'' | {{Coord|36.469444|3.299444|display=inline}} | [[File:Deux Bassins الحوضان - panoramio (2).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Deux Bassins.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3307744|Mezerana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019904|Tablat District]]'' | {{Coord|36.360999|3.358083|display=inline}} | [[File:Mizerana.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 26 Mezghana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649162|Benyahia Abderrahmane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324958|Tadjenanet District]]'' | {{Coord|36.232937|6.012912|display=inline}} | [[File:Photo benyahia abderrahmane 19112015.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-43- Benyahia Abderrahmane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215457|Tadjenanet]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324958|Tadjenanet District]]'' | {{Coord|36.116667|5.983333|display=inline}} | [[File:Tadjenanet.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-43- Tadjenanet.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358236|Ouled Khalouf]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324958|Tadjenanet District]]'' | {{Coord|36.055556|6.125|display=inline}} | | [[File:DZ-43- Ouled Khalouf.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3052604|Taghit]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019907|Taghit District]]'' | {{Coord|30.916667|-2.033333|display=inline}} | [[File:Vue de Taghit.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-08-13-Taghit.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q312095|Taher]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579595|Taher District]]'' | {{Coord|36.772004|5.898211|display=inline}} | [[File:Siège de la Mairie de Taher (Algérie).JPG|center|128px]] | [[File:DZ 18 Taher.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q680713|Emir Abdelkader]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579595|Taher District]]'' | {{Coord|36.751944|5.848611|display=inline}} | [[File:Siège de la Mairie d'Emir Abdelkader (Algérie).JPG|center|128px]] | [[File:DZ 18 Emir Abdelkader.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648938|Chahna]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579595|Taher District]]'' | {{Coord|36.679374|5.957203|display=inline}} | [[File:Chahna, Wilaya de Jijel (Algérie).JPG|center|128px]] | [[File:DZ 18 Chahna.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921395|Boucif Ouled Askeur]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579595|Taher District]]'' | {{Coord|36.642704|6.019189|display=inline}} | [[File:IMG-20200511-WA0001river.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 18 Boussif Ouled Askeur.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3357896|Ouadjana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579595|Taher District]]'' | {{Coord|36.707316|5.89489|display=inline}} | [[File:Siège de la Mairie de Oudjana (Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 18 Oudjana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q546210|Ben Guecha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019896|Taleb Larbi District]]'' | {{Coord|33.998027|7.336121|display=inline}}<br/>{{Coord|34.205278|7.615278|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Beni Guecha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3037409|Douar El Ma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019896|Taleb Larbi District]]'' | {{Coord|33.372222|7.686111|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Douar El Ma.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3514460|Taleb Larbi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019896|Taleb Larbi District]]'' | {{Coord|33.7276|7.51731|display=inline}} | | [[File:DZ 39 Taleb Larbi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649432|Kerkera]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7680597|Tamalous District]]'' | {{Coord|36.929723|6.582871|display=inline}} | [[File:Kerkera.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - Kerkera.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650231|Tamalous]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7680597|Tamalous District]]'' | {{Coord|36.836111|6.641667|display=inline}} | [[File:Tamalous.JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - Tamalous.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2903877|Bin El Ouiden]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7680597|Tamalous District]]'' | {{Coord|36.807979|6.565619|display=inline}} | | [[File:Dz - 21 - Bin El Ouiden.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q205792|Tamanrasset]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7919221|Tamanrasset District]]'' | {{Coord|22.785|5.522778|display=inline}} | [[File:Rue de tamanrasset 01.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-11 Tamanrasset.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3123591|In Amguel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7919221|Tamanrasset District]]'' | {{Coord|23.691111|5.150833|display=inline}} | [[File:In Amguel - Tamanrasset ان امقل - تمنراست 01.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-11 In Amguel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650273|Taougrit]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711516|Taougrit District]]'' | {{Coord|36.244273|0.922852|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Taougrite.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3011993|Dahra]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711516|Taougrit District]]'' | {{Coord|36.255278|0.851667|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Dahra.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1648968|Drea]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019908|Taoura District]]'' | {{Coord|36.116667|7.883333|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Drea.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650300|Zaarouria]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019908|Taoura District]]'' | {{Coord|36.227208|7.957706|display=inline}} | [[File:الزعرورية.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 41 Zaarouria.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4120469|Taoura]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019908|Taoura District]]'' | {{Coord|36.17|8.042778|display=inline}} | | [[File:DZ 41 Taoura.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3314727|Minar Zarza]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325277|Tassadane Haddada District]]'' | {{Coord|36.529167|5.9|display=inline}} | | [[File:DZ-43- Minar Zarza.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324794|Tassadane Haddada]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325277|Tassadane Haddada District]]'' | {{Coord|36.5|5.877778|display=inline}} | [[File:تيزيمان.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-43- Tassadane Haddada.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q588117|Aït Mellikeche]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019916|Tazmalt District]]'' | {{Coord|36.441944|4.417778|display=inline}} | [[File:The ruins of THOUDA Biskra Algeria 04.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Beni Mellikeche.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2214606|Boudjellil]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019916|Tazmalt District]]'' | {{Coord|36.35|4.414167|display=inline}} | [[File:Thala M'ghisa2.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Boudjellil.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3141810|Tazmalt]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019916|Tazmalt District]]'' | {{Coord|36.384393|4.399273|display=inline}} | [[File:Mairie taz.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Tazmalt.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215216|Ouyoun El Assafir]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970650|Tazoult District]]'' | {{Coord|35.555556|6.308333|display=inline}} | [[File:Ouyoun El Assafir عيون العصافير.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-12 Ouyoun El Assafir - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3516526|Tazoult]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970650|Tazoult District]]'' | {{Coord|35.486111|6.252778|display=inline}} | [[File:APC de la commune de Tazoult.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-08 Tazoult - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650305|Tazrouk]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6591124|Tazrouk District]]'' | {{Coord|23.420278|6.265556|display=inline}} | [[File:Tazrouk , The highest twon in Algeria.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-11 Tazrouk.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215277|Idlès]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q6591124|Tazrouk District]]'' | {{Coord|23.82|5.936111|display=inline}} | [[File:Ideles1.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-11 Idles.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895635|Benaceur]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019903|Taïbet District]]'' | {{Coord|33.11073|6.44105|display=inline}} | [[File:Bennacer بن ناصر - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 30 Benaceur.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272287|M'Naguer]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019903|Taïbet District]]'' | {{Coord|33.126111|6.351944|display=inline}} | [[File:M'Naguer 2.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 30 Mnaguer.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3513962|Taibet]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019903|Taïbet District]]'' | {{Coord|33.083919|6.399965|display=inline}} | [[File:El Khobna - Taibet الخبنة - الطيبات.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 30 Taibet.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q525205|El Mechira]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7696186|Teleghma District]]'' | {{Coord|36.010247|6.231267|display=inline}} | [[File:Commune de Mchira بلدية مشيرة.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-43- El Mechira.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649377|Oued Seguen]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7696186|Teleghma District]]'' | {{Coord|36.170991|6.419985|display=inline}} | | [[File:DZ-43- Oued Seguen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3517295|Telerghma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7696186|Teleghma District]]'' | {{Coord|36.115278|6.364167|display=inline}} | | [[File:DZ-43- Telerghma.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2843496|Amira Arras]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325284|Terrai Bainen District]]'' | {{Coord|36.5375|6.065278|display=inline}} | | [[File:Amira Arrès.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3325119|Terrai Bainen]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325284|Terrai Bainen District]]'' | {{Coord|36.530833|6.122222|display=inline}} | | [[File:DZ-43- Terrai Bainen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3519006|Tessala Lemtai]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3325284|Terrai Bainen District]]'' | {{Coord|36.569167|5.985833|display=inline}} | [[File:عين الكبيرة تسالة .jpg|center|128px]] | [[File:DZ-43- Tessala Ldematai.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2739507|Texenna]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579729|Texenna District]]'' | {{Coord|36.660571|5.790978|display=inline}} | [[File:Texena (Wilaya de Jijel - Algérie).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 18 Texenna.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3057080|Kaous]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579729|Texenna District]]'' | {{Coord|36.770172|5.813617|display=inline}} | [[File:Siège de la Mairie de Kaous (Algérie).JPG|center|128px]] | [[File:DZ 18 Kaous.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2223551|Ammal]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711536|Thénia District]]'' | {{Coord|36.634712|3.590419|display=inline}} | [[File:Ammal - Boumerdes عمال - بومرداس - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Ammal.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2223571|Beni Amrane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711536|Thénia District]]'' | {{Coord|36.66855|3.5922|display=inline}} | [[File:Railway Viaduct of Beni Amrane on the Algiers-Constantine Line.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Beni Amrane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2225013|Thénia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711536|Thénia District]]'' | {{Coord|36.727778|3.553889|display=inline}} | [[File:Thenia 11092012.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Thenias.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3491571|Souk El Had]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711536|Thénia District]]'' | {{Coord|36.6909|3.58891|display=inline}} | [[File:Souk El Had - Chabet El Ameur سوق الحد - شعبة العامر 1.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 35 Souk El Had.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q972717|Chir]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970477|Théniet El Abed District]]'' | {{Coord|35.226944|6.131667|display=inline}} | [[File:Chirmasjed.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-52 Chir - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215676|Teniet El Abed]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970477|Théniet El Abed District]]'' | {{Coord|35.246944|6.190556|display=inline}} | [[File:Région de Thniet el Abed.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-47 Teniet El Abed - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215821|Oued Taga]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970477|Théniet El Abed District]]'' | {{Coord|35.433333|6.416667|display=inline}} | [[File:Siège de la Commune Oued Taga6.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-48 Oued Taga - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q946333|Sidi Boutouchent]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324929|Théniet El Had District]]'' | {{Coord|35.825278|1.951389|display=inline}} | | [[File:DZ 38 Sidi Boutouchent.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3054256|Theniet El Had]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324929|Théniet El Had District]]'' | {{Coord|35.871|2.02878|display=inline}} | [[File:147 LE CEDRE DU VILLAGE DE THENIET EL HAD.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 38 Theniet El Had.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q565568|Tiaret]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019917|Tiaret District]]'' | {{Coord|35.366667|1.316667|display=inline}} | [[File:Tiaret at night.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 14 - Tiaret.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17013255|Ouled Djerad]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233258|Tiaret Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1657369|Boukhelifa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005701|Tichy District]]'' | {{Coord|36.614444|5.087222|display=inline}} | [[File:Vue générale de Boukhelifa depuis Aith Guendouz, Yemma Gouraya au fond.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Boukhelifa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215739|Tichy]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005701|Tichy District]]'' | {{Coord|36.667483|5.160085|display=inline}} | [[File:Mairie de Tichy.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Tichy.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2217809|Tala Hamza]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005701|Tichy District]]'' | {{Coord|36.7053|5.03755|display=inline}} | [[File:Mairie de Tala Hamza.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Tala Hamza.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3477769|Sehaîlia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019914|Tighenif District]]'' | {{Coord|35.456111|0.395278|display=inline}} | | [[File:DZ-29- Sehailia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483241|Sidi Kada]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019914|Tighenif District]]'' | {{Coord|35.333333|0.341389|display=inline}} | [[File:Sidi Kada سيدي قادة - panoramio (3).jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29- Sidi Kada.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3528317|Tighennif]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019914|Tighenif District]]'' | {{Coord|35.4167|0.333|display=inline}} | [[File:Tighennif.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29- Tighennif.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3173842|Tigzirt]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019912|Tigzirt District]]'' | {{Coord|36.893056|4.1225|display=inline}} | [[File:Tigzirt - Tizi Ouzou Province (Algeria).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Tigzirt.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3317342|Mizrana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019912|Tigzirt District]]'' | {{Coord|36.845125|4.096183|display=inline}} | [[File:Vue en hauteur Mizrana.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Mizrana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5991212|Iflissen]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019912|Tigzirt District]]'' | {{Coord|36.863611|4.220278|display=inline}} | [[File:IrafƐen - Aït Bourouba - Ieɣmracen.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Iflissen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q938943|Timezrit]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2005817|Timezrit District]]'' | {{Coord|36.615556|4.773889|display=inline}} | [[File:Timezrit-(Béjaïa)—Vue-générale.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 06 Timezrit.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q459629|Timgad]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3528992|Timgad]]'' | {{Coord|35.484237|6.468666|display=inline}} | [[File:Timgad Ruins Panorama.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3358230|Ouled Fadel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970589|Timgad District]]'' | {{Coord|35.484167|6.624722|display=inline}} | [[File:Ouled Fadel, Taher (Algérie).JPG|center|128px]] | [[File:Dz - 05-49 Ouled Fadel - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3528992|Timgad]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q970589|Timgad District]]'' | {{Coord|35.4958|6.46724|display=inline}} | [[File:Timgad ville.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 05-50 Timgad - Wilaya de Batna map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1021173|Timimoun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2087324|Timimoun District]]'' | {{Coord|29.25|0.233333|display=inline}} | [[File:Entrée de Timimoun تيميمون.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Timimoun (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2642053|Ouled Said]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2087324|Timimoun District]]'' | {{Coord|29.446111|0.266944|display=inline}} | | [[File:Dz - Ouled Said (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q389569|Tin Zaouatine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q12211144|Tin Zaouatine District]]'' | {{Coord|19.953333|2.966667|display=inline}} | [[File:Tinzaouaten tinza.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-58 Tinzaouten.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q328510|Tindouf]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019918|Tindouf District]]'' | {{Coord|27.675278|-8.128611|display=inline}} | [[File:Tindouf تندوف 3.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 37 - 01 Tindouf.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2222648|Oum El Assel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019918|Tindouf District]]'' | {{Coord|28.6125|-6.978889|display=inline}} | [[File:Oum El Assel - Tindouf ام العسل - تندوف.jpg|center|128px]] | [[File:DZ - 37 - 02 Oum El Assel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q777457|Tinerkouk]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004760|Tinerkouk District]]'' | {{Coord|29.7|0.716667|display=inline}} | [[File:البرج 4.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - Tinerkouk (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2702132|Ksar Kaddour]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004760|Tinerkouk District]]'' | {{Coord|29.5775|0.373889|display=inline}} | | [[File:Dz - Ksar Kaddour (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q214843|Tipaza]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019920|Tipaza District]]'' | {{Coord|36.594181|2.443022|display=inline}} | [[File:Mzafran مزفران - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 42-01 - Tipaza - Wilaya de Tipaza map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25418293|Tiranë]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q201073|Tirana District]]'' | | | |- | ''[[:d:Q770447|Tissemsilt]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324937|Tissemsilt District]]'' | {{Coord|35.607222|1.810556|display=inline}} | [[File:Tissemsilt تيسمسيلت - panoramio (10).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 38 Tissemsilt.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3358198|Ouled Bessem]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3324937|Tissemsilt District]]'' | {{Coord|35.683333|1.866667|display=inline}} | | [[File:DZ 38 Ouled Bessem.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050004|El Keurt]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019922|Tizi District]]'' | {{Coord|35.383333|0.083333|display=inline}} | [[File:DZ-29- El Keurt.svg|center|128px]] | [[File:DZ-29- El Keurt.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3088224|Froha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019922|Tizi District]]'' | {{Coord|35.303533|0.127029|display=inline}} | [[File:142 Froha.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-29- Froha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3529982|Tizi]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019922|Tizi District]]'' | {{Coord|35.314845|0.071583|display=inline}} | | [[File:DZ-29-Tizi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3272283|M'Kira]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019923|Tizi Gheniff District]]'' | {{Coord|36.625249|3.792488|display=inline}} | | [[File:DZ 15 M'Kira.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3529984|Tizi Ghenif]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019923|Tizi Gheniff District]]'' | {{Coord|36.587222|3.774167|display=inline}} | [[File:TIZI GHENIFF 2.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 15 Tizi Gheniff.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q277201|Tizi-Ouzou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019924|Tizi Ouzou District]]'' | {{Coord|36.716944|4.049722|display=inline}} | [[File:Tizi Ouzou.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 15 Tizi Ouzou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2828792|Ait Ali Ouyahia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233645|Tizi Ouzou Province]]''<br/>''[[:d:Q3019537|Iferhounene District]]''<br/>''[[:d:Q3148092|Iferhounene]]'' | {{Coord|36.5398|4.38191|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2876514|Aït Oumalou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019926|Tizi Rached District]]'' | {{Coord|36.6516|4.22198|display=inline}} | | [[File:DZ 15 Aït Oumalou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3529993|Tizi Rached]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019926|Tizi Rached District]]'' | {{Coord|36.678889|4.208611|display=inline}} | [[File:Tizi raced0.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 15 Tizi Rached.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q185134|Tlemcen]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019927|Tlemcen District]]'' | {{Coord|34.882778|-1.316667|display=inline}} | [[File:Vue sur Tlemcen depuis les hauteurs de Lalla Setti.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-13-01 - Tlemcen - Wilaya Tlemcen.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23788916|Souhalia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q233632|Tlemcen Province]]'' | {{Coord|35.041028|-1.890444|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2280394|Tolga]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095202|Tolga District]]'' | {{Coord|34.728889|5.380556|display=inline}} | [[File:Tolga centre.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-06 Tolga.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2910765|Bordj Ben Azzouz]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095202|Tolga District]]'' | {{Coord|34.6972|5.3628|display=inline}} | | [[File:DZ-06 Bordj Ben Azzouz.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2921336|Bouchagroune]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095202|Tolga District]]'' | {{Coord|34.72161|5.46555|display=inline}} | | [[File:DZ-07 Bouchagroune.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3238081|Lichana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095202|Tolga District]]'' | {{Coord|34.724722|5.4325|display=inline}} | [[File:الدشرة القديمة ببلدة ليشانة دائرة طولقة ولاية بسكرة - الجزائر.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-07 Lichana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q601174|Tebesbest]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q632583|Touggourt District]]'' | {{Coord|33.120013|6.080074|display=inline}} | [[File:Tabesbest تبسبست.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 30 Tebesbest.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q852515|Touggourt]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q632583|Touggourt District]]'' | {{Coord|33.1|6.066667|display=inline}} | [[File:Les environs de Touggourt - Tamelaht (SNED) (cropped).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 30 Touggourt.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650278|Nezla]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q632583|Touggourt District]]'' | {{Coord|33.083333|6.05|display=inline}} | | [[File:DZ 30 Nezla.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3574795|Zaouia El Abidia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q632583|Touggourt District]]'' | {{Coord|33.1374|6.0821|display=inline}} | | [[File:DZ 30 Zaouia El Abidia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2701217|Tsabit]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004301|Tsabit District]]'' | {{Coord|28.350833|-0.216111|display=inline}} | | [[File:Dz - Tsabit (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2701577|Sebaa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004301|Tsabit District]]'' | {{Coord|28.211944|-0.175|display=inline}} | | [[File:Dz - Sebaa (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q984575|Tébessa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019933|Tébessa District]]'' | {{Coord|35.4|8.116667|display=inline}} | [[File:Tébessa Province.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 12 - Tébessa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649368|Mezaourou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019915|Télagh District]]'' | {{Coord|34.817327|-0.623319|display=inline}} | [[File:Mairie de mezaourou.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 22 Mezaourou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215476|Telagh]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019915|Télagh District]]'' | {{Coord|34.784906|-0.573177|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Telagh.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3025699|Dhaya]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019915|Télagh District]]'' | {{Coord|34.675359|-0.620727|display=inline}}<br/>{{Coord|34.683333|-0.616667|display=inline}} | [[File:Panorama - Dhaya الضاية - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 22 Dhaya.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3517138|Teghalimet]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019915|Télagh District]]'' | {{Coord|34.882833|-0.560002|display=inline}} | [[File:Teghalimet بلدية تيغاليمات (48390183527).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 22 Teghalimet.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2906568|Balidat Ameur]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019905|Témacine District]]'' | {{Coord|32.951389|5.980556|display=inline}} | | [[File:DZ 30 Balidate Ameur.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3514622|Tamacine]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019905|Témacine District]]'' | {{Coord|33.021978|6.022654|display=inline}} | [[File:Temacine 1.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 30 Tamacine.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q942200|Oued Sefioun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7862215|Ténira District]]'' | {{Coord|34.996111|-0.093333|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Oued Sefioun.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649152|Hassi Dahou]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7862215|Ténira District]]'' | {{Coord|35.071944|-0.542778|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Hassi Daho.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650283|Tenira]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7862215|Ténira District]]'' | {{Coord|35.019664|-0.532064|display=inline}} | [[File:Fantasia à Tenira Sidi bel abbes 2014 0106.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 22 Tenira.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895636|Benachiba Chelia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7862215|Ténira District]]'' | {{Coord|34.9625|-0.563889|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Benachiba Chelia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q860307|Ténès]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711556|Ténès District]]'' | {{Coord|36.508056|1.306389|display=inline}} | [[File:Ténès.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 02 Tenes.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650037|Sidi Akkacha]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711556|Ténès District]]'' | {{Coord|36.466667|1.3|display=inline}} | [[File:181 Sidi Akkacha.JPG|center|128px]] | [[File:DZ 02 Sidi Akkacha.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3483160|Sidi Abderrahmane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711556|Ténès District]]'' | {{Coord|36.492778|1.094167|display=inline}} | [[File:Sidi Abderrahmane, Algeria - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 02 Sidi Abderrahmane.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650094|Sehala Thaoura]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7862227|Téssala District]]'' | {{Coord|35.201111|-0.831667|display=inline}} | [[File:Sehala firm.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 22 Sehala Thaoura.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2381247|Tessala]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7862227|Téssala District]]'' | {{Coord|35.243|-0.773163|display=inline}} | [[File:Tessala atouche.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 22 Tessala.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2876386|Ain Thrid]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q7862227|Téssala District]]'' | {{Coord|35.284722|-0.675833|display=inline}} | | [[File:DZ 22 Ain Trid.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649450|Aïn Rahma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019937|Yellel District]]'' | {{Coord|35.624722|0.392778|display=inline}} | [[File:Tliouanet تليوانت - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 48 Ain Rahma.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649454|Kalaa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019937|Yellel District]]'' | {{Coord|35.58062|0.32838|display=inline}} | [[File:Kalaa.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 48 Kalaa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650079|Sidi Saada]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019937|Yellel District]]'' | {{Coord|35.677778|0.342222|display=inline}} | | [[File:DZ 48 Sidi Saada.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650228|Yellel]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019937|Yellel District]]'' | {{Coord|35.721944|0.353611|display=inline}} | [[File:Mosquée مسجد - panoramio (2).jpg|center|128px]] | [[File:DZ 48 Yellel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3038080|Doui Thabet]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2110043|Youb District]]'' | {{Coord|34.893056|-0.077778|display=inline}} | | [[File:Dz - 20 - Doui Thabet.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3572780|Youb]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2110043|Youb District]]'' | {{Coord|34.92|-0.209444|display=inline}} | | [[File:Dz - 20 - Youb.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649185|El-Gaada]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019928|Zahana District]]'' | {{Coord|35.425278|-0.315|display=inline}} | [[File:Mairie d'El Gaada.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29- El Gaada.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1650864|Zahana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019928|Zahana District]]'' | {{Coord|35.518325|-0.410877|display=inline}} | [[File:Mairie de Zahana.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-29-30 Zahana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q672105|In Zghmir]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004729|Zaouiet Kounta District]]'' | {{Coord|27.093889|-0.120556|display=inline}} | | [[File:Dz - In ZGhmir (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2702097|Zaouiet Kounta]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q2004729|Zaouiet Kounta District]]'' | {{Coord|27.2167|-0.2|display=inline}} | | [[File:Dz - Zaouiet Kounta (wilaya d'Adrar) location map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649549|Benairia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711627|Zeboudja District]]'' | {{Coord|36.356111|1.375|display=inline}} | | [[File:Dz-02-Bénairia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2922675|Bouzghaia]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711627|Zeboudja District]]'' | {{Coord|36.338835|1.239696|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Bouzeghaia.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3575061|Zeboudja]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3711627|Zeboudja District]]'' | {{Coord|36.350527|1.430283|display=inline}} | | [[File:DZ 02 Zeboudja.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3575136|Zelfana]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019931|Zelfana District]]'' | {{Coord|32.397211|4.226131|display=inline}} | [[File:Daira de Zelfana زلفانة - الدائرة - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-47 Zelfana.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895876|Beni Dergoun]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019939|Zemmoura District]]'' | {{Coord|35.78|0.8|display=inline}} | | [[File:DZ 48 Beni Dergoune.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3015925|Dar Ben Abdellah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019939|Zemmoura District]]'' | {{Coord|35.7|0.683333|display=inline}} | | [[File:DZ 48 Dar Ben Abdellah.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3324824|Zemmoura]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019939|Zemmoura District]]'' | {{Coord|35.716667|0.75|display=inline}} | | [[File:DZ 48 Zemmoura.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649560|El Feidh]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095769|Zeribet El Oued District]]'' | {{Coord|34.521389|6.522222|display=inline}} | | [[File:DZ-07 El Feidh.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050087|Meziraa]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095769|Zeribet El Oued District]]'' | {{Coord|34.7216|6.29278|display=inline}} | | [[File:DZ-07 El Mizaraa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3196153|Khenguet Sidi Nadjil]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095769|Zeribet El Oued District]]'' | {{Coord|34.8058|6.70698|display=inline}} | [[File:COUPOLE du mosquée.JPG|center|128px]] | [[File:DZ-06 Khenguet Sidi Nadji.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3575264|Zeribet El Oued]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q1095769|Zeribet El Oued District]]'' | {{Coord|34.6831|6.50228|display=inline}} | | [[File:DZ-07 Zeribet El Oued.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3055956|Erraguene]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579031|Ziama Mansouriah District]]'' | {{Coord|36.586157|5.580647|display=inline}} | [[File:Barrage d'Erraguene (3) ; wilaya de Jijel ; Algérie.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 18 Erraguene.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3575466|Ziama Mansouriah]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q579031|Ziama Mansouriah District]]'' | {{Coord|36.6737|5.4811|display=inline}} | [[File:Vue sur ziama mansouria port et village.jpg|center|128px]] | [[File:DZ 18 Ziama Mansouria.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q166370|Zighoud Youcef]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q166187|Zighoud Youcef District]]'' | {{Coord|36.5331|6.71238|display=inline}} | [[File:مدينة زيغود يوسف.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-25-04 Zighoud Youcef.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2895881|Béni Hamidane]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q166187|Zighoud Youcef District]]'' | {{Coord|36.50556|6.54972|display=inline}} | [[File:Bni hmiden, constantine.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-25-08 Beni Hamiden.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1649381|Kanoua]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q8072849|Zitouna District]]'' | {{Coord|37.0375|6.405556|display=inline}} | [[File:Kenouaa.jpg|center|128px]] | [[File:Dz - 21 - Kanoua.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3575625|Zitouna]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q8072849|Zitouna District]]'' | {{Coord|36.9888|6.45824|display=inline}} | | [[File:Dz - 21 - Zitouna.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215331|Mahelma]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019941|Zéralda District]]'' | {{Coord|36.682778|2.878333|display=inline}} | [[File:City hall Mahelma - معالمة.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1647.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2215718|Souidania]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019941|Zéralda District]]'' | {{Coord|36.708611|2.911667|display=inline}} | [[File:Souidania 02072013.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1649.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2217496|Staouéli]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019941|Zéralda District]]'' | {{Coord|36.753333|2.888056|display=inline}} | [[File:Sidi fredj complexe.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1645.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7283491|Rahmania]]'' | | [[Algeria]] | ''[[:d:Q3019941|Zéralda District]]'' | {{Coord|36.680833|2.906389|display=inline}}<br/>{{Coord|36.680763|2.906431|display=inline}} | [[File:APC de Rahmania مقر بلدية الرحمانية.jpg|center|128px]] | [[File:DZ-1648.svg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} q0eaahrsjl6rkfc7km0jkxilonapaqo 2 11218 123691 30321 2026-11-04T11:55:05Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123691 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q329028 } |section= |sort=label |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P18:Image,P242:Map |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Image ! Map |- | ''[[:d:Q191299|Bengo Province]]'' | | [[Angola]] | [[File:Barragem das Mabubas - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Bengo in Angola (2024).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | | [[Angola]] | [[File:Baia azul Benguela.JPG|center|128px]] | [[File:Benguela in Angola (2024).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q213977|Bié Province]]'' | | [[Angola]] | [[File:Cidade do kuito.jpg|center|128px]] | [[File:Bié in Angola (2024).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q168787|Cabinda Province]]'' | | [[Angola]] | | [[File:Cabinda in Angola (2024).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131753762|Cuando Province]]'' | | [[Angola]] | | [[File:Cuando in Angola (2024).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q215268|Cuando Cubango Province]]'' | | [[Angola]] | [[File:Cuito and Okavango (2018).jpg|center|128px]] | [[File:Cuando Cubango in Angola.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | | [[Angola]] | | [[File:Cuanza Norte in Angola (2024).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | | [[Angola]] | | [[File:Cuanza Sul in Angola (2024).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | | [[Angola]] | | [[File:Cubango in Angola (2024).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q216987|Cunene Province]]'' | | [[Angola]] | | [[File:Cunene in Angola (2024).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q218848|Huambo Province]]'' | | [[Angola]] | | [[File:Huambo in Angola (2024).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | | [[Angola]] | [[File:Lubango-Namibe landscape.jpg|center|128px]] | [[File:Huíla in Angola (2024).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131747739|Icolo e Bengo Province]]'' | | [[Angola]] | | [[File:Icolo e Bengo in Angola (2024).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | | [[Angola]] | [[File:Bay of Luanda.jpg|center|128px]] | [[File:Luanda in Angola (2024).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | | [[Angola]] | | [[File:Lunda Norte in Angola (2024).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q219648|Lunda Sul Province]]'' | | [[Angola]] | [[File:Igreja catolica em saurimo.jpg|center|128px]] | [[File:Lunda Sul in Angola (2024).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q219072|Malanje Province]]'' | | [[Angola]] | [[File:Pungo Andongo, Malange, Angola.JPG|center|128px]] | [[File:Malanje in Angola (2024).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131747679|Moxico Leste]]'' | | [[Angola]] | | [[File:Moxico Leste in Angola (2024).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | | [[Angola]] | [[File:Jardim do Palacio do Governador Luena Moxico.jpg|center|128px]] | [[File:Moxico in Angola (2024).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q216819|Namibe Province]]'' | | [[Angola]] | [[File:Lago do Arco do Carvalhao (19417878100).jpg|center|128px]] | [[File:Namibe in Angola (2024).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | | [[Angola]] | [[File:Estrada Caxito-Uíge.jpg|center|128px]] | [[File:Uíge in Angola (2024).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | | [[Angola]] | [[File:Kwandagrassland.jpg|center|128px]] | [[File:Zaire in Angola (2024).svg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} to8tpdav0t6b8j1g7yyivxfgql5us2c 2 11219 123692 30322 2026-11-04T11:55:08Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123692 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q378508 } |section= |sort=P131 |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P131:In administrative entity,P625:Geo Coordinate,P18:Image,P242:Locator map image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! In administrative entity ! Geo Coordinate ! Image ! Locator map image |- | ''[[:d:Q10394241|Xandele]]'' | | [[Angola]] | | {{Coord|-9.2|17.3|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1152298|Quilamba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q727233|Belas]]''<br/>''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | {{Coord|-8.998056|13.265278|display=inline}} | [[File:Vista aérea da cidade do Quilamba (Belas), em maio de 2011.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q777971|Dande]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q191299|Bengo Province]]'' | {{Coord|-8.583333|13.657222|display=inline}} | [[File:Igreja Caxito.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q979174|Bula Atumba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q191299|Bengo Province]]'' | {{Coord|-8.675282|14.794926|display=inline}} | | [[File:Municipalità Bula Atumba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1617496|Dembos]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q191299|Bengo Province]]'' | {{Coord|-8.501328|14.59251|display=inline}} | | [[File:Municipalità Dembos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1617503|Nambuangongo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q191299|Bengo Province]]'' | {{Coord|-8.016667|14.2|display=inline}} | | [[File:Municipalità Nambuangongo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2338202|Pango Aluquém]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q191299|Bengo Province]]'' | {{Coord|-8.716667|14.466667|display=inline}} | | [[File:Municipalità Pango Aluquem.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3613801|Ambriz]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q191299|Bengo Province]]'' | {{Coord|-7.85|13.1167|display=inline}} | | [[File:Municipalità Ambriz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7197977|Piri]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q191299|Bengo Province]]'' | {{Coord|-8.516667|14.416667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7876811|Úcua]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q191299|Bengo Province]]'' | {{Coord|-8.6616|14.1485|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314293|Quibaxe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q191299|Bengo Province]]'' | {{Coord|-8.5|14.583333|display=inline}} | [[File:Igreja - Missão Católica dos Dembos - panoramio.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q10334065|Muxiluando]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q191299|Bengo Province]]'' | {{Coord|-8.016667|14.2|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q17122408|Barra do Dande]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q191299|Bengo Province]]'' | {{Coord|-8.466667|13.366667|display=inline}} | [[File:Street in Barra do Dande, Angola.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q136401475|Panguila]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q191299|Bengo Province]]'' | {{Coord|-8.67801|13.472876|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q287756|Bocoio]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | {{Coord|-12.466667|14.133333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q524469|Chongorói]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | {{Coord|-13.566667|13.95|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q805495|Balombo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | {{Coord|-12.35|14.766667|display=inline}} | [[File:Kutokota.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q812706|Baía Farta]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | {{Coord|-12.612801|13.198693|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1009496|Caimbambo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | {{Coord|-13.024357|14.003655|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1024050|Ganda]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | {{Coord|-13.016667|14.633333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1051360|Catumbela]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | {{Coord|-12.416667|13.533333|display=inline}} | [[File:Catumbela station.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1142891|Cubal]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | {{Coord|-13.033333|14.233333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3638179|Benguela]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | {{Coord|-12.58|13.407778|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3835944|Lobito]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | {{Coord|-12.366667|13.533333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q660412|Cunhinga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q213977|Bié Province]]'' | {{Coord|-12.233333|16.783333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q843980|Kuito]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q213977|Bié Province]]'' | {{Coord|-12.383333|16.933333|display=inline}} | [[File:Cidade do kuito.jpg|center|128px]] | [[File:AO-Kuito.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q931987|Cuemba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q213977|Bié Province]]'' | {{Coord|-12.15|18.083333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1027956|Camacupa]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q213977|Bié Province]]''<br/>''[[:d:Q378508|municipality of Angola]]'' | {{Coord|-12.016667|17.483333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2341822|Catabola]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q213977|Bié Province]]''<br/>''[[:d:Q218848|Huambo Province]]'' | {{Coord|-12.14094|17.24148|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2342438|Chitembo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q213977|Bié Province]]'' | {{Coord|-13.513829|16.754135|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2342456|Chinguar]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q213977|Bié Province]]'' | {{Coord|-12.55|16.333333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2342542|Nharea]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q213977|Bié Province]]'' | {{Coord|-11.166667|17.25|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2571244|Andulo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q213977|Bié Province]]'' | {{Coord|-11.492555|16.703491|display=inline}} | [[File:Angolan honey farmers (5686640641).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q459360|Cabinda]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q168787|Cabinda Province]]'' | {{Coord|-5.566667|12.2|display=inline}} | [[File:Cabinda VOA.png|center|128px]] | [[File:AO-Cabinda.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q815642|Belize]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q168787|Cabinda Province]]'' | {{Coord|-4.65|12.766667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1000367|Buco-Zau]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q168787|Cabinda Province]]'' | {{Coord|-4.795|12.546667|display=inline}} | [[File:Buco-Zau, Angola Map.jpeg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1025053|Cacongo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q168787|Cabinda Province]]'' | {{Coord|-5.221709|12.142431|display=inline}} | [[File:Municipalità Cacongo.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q10378107|Tando Zinze]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q168787|Cabinda Province]]'' | {{Coord|-5.377|12.49|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q135476320|Angoio]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q168787|Cabinda Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q135476336|Liambo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q168787|Cabinda Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q899515|Cuito Cuanavale]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131753762|Cuando Province]]'' | {{Coord|-15.163889|19.173056|display=inline}} | | [[File:Angola Cuito Cuanavale.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1106933|Mucusso]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131753762|Cuando Province]]'' | {{Coord|-18.023|21.4279|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1619260|Dirico]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131753762|Cuando Province]]'' | {{Coord|-17.985|20.776944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10336361|Dima]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131753762|Cuando Province]]'' | {{Coord|-15.3725|20.142222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55607466|Xipundo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131753762|Cuando Province]]'' | {{Coord|-16.75|22|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q818731|Menongue]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q215268|Cuando Cubango Province]]''<br/>''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | {{Coord|-14.6556|17.6842|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1619904|Rivungo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q215268|Cuando Cubango Province]]''<br/>''[[:d:Q131753762|Cuando Province]]'' | {{Coord|-16.333333|22.033333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1620590|Mavinga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q215268|Cuando Cubango Province]]''<br/>''[[:d:Q131753762|Cuando Province]]'' | {{Coord|-15.793537|20.361746|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320465|Luengue]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q215268|Cuando Cubango Province]]''<br/>''[[:d:Q131753762|Cuando Province]]'' | {{Coord|-16.741944|20.3775|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320502|Luiana]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q215268|Cuando Cubango Province]]''<br/>''[[:d:Q131753762|Cuando Province]]'' | {{Coord|-17.383333|23|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q302566|Samba Cajú]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-9.1|15.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1003771|Cambambe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-9.743056|14.491389|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1619445|Quiculungo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-8.517091|15.311174|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1619507|Golungo Alto]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-9.133333|14.766667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1619683|Cazengo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-9.3|14.912921|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1619833|Ambaca]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-8.183333|15.366667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1619869|Gonguembo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-8.913275|14.725093|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2227542|Banga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-8.733333|15.166667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2351321|Lucala]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-9.26135|15.24131|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2351409|Bolongongo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-8.466667|15.25|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10327178|Massangano]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-9.633333|14.233333|display=inline}} | [[File:Niños poblado Angola.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q591126|Cassongue]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-11.85383|15.046349|display=inline}} | [[File:Sandula Hill (10.3897-zse.93.10915) Figure 2.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q602772|Quibala]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-10.733611|14.98|display=inline}} | [[File:QUIBALA.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q695397|Cela]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-11.358333|15.119444|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q928298|Mussende]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-10.510252|16.010721|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1018592|Porto Amboim]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-10.732563|13.760203|display=inline}} | [[File:Porto Amboim.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1619913|Quilenda]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-10.641769|14.33608|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1619922|Ebo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-11.046167|14.696192|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1619974|Conda]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-11.108091|14.336538|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2342256|Libolo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-10.001198|14.895845|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2572141|Seles]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-11.404722|14.300556|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3613789|Amboim]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-10.85|14.3667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3976898|Sumbe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-11.216667|13.85|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q203050|Cuangar]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | {{Coord|-17.6|18.616667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1619321|Nancova]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | {{Coord|-16.386944|18.986944|display=inline}} | [[File:Rainbow in Nancova.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1619493|Calai]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | {{Coord|-17.88827|19.77052|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2944829|Cuchi]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | {{Coord|-14.65|16.9|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4215389|Longa]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | {{Coord|-14.606944|18.479167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313620|Caiundo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | {{Coord|-15.7|17.466667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314848|Cutato]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | {{Coord|-14.37|16.49|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10327712|Mavengue]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10368670|Savate]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | {{Coord|-16.383333|16.633333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18464088|Chinguanja]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | {{Coord|-15.05|16.95|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q942273|Ombadja]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216987|Cunene Province]]'' | {{Coord|-16.700556|14.888056|display=inline}} | [[File:Brücke Xangango.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1619295|Namakunde]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216987|Cunene Province]]'' | {{Coord|-17.3|15.85|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1619947|Kuvelai]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216987|Cunene Province]]'' | {{Coord|-15.666667|15.8|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1619967|Kuroka]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216987|Cunene Province]]'' | {{Coord|-16.656921|13.427714|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2350857|Cahama]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216987|Cunene Province]]'' | {{Coord|-16.283333|14.316667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3817632|Kwanyama]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216987|Cunene Province]]'' | {{Coord|-17.066667|15.733333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1026734|Londuimbali]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q218848|Huambo Province]]'' | {{Coord|-12.241944|15.313333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1052090|Caála]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q218848|Huambo Province]]'' | {{Coord|-12.85|15.55|display=inline}} | [[File:Rock formation Caála.jpg|center|128px]] | [[File:AO-Caala.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1619845|Bailundo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q218848|Huambo Province]]'' | {{Coord|-12.195833|15.855556|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1619881|Cachiungo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q218848|Huambo Province]]'' | {{Coord|-12.566667|16.233333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1619894|Chicala-Choloanga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q218848|Huambo Province]]'' | {{Coord|-12.634002|16.045899|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1619927|Tchindjenje]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q218848|Huambo Province]]'' | {{Coord|-12.817222|14.931111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1619933|Ecunha]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q218848|Huambo Province]]'' | {{Coord|-12.333333|15.5|display=inline}} | [[File:Charcoal at market Ekunha Angola.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1619956|Mungo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q218848|Huambo Province]]'' | {{Coord|-11.837284|16.221676|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2342492|Longonjo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q218848|Huambo Province]]'' | {{Coord|-12.911352|15.250934|display=inline}} | [[File:Elundi near Bongo Angola.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2351378|Ucuma]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q218848|Huambo Province]]'' | {{Coord|-12.85|15.066667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3787366|Huambo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q218848|Huambo Province]]'' | {{Coord|-12.766667|15.733333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q598594|Quilengues]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-14.081389|14.076389|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q774789|Quipungo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-14.816667|14.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q931694|Caluquembe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-13.783333|14.683333|display=inline}} | | [[File:AO-Caluquembe.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q956860|Chicomba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-14.133333|14.916667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q992695|Chipindo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-13.824444|15.8|display=inline}} | [[File:Cities in Angola, Chipindo Huila Angola 2004-12-13.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1010646|Humpata]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-15.010695|13.374661|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1016739|Matala]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-14.73057|15.03669|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2343092|Kuvango]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-14.466667|16.3|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2343957|Caconda]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-13.739321|15.060674|display=inline}} | [[File:Laboratory-anchieta.gif|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2346746|Chibia]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-15.183333|13.7|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3806439|Jamba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-14.7|16.066667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3837953|Lubango]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-14.923056|13.491667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9672114|Cacula]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-14.493611|14.121944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q29353007|Gambos]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-15.735495|13.890519|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1617461|Quiçama]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131747739|Icolo e Bengo Province]]'' | {{Coord|-9.518611|13.956944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55606370|Cabo Ledo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131747739|Icolo e Bengo Province]]'' | {{Coord|-9.65|13.233333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q135476065|Sequele]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131747739|Icolo e Bengo Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q291729|Ícolo e Bengo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | {{Coord|-9.11297|13.689816|display=inline}} | [[File:Centro Cultural Agostinho Neto in Catete, Angola.JPG|center|128px]] | [[File:Municipalità Icolo e Bengo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q727233|Belas]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | {{Coord|-9.058333|13.153889|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q985130|Maianga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | {{Coord|-8.836667|13.225833|display=inline}} | [[File:View over Luanda 6.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1003727|Rangel]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | {{Coord|-8.831642|13.259133|display=inline}} | [[File:Rangel Skyline.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1005770|Cacuaco]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | {{Coord|-8.783333|13.366667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1005786|Cazenga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | {{Coord|-8.838889|13.295833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1006431|Samba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | {{Coord|-8.879444|13.194722|display=inline}} | [[File:Morro da Samba - panoramio.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1021218|Sambizanga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | {{Coord|-8.8125|13.262222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1741227|Quilamba Quiaxi]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | {{Coord|-8.875|13.266667|display=inline}} | [[File:António Agostinho Neto.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2304294|Viana]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | {{Coord|-8.91166|13.371025|display=inline}} | [[File:Viana-Estacao-Transporte-rodoviario IMG1018.JPG|center|128px]] | [[File:AO-Luanda.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9675019|Camama]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | {{Coord|-8.9356|13.2629|display=inline}} | [[File:New campus (6177681401) (cropped).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q14633813|Luanda Municipality]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | {{Coord|-8.84708|13.27148|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16497771|Mussulo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | {{Coord|-8.867167|13.149639|display=inline}} | [[File:Mussulo, Angola.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q31075278|Hoji Ya Henda]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | {{Coord|-8.8081|13.2907|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q60999936|Talatona]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | {{Coord|-8.916667|13.183333|display=inline}} | [[File:Talatona - panoramio - Rogério Melo.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q135250830|Mulenvos]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | {{Coord|-8.881111|13.376111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q432530|Capenda-Camulemba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | {{Coord|-9.423333|18.432778|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q620866|Lucapa]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | {{Coord|-8.4228|20.7393|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1620694|Cuilo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | {{Coord|-8.23712|19.52384|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1620710|Cuango]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | {{Coord|-9.144444|18.046389|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1620718|Chitato]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | {{Coord|-7.34496|20.8198|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1620728|Caungula]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | {{Coord|-8.431621|18.632812|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1620892|Xá-Muteba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | {{Coord|-9.516667|17.816667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2351441|Lubalo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | {{Coord|-9.15|19.283333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3651209|Cambulo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | {{Coord|-7.721944|21.264722|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10322220|Lóvua]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | {{Coord|-7.346989|20.175085|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q635017|Saurimo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219648|Lunda Sul Province]]'' | {{Coord|-9.6589|20.3934|display=inline}} | [[File:Interior da cidade de saurimo.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q972373|Dala]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219648|Lunda Sul Province]]'' | {{Coord|-11.034167|20.203611|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1620876|Muconda]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219648|Lunda Sul Province]]'' | {{Coord|-10.6|21.316667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1620901|Cacolo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219648|Lunda Sul Province]]'' | {{Coord|-10.13652|19.2865|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q383610|Cacuso]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219072|Malanje Province]]'' | {{Coord|-9.423|15.737833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q577901|Luquembo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219072|Malanje Province]]'' | {{Coord|-10.746667|17.401111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q584657|Calandula]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219072|Malanje Province]]'' | {{Coord|-9.090278|15.954722|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1621354|Cuaba Nzogo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219072|Malanje Province]]'' | {{Coord|-9.043889|16.573889|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1621362|Cangandala]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219072|Malanje Province]]'' | {{Coord|-9.783333|16.433333|display=inline}} | [[File:Cangandala.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1621369|Marimba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219072|Malanje Province]]'' | {{Coord|-8.366667|17.016667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1621393|Cambundi-Catembo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219072|Malanje Province]]'' | {{Coord|-10.075556|17.556944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1621535|Mucari]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219072|Malanje Province]]'' | {{Coord|-9.483728|16.852506|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1621589|Cunda-Dia-Baze]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219072|Malanje Province]]'' | {{Coord|-8.916667|17.066667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1621738|Caombo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219072|Malanje Province]]''<br/>''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | {{Coord|-8.7|16.516667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1621776|Quela]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219072|Malanje Province]]'' | {{Coord|-9.265944|17.072831|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1637941|Quirima]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219072|Malanje Province]]'' | {{Coord|-10.9|18.083333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2342754|Massango]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219072|Malanje Province]]'' | {{Coord|-8.03451|16.348391|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3843776|Malanje]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219072|Malanje Province]]'' | {{Coord|-9.5469|16.3387|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1620686|Luacano]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131747679|Moxico Leste]]'' | {{Coord|-11.216667|21.65|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1872804|Luau]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131747679|Moxico Leste]]'' | {{Coord|-10.7|22.233333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3840597|Cameia]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131747679|Moxico Leste]]'' | {{Coord|-11.555278|20.779722|display=inline}}<br/>{{Coord|-11.56345|20.83145|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320104|Lovua]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131747679|Moxico Leste]]'' | {{Coord|-11.55|23.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10322802|Macondo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131747679|Moxico Leste]]'' | {{Coord|-12.58299|23.75721|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1033167|Cangamba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | {{Coord|-13.716667|19.866667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1620735|Bundas]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | {{Coord|-14.112222|21.435278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1620853|Léua]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | {{Coord|-11.655278|20.446389|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2343269|Alto Zambeze]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | {{Coord|-11.905833|22.921667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2351418|Camanongue]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | {{Coord|-11.433|20.167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3326972|Moxico]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | {{Coord|-11.768655|19.948122|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q950638|Bibala]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216819|Namibe Province]]'' | {{Coord|-14.766667|13.35|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2346656|Virei]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216819|Namibe Province]]'' | {{Coord|-15.7167|12.95|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3651110|Camacuio]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216819|Namibe Province]]'' | {{Coord|-14.114269|13.241272|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3870058|Namibe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216819|Namibe Province]]'' | {{Coord|-15.187|12.1561|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4001307|Tômbua]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216819|Namibe Province]]'' | {{Coord|-15.8032|11.8459|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q529876|Buengas]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-6.660278|15.856667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q748830|Negage]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-7.766667|15.266667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q911191|Uíge]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-7.60874|15.06131|display=inline}} | [[File:Rua Uige.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q967726|Songo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-7.133611|14.789444|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1620841|Ambuila]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-7.433333|14.65|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1621358|Mucaba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-7.261329|15.080437|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1621546|Maquela do Zombo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-6.066667|15.1|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1621564|Sanza Pombo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-7.333333|16|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1621596|Quimbele]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-6.516667|16.216667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1621601|Damba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-6.684106|15.134444|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1621604|Quitexe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-7.941777|15.041503|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2351393|Bembe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-7.029031|14.305692|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2361232|Puri]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-7.69286|15.652528|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3647027|Bungo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-7.3|15.25|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3858101|Milunga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-6.984234|16.133595|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4736782|Alto Cauale]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-7.973948|15.850365|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1015108|Soyo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | {{Coord|-6.133333|12.366667|display=inline}} | [[File:Soyo Kwanda base.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1620741|Tomboco]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | {{Coord|-6.8|13.3|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1620763|Cuimba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | {{Coord|-6.117778|14.617222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1620885|Noqui]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | {{Coord|-5.868056|13.4325|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2351452|N'zeto]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | {{Coord|-7.228974|12.86499|display=inline}}<br/>{{Coord|-7.316389|13.409722|display=inline}} | | [[File:AO-N'zeto.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3853313|Mbanza Congo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | {{Coord|-6.27|14.24|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1050728|Catete]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q291729|Ícolo e Bengo]]'' | {{Coord|-9.111389|13.6875|display=inline}} | [[File:Centro Cultural Agostinho Neto in Catete, Angola.JPG|center|128px]] | |} {{Wikidata list end}} fw3xuy84nj0q7skvjojjbm9swpkw6qr 2 11220 123694 30323 2026-11-04T11:55:10Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123694 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q1841580 } |section= |sort=P131 |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P131:In administrative entity,P625:Geo Coordinate,P18:Image,P242:Locator map image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! In administrative entity ! Geo Coordinate ! Image ! Locator map image |- | ''[[:d:Q10314322|Kifangondo]]'' | | [[Angola]] | | {{Coord|-8.733|13.425|display=inline}} | [[File:Estátua da Paz.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q974407|Kangola]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q4736782|Alto Cauale]]'' | {{Coord|-7.967|15.883|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10328657|Bengo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q4736782|Alto Cauale]]'' | | | |- | ''[[:d:Q8256000|Camabatela]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1619833|Ambaca]]''<br/>''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-8.183333|15.366667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q458731|Ambriz]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q3613801|Ambriz]]'' | {{Coord|-7.85|13.116667|display=inline}} | [[File:Angola - The old school of Ambriz.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3296732|Bela Vista]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q3613801|Ambriz]]'' | {{Coord|-7.816667|13.816667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3496292|Tabi]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q3613801|Ambriz]]'' | {{Coord|-8.195689|13.346328|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9750062|Chivaúlo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2571244|Andulo]]'' | {{Coord|-11.633333|16.466667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313679|Calucinga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2571244|Andulo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10313966|Cassumbe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2571244|Andulo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10294667|Hengue]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1619845|Bailundo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10320994|Lunge]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1619845|Bailundo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16498329|M'Bimbi]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1619845|Bailundo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55621476|Luvemba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1619845|Bailundo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18463791|Chigongo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q805495|Balombo]]'' | {{Coord|-12.316667|15.333333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q19608710|Chindumbo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q805495|Balombo]]''<br/>''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | {{Coord|-12|18.033333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q21415018|Balombo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q805495|Balombo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10267977|Dombe Grande]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q812706|Baía Farta]]'' | {{Coord|-12.95|13.1|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q21412858|Equimina]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q812706|Baía Farta]]'' | | | |- | ''[[:d:Q30931711|Calahanga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q812706|Baía Farta]]'' | | | |- | ''[[:d:Q116486095|Belize]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q815642|Belize]]'' | {{Coord|-4.641|12.76|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7197977|Piri]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q191299|Bengo Province]]'' | {{Coord|-8.516667|14.416667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7876811|Úcua]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q191299|Bengo Province]]'' | {{Coord|-8.6616|14.1485|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q17122408|Barra do Dande]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q191299|Bengo Province]]'' | {{Coord|-8.466667|13.366667|display=inline}} | [[File:Street in Barra do Dande, Angola.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q812706|Baía Farta]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | {{Coord|-12.612801|13.198693|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q8342890|Catengue]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | {{Coord|-12.9|14.833333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9658200|Biópio]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | {{Coord|-12.466667|15.75|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10262077|Cubal do Lumbo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | {{Coord|-12.316667|15.333333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10269916|Ebanga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | {{Coord|-12.733333|14.733333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313962|Kasseque]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10331979|Monte Belo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]''<br/>''[[:d:Q287756|Bocoio]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16496001|Babaera]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | {{Coord|-12.2|15.45|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16501270|Alda Lara]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18463803|Chicuma]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]''<br/>''[[:d:Q1024050|Ganda]]'' | {{Coord|-13.433333|14.866667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18463808|Chila]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | {{Coord|-12.066667|14.483333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q30931717|Maca Mombolo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q30931718|Canhamela]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q30931724|Caiave]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q30931725|Viangombe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q30931732|Camuine]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q30931742|Praia Bebe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q80241902|Cavimbe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q80448106|Tumbulo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q80474865|Gama]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q9673006|Caitou]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q950638|Bibala]]'' | {{Coord|-14.483333|13.083333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313763|Kapagombe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q950638|Bibala]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10319598|Lola]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q950638|Bibala]]'' | {{Coord|-14.3|13.616667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313610|Calei]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q213977|Bié Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10314867|Cuanza]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q213977|Bié Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10368169|Santo António da Muinha]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q213977|Bié Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q19608132|Caivera]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q213977|Bié Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10345917|Passe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q287756|Bocoio]]''<br/>''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10337815|Nova Esperança]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q529876|Buengas]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6403690|Quiage]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q979174|Bula Atumba]]'' | {{Coord|-8.5065|14.95|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320952|Lumbala-Ngimbo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1620735|Bundas]]''<br/>''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | {{Coord|-14.105556|21.428333|display=inline}}<br/>{{Coord|-14.194722|21.361111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10334012|Mussuma]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1620735|Bundas]]'' | {{Coord|-14.2|21.916667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10336957|Ninda]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1620735|Bundas]]'' | {{Coord|-14.112222|21.435278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18464357|Chiume]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1620735|Bundas]]'' | {{Coord|-15.133333|21.183333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18472656|Lutembo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1620735|Bundas]]'' | {{Coord|13.491389|21.371389|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10356468|Quinzala]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q3647027|Bungo]]''<br/>''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1550896|Malembo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q168787|Cabinda Province]]'' | {{Coord|-5.333333|12.183333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10302222|Inhuca]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q168787|Cabinda Province]]'' | {{Coord|-4.85|12.4|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320142|Luali]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q168787|Cabinda Province]]'' | {{Coord|-4.583076|12.70347|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10327155|Massabi]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q168787|Cabinda Province]]'' | {{Coord|-4.966667|12.083333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10329540|Miconge]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q168787|Cabinda Province]]'' | {{Coord|-4.45|12.883333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10335957|Necuto]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q168787|Cabinda Province]]'' | {{Coord|-4.95|12.616667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9748658|Chinhama]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1619881|Cachiungo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10314762|Kukumbi]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1620901|Cacolo]]'' | {{Coord|-10.283333|19.05|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10394275|Xassengue]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1620901|Cacolo]]'' | {{Coord|-10.466667|18.533333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16489207|Alto-Chikapa]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1620901|Cacolo]]'' | {{Coord|-10.933333|19.15|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55609617|Dinge]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1025053|Cacongo]]'' | {{Coord|-5|12.333333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2944674|Lombe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q383610|Cacuso]]'' | {{Coord|-9.483333|16.15|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10355488|Pungo-Andongo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q383610|Cacuso]]'' | {{Coord|-9.666667|15.583333|display=inline}} | [[File:House at Pungo Andongo, Africa, ca.1875-ca.1940 (imp-cswc-GB-237-CSWC47-LS16-034).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q10372957|Soqueco]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q383610|Cacuso]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10262063|Cuale]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q584657|Calandula]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10295739|Quinge]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q584657|Calandula]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10313983|Kateco-Kangola]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q584657|Calandula]]'' | {{Coord|-8.466667|15.833333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314661|Kota]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q584657|Calandula]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10323481|Mamué]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q3651110|Camacuio]]'' | {{Coord|-13.816667|13.133333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q20447849|Chingo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q3651110|Camacuio]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10313689|Camacupa]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1027956|Camacupa]]''<br/>''[[:d:Q213977|Bié Province]]'' | {{Coord|-12.016667|17.483333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10361388|Ringoma]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1027956|Camacupa]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10387577|Umpulo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1027956|Camacupa]]'' | {{Coord|-12.7|17.683333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10395022|Zenza do Itombe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1003771|Cambambe]]'' | {{Coord|-9.28333|14.2167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2389811|Tala Mungongo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621393|Cambundi-Catembo]]'' | {{Coord|-9.716667|17.233333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10269043|Dumba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621393|Cambundi-Catembo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10356513|Quitapa]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621393|Cambundi-Catembo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10313645|Culamagia]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621362|Cangandala]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10313822|Karibo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621362|Cangandala]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16497685|Bembo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621362|Cangandala]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10313699|Cambo Suinginge]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621738|Caombo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10314378|Bange-Angola]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621738|Caombo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10329419|Micanda]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621738|Caombo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q9750040|Chiuca]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2341822|Catabola]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10367531|Sande]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2341822|Catabola]]'' | {{Coord|-12.033333|17.083333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q48855939|Chipeta]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2341822|Catabola]]'' | {{Coord|-12.266667|18.133333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313696|Camaxilo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1620728|Caungula]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2944835|Cuima]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1052090|Caála]]'' | {{Coord|-13.244444|15.641389|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313654|Kalenga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1052090|Caála]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10313978|Catata]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1052090|Caála]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10298928|Samboto]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1619894|Chicala-Choloanga]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10327909|Mbave]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1619894|Chicala-Choloanga]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10367270|Sambo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1619894|Chicala-Choloanga]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10313737|Kangote]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2342456|Chinguar]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10314847|Kutato]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2342456|Chinguar]]'' | {{Coord|-11.45|16.333333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2425651|Dundo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1620718|Chitato]]'' | {{Coord|-7.380056|20.835056|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320140|Luachimo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1620718|Chitato]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10313584|Cachingues]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2342438|Chitembo]]'' | {{Coord|-13.066667|16.75|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10323317|Malengue]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2342438|Chitembo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10333140|Mumbué]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2342438|Chitembo]]'' | {{Coord|-13.9|17.3|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10334057|Matumbo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2342438|Chitembo]]'' | {{Coord|-13.183333|17.4|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10373216|Soma Cuanza]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2342438|Chitembo]]'' | {{Coord|-13.516667|17.366667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16501987|Bolongueira]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q524469|Chongorói]]'' | {{Coord|-13.566667|13.95|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10333013|Mufuma]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621354|Cuaba Nzogo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1106933|Mucusso]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131753762|Cuando Province]]'' | {{Coord|-18.023|21.4279|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10336361|Dima]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131753762|Cuando Province]]'' | {{Coord|-15.3725|20.142222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55607466|Xipundo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131753762|Cuando Province]]'' | {{Coord|-16.75|22|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9661326|Bondo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q215268|Cuando Cubango Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10314752|Cueio]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q215268|Cuando Cubango Province]]'' | {{Coord|-15.422113|17.97616|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314851|Cutuile]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q215268|Cuando Cubango Province]]'' | {{Coord|-15.233333|20.9|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320465|Luengue]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q215268|Cuando Cubango Province]]''<br/>''[[:d:Q131753762|Cuando Province]]'' | {{Coord|-16.741944|20.3775|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320502|Luiana]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q215268|Cuando Cubango Province]]''<br/>''[[:d:Q131753762|Cuando Province]]'' | {{Coord|-17.383333|23|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10327520|Maue]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q215268|Cuando Cubango Province]]'' | {{Coord|-12.15|17.666667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10363077|Rito]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q215268|Cuando Cubango Province]]'' | {{Coord|-16.75|19|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10394233|Xamavera]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q215268|Cuando Cubango Province]]'' | {{Coord|-17.43|20.27|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55608682|Cunjamba Dima]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q215268|Cuando Cubango Province]]'' | {{Coord|-15.37|20.14|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55621464|Lupire]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q215268|Cuando Cubango Province]]'' | {{Coord|-14.64|19.6|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5032354|Canhoca]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-9.25|14.683333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5295566|Dondo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-9.694167|14.422778|display=inline}} | [[File:Dondo Estacao-CfL IMG1269.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q9600490|Aldeia Nova]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-8.614722|15.104333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9672118|Caculo Cabaça]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q9675755|Camame]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-8.983333|14.983333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9696638|Cariamba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10264077|Dange Ia Menha]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10313700|Cambondo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10314282|Kiangombe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10314361|Kiluange]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10320520|Luinga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-8.420341|15.629229|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10327904|Maua]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10356482|Kiquiemba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10367238|Samba Lucala]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-8.983333|15.583333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10375969|São Pedro da Quilemba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-9.683333|14.783333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10378078|Tango]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10380811|Terreiro]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16498333|Bindo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-8.15|15.216667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18482754|Cavunga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18485174|Cerca]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216834|Cuanza Norte Province]]'' | {{Coord|-9.066667|14.566667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1009549|Gabela]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-10.85|14.366667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2944819|Waku-Kungo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-11.358333|15.119444|display=inline}} | [[File:Igreja Matriz de Waku Kungo - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:AO-Waku Kungo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3651040|Calulo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-10.033333|14.633333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9636948|Atôme]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-11.75|14.5|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9662271|Botera]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-11.616667|14.266667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10269045|Dumbi]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10313961|Kassange]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10314318|Quienha]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10314338|Quicombo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-11.319764|13.820353|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314447|Kissanga Kungo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10314456|Quissongo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10314600|Condé]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-10.845184|14.675752|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314793|Gungo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10314799|Cunjo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10333222|Munenga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-10.016667|14.633333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10335907|Ndala Kachibo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10344093|Pampangala]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10356480|Lonhe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-10.833333|15.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10356486|Quirimbo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-10.683333|14.266667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10367635|Sanga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10375853|São Lucas]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-10.95|16.116667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16494748|Assango]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | {{Coord|-11.291361|14.471806|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18468617|Kabuta]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q48855942|Cariango]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55625129|Ngangula]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216998|Cuanza Sul Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q9696382|Capupa]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1142891|Cubal]]''<br/>''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | {{Coord|-13.033333|13.733333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10301447|Imbala]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1142891|Cubal]]''<br/>''[[:d:Q212786|Benguela Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4215389|Longa]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | {{Coord|-14.606944|18.479167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313620|Caiundo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | {{Coord|-15.7|17.466667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10327712|Mavengue]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10368670|Savate]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | {{Coord|-16.383333|16.633333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16496290|Baixo Longa]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]''<br/>''[[:d:Q4215389|Longa]]'' | {{Coord|-15.683333|18.666667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18464088|Chinguanja]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131759114|Cubango Province]]'' | {{Coord|-15.05|16.95|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10392014|Vissati]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2944829|Cuchi]]'' | {{Coord|-14.25|16.916667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320154|Luando]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q931987|Cuemba]]'' | {{Coord|-11.616667|18.466667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10333227|Munhango]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q931987|Cuemba]]'' | {{Coord|-12.159972|18.553417|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10366780|Sachinemuna]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q931987|Cuemba]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10313730|Serra da Canda]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1620763|Cuimba]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10330008|Milando]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621589|Cunda-Dia-Baze]]'' | | | |- | ''[[:d:Q635045|Ondjiva]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216987|Cunene Province]]'' | {{Coord|-17.066667|15.733333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1458892|Xangongo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216987|Cunene Province]]'' | {{Coord|-16.746667|14.974722|display=inline}} | [[File:Brücke Xangango.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q10313676|Calonga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216987|Cunene Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10314854|Cubati]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216987|Cunene Province]]'' | {{Coord|-15.333333|16.85|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10333047|Mucope]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216987|Cunene Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10334820|Môngua]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216987|Cunene Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10340820|Ombala yo Mungu]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216987|Cunene Province]]'' | {{Coord|-17.083333|15.133333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10342492|Otchinjau]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216987|Cunene Province]]'' | {{Coord|-16.5|13.933333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10342728|Tchimporo-Yonde]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216987|Cunene Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10371052|Melunga-Chiede]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216987|Cunene Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q17165769|Chitado]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216987|Cunene Province]]'' | {{Coord|-17.316667|13.916667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18466692|Mukolongodjo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216987|Cunene Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q19707921|Evale]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216987|Cunene Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q9653739|Belo Horizonte]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q660412|Cunhinga]]'' | {{Coord|-11.916667|16.9|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320945|Luma Cassai]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q972373|Dala]]'' | {{Coord|-11.233333|19.783333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18482789|Cazeje]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q972373|Dala]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10317141|Lêmboa]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621601|Damba]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10327908|Mabanza Sosso]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621601|Damba]]''<br/>''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-5.8929|15.22262|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10348924|Petecusso]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621601|Damba]]'' | | | |- | ''[[:d:Q956745|Caxito]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q777971|Dande]]'' | {{Coord|-8.57848|13.66425|display=inline}} | [[File:Rua Caxito.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6406202|Kikabo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q777971|Dande]]'' | {{Coord|-8.317825|13.832852|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6721652|Mabubas]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q777971|Dande]]'' | {{Coord|-8.533333|13.7|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10378761|Quipeio]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1619933|Ecunha]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2342418|Chiange]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q29353007|Gambos]]''<br/>''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-15.733333|13.9|display=inline}}<br/>{{Coord|-15.809167|14.076667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314358|Quilombo dos Dembos]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1619869|Gonguembo]]'' | {{Coord|-8.911306|14.726861|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313662|Calima]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q3787366|Huambo]]'' | {{Coord|-11.516667|17.466667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18464122|Chipipa]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q3787366|Huambo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10313698|Cambuengo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q218848|Huambo Province]]'' | {{Coord|-11.85|16.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10378764|Chiumbo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q218848|Huambo Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q21413852|Catabola]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q218848|Huambo Province]]'' | {{Coord|-13.11808|15.16589|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55616282|Kumbila]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q218848|Huambo Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q9644904|Bambi]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-14.05|15.56667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9672786|Cainda]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10262506|Cusse]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-13.516667|15.2|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10264769|Huíla]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-15.066667|13.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10266450|Dinde]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-14.266667|13.7|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10288032|Galangue]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-13.794444|16.106944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10292975|Gungui]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-11.483333|14.316667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10301777|Impulo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-13.9|13.683333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10306443|Jau]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-15.233333|13.516667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313686|Calepi]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-13.866667|14.5|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314850|Cutenda]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-14.366667|15.083333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10333103|Mulondo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10336652|N'gola]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10356251|Quihita]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-15.383333|13.966667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10368218|Arimba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10378757|Chimbemba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-15.75|14.083333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10387067|Uaba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10391549|Vicungo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-12.016667|17.666667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q17122645|Chicungo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-14.816667|14.516667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18480649|Capelongo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18480733|Capunda Cavilongo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-14.966667|13.983333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55604998|Bata-Bata]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-15.25|13.366667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55607474|Chituto]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55613881|Hombo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55615572|Kaholo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-15.133333|13.333333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55616828|Libongue]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55623030|Micosse]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55625011|Neves]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55628429|Palanca, Huíla]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-15.037925|13.449782|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55630954|Quê]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55634847|Tchamutete]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-15.25|16.066667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55634848|Tchiconco]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | {{Coord|-15|14.35|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55634850|Tchiquaqueia]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55637179|Viti Vivale]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214572|Huíla Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q430436|Muxima]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131747739|Icolo e Bengo Province]]''<br/>''[[:d:Q1617461|Quiçama]]'' | {{Coord|-9.518611|13.956944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q891711|Bom Jesus]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131747739|Icolo e Bengo Province]]'' | {{Coord|-9.164167|13.565|display=inline}}<br/>{{Coord|-9.168611|13.566667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5255122|Dembo Chio]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131747739|Icolo e Bengo Province]]''<br/>''[[:d:Q1617461|Quiçama]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5508891|Funda]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131747739|Icolo e Bengo Province]]'' | {{Coord|-8.841944|13.551944|display=inline}}<br/>{{Coord|-8.866803|13.550047|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6418950|Quixinge]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131747739|Icolo e Bengo Province]]''<br/>''[[:d:Q1617461|Quiçama]]'' | {{Coord|-9.866667|14.383333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6935369|Mumbondo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131747739|Icolo e Bengo Province]]''<br/>''[[:d:Q1617461|Quiçama]]'' | {{Coord|-10.183333|14.133333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q21422393|Caxicane]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q131747739|Icolo e Bengo Province]]'' | {{Coord|-9.217856|13.726998|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5295979|Dongo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q3806439|Jamba]]'' | {{Coord|-14.6|15.716667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q985987|Kunje]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q843980|Kuito]]'' | {{Coord|-12.342726|16.942592|display=inline}} | | [[File:Angola Provinces Bie 250px.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10385164|Trumba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q843980|Kuito]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18468879|Cambândua]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q843980|Kuito]]'' | | | |- | ''[[:d:Q48855936|Chicala]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q843980|Kuito]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10340938|Oncócua]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1619967|Kuroka]]'' | {{Coord|-16.65|13.43333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10333249|Mupa]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1619947|Kuvelai]]'' | {{Coord|-16.166667|15.75|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313596|Nehone]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q3817632|Kwanyama]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10271028|Egito Praia]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q3835944|Lobito]]'' | {{Coord|-11.961826|13.764151|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10319461|Canata]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q3835944|Lobito]]'' | {{Coord|-12.366667|13.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9608722|Alto Hama]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1026734|Londuimbali]]'' | {{Coord|-12.233333|15.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10388484|Ussoque]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1026734|Londuimbali]]'' | {{Coord|-12.35|15.1|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55612242|Galanga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1026734|Londuimbali]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10321977|Lepi]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2342492|Longonjo]]'' | {{Coord|-12.866667|15.4|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18463814|Chilata]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2342492|Longonjo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q3496287|Kabiri]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | {{Coord|-8.916667|13.666667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5023153|Calomboloca]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]''<br/>''[[:d:Q131747739|Icolo e Bengo Province]]''<br/>''[[:d:Q1050728|Catete]]''<br/>''[[:d:Q3565905|Cassoneca]]'' | {{Coord|-9.15|13.833333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9648811|Barra do Cuanza]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | {{Coord|-9.319734|13.15585|display=inline}} | [[File:Cuanza SPOT 1042.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q18469021|Kikolo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]''<br/>''[[:d:Q1005770|Cacuaco]]'' | {{Coord|-8.78965|13.332658|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55606790|Caxongo Novo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q190066|Luanda Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10313716|Camissombo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q620866|Lucapa]]'' | {{Coord|-8.15|20.65|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9674733|Caluango]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q9703090|Cassange-Calucala]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10313583|Cachimo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | {{Coord|-8.35|21.333333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313758|Canzar]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10320156|Luangue]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10320501|Luia]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10321013|Luremo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | {{Coord|-8.516667|17.833333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10334063|Muvulege]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | {{Coord|-9|18.766667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10394296|Xa Cassau]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | {{Coord|-8.933333|20.3|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10394380|Xinge]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | {{Coord|-9.783333|19.133333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18480473|Capaia]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | {{Coord|-8.333333|20.216667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55621226|Longo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q214221|Lunda Norte Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10313957|Kassai-Sul]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219648|Lunda Sul Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q9696381|Capunda]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q577901|Luquembo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10356276|Quimbango]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q577901|Luquembo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10335341|Madimba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q500189|M'banza-Kongo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10313697|Kambaxe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q3843776|Malanje]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10336651|Ngola-Luije]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q3843776|Malanje]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10267978|Dombo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219072|Malanje Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10314477|Quizenga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219072|Malanje Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55615562|Kacuso]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219072|Malanje Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55621646|Macondo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q219072|Malanje Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10320949|Lumai]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621369|Marimba]]'' | {{Coord|-13.266667|21.2|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10379346|Tembo-Aluma]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621369|Marimba]]'' | {{Coord|-7.7|17.266667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10356250|Quihuhu]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2342754|Massango]]'' | {{Coord|-7.75|16.6|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18467084|Quinguengue]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2342754|Massango]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10331069|Missombo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q818731|Menongue]]'' | {{Coord|-14.8|17.683333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q14634022|Milunga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q3858101|Milunga]]'' | {{Coord|-6.983333|16.133333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320922|Lucusse]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q3326972|Moxico]]'' | | | |- | ''[[:d:Q618643|Luena]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | {{Coord|-11.783|19.913|display=inline}} | [[File:Jardim do Palacio do Governador Luena Moxico.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1033167|Cangamba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | {{Coord|-13.716667|19.866667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313606|Kaianda]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | {{Coord|-11|23.533333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313682|Calunda]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10313739|Kangumbe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10314036|Candundo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | {{Coord|-11.516667|23.016667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10315591|Lago-Dilolo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | {{Coord|-11.5|22.016667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10317857|Liangongo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | {{Coord|-11.666667|20.7|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320951|Lumbala-Kakengue]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | {{Coord|-12.65|22.583333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10321096|Lutuai]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | {{Coord|-12.533333|19.916667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10333042|Muié]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | {{Coord|-14.35|20.416667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10370667|Sessa]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10380143|Tempué]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | {{Coord|-13.433333|18.866667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q17122629|Cazombo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]''<br/>''[[:d:Q131747679|Moxico Leste]]'' | {{Coord|-11.905833|22.921667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18481868|Cassamba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q173988|Moxico Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10322849|Uando]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621358|Mucaba]]'' | | | |- | ''[[:d:Q9708690|Catala]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621535|Mucari]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10314088|Caxinga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621535|Mucari]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10329968|Muquixe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621535|Mucari]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10333293|Murieje]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1620876|Muconda]]'' | {{Coord|-9.9|21.216667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q19608705|Chiluage]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1620876|Muconda]]'' | {{Coord|-9.516667|21.8|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10319535|Quibala Norte]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2351452|N'zeto]]'' | {{Coord|-10.15|17.35|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3496271|Zala]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1617503|Nambuangongo]]'' | {{Coord|-7.833333|14.216667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5581117|Gombe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1617503|Nambuangongo]]'' | {{Coord|-8.7|15.233333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6360177|Kanacassala]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1617503|Nambuangongo]]'' | {{Coord|-8.166667|14.116667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6418947|Kixico]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1617503|Nambuangongo]]'' | {{Coord|-8.763|14.252|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10313599|Kage]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1617503|Nambuangongo]]'' | {{Coord|-8.2997|14.3449|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314304|Kicunzo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1617503|Nambuangongo]]'' | {{Coord|-8.181188|14.451271|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10283911|Forte de Santa Rita]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q3870058|Namibe]]'' | {{Coord|-15.195278|12.155556|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320373|Lucira]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q3870058|Namibe]]'' | {{Coord|-13.866667|12.533333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16497825|Bentiaba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q3870058|Namibe]]'' | {{Coord|-14.280833|12.377361|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10356504|Quisseque]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q748830|Negage]]'' | {{Coord|-7.75|15.266667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10263877|Dando]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2342542|Nharea]]'' | {{Coord|-7.566667|15.483333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10288172|Gamba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2342542|Nharea]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10322221|Lúbia]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2342542|Nharea]]'' | {{Coord|-10.8|16.866667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q188292|Naulila]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q942273|Ombadja]]'' | {{Coord|-17.2013|14.6802|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10298853|Humbe]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q942273|Ombadja]]'' | {{Coord|-16.6847|14.9022|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6381391|Kazua]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2338202|Pango Aluquém]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10344188|Pango]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2338202|Pango Aluquém]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10313765|Kapolo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1018592|Porto Amboim]]'' | {{Coord|-10.383333|13.983333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9670985|Bângalas]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621776|Quela]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10331610|Moma]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621776|Quela]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7136680|Paredes]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q10314293|Quibaxe]]''<br/>''[[:d:Q191299|Bengo Province]]'' | {{Coord|-8.6|14.666667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7665517|São José das Matas]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q10314293|Quibaxe]]''<br/>''[[:d:Q191299|Bengo Province]]'' | {{Coord|-8.460336|14.755571|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10299747|Icoca]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621596|Quimbele]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10367046|Sautar]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1637941|Quirima]]'' | | | |- | ''[[:d:Q9675116|Cambamba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1621604|Quitexe]]'' | {{Coord|-8.664|15.182|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10331771|Mona-Kimbundo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q635017|Saurimo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10373225|Sombo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q635017|Saurimo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4741664|Amboiva]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2572141|Seles]]'' | {{Coord|-11.55|14.733333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10374781|Sumba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1015108|Soyo]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10288258|Gangula]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q3976898|Sumbe]]'' | | | |- | ''[[:d:Q9654308|Benfica]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q60999936|Talatona]]'' | {{Coord|-8.9315|13.1599|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18463663|Chiaca]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1619927|Tchindjenje]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10314475|Kimbeza]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1620741|Tomboco]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10394661|Yona]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q4001307|Tômbua]]'' | {{Coord|-16.897889|12.580417|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q77582148|São Martinho dos Tigres]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q4001307|Tômbua]]'' | {{Coord|-16.600139|11.722222|display=inline}} | [[File:Ilha dos Tigres 1466540 960 720.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q10313632|Cacoma]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2351378|Ucuma]]'' | {{Coord|-10.95|17.883333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10333220|Mundundo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2351378|Ucuma]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6724781|Macocola]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-6.983333|16.133333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9600504|Aldeia Viçosa]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-8.1|14.966667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9656126|Beu]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-6.2313|15.4655|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9675092|Camatambo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-6.5|15.316667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10262121|Cuilo-Camboso]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10262122|Cuilo-Futa]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-6.416667|15.733333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10262124|Cuilo Pombo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-7.2|15.716667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10266383|Dimuca]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-7.75|15.266667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314421|Kinvuenga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10320186|Lucanga]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10322677|Mabaia]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10322800|Macolo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-7.083333|16.733333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10327184|Massau]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-7.233333|16.916667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10356238|Quibocolo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-6.266667|15.066667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10356481|Quipedro]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10366758|Sacandica]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-5.966667|15.966667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10387076|Uamba]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10392025|Vista Alegre]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16489205|Alto Zaza]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | {{Coord|-6.616667|16.933333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18467112|Caiongo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q216972|Uíge Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q9674755|Calumbo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2304294|Viana]]'' | {{Coord|-9.15002|13.413116|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q9672782|Cainde]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q2346656|Virei]]'' | {{Coord|-15.716667|12.866667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10303428|Iongo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q1620892|Xá-Muteba]]'' | | | |- | ''[[:d:Q9668200|Mbuela]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | {{Coord|-10.483333|18.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314150|Kelo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | {{Coord|-6.45|12.733333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314317|Kiende]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | {{Coord|-6.416667|14.066667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10314388|Kindeji]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10314424|Kinzau]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | {{Coord|-6.866667|12.75|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10320478|Lufico]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | {{Coord|-6.366667|13.5|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10321113|Luvaca]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | {{Coord|-5.983333|14.766667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10321116|Luvu]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10323647|Mangue Grande]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | {{Coord|-6.716667|12.616667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10332925|Mpala Lulendo]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10334010|Mussera]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10337080|Nkalambata]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q10347215|Pedra de Feitiço]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q48855958|Caluca]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | {{Coord|-6.783333|14.116667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55627165|Nzeto]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | {{Coord|-7.233333|12.866667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55627167|Nóqui]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q196674|Zaire Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q3565905|Cassoneca]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q291729|Ícolo e Bengo]]'' | {{Coord|-9.2|13.866667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6349194|Caculo Cahango]]'' | | [[Angola]] | ''[[:d:Q291729|Ícolo e Bengo]]'' | {{Coord|-9.300556|14.068333|display=inline}} | | |} {{Wikidata list end}} 5634xpx1kj0563sw0euiqba9crztbhu 2 11222 123695 30325 2026-11-04T11:55:14Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123695 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q792929 } |section= |sort=label |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P18:Image,P242:Map |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Image ! Map |- | ''[[:d:Q29165|Alibori Department]]'' | | [[Benin]] | [[File:Rice cultivation in Benin - panoramio - Africa Rice Center (12).jpg|center|128px]] | [[File:Benin - Alibori.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29154|Atakora Department]]'' | | [[Benin]] | [[File:Atakora Benin Batia.jpg|center|128px]] | [[File:Benin - Atakora.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29147|Atlantique Department]]'' | | [[Benin]] | | [[File:Benin - Atlantique.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29136|Borgou Department]]'' | | [[Benin]] | [[File:ParakouMosque2.jpg|center|128px]] | [[File:Benin - Borgou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29141|Collines department]]'' | | [[Benin]] | [[File:Savalu Benin Africa.jpg|center|128px]] | [[File:Benin - Collines.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29161|Donga Department]]'' | | [[Benin]] | [[File:Extensive Landwirtschaft im Norden Benins bei Djougou.jpg|center|128px]] | [[File:Benin - Donga.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29173|Kouffo Department]]'' | | [[Benin]] | | [[File:Benin - Kouffo.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29158|Littoral]]'' | | [[Benin]] | [[File:Lagoon in Cotonou01.jpg|center|128px]] | [[File:Benin - Littoral (+special marker).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29135|Mono Department]]'' | | [[Benin]] | [[File:Grand-Popo-17 août 1999.jpg|center|128px]] | [[File:Benin - Mono.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29169|Ouémé Department]]'' | | [[Benin]] | [[File:Grande Mosquee de Porto-Novo.jpg|center|128px]] | [[File:Benin - Ouémé.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q32108|Plateau Department]]'' | | [[Benin]] | [[File:Chef de Kétou (1900).jpg|center|128px]] | [[File:Benin - Plateau.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29172|Zou Department]]'' | | [[Benin]] | [[File:Abomey royal palace wall.jpg|center|128px]] | [[File:Benin - Zou.svg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} mjiz4oj0w3lpyztne43vpq0bz2p0yn2 2 11223 123696 30326 2026-11-04T11:55:17Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123696 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q1780506 } |section= |sort=P131 |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P131:In administrative entity,P625:Geo Coordinate,P18:Image,P242:Locator map image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! In administrative entity ! Geo Coordinate ! Image ! Locator map image |- | ''[[:d:Q131611813|Sèmè-Podji (commune)]]'' | | [[Benin]] | | | | |- | ''[[:d:Q136718837|Commune de Zakpota]]'' | | [[Benin]] | | | | |- | ''[[:d:Q140153641|Adjiga]]'' | | [[Benin]] | | {{Coord|6.6864|2.1217|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q583110|Gogounou]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29165|Alibori Department]]'' | {{Coord|10.83861|2.83611|display=inline}} | [[File:CLCAM Gogounou (loin).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q845666|Kandi]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29165|Alibori Department]]'' | {{Coord|11.128611|2.936944|display=inline}} | [[File:Devanture de l'hôtel de ville de Kandi (profil).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1860831|Karimama]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29165|Alibori Department]]'' | {{Coord|12.066667|3.183333|display=inline}}<br/>{{Coord|11.93816|2.75703|display=inline}} | [[File:Hôtel de ville (Mairie) de Karimama (loin).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2200458|Banikoara]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29165|Alibori Department]]'' | {{Coord|11.3|2.433333|display=inline}} | [[File:Hotel de ville (Mairie) de Banikoara.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2202003|Ségbana]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29165|Alibori Department]]'' | {{Coord|10.927778|3.694444|display=inline}}<br/>{{Coord|10.92778|3.69444|display=inline}} | [[File:GROUPE DE DROMADAIRES EN DEPALCEMENT A SEGBANA ( FRONTIERE BENIN-NIGERIA).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2337446|Malanville]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29165|Alibori Department]]'' | {{Coord|11.866667|3.383333|display=inline}}<br/>{{Coord|11.66636|3.26373|display=inline}} | [[File:Hôtel de ville (Mairie) de Malanville (profil ).jpg|center|128px]] | [[File:BJ-Malanville.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q371196|Péhunco]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29154|Atakora Department]]'' | {{Coord|10.228333|2.001944|display=inline}}<br/>{{Coord|10.27069|2.03744|display=inline}}<br/>{{Coord|10.229444|1.999722|display=inline}} | [[File:Péhunco - Lever de soleil.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q545022|Cobly]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29154|Atakora Department]]'' | {{Coord|10.492222|0.999722|display=inline}} | [[File:Kobli2.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q994125|Natitingou]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29154|Atakora Department]]'' | {{Coord|10.3|1.366667|display=inline}} | [[File:Hotel de ville de Natitingou.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2269207|Kérou]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29154|Atakora Department]]'' | {{Coord|10.825|2.109444|display=inline}}<br/>{{Coord|10.91433|1.99153|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2269235|Boukoumbé]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29154|Atakora Department]]'' | {{Coord|10.183333|1.1|display=inline}} | [[File:Boukoumbé-Rue (2).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2269248|Tanguiéta]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29154|Atakora Department]]'' | {{Coord|10.616667|1.266667|display=inline}}<br/>{{Coord|11.03621|1.41757|display=inline}} | [[File:Tanguieta sign, Benin.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2527479|Kouandé]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29154|Atakora Department]]'' | {{Coord|10.331667|1.691389|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3300020|Matéri]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29154|Atakora Department]]'' | {{Coord|10.697778|1.063333|display=inline}}<br/>{{Coord|10.7986|1.02756|display=inline}} | [[File:Mosqué à Tétonga Benin 01.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3532838|Toucountouna]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29154|Atakora Department]]'' | {{Coord|10.498611|1.375556|display=inline}}<br/>{{Coord|10.51424|1.45527|display=inline}} | [[File:Devanture de l' Hôtel de ville de Toucountouna 01 (cropped).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q850031|Ouidah]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29147|Atlantique Department]]'' | {{Coord|6.366667|2.083333|display=inline}} | [[File:Africa Endeavor is empowering African Partner nations to enhance their C4 (command, control, communications and computer systems) and cyber defense capabilities in Cotonou, Benin in July 2025 - 94.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q960239|Allada]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29147|Atlantique Department]]'' | {{Coord|6.665|2.152222|display=inline}}<br/>{{Coord|6.682|2.128|display=inline}} | [[File:Bonne de kilometrage.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1118769|Sô-Ava]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29147|Atlantique Department]]'' | {{Coord|6.466667|2.416667|display=inline}} | [[File:Complexe scolaire Ganvié I (1).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1134963|Tori-Bossito]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29147|Atlantique Department]]'' | {{Coord|6.503056|2.145|display=inline}} | [[File:Hôtel de ville de la commune de Tori-Bossito.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2095710|Toffo]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29147|Atlantique Department]]'' | {{Coord|6.85|2.083333|display=inline}} | | [[File:Atlantique communes.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2256918|Zè]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29147|Atlantique Department]]'' | {{Coord|6.783333|2.3|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2473939|Abomey-Calavi]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29147|Atlantique Department]]'' | {{Coord|6.448611|2.355556|display=inline}} | [[File:Abomey-Calavi vue.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2693366|Kpomassè]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29147|Atlantique Department]]'' | {{Coord|6.4|1.966667|display=inline}} | [[File:Plaque Kpomassè.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q688324|Parakou]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29136|Borgou Department]]'' | {{Coord|9.35|2.616667|display=inline}} | [[File:Parakou1.jpg|center|128px]] | [[File:Benin physical map.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1115202|N’Dali]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29136|Borgou Department]]'' | {{Coord|9.860833|2.718056|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1364580|Tchaourou]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29136|Borgou Department]]'' | {{Coord|8.883333|2.6|display=inline}} | [[File:DEGAN Gabin ( at the entrance of the city of TCHAOROU).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1857012|Sinendé]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29136|Borgou Department]]'' | {{Coord|10.344722|2.379167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2271297|Bembèrèkè]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29136|Borgou Department]]'' | {{Coord|10.225|2.668056|display=inline}} | [[File:3rd Company, Beninese Army soldiers on range at Bembèrèkè 2009-06-12 3.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2378608|Nikki]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29136|Borgou Department]]'' | {{Coord|9.933333|3.208333|display=inline}} | [[File:DEGAN Gabin ( gani's party ).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2716795|Pèrèrè]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29136|Borgou Department]]'' | {{Coord|9.799444|2.992778|display=inline}}<br/>{{Coord|9.58703|2.99607|display=inline}} | [[File:Hôtel de ville de Pèrèrè.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3192088|Kalalè]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29136|Borgou Department]]'' | {{Coord|10.295278|3.381667|display=inline}}<br/>{{Coord|10.36097|3.42087|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q544623|Savalou]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29141|Collines department]]'' | {{Coord|7.930681|1.975356|display=inline}} | [[File:Devanture maire de Savalou 01.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1133661|Ouèssè]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29141|Collines department]]'' | {{Coord|8.483333|2.433333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1133694|Bantè]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29141|Collines department]]'' | {{Coord|8.416667|1.883333|display=inline}} | [[File:Bante1.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2449849|Glazoué]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29141|Collines department]]'' | {{Coord|7.973611|2.24|display=inline}} | [[File:Rice cultivation in Benin - panoramio (44).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2609291|Savè]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29141|Collines department]]'' | {{Coord|8.033333|2.483333|display=inline}} | [[File:Entrée de la mairie de Savè au Bénin.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2609335|Dassa-Zoumé]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29141|Collines department]]'' | {{Coord|7.75|2.183333|display=inline}} | [[File:Vue de Dassa depuis la colline de Kamaté.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q868198|Djougou]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29161|Donga Department]]'' | {{Coord|9.7|1.666667|display=inline}} | [[File:Straßenbild djougou.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q986059|Copargo]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29161|Donga Department]]'' | {{Coord|9.866667|1.5|display=inline}} | [[File:K640 q 020.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1125581|Ouaké]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29161|Donga Department]]'' | {{Coord|9.661667|1.384722|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1893077|Bassila]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29161|Donga Department]]'' | {{Coord|9.016667|1.666667|display=inline}} | [[File:HOTEL DE VILLE DE BASSILLA EN FINITION (Bénin).jpg|center|128px]] | [[File:Donga communes.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3712277|Rural Djougou]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29161|Donga Department]]'' | {{Coord|9.7|1.666667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2336677|Aplahoué]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29173|Kouffo Department]]'' | {{Coord|6.933333|1.683333|display=inline}} | [[File:Place publique monuments aux morts à Aplahoué (Bénin)1.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2360019|Lalo]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29173|Kouffo Department]]'' | {{Coord|6.916667|1.883333|display=inline}} | [[File:Plaque indicative et orientation à Lalo au Bénin.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2566827|Dogbo-Tota]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29173|Kouffo Department]]'' | {{Coord|6.8|1.783333|display=inline}} | [[File:Vue d'entrée du site des hommes à queue a Dogo au Bénin.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2647400|Toviklin]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29173|Kouffo Department]]'' | {{Coord|6.833333|1.816667|display=inline}}<br/>{{Coord|6.83333|1.81667|display=inline}} | [[File:Plaque indiquant le centre village de Toviklin dans le Couffo 02.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3032740|Djakotomey]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29173|Kouffo Department]]'' | {{Coord|6.9|1.716667|display=inline}} | [[File:Mairie de Djakotomey vue de face au Bénin.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3197910|Klouékanmè]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29173|Kouffo Department]]'' | {{Coord|6.980278|1.842222|display=inline}}<br/>{{Coord|6.98028|1.84222|display=inline}} | [[File:PLaque indicative d'Adjahonmè dans le Couffo 02.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q43595|Cotonou]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29158|Littoral]]'' | {{Coord|6.366667|2.416667|display=inline}} | [[File:Vue panoramique quartier cadjéhoun-Cotonou au Bénin 1.jpg|center|128px]] | [[File:Benin-karte-politisch-littoral.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q219058|Lokossa]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29135|Mono Department]]'' | {{Coord|6.633333|1.716667|display=inline}} | [[File:Lokossa women's march.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1542478|Grand-Popo]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29135|Mono Department]]'' | {{Coord|6.283333|1.833333|display=inline}} | [[File:Benin4.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2682057|Athiémè]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29135|Mono Department]]'' | {{Coord|6.583333|1.666667|display=inline}} | [[File:Hôtel de ville de mairie de Athiiémé 03.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2910571|Bopa]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29135|Mono Department]]'' | {{Coord|6.583333|1.983333|display=inline}} | [[File:Bopa-31 juillet 1999 (2).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2991511|Comè]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29135|Mono Department]]'' | {{Coord|6.4|1.883333|display=inline}}<br/>{{Coord|6.4|1.8833|display=inline}} | [[File:Cour de l'hôtel de ville de Comè.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3141428|Houéyogbé]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29135|Mono Department]]'' | {{Coord|6.509|1.827|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q605293|Aguégués]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29169|Ouémé Department]]'' | {{Coord|6.483333|2.533333|display=inline}} | [[File:Les aguégués 01.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1134538|Adjohoun]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29169|Ouémé Department]]'' | {{Coord|6.7|2.466667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1134995|Bonou]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29169|Ouémé Department]]'' | {{Coord|6.9|2.45|display=inline}} | | [[File:Ouémé communes.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2100355|Sèmè-Kpodji]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29169|Ouémé Department]]'' | {{Coord|6.366667|2.616667|display=inline}} | | [[File:Ouémé communes.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2274435|Akpro-Missérété]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29169|Ouémé Department]]'' | {{Coord|6.5625|2.585278|display=inline}}<br/>{{Coord|6.5625|2.58528|display=inline}} | [[File:Panneau indiquant la direction vers Akpro Missérété au Bénin.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2375902|Avrankou]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29169|Ouémé Department]]'' | {{Coord|6.55|2.666667|display=inline}} | | [[File:Ouémé communes.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2476120|Adjarra]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29169|Ouémé Department]]'' | {{Coord|6.533333|2.666667|display=inline}} | [[File:Adjarra-Le Marché (Dahomey).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2684866|Dangbo]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29169|Ouémé Department]]'' | {{Coord|6.5|2.683333|display=inline}}<br/>{{Coord|6.58039|2.49927|display=inline}} | [[File:Fleuve Ouémé (Dangbo) 02.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q269353|Pobè]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q32108|Plateau Department]]'' | {{Coord|6.966667|2.683333|display=inline}} | [[File:Ita pobé devant palais royal de pobé.jpg|center|128px]] | [[File:Plateau communes.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q959156|Sakété]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q32108|Plateau Department]]'' | {{Coord|6.736389|2.658056|display=inline}} | [[File:Chefs dahoméens-Sakété.jpg|center|128px]] | [[File:BJ-Sakete.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1133867|Adja-Ouèrè]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q32108|Plateau Department]]'' | {{Coord|7|2.616667|display=inline}} | | [[File:Plateau communes.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1134264|Ifangni]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q32108|Plateau Department]]'' | {{Coord|6.666667|2.666667|display=inline}} | | [[File:Plateau communes.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2474638|Kétou]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q32108|Plateau Department]]'' | {{Coord|7.358056|2.6075|display=inline}} | [[File:Chef de Kétou (1900).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q527734|Agbangnizoun]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29172|Zou Department]]'' | {{Coord|7.066667|1.966667|display=inline}} | | [[File:Zou communes.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1133856|Djidja]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29172|Zou Department]]'' | {{Coord|7.344444|1.933333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1134277|Ouinhi]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29172|Zou Department]]'' | {{Coord|7.083319|2.483361|display=inline}} | | [[File:Zou communes.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2050232|Zogbodomey]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29172|Zou Department]]'' | {{Coord|7.083333|2.1|display=inline}} | [[File:Allée verte pour des circuits écotouristiques dans la forêts de la Lama dans la commune de Zogbodomey au Bénin.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2356092|Bohicon]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29172|Zou Department]]'' | {{Coord|7.2|2.066667|display=inline}}<br/>{{Coord|7.163|2.094|display=inline}} | [[File:Bohiconroad.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2464735|Covè]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29172|Zou Department]]'' | {{Coord|7.222222|2.338889|display=inline}} | [[File:Cové1.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3574433|Za-Kpota]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29172|Zou Department]]'' | {{Coord|7.230278|2.215278|display=inline}} | | [[File:Zou communes.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3574757|Zagnanado]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29172|Zou Department]]'' | {{Coord|7.266667|2.35|display=inline}} | [[File:Façade de l'église catholique de Zangnanado 05.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q31550517|Commune of Abomey]]'' | | [[Benin]] | ''[[:d:Q29172|Zou Department]]'' | {{Coord|7.188|1.973|display=inline}} | | |} {{Wikidata list end}} dsfmh3q0okumlvhi803xb3kq2twsqc3 2 11225 123697 30328 2026-11-04T11:55:19Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123697 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q867094 } |section= |sort=label |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P18:Image,P242:Map |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Image ! Map |- | ''[[:d:Q527093|Bankui]]'' | | [[Burkina Faso]] | [[File:Dedougou-Cotton.JPG|center|128px]] | [[File:Burkina Faso - Boucle du Mouhoun.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q429149|Djôrô]]'' | | [[Burkina Faso]] | [[File:Market Scene - Gaoua - Burkina Faso.jpg|center|128px]] | [[File:Burkina Faso - Sud-Ouest.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q850088|Goulmou]]'' | | [[Burkina Faso]] | [[File:Markt Fada NGourma MS 10181.jpg|center|128px]] | [[File:BF-08 Est.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q845303|Guiriko]]'' | | [[Burkina Faso]]<br/>''[[:d:Q797440|French Upper Volta]]''<br/>''[[:d:Q797422|Republic of Upper Volta]]'' | [[File:Gare de Bobo-Dioulasso.JPG|center|128px]] | [[File:BF-09 Hauts-Bassins.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q515655|Kadiogo]]'' | | [[Burkina Faso]] | [[File:Ouaga aerial view.jpg|center|128px]] | [[File:Burkina Faso - Centre.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q850064|Kuilsé]]'' | | [[Burkina Faso]] | [[File:2007, Kaya Burkina Faso.jpg|center|128px]] | [[File:Burkina Faso - Centre-Nord.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q665514|Liptako]]'' | | [[Burkina Faso]] | [[File:De Yalgo a Dori Marco Schmidt 0922.jpg|center|128px]] | [[File:Burkina Faso - Sahel.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q543006|Nakambé (région)]]'' | | [[Burkina Faso]] | [[File:Burkina-faso-dourtenga.jpg|center|128px]] | [[File:Burkina Faso - Centre-Est.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q850075|Nando]]'' | | [[Burkina Faso]] | [[File:Marché de koudougou.jpg|center|128px]] | [[File:BF-06 Centre-Ouest.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q853405|Nazinon]]'' | | [[Burkina Faso]] | [[File:Pic de Nahouri.JPG|center|128px]] | [[File:BF-07 Centre-Sud.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q862606|Oubri]]'' | | [[Burkina Faso]] | [[File:BurkinaFaso Mosque3.jpg|center|128px]] | [[File:Burkina Faso - Plateau-Central.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q850043|Tannounyan]]'' | | [[Burkina Faso]] | [[File:Cascades de Karfiguela (12568284134).jpg|center|128px]] | [[File:Burkina Faso - Cascades.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q621983|Tapoa Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | | [[File:BF-Tapoa.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q502320|Yaadga]]'' | | [[Burkina Faso]] | [[File:Yako Mosquee.jpg|center|128px]] | [[File:Burkina Faso - Nord.svg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} 781olwsdqzinwm38wxa6fnnfjiubamd 2 11226 123699 30329 2026-11-04T11:55:23Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123699 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q852151 } |section= |sort=P131 |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P131:In administrative entity,P625:Geo Coordinate,P18:Image,P242:Locator map image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! In administrative entity ! Geo Coordinate ! Image ! Locator map image |- | ''[[:d:Q135587643|Karo-Peli]]'' | | [[Burkina Faso]] | | | | |- | ''[[:d:Q135588024|Dyamongou]]'' | | [[Burkina Faso]] | | | | |- | ''[[:d:Q135676827|Gobnangou]]'' | | [[Burkina Faso]] | | | | |- | ''[[:d:Q558703|Sourou Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q527093|Bankui]]'' | {{Coord|13.066667|-3.066667|display=inline}}<br/>{{Coord|13.25|-3|display=inline}} | [[File:Sourou departments.png|center|128px]] | [[File:BF-Sourou.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q674664|Banwa Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q527093|Bankui]]'' | {{Coord|12.166667|-4.166667|display=inline}} | | [[File:BF-Banwa.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q805913|Balé Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q527093|Bankui]]'' | {{Coord|11.7|-3.166667|display=inline}} | | [[File:Burkina Faso - Balé.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1074485|Kossi Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q527093|Bankui]]'' | {{Coord|12.733333|-3.85|display=inline}} | | [[File:Burkina Faso - Kossi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1141776|Nayala Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q527093|Bankui]]'' | {{Coord|12.633333|-4.416667|display=inline}} | [[File:Nayala departments.png|center|128px]] | [[File:BF-Nayala.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1142050|Mouhoun]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q527093|Bankui]]'' | {{Coord|12.45|-3.466667|display=inline}} | | [[File:BF-Mouhoun.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q646647|Noumbiel Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q429149|Djôrô]]'' | {{Coord|9.833333|-3|display=inline}} | | [[File:BF-Noumbiel.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q676641|Bougouriba Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q429149|Djôrô]]'' | {{Coord|10.833333|-3.416667|display=inline}} | [[File:Bontioli.png|center|128px]] | [[File:BF-Bougouriba.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q953657|Poni Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q429149|Djôrô]]'' | {{Coord|10.25|-3.416667|display=inline}} | | [[File:BF-Poni.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1074154|Ioba Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q429149|Djôrô]]'' | {{Coord|11.083333|-3.083333|display=inline}} | | [[File:Burkina Faso - Ioba.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q432317|Gourma Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q850088|Goulmou]]'' | {{Coord|12.083333|-0.5|display=inline}} | [[File:Burkina Faso Gourma.JPG|center|128px]] | [[File:BF-Gourma.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1074144|Gnagna Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q850088|Goulmou]]'' | {{Coord|12.9714|-0.1436|display=inline}} | | [[File:BF-Gnagna.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1074479|Komondjari Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q850088|Goulmou]]'' | {{Coord|12.666667|0.666667|display=inline}} | | [[File:Burkina Faso - Komondjari.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1142059|Kompienga Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q850088|Goulmou]]'' | {{Coord|11.416667|0.916667|display=inline}} | [[File:Tambarga Bild1191.jpg|center|128px]] | [[File:Burkina Faso - Kompienga.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q627844|Tuy Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q845303|Guiriko]]'' | {{Coord|11.416667|-3.416667|display=inline}} | | [[File:Burkina Faso - Tuy.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1074161|Houet Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q845303|Guiriko]]'' | {{Coord|11.333333|-4.25|display=inline}} | [[File:BoboDioulasso-GrandMosqueN.JPG|center|128px]] | [[File:BF-Houet.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1150901|Kénédougou Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q845303|Guiriko]]'' | {{Coord|11.416667|-5|display=inline}} | | [[File:Burkina Faso - Kénédougou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1074530|Kadiogo Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q515655|Kadiogo]]'' | {{Coord|12.333333|-1.5|display=inline}} | [[File:LAICO QUAGA 2000 HOTEL.2 - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Burkina Faso - Kadiogo.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q620710|Bam Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q850064|Kuilsé]]'' | {{Coord|13.325556|-1.527778|display=inline}} | | [[File:BF-Bam.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1142039|Sanmatenga Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q850064|Kuilsé]]'' | {{Coord|13.25|-1.083333|display=inline}} | | [[File:BF-Sanmatenga.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1142044|Namentenga Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q850064|Kuilsé]]'' | {{Coord|13.25|-0.583333|display=inline}} | | [[File:BF-Namentenga.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q385973|Soum Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q665514|Liptako]]'' | {{Coord|14.1|-1.633333|display=inline}} | | [[File:BF-Soum.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q514173|Oudalan Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q665514|Liptako]]'' | {{Coord|14.45|-0.233333|display=inline}} | | [[File:BF-Oudalan.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1061214|Séno Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q665514|Liptako]]'' | {{Coord|14.033333|-0.033333|display=inline}} | [[File:Street Scene - Dori - Sahel Region - Burkina Faso.jpg|center|128px]] | [[File:BF-Seno.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1074466|Yagha Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q665514|Liptako]]'' | {{Coord|13.416667|0.583333|display=inline}} | | [[File:BF-Yagha.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q895097|Boulgou]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q543006|Nakambé (région)]]'' | {{Coord|11.5|-0.5|display=inline}} | | [[File:BF-Boulgou.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q934923|Koulpélogo Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q543006|Nakambé (région)]]'' | {{Coord|11.416667|0.166667|display=inline}} | | [[File:Koulpelogo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1141767|Kouritenga Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q543006|Nakambé (région)]]'' | {{Coord|12.183333|-0.433333|display=inline}} | | [[File:BF-Kouritenga.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q206019|Ziro Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q850075|Nando]]'' | {{Coord|11.583333|-1.916667|display=inline}} | [[File:Gare routiere Sapouy 2013.jpg|center|128px]] | [[File:BF-Ziro.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q895102|Boulkiemdé Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q850075|Nando]]'' | {{Coord|12.25|-2.366667|display=inline}} | | [[File:BF-Boulkiemde.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q964281|Sissili Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q850075|Nando]]'' | {{Coord|11.333333|-2.25|display=inline}} | | [[File:Burkina Faso - Sissili.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1142014|Sanguié Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q850075|Nando]]'' | {{Coord|12.316667|-2.466667|display=inline}} | | [[File:Burkina Faso - Sanguié.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q227059|Zoundwéogo Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q853405|Nazinon]]'' | {{Coord|11.666667|-1.066667|display=inline}} | | [[File:BF-Zoundweogo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q619764|Bazèga Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q853405|Nazinon]]'' | {{Coord|12.066944|-1.336667|display=inline}} | | [[File:BF-Bazega.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1142003|Nahouri Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q853405|Nazinon]]'' | {{Coord|11.25|-1.25|display=inline}} | [[File:Pic de Nahouri MS4263.jpg|center|128px]] | [[File:BF-Nahouri.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q182889|Ganzourgou Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q862606|Oubri]]'' | {{Coord|12.238056|-0.785556|display=inline}} | | [[File:BF-Ganzourgou.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q661376|Kourwéogo Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q862606|Oubri]]'' | {{Coord|12.583333|-1.8|display=inline}} | | [[File:BF-Kourweogo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1142026|Oubritenga Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q862606|Oubri]]'' | {{Coord|12.583333|-1.416667|display=inline}} | | [[File:BF-Oubritenga.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q977607|Léraba Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q850043|Tannounyan]]'' | {{Coord|10.666667|-5.2|display=inline}} | [[File:Burkina 20110120 164655.jpg|center|128px]] | [[File:Burkina Faso - Léraba.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1074496|Comoé Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q850043|Tannounyan]]'' | {{Coord|10.633333|-4.75|display=inline}} | [[File:Waterfalls in Burkina Faso.jpg|center|128px]] | [[File:BF-Comoe.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q219859|Zondoma Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q502320|Yaadga]]'' | {{Coord|13.166667|-2.166667|display=inline}} | | [[File:BF-Zondoma.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1074521|Yatenga Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q502320|Yaadga]]'' | {{Coord|13.583333|-2.416667|display=inline}} | | [[File:BF-Yatenga.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1142008|Passoré Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q502320|Yaadga]]'' | {{Coord|12.95|-2.266667|display=inline}} | [[File:Yako gare routiere.jpg|center|128px]] | [[File:Burkina Faso - Passoré.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1142054|Loroum Province]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q502320|Yaadga]]'' | {{Coord|13.766667|-2.066667|display=inline}} | [[File:Titao BurkinaFaso.JPG|center|128px]] | [[File:BurkinaFaso-Loroum.png|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} 65nre23x1ph1g4xq2871quo7qx3zsdg 2 11227 123700 30330 2026-11-04T11:55:29Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123700 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q2566190 } |section= |sort=P131 |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P131:In administrative entity,P625:Geo Coordinate,P18:Image,P242:Locator map image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! In administrative entity ! Geo Coordinate ! Image ! Locator map image |- | ''[[:d:Q799851|Bagassi Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q805913|Balé Province]]'' | {{Coord|11.7376|-3.2953|display=inline}} | | [[File:Bale departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q976499|Yaho Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q805913|Balé Province]]'' | {{Coord|11.8|-3.55|display=inline}} | [[File:Packing the cereals (1).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q996905|Poura Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q805913|Balé Province]]'' | {{Coord|11.616667|-2.75|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q996968|Siby Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q805913|Balé Province]]'' | {{Coord|11.85|-2.966667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997221|Pâ Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q805913|Balé Province]]'' | {{Coord|11.55|-3.25|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1016962|Pompoï Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q805913|Balé Province]]'' | {{Coord|11.866667|-3.233333|display=inline}} | | [[File:Bale departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1016997|Fara Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q805913|Balé Province]]'' | {{Coord|11.533333|-2.766667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1548647|Oury]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q805913|Balé Province]]'' | {{Coord|11.966667|-3.05|display=inline}} | [[File:Tissages de coton indigo 01.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2232775|Bana Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q805913|Balé Province]]'' | {{Coord|11.9191|-3.392|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7889501|Boromo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q805913|Balé Province]]'' | {{Coord|11.75|-2.916667|display=inline}} | [[File:Boromo's town hall (Hotel de Ville).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q204104|Zimtenga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q620710|Bam Province]]'' | {{Coord|12.1|-1.55|display=inline}}<br/>{{Coord|13.4899|-1.4745|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q602093|Rollo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q620710|Bam Province]]'' | {{Coord|13.599444|-1.705833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q895265|Bourzanga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q620710|Bam Province]]'' | {{Coord|13.6781|-1.5461|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997922|Sabce Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q620710|Bam Province]]'' | {{Coord|13.197778|-1.521667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997956|Nassere Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q620710|Bam Province]]'' | {{Coord|13.333333|-1.366667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998051|Tikare Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q620710|Bam Province]]'' | {{Coord|13.291389|-1.726111|display=inline}} | | [[File:Bam departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q998401|Rouko Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q620710|Bam Province]]'' | {{Coord|13.216667|-1.633333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1322089|Guibare Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q620710|Bam Province]]'' | {{Coord|13.1|-1.6|display=inline}} | [[File:WL-BF-Guibaré-Homme et sa charrette.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q15239397|Kongoussi Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q620710|Bam Province]]'' | {{Coord|13.316667|-1.533333|display=inline}} | [[File:De Yalgo a Dori Marco Schmidt 0922.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q804666|Balavé Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q674664|Banwa Province]]'' | {{Coord|12.3742|-4.1582|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1016757|Kouka Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q674664|Banwa Province]]'' | {{Coord|11.9|-4.3333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1016780|Sami Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q674664|Banwa Province]]'' | {{Coord|12.180307|-4.479675|display=inline}} | | [[File:Banwa departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1016976|Tansila Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q674664|Banwa Province]]'' | {{Coord|12.433333|-4.383333|display=inline}} | | [[File:Banwa departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1017359|Sanaba]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q674664|Banwa Province]]'' | {{Coord|12.406667|-3.812778|display=inline}} | | [[File:Banwa departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1932191|Solenzo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q674664|Banwa Province]]'' | {{Coord|12.183333|-4.083333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q371596|Saponé]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q619764|Bazèga Province]]'' | {{Coord|12.1|-1.566667|display=inline}} | | [[File:Bazega departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q426548|Gaongo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q619764|Bazèga Province]]'' | {{Coord|12.058333|-1.163889|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998248|Ipelce Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q619764|Bazèga Province]]'' | {{Coord|11.96|-1.545|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998386|Kayao Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q619764|Bazèga Province]]'' | {{Coord|12.013056|-1.843889|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998412|Toece Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q619764|Bazèga Province]]'' | {{Coord|11.83|-1.266389|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1321780|Kombissiri Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q619764|Bazèga Province]]'' | {{Coord|12.066667|-1.35|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3038109|Doulougou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q619764|Bazèga Province]]'' | {{Coord|11.983333|-1.45|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q640468|Dolo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q676641|Bougouriba Province]]'' | {{Coord|10.8667|-3.4|display=inline}} | | [[File:Bougouriba departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q834970|Bondigui]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q676641|Bougouriba Province]]'' | {{Coord|10.916667|-3.483333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999685|Tiankoura Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q676641|Bougouriba Province]]'' | {{Coord|10.7518|-3.2552|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1321762|Diébougou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q676641|Bougouriba Province]]'' | {{Coord|10.616667|-3.25|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1671973|Iolonioro Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q676641|Bougouriba Province]]'' | {{Coord|10.716667|-3.716667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q139084|Zabré Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895097|Boulgou]]'' | {{Coord|11.1833|-0.63333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q218003|Zoaga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895097|Boulgou]]'' | {{Coord|11.038056|-0.590278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q219969|Zonsé Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895097|Boulgou]]'' | {{Coord|11.355|-0.635|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q283779|Bagré Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895097|Boulgou]]'' | {{Coord|11.4837|-0.5184|display=inline}} | [[File:Bagre centre touristique.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q514028|Bissiga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895097|Boulgou]]'' | {{Coord|11.866667|-0.05|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q807035|Bané Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895097|Boulgou]]'' | {{Coord|11.5833|-0.35|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q895277|Boussouma Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895097|Boulgou]]'' | {{Coord|11.7167|-0.673889|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997237|Niaogho Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895097|Boulgou]]'' | {{Coord|11.775444|-0.76664|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997856|Béguédo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895097|Boulgou]]'' | {{Coord|11.791|-0.718|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997984|Komtoèga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895097|Boulgou]]'' | {{Coord|11.8256|-0.6794|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1361816|Tenkodogo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895097|Boulgou]]'' | {{Coord|11.8243|-0.376282|display=inline}} | | [[File:Boulgou departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1493897|Garango Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895097|Boulgou]]'' | {{Coord|11.8|-0.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q15199513|Bittou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895097|Boulgou]]'' | {{Coord|11.266667|-0.3|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q254783|Sourgou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895102|Boulkiemdé Province]]'' | {{Coord|12.133333|-2.283333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q630895|Poa Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895102|Boulkiemdé Province]]'' | {{Coord|12.20978|-2.10565|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q834161|Soaw Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895102|Boulkiemdé Province]]'' | {{Coord|12.556|-2.186|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q863833|Bingo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895102|Boulkiemdé Province]]'' | {{Coord|12.308291|-1.833976|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q941988|Ramongo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895102|Boulkiemdé Province]]'' | {{Coord|12.216667|-2.233333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997229|Imasgho Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895102|Boulkiemdé Province]]'' | {{Coord|12.433333|-2.333333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998270|Pella Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895102|Boulkiemdé Province]]'' | {{Coord|12.583333|-2.033333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998318|Sabou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895102|Boulkiemdé Province]]'' | {{Coord|12.066667|-2.233333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998375|Siglé]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895102|Boulkiemdé Province]]'' | {{Coord|12.557222|-1.886944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1322450|Kindi Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895102|Boulkiemdé Province]]'' | {{Coord|12.433333|-2.033333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1331365|Kokologo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895102|Boulkiemdé Province]]'' | {{Coord|12.2|-1.866669|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3335754|Nanoro Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895102|Boulkiemdé Province]]'' | {{Coord|12.683333|-2.183333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3339475|Nandiala]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895102|Boulkiemdé Province]]'' | {{Coord|12.3856|-2.16053|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6434477|Koudougou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895102|Boulkiemdé Province]]'' | {{Coord|12.25|-2.366669|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7799670|Thyou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q895102|Boulkiemdé Province]]'' | {{Coord|11.95|-2.2|display=inline}} | | [[File:Boulkiemde departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q597578|Mangodara Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074496|Comoé Province]]'' | {{Coord|9.9|-4.35|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q957528|Moussodougou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074496|Comoé Province]]'' | {{Coord|10.833333|-4.95|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q959766|Ouo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074496|Comoé Province]]'' | {{Coord|10.4|-3.833333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997183|Sidéradougou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074496|Comoé Province]]'' | {{Coord|10.714722|-4.273611|display=inline}} | | [[File:Comoe departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q997209|Bérégadougou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074496|Comoé Province]]'' | {{Coord|10.766667|-4.75|display=inline}} | [[File:Domes de Fabedougou.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q997270|Soubakaniédougou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074496|Comoé Province]]'' | {{Coord|10.466667|-5.016667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998288|Tiéfora Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074496|Comoé Province]]'' | {{Coord|10.633|-4.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1361783|Banfora Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074496|Comoé Province]]'' | {{Coord|10.633333|-4.75|display=inline}} | [[File:Place de la nation.png|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q14470198|Niangoloko Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074496|Comoé Province]]'' | {{Coord|10.283333|-4.916667|display=inline}} | [[File:Niangoloko Forest Fluss WP30 SDr9659.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q145275|Zam Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q182889|Ganzourgou Province]]'' | {{Coord|12.342222|-0.832222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q182811|Mogtédo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q182889|Ganzourgou Province]]'' | {{Coord|12.284444|-0.837222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q226722|Zorgho Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q182889|Ganzourgou Province]]'' | {{Coord|12.247753|-0.615835|display=inline}} | [[File:Museezorgho.png|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q227054|Zoungou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q182889|Ganzourgou Province]]'' | {{Coord|12.150564|-0.538201|display=inline}} | | [[File:Ganzourgou departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q895001|Boudry Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q182889|Ganzourgou Province]]'' | {{Coord|12.2167|-0.7333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1018367|Méguet Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q182889|Ganzourgou Province]]'' | {{Coord|12.416667|-0.716667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1020226|Kogho Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q182889|Ganzourgou Province]]'' | {{Coord|12.6525|-0.668611|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1020246|Salogo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q182889|Ganzourgou Province]]'' | {{Coord|12.443611|-0.616667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q834798|Piéla Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074144|Gnagna Province]]'' | {{Coord|12.710278|-0.1325|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q860325|Bilanga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074144|Gnagna Province]]'' | {{Coord|12.5451|-0.0272|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999022|Coalla Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074144|Gnagna Province]]'' | {{Coord|13.410556|-0.136944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999034|Thion Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074144|Gnagna Province]]'' | {{Coord|13.075556|-0.322222|display=inline}} | | [[File:Gnagna departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q999356|Liptougou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074144|Gnagna Province]]'' | {{Coord|13.178889|0.322222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999664|Manni Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074144|Gnagna Province]]'' | {{Coord|13.2582|-0.2131|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4937366|Bogandé Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074144|Gnagna Province]]'' | {{Coord|12.967|-0.15|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q655557|Matiacoali Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q432317|Gourma Province]]'' | {{Coord|12.3538|1.0306|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999028|Tibga department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q432317|Gourma Province]]'' | {{Coord|12.166667|0.066667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999043|Yamba Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q432317|Gourma Province]]'' | {{Coord|12.297778|0.336667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999050|Diapangou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q432317|Gourma Province]]'' | {{Coord|12.116667|0.183333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1025783|Diabo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q432317|Gourma Province]]'' | {{Coord|12.016667|-0.033333|display=inline}} | | [[File:Gourma departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5429124|Fada N'gourma Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q432317|Gourma Province]]'' | {{Coord|12.0667|0.35|display=inline}} | [[File:Burkina Faso Gourma.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q805919|Bama]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074161|Houet Province]]'' | {{Coord|11.3738|-4.4132|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q834804|Faramana Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074161|Houet Province]]'' | {{Coord|12.05|-4.666667|display=inline}} | [[File:Panneau routier de Faramana.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q834941|Padéma Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074161|Houet Province]]'' | {{Coord|11.633333|-4.263333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q834958|Lena Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074161|Houet Province]]'' | {{Coord|11.3|-3.9|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q834976|Karankasso-Sambla Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074161|Houet Province]]'' | {{Coord|11.216667|-4.633333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q834980|Karankasso-Vigue Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074161|Houet Province]]'' | {{Coord|10.845833|-3.906944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998399|Fo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074161|Houet Province]]'' | {{Coord|11.883333|-4.516667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999679|Satiri Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074161|Houet Province]]'' | {{Coord|11.434852|-4.037733|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999716|Toussiana Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074161|Houet Province]]'' | {{Coord|10.835245|-4.620438|display=inline}} | | [[File:Houet departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1159443|Dandé Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074161|Houet Province]]'' | {{Coord|11.583333|-4.566667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1605918|Peni Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074161|Houet Province]]'' | {{Coord|10.95|-4.483333|display=inline}} | [[File:Houet departments.png|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1785567|Koundougou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074161|Houet Province]]'' | {{Coord|11.7242|-4.5094|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4935843|Bobo-Dioulasso Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074161|Houet Province]]'' | {{Coord|11.183|-4.283|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q145562|Zambo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074154|Ioba Province]]'' | {{Coord|10.816667|-3|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q834985|Niego Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074154|Ioba Province]]'' | {{Coord|11.116667|-2.7|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q835397|Dissin]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074154|Ioba Province]]'' | {{Coord|10.933333|-2.933333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999756|Koper Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074154|Ioba Province]]'' | {{Coord|11.066667|-2.9|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1401567|Oronkua Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074154|Ioba Province]]'' | {{Coord|11.283333|-3.1|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1480471|Ouessa]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074154|Ioba Province]]'' | {{Coord|11.05|-2.783333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1557693|Gueguere Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074154|Ioba Province]]'' | {{Coord|11.133333|-3.183333|display=inline}} | | [[File:Ioba departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15212762|Dano Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074154|Ioba Province]]'' | {{Coord|11.140677|-3.063898|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q585121|Koubri Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074530|Kadiogo Province]]'' | {{Coord|12.209167|-1.350278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q833900|Saaba Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074530|Kadiogo Province]]'' | {{Coord|12.376944|-1.420833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997300|Pabre Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074530|Kadiogo Province]]'' | {{Coord|12.5|-1.566667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997876|Tanghin-Dassouri Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074530|Kadiogo Province]]'' | {{Coord|12.269444|-1.715278|display=inline}} | [[File:Bazoule sacred crocodiles MS 6709.JPG|center|128px]] | [[File:Kadiogo departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3357901|Ouagadougou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074530|Kadiogo Province]]'' | {{Coord|12.35|-1.516667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6428633|Komsilga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074530|Kadiogo Province]]'' | {{Coord|12.1809|-1.6308|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6429512|Komki-Ipala]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074530|Kadiogo Province]]'' | {{Coord|12.1833|-1.8|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q597801|Foutouri Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074479|Komondjari Province]]'' | {{Coord|12.716667|1.05|display=inline}} | | [[File:Komondjari department.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q809429|Bartiébougou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074479|Komondjari Province]]'' | {{Coord|12.8667|0.8|display=inline}} | | [[File:Komondjari department.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1496612|Gayéri]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074479|Komondjari Province]]'' | {{Coord|12.649722|0.493056|display=inline}} | | [[File:Komondjari department.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q610585|Madjoari Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142059|Kompienga Province]]'' | {{Coord|11.476389|1.250833|display=inline}} | [[File:Tambarga MS 10645.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1780880|Kompienga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142059|Kompienga Province]]'' | {{Coord|11.416667|0.916667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16668721|Pama]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142059|Kompienga Province]]'' | {{Coord|11.233|0.7|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q265030|Kombori Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074485|Kossi Province]]'' | {{Coord|13.4368|-3.9395|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q807257|Barani Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074485|Kossi Province]]'' | {{Coord|13.166667|-3.883333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q891943|Bomborokui Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074485|Kossi Province]]'' | {{Coord|12.933333|-3.966667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q895175|Bourasso Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074485|Kossi Province]]'' | {{Coord|12.633333|-3.716667|display=inline}} | | [[File:Kossi departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q944358|Djibasso Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074485|Kossi Province]]'' | {{Coord|13.116667|-4.166667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997318|Doumbala Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074485|Kossi Province]]'' | {{Coord|12.916667|-4.166667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997844|Madouba Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074485|Kossi Province]]'' | {{Coord|13.316667|-3.85|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1016747|Sono Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074485|Kossi Province]]'' | {{Coord|12.833333|-3.483333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1016783|Dokuy Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074485|Kossi Province]]'' | {{Coord|12.55|-4.116667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1301716|Nouna]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074485|Kossi Province]]'' | {{Coord|12.733333|-3.866667|display=inline}} | [[File:Nouna-CatholicChurch.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q340188|Dourtenga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q934923|Koulpélogo Province]]'' | {{Coord|11.733333|0|display=inline}} | [[File:Burkina-faso-dourtenga.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q388439|Soudougui Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q934923|Koulpélogo Province]]'' | {{Coord|11.201667|0.323611|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q996917|Comin-Yanga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q934923|Koulpélogo Province]]'' | {{Coord|11.699722|0.136944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997839|Lalgaye Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q934923|Koulpélogo Province]]'' | {{Coord|11.6|-0.066667|display=inline}} | [[File:Lalgaye.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q997936|Yondé Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q934923|Koulpélogo Province]]'' | {{Coord|11.494722|0.146667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997994|Sangha Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q934923|Koulpélogo Province]]'' | {{Coord|11.180556|0.159444|display=inline}} | | [[File:Koulpelogo departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q998278|Yargatenga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q934923|Koulpélogo Province]]'' | {{Coord|11.2125|0.052778|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3357943|Ouargaye Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q934923|Koulpélogo Province]]'' | {{Coord|11.4767|0.049438|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q278680|Dialgaye Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1141767|Kouritenga Province]]'' | {{Coord|11.964444|-0.376111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q490196|Andemtenga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1141767|Kouritenga Province]]'' | {{Coord|12.327|-0.31|display=inline}} | [[File:Troupe de danse de Andemtenga.jpg|center|128px]] | [[File:Kouritenga departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q810384|Baskouré Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1141767|Kouritenga Province]]'' | {{Coord|12.183333|-0.25|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997890|Gounghin Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1141767|Kouritenga Province]]'' | {{Coord|12.066667|-0.15|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998004|Kando Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1141767|Kouritenga Province]]'' | {{Coord|12.343056|-0.495278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998017|Tensobtenga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1141767|Kouritenga Province]]'' | {{Coord|12|-0.266667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998309|Yargo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1141767|Kouritenga Province]]'' | {{Coord|12.066667|-0.283333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2106874|Pouytenga]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1141767|Kouritenga Province]]'' | {{Coord|12.2525|-0.426944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q15240111|Koupéla Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1141767|Kouritenga Province]]'' | {{Coord|12.183333|-0.433333|display=inline}}<br/>{{Coord|12.2011|-0.354996|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q338343|Niou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q661376|Kourwéogo Province]]''<br/>''[[:d:Q862606|Oubri]]'' | {{Coord|12.768889|-1.936389|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q649820|Sourgoubila Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q661376|Kourwéogo Province]]'' | {{Coord|12.4175|-1.806944|display=inline}} | | [[File:Kourweogo departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1000284|Laye Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q661376|Kourwéogo Province]]'' | {{Coord|12.526389|-1.7725|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1018378|Toéghin]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q661376|Kourwéogo Province]]'' | {{Coord|12.816111|-1.726389|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q15204003|Boussé Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q661376|Kourwéogo Province]]'' | {{Coord|12.660556|-1.892222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q785575|Kayan Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1150901|Kénédougou Province]]'' | {{Coord|11.833333|-4.733333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q807033|Banzon Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1150901|Kénédougou Province]]'' | {{Coord|11.3167|-4.8|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q834992|Sindo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1150901|Kénédougou Province]]'' | {{Coord|11.55|-5.183333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999337|Kourouma Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1150901|Kénédougou Province]]'' | {{Coord|11.616667|-4.8|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999747|Morolaba Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1150901|Kénédougou Province]]'' | {{Coord|11.9|-5.016667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1000268|N'Dorola Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1150901|Kénédougou Province]]'' | {{Coord|11.766667|-4.82|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1000276|Djigouera Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1150901|Kénédougou Province]]'' | {{Coord|11.166667|-4.916667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1000291|Koloko Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1150901|Kénédougou Province]]'' | {{Coord|11.083333|-5.316667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1000308|Samorogouan Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1150901|Kénédougou Province]]'' | {{Coord|11.4|-4.933333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1723718|Kangala Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1150901|Kénédougou Province]]'' | {{Coord|10.966667|-5.25|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1785575|Kourignon Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1150901|Kénédougou Province]]'' | {{Coord|10.966667|-4.816667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2217581|Samogohiri Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1150901|Kénédougou Province]]'' | {{Coord|10.930727|-5.118815|display=inline}} | | [[File:Kenedougou departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7103727|Orodara Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1150901|Kénédougou Province]]'' | {{Coord|10.966667|-4.9|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q806563|Bánh Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142054|Loroum Province]]'' | {{Coord|14.0833|-2.45|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q912653|Solle Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142054|Loroum Province]]'' | {{Coord|14.133333|-2.1|display=inline}} | | [[File:BurkinaFaso-Loroum.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2041680|Ouindigui Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142054|Loroum Province]]'' | {{Coord|13.683333|-1.966667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3119000|Titao Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142054|Loroum Province]]'' | {{Coord|13.766667|-2.066667|display=inline}} | | [[File:Loroum departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q119111|Kankalaba Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q977607|Léraba Province]]'' | {{Coord|10.75|-5.283333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q240624|Dakoro Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q977607|Léraba Province]]'' | {{Coord|10.466667|-5.15|display=inline}} | | [[File:Leraba departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q531778|Douna Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q977607|Léraba Province]]'' | {{Coord|10.616667|-5.116667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q635146|Wolonkoto Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q977607|Léraba Province]]'' | {{Coord|10.683333|-4.966667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q967686|Niankorodougou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q977607|Léraba Province]]'' | {{Coord|10.45|-5.3|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997908|Ouéleni Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q977607|Léraba Province]]'' | {{Coord|10.85|-5.35|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998300|Loumana Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q977607|Léraba Province]]'' | {{Coord|10.583333|-5.35|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7890162|Sindou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q977607|Léraba Province]]'' | {{Coord|10.6561|-5.16361|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q376197|Dédougou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142050|Mouhoun]]'' | {{Coord|12.4621|-3.4579|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q639781|Ouarkoye]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142050|Mouhoun]]'' | {{Coord|12.083333|-3.666667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q892253|Bondokuy Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142050|Mouhoun]]'' | {{Coord|11.918889|-3.725833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1016762|Douroula Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142050|Mouhoun]]'' | {{Coord|12.583333|-3.3|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1016775|Tchériba Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142050|Mouhoun]]'' | {{Coord|12.266667|-3.083333|display=inline}} | | [[File:Mouhoun departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1016969|Safané Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142050|Mouhoun]]'' | {{Coord|12.133333|-3.216667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1781123|Kona Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142050|Mouhoun]]'' | {{Coord|12.066667|-3.433333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q169578|Zecco Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142003|Nahouri Province]]'' | {{Coord|11.033333|-0.85|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q205414|Ziou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142003|Nahouri Province]]'' | {{Coord|11.036111|-0.779167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1000272|Guiaro Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142003|Nahouri Province]]'' | {{Coord|11.368889|-1.377222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1013357|Tiébélé Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142003|Nahouri Province]]'' | {{Coord|11.1|-0.95|display=inline}} | | [[File:Nahouri departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1334267|Pô Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142003|Nahouri Province]]'' | {{Coord|11.3689|-1.37722|display=inline}} | [[File:Pic de Nahouri.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q247509|Zeguedeguin Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142044|Namentenga Province]]'' | {{Coord|12.955714|-0.454044|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q607310|Tougouri Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142044|Namentenga Province]]'' | {{Coord|13.315278|-0.518056|display=inline}} | [[File:Bus in Tougouri - panoramio.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q887494|Boala Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142044|Namentenga Province]]'' | {{Coord|12.883333|-0.7|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q895253|Bouroum Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142044|Namentenga Province]]'' | {{Coord|13.613333|-0.65|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q946272|D'Argo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142044|Namentenga Province]]'' | {{Coord|12.714722|-0.288889|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998768|Yalgo]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142044|Namentenga Province]]'' | {{Coord|13.466667|-1.55|display=inline}} | [[File:De Yalgo a Dori Marco Schmidt 0922.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1930944|Boulsa Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142044|Namentenga Province]]'' | {{Coord|12.65|-0.566667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55624544|Nagbingou (department)]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142044|Namentenga Province]]'' | {{Coord|13.553|-0.4667|display=inline}} | | [[File:Namentenga departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q769439|Yaba Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1141776|Nayala Province]]'' | {{Coord|12.866667|-2.866667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q928769|Kougny Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1141776|Nayala Province]]'' | {{Coord|12.783333|-3.116667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1016769|Gassam Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1141776|Nayala Province]]'' | {{Coord|12.816667|-3.2|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1016987|Yé Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1141776|Nayala Province]]'' | {{Coord|12.6|-3.116667|display=inline}} | | [[File:Nayala departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1017088|Gossina Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1141776|Nayala Province]]'' | {{Coord|12.533333|-2.866667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7880246|Toma Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1141776|Nayala Province]]'' | {{Coord|12.77|-2.85778|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q810836|Batié Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q646647|Noumbiel Province]]'' | {{Coord|9.883333|-2.916667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q895275|Boussoukoula Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q646647|Noumbiel Province]]'' | {{Coord|9.8333|-3.1|display=inline}} | | [[File:Noumbiel departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q946674|Midebdo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q646647|Noumbiel Province]]'' | {{Coord|9.983333|-3.133333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1000295|Legmoin Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q646647|Noumbiel Province]]'' | {{Coord|10.15|-2.9|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1729391|Kpuere Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q646647|Noumbiel Province]]'' | {{Coord|9.45|-2.783333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q119642|Loumbila Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142026|Oubritenga Province]]'' | {{Coord|12.519167|-1.370556|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q204559|Ziniaré Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142026|Oubritenga Province]]'' | {{Coord|12.583333|-1.3|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q206303|Zitenga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142026|Oubritenga Province]]'' | {{Coord|12.749167|-1.310278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q332873|Absouya Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142026|Oubritenga Province]]'' | {{Coord|12.633|-1.05|display=inline}} | | [[File:Oubritenga departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1000301|Dapelogo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142026|Oubritenga Province]]'' | {{Coord|12.669167|-1.534444|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1751772|Nagréongo]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142026|Oubritenga Province]]'' | {{Coord|12.482778|-1.193333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2041783|Ourgou-Manéga (department)]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142026|Oubritenga Province]]'' | {{Coord|12.7807|-1.5244|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q430492|Oursi Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q514173|Oudalan Province]]'' | {{Coord|14.683333|-0.466667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q637993|Tin-Akoff Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q514173|Oudalan Province]]'' | {{Coord|14.9|-0.4|display=inline}} | | [[File:Oudalan departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q646947|Markoye Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q514173|Oudalan Province]]'' | {{Coord|14.642264|0.034883|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997282|Deou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q514173|Oudalan Province]]'' | {{Coord|14.6|-0.7167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5586806|Gorom-Gorom Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q514173|Oudalan Province]]'' | {{Coord|14.444581|-0.234541|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q630233|Arbollé Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142008|Passoré Province]]'' | {{Coord|12.85|-2.05|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q799839|Bagaré Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142008|Passoré Province]]'' | {{Coord|12.9325|-2.645278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q891224|Bokin Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142008|Passoré Province]]'' | {{Coord|13.004397|-1.792447|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q994900|La-Todin Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142008|Passoré Province]]'' | {{Coord|12.833333|-2.5|display=inline}} | [[File:La Toden marche.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q997289|Gomponsom Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142008|Passoré Province]]'' | {{Coord|13.033333|-2.183333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1000287|Kirsi Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142008|Passoré Province]]'' | {{Coord|13.040278|-1.937778|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1388933|Pilimpikou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142008|Passoré Province]]'' | {{Coord|12.716667|-2.266667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2216901|Samba Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142008|Passoré Province]]'' | {{Coord|12.739312|-2.382488|display=inline}} | | [[File:Passore departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8047132|Yako Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142008|Passoré Province]]'' | {{Coord|12.95|-2.266669|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q368108|Bousséra Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q953657|Poni Province]]'' | {{Coord|10.333333|-3.016667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q895254|Bouroum-Bouroum Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q953657|Poni Province]]'' | {{Coord|10.533333|-3.233333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999350|Kampti Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q953657|Poni Province]]'' | {{Coord|10.133333|-3.45|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999697|Nako Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q953657|Poni Province]]'' | {{Coord|10.633333|-3.066667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999742|Malba Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q953657|Poni Province]]'' | {{Coord|10.466667|-2.983333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1000250|Djigoue Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q953657|Poni Province]]'' | {{Coord|10.05|-3.823333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1000281|Gbomblora Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q953657|Poni Province]]'' | {{Coord|10.266667|-2.95|display=inline}} | [[File:WP 35, SDr9776.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2120566|Perigban Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q953657|Poni Province]]'' | {{Coord|10.233333|-3.35|display=inline}} | | [[File:Poni departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3035264|Gaoua Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q953657|Poni Province]]'' | {{Coord|10.3333|-3.183331|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3259629|Loropeni Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q953657|Poni Province]]'' | {{Coord|10.2833|-3.516669|display=inline}} | [[File:2016.05-441-134ap archeology,excavation Loropéni Ruins nr.Loropéni(Poni Prv.),BF sun15may2016-1119h.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q145834|Zamo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142014|Sanguié Province]]'' | {{Coord|12.016667|-2.716667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q167723|Zawara Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142014|Sanguié Province]]'' | {{Coord|11.783333|-2.583333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998233|Godyr Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142014|Sanguié Province]]'' | {{Coord|12.7|-2.616667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998256|Didyr Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142014|Sanguié Province]]'' | {{Coord|12.566667|-2.616667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998262|Kordie Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142014|Sanguié Province]]'' | {{Coord|12.6|-2.366667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998292|Dassa Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142014|Sanguié Province]]'' | {{Coord|12.45|-2.7|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998361|Khyon Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142014|Sanguié Province]]'' | {{Coord|12.283333|-2.566667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998430|Tenado Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142014|Sanguié Province]]'' | {{Coord|12.2|-2.6|display=inline}} | | [[File:Sanguie departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3114224|Pouni Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142014|Sanguié Province]]'' | {{Coord|11.8|-2.666669|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3119120|Réo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142014|Sanguié Province]]'' | {{Coord|12.317|-2.467|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q199318|Ziga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142039|Sanmatenga Province]]'' | {{Coord|12.6175|-0.823056|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q597066|Pensa Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142039|Sanmatenga Province]]'' | {{Coord|13.640556|-0.809444|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q809135|Barsalogho Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142039|Sanmatenga Province]]'' | {{Coord|13.418611|-1.055833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q895276|Boussouma Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142039|Sanmatenga Province]]'' | {{Coord|12.8985|-1.07751|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998241|Dablo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142039|Sanmatenga Province]]'' | {{Coord|13.722222|-1.177778|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1341289|Namissiguima Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142039|Sanmatenga Province]]'' | {{Coord|13.516667|-1.266667|display=inline}} | | [[File:Sanmatenga departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2092000|Pibaore Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142039|Sanmatenga Province]]'' | {{Coord|12.9|-0.816667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3199015|Korsimoro Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142039|Sanmatenga Province]]'' | {{Coord|13.366667|-0.018611|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6748364|Mane Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142039|Sanmatenga Province]]'' | {{Coord|12.986944|-1.345833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7198423|Pissila Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142039|Sanmatenga Province]]'' | {{Coord|13.17|-0.817|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18332076|Kaya]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1142039|Sanmatenga Province]]'' | {{Coord|13.0856|-1.084|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q833253|Tô Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q964281|Sissili Province]]'' | {{Coord|11.45|-2.233333|display=inline}} | | [[File:Sissili departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q879312|Bieha Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q964281|Sissili Province]]'' | {{Coord|11.06|-1.821389|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q895171|Boura Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q964281|Sissili Province]]'' | {{Coord|11.033333|-2.5|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998305|Nebielianayou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q964281|Sissili Province]]'' | {{Coord|11.9|-2.366667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998393|Niabouri Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q964281|Sissili Province]]'' | {{Coord|11.266667|-2.633333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998405|Silly Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q964281|Sissili Province]]'' | {{Coord|11.6|-2.5|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3841085|Léo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q964281|Sissili Province]]'' | {{Coord|11.1|-2.1|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q657177|Arbinda Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q385973|Soum Province]]'' | {{Coord|14.225278|-0.859722|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q834964|Baraboulé Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q385973|Soum Province]]'' | {{Coord|14.2|-1.85|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q960770|Koutougou]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q385973|Soum Province]]'' | {{Coord|13.916667|-1.633333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1000255|Diguel Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q385973|Soum Province]]'' | {{Coord|14.435|-1.883333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1232175|Djibo]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q385973|Soum Province]]'' | {{Coord|14.1|-1.633333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1489963|Nassoumbou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q385973|Soum Province]]'' | {{Coord|14.4167|-1.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1555058|Kelbo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q385973|Soum Province]]'' | {{Coord|13.866667|-1.166667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2100097|Pobe-Mengao Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q385973|Soum Province]]'' | {{Coord|13.899722|-1.765556|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2441697|Tongomayel Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q385973|Soum Province]]'' | {{Coord|14.066111|-1.483333|display=inline}} | | [[File:Soum departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q182401|Lanfiera Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q558703|Sourou Province]]'' | {{Coord|12.983333|-3.416667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q186016|Kiembara Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q558703|Sourou Province]]'' | {{Coord|13.25|-2.733333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q834184|Toeni Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q558703|Sourou Province]]'' | {{Coord|13.436667|-3.181389|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q996939|Kassoum Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q558703|Sourou Province]]'' | {{Coord|13.083333|-3.3|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q996955|Lankoue Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q558703|Sourou Province]]'' | {{Coord|13.25|-2.583333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997249|Gomboro Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q558703|Sourou Province]]'' | {{Coord|13.483|-2.767|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997305|Di Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q558703|Sourou Province]]'' | {{Coord|13.166667|-3.416667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7828770|Tougan Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q558703|Sourou Province]]'' | {{Coord|13.0667|-3.06667|display=inline}} | | [[File:Sourou departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q996928|Falagountou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1061214|Séno Province]]'' | {{Coord|14.36|0.1825|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997197|Gorgadji Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1061214|Séno Province]]'' | {{Coord|14.031111|-0.523333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997262|Seytenga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1061214|Séno Province]]'' | {{Coord|13.976389|0.312222|display=inline}} | | [[File:Seno departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q997863|Sampelga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1061214|Séno Province]]'' | {{Coord|13.75|0.216667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4855672|Bani Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1061214|Séno Province]]'' | {{Coord|13.717|-0.183|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16303649|Dori Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1061214|Séno Province]]'' | {{Coord|14.033|-0.033|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q301801|Tambaga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q621983|Tapoa Province]]'' | {{Coord|11.8|1.733333|display=inline}} | [[File:Tambarga Bild1191.jpg|center|128px]] | [[File:Tapoa departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q834948|Botou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q621983|Tapoa Province]]'' | {{Coord|12.6624|2.0579|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997970|Kantchari Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q621983|Tapoa Province]]'' | {{Coord|12.478611|1.512222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999014|Namounou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q621983|Tapoa Province]]'' | {{Coord|11.860556|1.699167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1000260|Logobou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q621983|Tapoa Province]]'' | {{Coord|11.633611|1.668056|display=inline}} | [[File:Traditional food market in Logobou, Burkina Faso.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1000305|Tansarga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q621983|Tapoa Province]]'' | {{Coord|11.874722|1.871389|display=inline}} | | [[File:Tapoa departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2054490|Partiaga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q621983|Tapoa Province]]'' | {{Coord|11.933333|1.616667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5271732|Diapaga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q621983|Tapoa Province]]'' | {{Coord|12.067|1.783|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q783106|Boni Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q627844|Tuy Province]]'' | {{Coord|11.5667|-3.4|display=inline}} | | [[File:Tuy departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q975472|Founzan Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q627844|Tuy Province]]'' | {{Coord|11.45|-3.233333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999707|Koti Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q627844|Tuy Province]]'' | {{Coord|11.4|-3.05|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999760|Koumbia Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q627844|Tuy Province]]'' | {{Coord|11.233333|-3.7|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1000264|Bekuy Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q627844|Tuy Province]]'' | {{Coord|11.633333|-3.883333|display=inline}} | [[File:Tuy departments.png|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q4891195|Bereba Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q627844|Tuy Province]]'' | {{Coord|11.633333|-4.683333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5913265|Houndé Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q627844|Tuy Province]]'' | {{Coord|11.483|-3.517|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q388639|Tankougounadié Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074466|Yagha Province]]'' | {{Coord|13.603333|0.746111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q895159|Boundoré Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074466|Yagha Province]]'' | {{Coord|13.25|0.9833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1374059|Solhan Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074466|Yagha Province]]'' | {{Coord|13.383333|0.45|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1891128|Mansila Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074466|Yagha Province]]'' | {{Coord|13.166667|0.633333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2436784|Titabé Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074466|Yagha Province]]'' | {{Coord|13.766667|0.428611|display=inline}} | | [[File:Yagha department.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16675912|Sebba]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074466|Yagha Province]]'' | {{Coord|13.417|0.5|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q218367|Zogore Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074521|Yatenga Province]]'' | {{Coord|13.4|-2.6|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q517491|Kossouka Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074521|Yatenga Province]]'' | {{Coord|13.366667|-1.9|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q527505|Koumbri Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074521|Yatenga Province]]'' | {{Coord|13.85|-2.416667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q593276|Rambo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074521|Yatenga Province]]'' | {{Coord|13.240278|-1.826111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q733362|Kalsaka Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074521|Yatenga Province]]'' | {{Coord|13.180833|-1.979444|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q808128|Barga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074521|Yatenga Province]]'' | {{Coord|13.7833|-2.2667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999509|Thiou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074521|Yatenga Province]]'' | {{Coord|13.8|-2.666667|display=inline}} | | [[File:Yatenga departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q999674|Tangaye Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074521|Yatenga Province]]'' | {{Coord|13.55|-2.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999689|Kain Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074521|Yatenga Province]]'' | {{Coord|14.05|-2.75|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999732|Seguenega Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074521|Yatenga Province]]'' | {{Coord|13.433|-1.967|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1586918|Oula Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074521|Yatenga Province]]'' | {{Coord|13.483333|-2.333333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1964339|Namissiguima Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074521|Yatenga Province]]'' | {{Coord|13.6|-2.216667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7110164|Ouahigouya Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q1074521|Yatenga Province]]'' | {{Coord|13.567|-2.417|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q804257|Bakata Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q206019|Ziro Province]]'' | {{Coord|11.7667|-1.85|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q833867|Dalo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q206019|Ziro Province]]'' | {{Coord|11.733333|-2.083333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q834179|Bougnounou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q206019|Ziro Province]]'' | {{Coord|11.8|-1.9833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q998370|Cassou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q206019|Ziro Province]]'' | {{Coord|11.583333|-2.05|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1331354|Sapouy Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q206019|Ziro Province]]'' | {{Coord|11.55|-1.767|display=inline}} | | [[File:Ziro departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1493776|Gao Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q206019|Ziro Province]]'' | {{Coord|11.65|-2.183333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q810516|Bassi Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q219859|Zondoma Province]]'' | {{Coord|13.3333|-2.2333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q834953|Boussou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q219859|Zondoma Province]]'' | {{Coord|13.0195|-2.563|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999344|Tougo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q219859|Zondoma Province]]'' | {{Coord|13.2|-2.116667|display=inline}} | | [[File:Zondoma departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1353532|Léba Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q219859|Zondoma Province]]'' | {{Coord|13.383333|-2.35|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16246828|Gourcy Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q219859|Zondoma Province]]'' | {{Coord|13.2|-2.35|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q834192|Nobere Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q227059|Zoundwéogo Province]]'' | {{Coord|11.558056|-1.204444|display=inline}} | | [[File:Zoundweogo departments.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q835002|Gomboussougou Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q227059|Zoundwéogo Province]]'' | {{Coord|11.426111|-0.772778|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q863706|Binde Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q227059|Zoundwéogo Province]]'' | {{Coord|11.7542|-1.0944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q999058|Gogo Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q227059|Zoundwéogo Province]]'' | {{Coord|11.560833|-0.961667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1000298|Guiba Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q227059|Zoundwéogo Province]]'' | {{Coord|11.683333|-1.166667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6748588|Manga Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q227059|Zoundwéogo Province]]'' | {{Coord|11.67|-1.067|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16209036|Bere Department]]'' | | [[Burkina Faso]] | ''[[:d:Q227059|Zoundwéogo Province]]'' | {{Coord|11.8333|-1.15|display=inline}} | | |} {{Wikidata list end}} n07017pujk8eyxsdcevwc9g4phwypx3 2 11229 123701 30333 2026-11-04T11:55:33Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123701 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q57368 } |section= |sort=label |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P18:Image,P242:Map |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Image ! Map |- | [[Central District]] | | [[Botswana]] | [[File:BotswanaSeroweWaterhole.jpg|center|128px]] | [[File:Botswana - Central.svg|center|128px]] |- | [[Chobe, Botwasana]] | | [[Botswana]] | [[File:Zebras chobe national park.jpg|center|128px]] | [[File:Botswana - Chobe.svg|center|128px]] |- | [[Ghanzi District]] | | [[Botswana]] | [[File:GantsiHighStreet.jpg|center|128px]] | [[File:Botswana - Ghanzi.svg|center|128px]] |- | [[Kgalagadi District]] | | [[Botswana]] | [[File:Giraffes (Giraffa camelopardalis) (6516556673).jpg|center|128px]] | [[File:Botswana - Kgalagadi.svg|center|128px]] |- | [[Kgatleng District]] | | [[Botswana]] | [[File:Mochudi.jpg|center|128px]] | [[File:Botswana - Kgatleng.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57599|Kweneng District]]'' | | [[Botswana]] | [[File:Kgari sechele secondary school.jpg|center|128px]] | [[File:Botswana - Kweneng.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3339267|Ngamiland]]'' | | [[Botswana]] | | |- | [[North-East District]] | | [[Botswana]] | [[File:LSConfluence.jpg|center|128px]] | [[File:Botswana - North-East.svg|center|128px]] |- | [[Ngamiland District|North-West District]] | | [[Botswana]] | [[File:Maun Botswana2.jpg|center|128px]] | [[File:Botswana - North-West.svg|center|128px]] |- | [[South-East District]] | | [[Botswana]] | | [[File:Botswana - South-East.svg|center|128px]] |- | [[Southern District]] | | [[Botswana]] | [[File:New Ministry building, Gabarone, Botswana - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Botswana - Southern.svg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} exc9uy50x9g8s14nw921yo1ytz2vt11 2 11249 123704 115130 2026-11-04T11:56:04Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123704 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q476075 } |section= |sort=label |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P18:Image,P242:Map |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Image ! Map |- | ''[[:d:Q460538|Bubanza Province]]'' | | [[Burundi]] | [[File:Marché au Burundi.JPG|center|128px]] | [[File:Bubanza in Burundi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | | [[Burundi]] | | [[File:Bujumbura in Burundi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1816580|Bujumbura Mairie]]'' | | [[Burundi]] | [[File:Fishing activities at Lac Tanganyika (6908389441).jpg|center|128px]] | [[File:Bujumbura Mairie in Burundi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q645043|Bujumbura Rural Province]]'' | | [[Burundi]] | | [[File:Bujumbura Rural in Burundi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | | [[Burundi]] | | [[File:Burunga in Burundi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q431385|Bururi Province]]'' | | [[Burundi]] | [[File:Futbol Burundi.jpg|center|128px]] | [[File:Bururi in Burundi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q645033|Cankuzo Province]]'' | | [[Burundi]] | [[File:Waste disposal area opposite of the market (6915214871).jpg|center|128px]] | [[File:Cankuzo in Burundi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q505596|Cibitoke Province]]'' | | [[Burundi]] | [[File:Road in Cibitoke Province.jpg|center|128px]] | [[File:Cibitoke in Burundi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | | [[Burundi]] | [[File:Gitega Mushasha.JPG|center|128px]] | [[File:Gitega in Burundi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q735463|Karuzi Province]]'' | | [[Burundi]] | [[File:Karuzi Burundi goats.jpg|center|128px]] | [[File:Karuzi in Burundi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q720848|Kayanza Province]]'' | | [[Burundi]] | [[File:Kayanza Agriculture.jpg|center|128px]] | [[File:Kayanza in Burundi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q600840|Kirundo Province]]'' | | [[Burundi]] | [[File:Children Burundi (28032630089).jpg|center|128px]] | [[File:Kirundo in Burundi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q823740|Makamba Province]]'' | | [[Burundi]] | [[File:ACRC project in Makamba - Flickr - Dave Proffer.jpg|center|128px]] | [[File:Makamba in Burundi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q671086|Muramvya Province]]'' | | [[Burundi]] | [[File:Muramvya ville.jpg|center|128px]] | [[File:Muramvya in Burundi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q822571|Muyinga Province]]'' | | [[Burundi]] | | [[File:Muyinga in Burundi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q847718|Mwaro Province]]'' | | [[Burundi]] | | [[File:Mwaro in Burundi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q720852|Ngozi Province]]'' | | [[Burundi]] | | [[File:Ngozi in Burundi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20669646|Rumonge Province]]'' | | [[Burundi]] | | [[File:Rumonge in Burundi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q822566|Rutana Province]]'' | | [[Burundi]] | [[File:Province de Rutana.JPG|center|128px]] | [[File:Rutana in Burundi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q822578|Ruyigi Province]]'' | | [[Burundi]] | [[File:RuyigiHopital.JPG|center|128px]] | [[File:Ruyigi in Burundi.svg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} a1a1dyqp14oh9r0g8tx6csvhztg84f5 2 11250 123702 30379 2026-11-04T11:55:57Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123702 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q1577513 } |section= |sort=P131 |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P131:In administrative entity,P625:Geo Coordinate,P18:Image,P242:Locator map image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! In administrative entity ! Geo Coordinate ! Image ! Locator map image |- | ''[[:d:Q2904635|Commune of Musigati]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q460538|Bubanza Province]]'' | {{Coord|-3.066667|29.433333|display=inline}} | | [[File:Burundi Commune of Musigat.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3372670|Commune of Kigamba]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844468|Buhumuza]]'' | {{Coord|-3.055556|30.473611|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.04278|30.53185|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3372722|Commune of Mishiha]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844468|Buhumuza]]'' | {{Coord|-3.016111|30.798056|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.06755|30.7268|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3372821|Commune of Cendajuru]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844468|Buhumuza]]'' | {{Coord|-3.305278|30.59|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3373286|Commune of Gisagara]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844468|Buhumuza]]'' | {{Coord|-3.2008|30.7082|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5153993|Buhinyuza Commune]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844468|Buhumuza]]'' | {{Coord|-2.986389|30.439722|display=inline}}<br/>{{Coord|-2.97978|30.37831|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154000|Commune of Butezi]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844468|Buhumuza]]'' | {{Coord|-3.306389|30.214167|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.35392|30.19745|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154001|Butihinda Commune]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844468|Buhumuza]]'' | {{Coord|-2.71095|30.32232|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154002|Commune of Bweru]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844468|Buhumuza]]'' | {{Coord|-3.368056|30.434444|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.29666|30.38269|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154003|Commune of Cankuzo]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844468|Buhumuza]]'' | {{Coord|-3.219444|30.552778|display=inline}} | [[File:La forêt de la Ruvubu.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5154005|Commune of Gashoho]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844468|Buhumuza]]'' | {{Coord|-2.805556|30.138889|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154007|Gasorwe Commune]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844468|Buhumuza]]'' | {{Coord|-2.892222|30.217222|display=inline}}<br/>{{Coord|-2.85116|30.23576|display=inline}} | [[File:ENFANTS.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5154011|Commune of Gisuru]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844468|Buhumuza]]'' | {{Coord|-3.453056|30.494444|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154014|Giteranyi Commune]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844468|Buhumuza]]'' | {{Coord|-2.522222|30.453611|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154017|Commune of Kinyinya]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844468|Buhumuza]]'' | {{Coord|-3.660556|30.342222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154028|Muyinga Commune]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844468|Buhumuza]]'' | {{Coord|-2.849444|30.336111|display=inline}}<br/>{{Coord|-2.80948|30.38518|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154030|Commune Mwakiro]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844468|Buhumuza]]'' | {{Coord|-3.1025|30.357222|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.09587|30.31165|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154035|Commune of Nyabitsinda]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844468|Buhumuza]]'' | {{Coord|-3.536111|30.2775|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.57813|30.27037|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154043|Commune of Ruyigi]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844468|Buhumuza]]'' | {{Coord|-3.479722|30.229722|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.43319|30.27474|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q8003729|Commune of Butaganzwa]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844468|Buhumuza]]'' | {{Coord|-3.52997|30.17387|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2165314|Commune of Bubanza]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-3.083333|29.4|display=inline}} | [[File:Forêt Kibira.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2337480|Commune of Rugazi]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-3.183333|29.5|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.20675|29.48447|display=inline}} | | [[File:Burundi Commune of Rugazi.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2462776|Commune of Mpanda]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-3.2|29.4|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2907881|Commune of Gihanga]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-3.183331|29.2833|display=inline}} | | [[File:Burundu Commune of Gihanga.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3372738|Commune of Buganda]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-2.987778|29.205|display=inline}}<br/>{{Coord|-2.966667|29.2|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3676331|Commune of Cibitoke]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-2.888333|29.119722|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3841902|Commune of Mabayi]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-2.706111|29.286389|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3853868|Commune of Rugombo]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-2.886389|29.12|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3853908|Commune of Mugina]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-2.794167|29.128056|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3853920|Commune of Bukinanyana]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-2.848333|29.384444|display=inline}}<br/>{{Coord|-2.86816|29.3586|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3854259|Commune of Murwi]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-2.896389|29.208056|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q14823637|Commune of Bugarama]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-3.69156|29.35943|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q14823641|Commune of Isale]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-3.36344|29.47045|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q14823644|Commune of Kabezi]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-3.54031|29.35162|display=inline}} | [[File:Plage NYAMUGARI Commune KABEZI 3 035640.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q14823648|Commune Kanyosha]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-3.40925|29.41657|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q14823651|Mubimbi Commune]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-3.28288|29.49228|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.29574|29.48403|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q14823655|Mugongomanga Commune]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-3.48241|29.52494|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.44141|29.54853|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q14823659|Muhuta]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-3.61708|29.40285|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q14823662|Commune Mukike]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-3.55081|29.56256|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.56457|29.51392|display=inline}} | [[File:Commune-Mukike.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q14823665|Commune Mutambu]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-3.53152|29.46139|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.5285|29.43279|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q14823669|Commune Mutimbuzi]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-3.33627|29.23232|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.293|29.325|display=inline}} | [[File:Hippopo famille.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q14823671|Commune Nyabiraba]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-3.47154|29.49007|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55624057|Commune of Muha]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-3.41712|29.34998|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55624072|Mukaza]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-3.38679|29.35933|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55625581|Commune Ntahangwa]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-3.36315|29.34723|display=inline}} | [[File:Habitats à Gihosha, zone Gihosha.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q130050575|Rwibaga]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q15478219|Bujumbura Province]]'' | {{Coord|-3.47213|29.53932|display=inline}} | [[File:Kigina.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3940188|Rohero zone]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q1816580|Bujumbura Mairie]]'' | {{Coord|-3.383333|29.366667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q21332491|Zone of Kanyosha]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q1816580|Bujumbura Mairie]]'' | {{Coord|-3.45512|29.35594|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3136507|Commune of Burambi]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-3.817222|29.377778|display=inline}} | [[File:Des maisons de la Site Gatobora à Burambi.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3196700|Rutovu Commune]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-3.883333|29.85|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3196710|Matana Commune]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-3.743056|29.670556|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3196801|Vyanda Commune]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-4.1|29.6|display=inline}} | [[File:Le climat change.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3196995|Commune of Rumonge]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-3.966667|29.433333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3197045|Songa Commune]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-3.812778|29.609167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3197060|Commune of Buyengero]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-3.800833|29.565833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3866905|Mugamba Commune]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-3.608611|29.606944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4453861|Commune of Mabanda]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-4.274722|29.786667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4453866|Commune of Vugizo]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-4.138611|29.678889|display=inline}}<br/>{{Coord|-4.15384|29.67849|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4453909|Commune of Kayogoro]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-4.091111|29.931389|display=inline}}<br/>{{Coord|-4.15|30.02373|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4453916|Commune of Nyanza-Lac]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-4.33557|29.59519|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5153994|Commune of Bukeye]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-3.186111|29.675556|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.19305|29.60453|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5153995|Commune of Bukemba]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-4.004167|30.074444|display=inline}}<br/>{{Coord|-4.02373|30.0735|display=inline}} | [[File:Road between Bukemba and Bujumbura - Flickr - Dave Proffer (1).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5153997|Bururi Commune]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-3.938611|29.610278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154008|Commune of Giharo]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-3.780556|30.244444|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.83544|30.23387|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154012|Commune of Gitanga]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-3.981111|29.898333|display=inline}}<br/>{{Coord|-4.00756|29.90199|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154019|Commune of Kibago]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-4.290556|29.849167|display=inline}}<br/>{{Coord|-4.29021|29.89114|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154022|Commune of Makamba]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-4.134722|29.805|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154025|Commune of Mpinga-Kavoye]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-3.736111|30.171944|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.80489|30.13986|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154027|Commune of Musongati]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-3.701389|30.11|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.75515|30.06959|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154040|Commune of Rutana]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844612|Burunga]]'' | {{Coord|-3.923778|30.000639|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4400828|Commune of Butaganzwa]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-3.116944|29.691667|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.10229|29.69479|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4400859|Commune of Muhanga]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-3.023333|29.833056|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4400878|Commune of Kabarore]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-2.813056|29.488333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4400966|Commune of Rango]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-3.106111|29.751111|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.15571|29.76212|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4401010|Commune of Matongo]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-3.089444|29.611944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4401041|Commune of Gatara]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-3.005|29.657222|display=inline}}<br/>{{Coord|-2.99226|29.67742|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4401083|Commune of Muruta]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-2.964167|29.593333|display=inline}}<br/>{{Coord|-2.96841|29.55803|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4453816|Commune of Ntega]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-2.615278|29.998889|display=inline}}<br/>{{Coord|-2.59047|29.99156|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4453823|Commune of Bwambarangwe]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-2.5525|30.340833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4453863|Commune of Gitobe]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-2.660833|30.245|display=inline}}<br/>{{Coord|-2.64207|30.22952|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4454038|Commune of Vumbi]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-2.709444|30.11|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5153992|Commune of Bugabira]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-2.370556|30.043333|display=inline}}<br/>{{Coord|-2.42966|30.01979|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5153996|Commune of Busiga]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-2.866667|29.690556|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5153999|Commune of Busoni]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-2.46876|30.25406|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154004|Gashikanwa Commune]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-2.906667|29.900556|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154006|Commune of Gahombo]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-2.9625|29.733889|display=inline}}<br/>{{Coord|-2.99278|29.73247|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154015|Commune of Kayanza]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-2.922222|29.622222|display=inline}} | [[File:Mumwonga Ikirere caho.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5154020|Commune of Kiremba]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-2.825833|29.983889|display=inline}}<br/>{{Coord|-2.83607|30.03245|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154021|Commune of Kirundo]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-2.584722|30.097222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154023|Commune of Marangara]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-2.708889|29.97|display=inline}}<br/>{{Coord|-2.73417|29.96231|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154031|Commune of Mwumba]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-2.828611|29.776111|display=inline}}<br/>{{Coord|-2.82501|29.80057|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154032|Commune of Ngozi]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-2.908333|29.827778|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154034|Commune of Nyamurenza]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-2.794167|29.873889|display=inline}}<br/>{{Coord|-2.81363|29.88102|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154038|Commune of Ruhororo]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-2.976667|30.014167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154044|Commune of Tangara]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q131844755|Butanyerera]]'' | {{Coord|-2.922222|29.974444|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q866611|Commune of Bisoro]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.6328|29.6996|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3346557|Commune of Nyabihanga]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.431944|29.821389|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3853840|Commune of Bugendana]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.255556|29.905278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3853843|Commune of Bukirasazi]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.704167|29.966667|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.70177|29.96675|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4018143|Commune of Giheta]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.317778|29.841944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4018178|Commune of Ryansoro]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.765833|29.796111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4018185|Commune of Makebuko]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.593611|30.001111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4018191|Commune of Buraza]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.752222|29.897222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4018199|Commune of Nyanrusange]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.540556|29.889167|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.56808|29.83019|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4018227|Commune of Itaba]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.676667|30.011944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4018233|Bugenyuzi Commune]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.090556|30.065556|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.07874|30.06062|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4018246|Commune of Gishubi]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.616944|29.858333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4018266|Commune of Mutaho]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.157778|29.864444|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4171181|Commune of Buhiga]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.029444|30.178889|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.08549|30.18761|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4252012|Commune of Nyabikere]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.246389|30.118611|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4252052|Commune of Mutumba]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.259444|30.238889|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.2021|30.24248|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4252061|Commune of Gitaramuka]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-2.992222|30.174167|display=inline}} | [[File:Centre Muyira à Gutaramuka.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q4252354|Commune of Gihogazi]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.109722|30.001389|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.14103|29.98018|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4252384|Shombo]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.253056|30.041944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154010|Commune of Gisozi]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.571111|29.678056|display=inline}} | [[File:Jerrycan recycling.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5154013|Commune of Gitega]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.428333|29.925|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154016|Commune of Kayokwe]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.53091|29.7892|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154018|Commune of Kiganda]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.3525|29.68|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154024|Commune of Mbuye]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.241389|29.691667|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.24013|29.74711|display=inline}} | [[File:Commune mbuye.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5154026|Commune of Muramvya]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.270556|29.621944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154029|Commune of Ndava]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.358611|29.770278|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.39156|29.75343|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154039|Commune of Rusaka]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.4425|29.616667|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.45402|29.6352|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5154042|Commune of Rutegama]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.316111|29.753611|display=inline}} | [[File:Climat au dessus de Nyagisozi et Rutegama.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q135926045|Karusi]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.1049|30.1753|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q135926217|Mwaro]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720843|Gitega Province]]'' | {{Coord|-3.5093|29.7077|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q135440595|Rango]]'' | | [[Burundi]] | ''[[:d:Q720848|Kayanza Province]]'' | | [[File:Poterie en Commune Rango.jpg|center|128px]] | |} {{Wikidata list end}} t51ijzqui5mxqbb2v75acpclbkzgr4k 2 11252 123703 30381 2026-11-04T11:56:02Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123703 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q869042 } |section= |sort=label |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P18:Image,P242:Map |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Image ! Map |- | ''[[:d:Q351514|Adamawa]]'' | | [[Cameroon]] | [[File:Excusion Lac Tyson 368.JPG|center|128px]] | [[File:Cameroon - Adamawa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q739951|Centre]]'' | | [[Cameroon]] | [[File:Bois Sainte Anastasie, Yaoundé.JPG|center|128px]] | [[File:Cameroon - Centre.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q845168|East]]'' | | [[Cameroon]] | [[File:East - Guinean Savanna 001.jpg|center|128px]] | [[File:Cameroon - East.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q823976|Far North]]'' | | [[Cameroon]] | [[File:Volcanic outcroppings in kapsiki country.jpg|center|128px]] | [[File:Cameroon - Far North.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q845172|Littoral]]'' | | [[Cameroon]] | [[File:Cote urbaine.JPG|center|128px]] | [[File:Cameroon - Littoral.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q502341|North]]'' | | [[Cameroon]] | [[File:Parc National Benoue.jpg|center|128px]] | [[File:Cameroon - North.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q823946|Northwest]]'' | | [[Cameroon]] | [[File:The Amazing Lake Bambili.jpg|center|128px]] | [[File:Cameroon - Northwest.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q857122|South]]'' | | [[Cameroon]] | [[File:Kribi.jpg|center|128px]] | [[File:Cameroon - South.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q607499|Southwest]]'' | | [[Cameroon]] | [[File:Buea from Fako.jpg|center|128px]] | [[File:Cameroon - Southwest.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q165784|West]]'' | | [[Cameroon]] | [[File:Paysage Bandjoun.jpg|center|128px]] | [[File:Cameroon - West.svg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} 3ls8axtc8ftu3yrsgy676ogptqiwt05 2 11253 123706 30382 2026-11-04T11:56:06Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123706 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q2306813 } |section= |sort=P131 |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P131:In administrative entity,P625:Geo Coordinate,P18:Image,P242:Locator map image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! In administrative entity ! Geo Coordinate ! Image ! Locator map image |- | ''[[:d:Q667019|Vina]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q351514|Adamawa]]'' | {{Coord|7.321389|13.583889|display=inline}}<br/>{{Coord|7.16365|13.72711|display=inline}} | | [[File:CM-Vina.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q937235|Mbéré]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q351514|Adamawa]]'' | {{Coord|6.517222|14.294722|display=inline}} | | [[File:CM-Mbéré.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1232309|Djérem]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q351514|Adamawa]]'' | {{Coord|6.466944|12.615833|display=inline}}<br/>{{Coord|6.48112|12.69703|display=inline}} | | [[File:CM-Djérem.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2443291|Mayo-Banyo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q351514|Adamawa]]'' | {{Coord|6.750278|11.803611|display=inline}} | | [[File:CM-Mayo-Banyo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2583647|Faro-et-Déo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q351514|Adamawa]]'' | {{Coord|7.372222|12.653611|display=inline}}<br/>{{Coord|7.46684|12.49612|display=inline}} | | [[File:CM-Faro-et-Déo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q587099|Nyong-et-Mfoumou]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q739951|Centre]]'' | {{Coord|3.776944|12.251111|display=inline}}<br/>{{Coord|4|12.4|display=inline}} | | [[File:CM-Nyong-et-Mfoumou.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q607493|Lekié]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q739951|Centre]]'' | {{Coord|4.276111|11.263056|display=inline}} | | [[File:CM-Lekie.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q729464|Nyong-et-Kéllé]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q739951|Centre]]'' | {{Coord|3.647778|10.774444|display=inline}}<br/>{{Coord|3.833333|10.833333|display=inline}} | | [[File:Centre divisions.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2443161|Haute-Sanaga]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q739951|Centre]]'' | {{Coord|4.67|12.373056|display=inline}}<br/>{{Coord|4.6|12.4|display=inline}} | | [[File:CM-Haute-Sanaga.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2444484|Méfou-et-Akono]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q739951|Centre]]'' | {{Coord|3.583333|11.3|display=inline}}<br/>{{Coord|3.58706|11.36089|display=inline}} | | [[File:CM-Mefou-et-Akono.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2445034|Mbam-et-Inoubou]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q739951|Centre]]'' | {{Coord|4.7425|11.224722|display=inline}}<br/>{{Coord|4.73754|10.96972|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2445046|Mfoundi - Yaounde]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q739951|Centre]]'' | {{Coord|3.857778|11.518056|display=inline}} | | [[File:CM-Mfoundi.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2445054|Méfou-et-Afamba]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q739951|Centre]]'' | {{Coord|3.9525|11.922222|display=inline}} | | [[File:CM-Mefou-et-Afamba.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2445194|Mbam-et-Kim]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q739951|Centre]]'' | {{Coord|4.4475|11.625556|display=inline}} | | [[File:CM-Mbam-et-Inoubou.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2445625|Nyong-et-So'o]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q739951|Centre]]'' | {{Coord|3.519444|11.512778|display=inline}}<br/>{{Coord|3.4|11.5|display=inline}} | | [[File:CM-Nyong-et-So'o.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2442655|Haut-Nyong]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q845168|East]]'' | {{Coord|3.984722|13.174722|display=inline}} | | [[File:CM-Haut-Nyong.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2443133|Boumba-et-Ngoko]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q845168|East]]'' | {{Coord|3.516944|15.051944|display=inline}}<br/>{{Coord|3|15|display=inline}} | | [[File:CM-Boumba-et-Ngoko.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2443276|Lom-et-Djerem]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q845168|East]]'' | {{Coord|4.575|13.681667|display=inline}}<br/>{{Coord|5.166667|13.833333|display=inline}} | | [[File:CM-Lom-et-Djérem.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2444345|Kadey]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q845168|East]]'' | {{Coord|4.435833|14.364444|display=inline}} | | [[File:CM-Kadei.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q576311|Logone-et-Chari]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q823976|Far North]]'' | {{Coord|12.084167|15.026944|display=inline}}<br/>{{Coord|12.083333|14.833333|display=inline}} | | [[File:CM-Logone-et-Chari.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q613340|Mayo-Sava]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q823976|Far North]]'' | {{Coord|11.047778|14.135|display=inline}} | | [[File:CM-Mayo-Sava.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2443777|Mayo Tsanaga]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q823976|Far North]]'' | {{Coord|10.741111|13.798611|display=inline}}<br/>{{Coord|10.58221|13.79351|display=inline}} | | [[File:CM-Mayo-Tsanaga.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2444290|Mayo Danay]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q823976|Far North]]'' | {{Coord|10.343333|15.234167|display=inline}} | | [[File:CM-Mayo-Danay.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2444363|Mayo-Kani]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q823976|Far North]]'' | {{Coord|10.111111|14.444167|display=inline}}<br/>{{Coord|10.22427|14.51862|display=inline}} | | [[File:CM-Mayo-Kani.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2583656|Diamaré]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q823976|Far North]]'' | {{Coord|10.593611|14.314444|display=inline}}<br/>{{Coord|10.5|14.5|display=inline}} | [[File:Far North Cameroon divisions.png|center|128px]] | [[File:CM-Diamaré.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q769841|Wouri]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q845172|Littoral]]'' | {{Coord|4.055278|9.761944|display=inline}}<br/>{{Coord|4|9.666667|display=inline}} | | [[File:CM-Wouri.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2445164|Sanaga-Maritime]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q845172|Littoral]]'' | {{Coord|3.791111|10.130556|display=inline}}<br/>{{Coord|4|10.333333|display=inline}} | | [[File:CM-Sanaga-Maritime.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2445609|Moungo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q845172|Littoral]]'' | {{Coord|4.975556|9.934722|display=inline}}<br/>{{Coord|4.67295|9.76855|display=inline}} | | [[File:CM-Moungo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2445718|Nkam]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q845172|Littoral]]'' | {{Coord|4.493056|9.975278|display=inline}}<br/>{{Coord|4.5|10.166667|display=inline}} | | [[File:CM-Nkam.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2442627|Bénoué]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q502341|North]]'' | {{Coord|9.305556|13.394167|display=inline}}<br/>{{Coord|9.2202|13.476631|display=inline}} | | [[File:CM-Bénoué.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2443138|Faro]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q502341|North]]'' | {{Coord|8.474444|13.241944|display=inline}}<br/>{{Coord|8.25014|12.87829|display=inline}} | | [[File:CM-Faro.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2443752|Mayo-Louti]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q502341|North]]'' | {{Coord|9.936944|13.943889|display=inline}} | | [[File:CM-Mayo-Louti.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2443767|Mayo-Rey]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q502341|North]]'' | {{Coord|8.400278|14.165278|display=inline}} | | [[File:CM-Mayo-Rey.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q685677|Menchum]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q823946|Northwest]]'' | {{Coord|6.388056|10.0775|display=inline}}<br/>{{Coord|6.5|10.166667|display=inline}} | | [[File:CM-Menchum.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q702284|Bui]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q823946|Northwest]]'' | {{Coord|6.204167|10.686944|display=inline}} | | [[File:CM-Bui.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q966674|Mezam]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q823946|Northwest]]'' | {{Coord|5.954167|10.147222|display=inline}}<br/>{{Coord|5.97851|10.14779|display=inline}} | | [[File:CM-Mezam.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2442736|Donga-Mantung]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q823946|Northwest]]'' | {{Coord|6.581111|10.703889|display=inline}}<br/>{{Coord|6.666667|10.833333|display=inline}} | | [[File:CM-Donga-Mantung.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2442750|Boyo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q823946|Northwest]]'' | {{Coord|6.281389|10.285833|display=inline}}<br/>{{Coord|6.36365|10.3554|display=inline}} | | [[File:CM-Boyo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2445374|Ngo-Ketunjia]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q823946|Northwest]]'' | {{Coord|5.987778|10.436111|display=inline}}<br/>{{Coord|6.00729|10.57462|display=inline}} | [[File:FISHERMEN BAMBALANG.jpg|center|128px]] | [[File:CM-Ngo-Ketunjia.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2538015|Momo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q823946|Northwest]]'' | {{Coord|6.002222|10.008889|display=inline}}<br/>{{Coord|6|10.25|display=inline}} | | [[File:CM-Momo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q784802|Dja-et-Lobo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q857122|South]]'' | {{Coord|2.930278|11.978333|display=inline}}<br/>{{Coord|2.75|12.916667|display=inline}} | | [[File:CM-Dja-et-Lobo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2445229|Océan]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q857122|South]]'' | {{Coord|2.934444|9.905278|display=inline}}<br/>{{Coord|2.75|10.25|display=inline}} | | [[File:CM-Océan.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2445579|Vallée-du-Ntem]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q857122|South]]'' | {{Coord|2.379722|11.266389|display=inline}} | [[File:German building at Ambam.jpg|center|128px]] | [[File:CM-Vallée-du-Ntem.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2445743|Mvila]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q857122|South]]'' | {{Coord|2.919444|11.151667|display=inline}} | | [[File:CM-Mvila.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q636257|Manyu]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q607499|Southwest]]'' | {{Coord|5.752222|9.313889|display=inline}} | | [[File:CM-Manyu.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q955885|Fako]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q607499|Southwest]]'' | {{Coord|4.017222|9.208333|display=inline}}<br/>{{Coord|4.166667|9.166667|display=inline}} | | [[File:CM-Fako.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2443757|Lebialem]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q607499|Southwest]]'' | {{Coord|5.488611|9.853333|display=inline}} | | [[File:CM-Lebialem.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2444337|Koupé-Manengouba]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q607499|Southwest]]'' | {{Coord|5.085833|9.767778|display=inline}} | | [[File:CM-Koupé-Manengouba.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2445180|Ndian]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q607499|Southwest]]'' | {{Coord|4.968333|8.909167|display=inline}}<br/>{{Coord|4.833333|8.833333|display=inline}} | | [[File:CM-Ndian.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2582684|Meme]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q607499|Southwest]]'' | {{Coord|4.637778|9.440833|display=inline}}<br/>{{Coord|4.833333|9.333333|display=inline}} | | [[File:CM-Meme.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q921417|Menoua]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q165784|West]]'' | {{Coord|5.445|10.054444|display=inline}}<br/>{{Coord|5.45|10.066667|display=inline}} | | [[File:CM-Menoua.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2442640|Haut-Nkam]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q165784|West]]'' | {{Coord|5.158056|10.179444|display=inline}} | | [[File:CM-Haut-Nkam.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2442690|Bamboutos]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q165784|West]]'' | {{Coord|5.626111|10.254722|display=inline}} | | [[File:CM-Bamboutos.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2443749|Koung-Khi]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q165784|West]]'' | {{Coord|5.374722|10.411944|display=inline}} | | [[File:CM-Koung-Khi.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2443778|Hauts-Plateaux]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q165784|West]]'' | {{Coord|5.334722|10.368333|display=inline}} | | [[File:CM-Hauts-Plateaux.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2445359|Noun]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q165784|West]]'' | {{Coord|5.732222|10.8825|display=inline}}<br/>{{Coord|5.64123|10.9184|display=inline}} | | [[File:CM-Noun.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2445638|Ndé]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q165784|West]]'' | {{Coord|5.141389|10.521667|display=inline}}<br/>{{Coord|5.15|10.516667|display=inline}} | | [[File:CM-Ndé.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2445728|Mifi]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q165784|West]]'' | {{Coord|5.479167|10.419722|display=inline}} | | [[File:CM-Mifi.png|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} 1kirev3dznpdgflndsksrxn8u1vep1h 2 11254 123708 30383 2026-11-04T11:56:06Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123708 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q3076994 } |section= |sort=P131 |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P131:In administrative entity,P625:Geo Coordinate,P18:Image,P242:Locator map image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! In administrative entity ! Geo Coordinate ! Image ! Locator map image |- | ''[[:d:Q109017643|Bouk (Cameroun)]]'' | | [[Cameroon]] | | {{Coord|8.2992|13.6718|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q134604116|Koupa-Ngagnou]]'' | | [[Cameroon]] | | | [[File:Chefferie Koupa-Ngagnou.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q141872489|Perma]]'' | | [[Cameroon]] | | | | |- | ''[[:d:Q141875002|Bibémiré]]'' | | [[Cameroon]] | | | | |- | ''[[:d:Q141875244|Alaya]]'' | | [[Cameroon]] | | | | |- | ''[[:d:Q5285362|Djohong]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q351514|Adamawa]]'' | {{Coord|6.836667|14.693333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2709339|Mbouda]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442690|Bamboutos]]'' | {{Coord|5.62|10.25|display=inline}} | [[File:Centre ville de Mbouda.jpg|center|128px]] | [[File:CM-Mbouda.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2877751|Babadjou]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442690|Bamboutos]]'' | {{Coord|5.66667|10.2|display=inline}} | | [[File:OSM-Babadjou.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2891098|Batcham]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442690|Bamboutos]]'' | {{Coord|5.53333|10.2333|display=inline}} | [[File:Chefferie Batcham 01.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3094745|Galim]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442690|Bamboutos]]'' | {{Coord|5.6911|10.3664|display=inline}} | [[File:Transport des migrants agriculteurs.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1943777|Moloundou]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443133|Boumba-et-Ngoko]]'' | {{Coord|2.05|15.166667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2708630|Yokadouma]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443133|Boumba-et-Ngoko]]'' | {{Coord|3.516667|15.05|display=inline}} | [[File:Route de Yokadouma.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5523256|Gari-Gombo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443133|Boumba-et-Ngoko]]'' | {{Coord|3.93567|15.10912|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7403639|Salapoumbé]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443133|Boumba-et-Ngoko]]'' | {{Coord|2.6163|15.377524|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q109043062|Legoué]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443133|Boumba-et-Ngoko]]'' | | | |- | ''[[:d:Q109045062|Mindjeyi]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443133|Boumba-et-Ngoko]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2445752|Fundong]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442750|Boyo]]'' | {{Coord|6.25|10.2667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3637843|Belo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442750|Boyo]]'' | {{Coord|6.13333|10.25|display=inline}} | [[File:View on Belo, Cameroon (3).JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5465024|Fonfuka]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442750|Boyo]]'' | {{Coord|6.51667|10.4333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7042443|Njinikom]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442750|Boyo]]'' | {{Coord|6.23333|10.2833|display=inline}} | [[File:Boyo hills of Bamenda, Cameroon 03.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2533580|Kumbo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q702284|Bui]]'' | {{Coord|6.2|10.66|display=inline}} | [[File:Kumbo Cathedral.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5353335|Elak-Oku]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q702284|Bui]]'' | {{Coord|6.2378|10.5137|display=inline}} | [[File:Elak 3.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6125182|Jakiri]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q702284|Bui]]'' | {{Coord|6.1|10.65|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6799685|Mbiame]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q702284|Bui]]'' | {{Coord|6.16667|10.7833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7042652|Nkum]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q702284|Bui]]'' | {{Coord|6.2|10.7|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4866914|Bashéo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442627|Bénoué]]'' | {{Coord|9.66667|13.3667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4902988|Bibemi]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442627|Bénoué]]'' | {{Coord|9.31667|13.8833|display=inline}} | [[File:Bibemi Compound and Street.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5526437|Gashiga]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442627|Bénoué]]'' | {{Coord|9.43333|13.3667|display=inline}} | [[File:Chevaliers à Gashiga.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6471958|Lagdo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442627|Bénoué]]'' | {{Coord|9.05|13.7333|display=inline}} | [[File:Traversée de la Benoué à pirogue.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q7829367|Touroua]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442627|Bénoué]]'' | {{Coord|9.08333|12.9667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q11818718|Pitoa]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442627|Bénoué]]'' | {{Coord|9.38333|13.5333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q12685605|Dembo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442627|Bénoué]]'' | {{Coord|9.710561|13.5497|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q23012947|Barndaké]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442627|Bénoué]]'' | {{Coord|9.35|12.9667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q24329394|Ngong]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442627|Bénoué]]'' | {{Coord|9.01667|13.1833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q131521361|OIanguina]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q739951|Centre]]'' | | | |- | ''[[:d:Q109046712|Yaoundé I]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q30744323|Communauté urbaine de Yaoundé]]'' | {{Coord|3.8988|11.5236|display=inline}} | [[File:Cameroon-Yaounde01.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q109046713|Yaoundé II]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q30744323|Communauté urbaine de Yaoundé]]'' | {{Coord|3.8841|11.5041|display=inline}} | [[File:Tsinga01.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q109046714|Yaoundé III]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q30744323|Communauté urbaine de Yaoundé]]'' | {{Coord|3.8427|11.5077|display=inline}} | [[File:Le lac municipal parc.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q109046715|Yaoundé IV]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q30744323|Communauté urbaine de Yaoundé]]'' | {{Coord|3.8499|11.5374|display=inline}} | [[File:Vue du quartier Mimboman.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q109046716|Yaoundé V]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q30744323|Communauté urbaine de Yaoundé]]'' | {{Coord|3.8946|11.5495|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q109046717|Yaounde VI]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q30744323|Communauté urbaine de Yaoundé]]'' | {{Coord|3.8441|11.4756|display=inline}} | [[File:Biyem-Assi 73.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q109046718|Yaoundé VII]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q30744323|Communauté urbaine de Yaoundé]]'' | {{Coord|3.8725|11.45992|display=inline}} | [[File:Nkolbisson02.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q961662|Dargala]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2583656|Diamaré]]'' | {{Coord|10.631559|14.658782|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5528434|Gawaza]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2583656|Diamaré]]'' | {{Coord|10.53084|14.14043|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7179410|Petté]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2583656|Diamaré]]'' | {{Coord|10.9667|14.5|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q12698778|Ndoukoula]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2583656|Diamaré]]'' | {{Coord|10.2667|14.0333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q23012952|Bogo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2583656|Diamaré]]''<br/>''[[:d:Q823976|Far North]]'' | {{Coord|10.7361|14.6108|display=inline}}<br/>{{Coord|10.733611|14.609167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q23013064|Meri]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2583656|Diamaré]]'' | {{Coord|10.776111|14.1|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q56305546|Maroua I]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2583656|Diamaré]]'' | {{Coord|10.5909|14.3159|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q115433458|Maroua II]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2583656|Diamaré]]'' | {{Coord|10.6131|14.3275|display=inline}} | [[File:Marché de Maroua en décembre 1973 (4).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q125520363|Maroua III]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2583656|Diamaré]]'' | {{Coord|10.61|14.37|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2708780|Sangmélima]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q784802|Dja-et-Lobo]]'' | {{Coord|2.93|11.98|display=inline}} | [[File:Sangmelima Cameroon.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3033077|Djoum]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q784802|Dja-et-Lobo]]'' | {{Coord|2.666667|12.666667|display=inline}} | [[File:South Djoum Chimp.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3576213|Zoétélé]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q784802|Dja-et-Lobo]]'' | {{Coord|3.25|11.883333|display=inline}} | [[File:Zoétélé, Cameroon.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q4887722|Bengbis]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q784802|Dja-et-Lobo]]'' | {{Coord|3.45|12.45|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6826540|Meyomessala]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q784802|Dja-et-Lobo]]'' | {{Coord|2.720283|11.706829|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6826542|Meyomessi]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q784802|Dja-et-Lobo]]'' | {{Coord|2.81667|12.2|display=inline}} | | [[File:Meyomessi SU0208.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6869679|Mintom]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q784802|Dja-et-Lobo]]'' | {{Coord|2.7|13.283333|display=inline}} | | [[File:Mintom SU0206.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7113345|Oveng]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q784802|Dja-et-Lobo]]'' | {{Coord|2.33|11.13|display=inline}} | [[File:Cabanes dans la forêt d'Oveng.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2005262|Tibati]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q1232309|Djérem]]'' | {{Coord|6.466944|12.615833|display=inline}} | [[File:Lake Assom Canoe.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q7022029|Ngaoundal]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q1232309|Djérem]]'' | {{Coord|6.467222|13.271667|display=inline}} | [[File:Hills near Ngaoundal.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2445980|Nkambé]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442736|Donga-Mantung]]'' | {{Coord|6.633339|10.666669|display=inline}} | [[File:Nkambe Town 2.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q4701477|Ako]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442736|Donga-Mantung]]'' | {{Coord|6.81667|10.7167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6875050|Misaje]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442736|Donga-Mantung]]'' | {{Coord|6.58333|10.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q12698777|Ndu]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442736|Donga-Mantung]]'' | {{Coord|6.41667|10.8|display=inline}} | [[File:NDU TOWN,CAMEROON.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q12699022|Nwa Subdivision]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442736|Donga-Mantung]]''<br/>''[[:d:Q823946|Northwest]]'' | {{Coord|6.5|11|display=inline}}<br/>{{Coord|6.508611|11.080833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q97366336|Douala I]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q132830|Douala]]''<br/>''[[:d:Q845172|Littoral]]'' | {{Coord|4.0491|9.6902|display=inline}} | [[File:Douala-Vue aérienne (3).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q97367158|Douala V]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q132830|Douala]]''<br/>''[[:d:Q845172|Littoral]]'' | {{Coord|4.096381|9.751535|display=inline}} | [[File:Mairie de Douala 5 e.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q657734|Bertoua]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q845168|East]]'' | {{Coord|4.583333|13.683333|display=inline}} | [[File:Alliance Voyage Bertoua.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q742871|Muyuka]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q955885|Fako]]''<br/>''[[:d:Q607499|Southwest]]'' | {{Coord|4.2859|9.4077|display=inline}}<br/>{{Coord|4.3|9.366667|display=inline}} | [[File:Mount fako (mount Cameroon).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q819314|Limbe]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q955885|Fako]]''<br/>''[[:d:Q607499|Southwest]]'' | {{Coord|4.016667|9.216667|display=inline}} | [[File:Limbe1.png|center|128px]] | [[File:CM-Limbe.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2228759|Tiko]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q955885|Fako]]'' | {{Coord|4.07861|9.36806|display=inline}} | [[File:Mount Cameroon from Tiko.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q25396900|West Coast]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q955885|Fako]]'' | {{Coord|4.2405|8.9912|display=inline}} | [[File:Beauty of the crick of idenau.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q109314817|Limbé Ier]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q955885|Fako]]'' | {{Coord|4.006323|9.20847|display=inline}} | [[File:Alfred Saker monument.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q111210279|Limbé II]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q955885|Fako]]'' | {{Coord|4.0172|9.1241|display=inline}} | [[File:Seme beach limbe Cameroon.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q111210280|Limbé III]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q955885|Fako]]'' | {{Coord|3.9647|9.2528|display=inline}} | [[File:Basel Mission Church, Downbeach Limbe3.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2708675|Mora]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q823976|Far North]]''<br/>''[[:d:Q613340|Mayo-Sava]]'' | {{Coord|11.0425|14.144722|display=inline}} | [[File:Hotel de ville de Mora.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q131521362|Gueme-Vele]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q823976|Far North]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1987664|Poli]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443138|Faro]]''<br/>''[[:d:Q502341|North]]'' | {{Coord|8.483333|13.25|display=inline}}<br/>{{Coord|8.475556|13.240833|display=inline}} | [[File:Ici c'est Poli au Nord Cameroun.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q4881570|Beka]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443138|Faro]]'' | {{Coord|8.64479|13.03028|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1987701|Tignère]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2583647|Faro-et-Déo]]'' | {{Coord|7.372222|12.653611|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5518638|Galim-Tignère]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2583647|Faro-et-Déo]]'' | {{Coord|7.099167|12.473333|display=inline}} | [[File:Mont Djim4.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6430329|Kontcha]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2583647|Faro-et-Déo]]'' | {{Coord|7.973333|12.237222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q12697488|Mayo-Baléo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2583647|Faro-et-Déo]]'' | {{Coord|7.662222|12.328889|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q667828|Bafang]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442640|Haut-Nkam]]'' | {{Coord|5.15|10.1833|display=inline}} | [[File:Entrée de l'Hôpital Ad Lucem, Bafang - panoramio.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2880315|Bakou]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442640|Haut-Nkam]]'' | {{Coord|5.2|10|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2881848|Bana]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442640|Haut-Nkam]]'' | {{Coord|5.15|10.2667|display=inline}} | [[File:Vue de Bana au Cameroun.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2882356|Bandja]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442640|Haut-Nkam]]'' | {{Coord|5.45|10.2667|display=inline}} | [[File:Navigio Academy Bandja.png|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2883555|Banwa]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442640|Haut-Nkam]]'' | {{Coord|5.1025|10.0706|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3194813|Kékem]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442640|Haut-Nkam]]'' | {{Coord|5.16667|10.03334|display=inline}}<br/>{{Coord|5.16667|10.0333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4856230|Banka]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442640|Haut-Nkam]]'' | {{Coord|5.16667|10.2|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q322917|Abong-Mbang]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442655|Haut-Nyong]]'' | {{Coord|3.983333|13.166667|display=inline}} | [[File:Abong-Mbang from Quartier Haussa.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1027828|Lomié]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442655|Haut-Nyong]]'' | {{Coord|3.170278|13.646944|display=inline}} | [[File:Lomié crossroads.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1100817|Dimako]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442655|Haut-Nyong]]'' | {{Coord|4.383333|13.566667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4763863|Angossas]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442655|Haut-Nyong]]'' | {{Coord|4.08333|12.9833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4817170|Atok]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442655|Haut-Nyong]]'' | {{Coord|4|12.7833|display=inline}} | [[File:Palais royale d'ATOK.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5302247|Doumaintang]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442655|Haut-Nyong]]'' | {{Coord|4.35|13.1|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5302264|Doumé]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442655|Haut-Nyong]]'' | {{Coord|4.24|13.4534|display=inline}} | [[File:Entrée du fort de Doumé enlevé le 25 Juillet 15 - Doumé - Médiathèque de l'architecture et du patrimoine - AP62T021049.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6822036|Messok]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442655|Haut-Nyong]]'' | {{Coord|3.08535|14.062385|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6863897|Mindourou]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442655|Haut-Nyong]]'' | {{Coord|3.16667|13.6167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7022489|Ngoila]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442655|Haut-Nyong]]'' | {{Coord|2.616667|14.016667|display=inline}} | [[File:Ngoila looking toward Congo.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q7022665|Nguelemendouka]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442655|Haut-Nyong]]'' | {{Coord|4.38333|12.9167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7559202|Somalomo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442655|Haut-Nyong]]'' | {{Coord|3.38333|12.7333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q12697742|Messamena]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442655|Haut-Nyong]]'' | {{Coord|3.73333|12.8333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q14944542|Mboma]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2442655|Haut-Nyong]]'' | {{Coord|4.217|12.917|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2445214|Nanga Eboko]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443161|Haute-Sanaga]]'' | {{Coord|4.670556|12.373056|display=inline}} | [[File:Nanga Eboko building.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q4903000|Bibey]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443161|Haute-Sanaga]]'' | {{Coord|4.867222|12.812778|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6521064|Lembe-Yezoum]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443161|Haute-Sanaga]]'' | {{Coord|4.606944|12.670556|display=inline}} | [[File:Tableau 1 Carte de la commune de Lembe Yezoum.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6799613|Mbandjock]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443161|Haute-Sanaga]]'' | {{Coord|4.446389|11.905278|display=inline}} | [[File:Sugarcane plantations at Mbandjock, Camarões.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6869583|Minta]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443161|Haute-Sanaga]]'' | {{Coord|4.559444|12.831111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7042632|Nkoteng]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443161|Haute-Sanaga]]'' | {{Coord|4.5046|12.1184|display=inline}} | [[File:Foyer des jeunes SOSUCAM NKOTENG.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q12699001|Nsem]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443161|Haute-Sanaga]]'' | {{Coord|4.891944|12.935278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q642909|Batié]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443778|Hauts-Plateaux]]'' | {{Coord|5.28333|10.2833|display=inline}} | [[File:Col Batié.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1988066|Baham]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443778|Hauts-Plateaux]]'' | {{Coord|5.33333|10.4|display=inline}} | [[File:Baham, Ouest Cameroun Maison traditionnelle.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2881815|Bamendjou]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443778|Hauts-Plateaux]]'' | {{Coord|5.4|10.3167|display=inline}} | [[File:Eglise Saint-Antoine, Bamendjou.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q673185|Batouri]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444345|Kadey]]'' | {{Coord|4.433333|14.366667|display=inline}} | [[File:Alliance Batouri.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6395456|Kette]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444345|Kadey]]'' | {{Coord|4.9|14.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7110459|Ouli]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444345|Kadey]]'' | {{Coord|5.2|14.55|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q12689933|Kentzou]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444345|Kadey]]'' | {{Coord|4.16667|15.0333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q12698859|Nguelebok]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444345|Kadey]]'' | {{Coord|4.26667|14.05|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q14944567|Ndelele]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444345|Kadey]]'' | {{Coord|4.03333|14.9333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22680674|Mbang]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444345|Kadey]]''<br/>''[[:d:Q845168|East]]'' | {{Coord|4.58|13.33|display=inline}}<br/>{{Coord|4.583333|13.333333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2629132|Bandjoun]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443749|Koung-Khi]]'' | {{Coord|5.35|10.4|display=inline}} | [[File:Ladjoquartiere.png|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3022075|Demding]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443749|Koung-Khi]]'' | {{Coord|5.329209|10.465121|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2446919|Bangem]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444337|Koupé-Manengouba]]'' | {{Coord|5.08333|9.76667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7818676|Tombel]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444337|Koupé-Manengouba]]'' | {{Coord|4.74639|9.67028|display=inline}} | [[File:The National Archives UK - CO 1069-22-7.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q10600392|Nguti]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444337|Koupé-Manengouba]]'' | {{Coord|5.337181|9.417273|display=inline}}<br/>{{Coord|5.3299|9.4185|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1988420|Menji]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443757|Lebialem]]'' | {{Coord|5.71306|10.065|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4734651|Alou]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443757|Lebialem]]'' | {{Coord|5.157349|9.367308|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7958609|Wabane]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443757|Lebialem]]'' | {{Coord|5.157349|9.367308|display=inline}} | [[File:130915 Wabane.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1988452|Monatélé]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q607493|Lekié]]'' | {{Coord|4.276111|11.263056|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2604706|Obala]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q607493|Lekié]]'' | {{Coord|4.169167|11.535833|display=inline}} | [[File:Ville d'Obala.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q4868730|Batchenga]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q607493|Lekié]]'' | {{Coord|4.28333|11.65|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5331585|Ebebda]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q607493|Lekié]]'' | {{Coord|4.339444|11.283889|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5360804|Elig-Mfomo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q607493|Lekié]]'' | {{Coord|4.16|11.351944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5418557|Evodoula]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q607493|Lekié]]'' | {{Coord|4.092222|11.199167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6663731|Lobo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q607493|Lekié]]'' | {{Coord|3.894722|11.228333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7082476|Okola]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q607493|Lekié]]'' | {{Coord|4.024444|11.381389|display=inline}}<br/>{{Coord|4.01667|11.38333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7241144|Sa'a]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q607493|Lekié]]'' | {{Coord|4.366389|11.440833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q124061857|Yemessoa II]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q607493|Lekié]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6751200|Manoka]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q845172|Littoral]]'' | {{Coord|3.795556|9.651667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7163055|Penja]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q845172|Littoral]]''<br/>''[[:d:Q2445609|Moungo]]'' | {{Coord|4.63333|9.68333|display=inline}} | [[File:Fruits and Vegetable Market in Penja - Cameroon.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q697662|Kousséri]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q576311|Logone-et-Chari]]''<br/>''[[:d:Q2583656|Diamaré]]'' | {{Coord|12.083333|15.033333|display=inline}} | [[File:Wahid at sultanate of Kousséri.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q4925100|Blangoua]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q576311|Logone-et-Chari]]'' | {{Coord|12.7675|14.5758|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5222059|Darak]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q576311|Logone-et-Chari]]'' | {{Coord|12.878611|14.300278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5473997|Fotokol]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q576311|Logone-et-Chari]]'' | {{Coord|12.3667|14.2333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5588320|Goulfey]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q576311|Logone-et-Chari]]'' | {{Coord|12.3833|14.9333|display=inline}} | [[File:Musiciens Kotokos - Goulfei - Médiathèque de l'architecture et du patrimoine - AP62T178454.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5761763|Hile-Alifa]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q576311|Logone-et-Chari]]'' | {{Coord|12.7|14.316667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6667783|Logone-Birni]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q576311|Logone-et-Chari]]'' | {{Coord|11.783333|15.1|display=inline}} | [[File:The Logon-Birni - general view.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6738809|Makary]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q576311|Logone-et-Chari]]''<br/>''[[:d:Q823976|Far North]]'' | {{Coord|12.574167|14.453889|display=inline}}<br/>{{Coord|12.5717|14.46663|display=inline}} | [[File:Children in a village playing rope jumping.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q23013165|Waza]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q576311|Logone-et-Chari]]'' | {{Coord|11.398789|14.570669|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q23013167|Zina]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q576311|Logone-et-Chari]]'' | {{Coord|11.26235|14.965289|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2929807|Bélabo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443276|Lom-et-Djerem]]'' | {{Coord|4.93333|13.3|display=inline}} | [[File:Chimpanzee rescue centre near Belabo.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5005064|Bétaré-Oya]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443276|Lom-et-Djerem]]''<br/>''[[:d:Q845168|East]]'' | {{Coord|5.6|14.083333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5271638|Diang]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443276|Lom-et-Djerem]]'' | {{Coord|4.5833|13.35|display=inline}} | [[File:Gouekong I dans la commune de Diang.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5523752|Garoua-Boulaï]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443276|Lom-et-Djerem]]'' | {{Coord|5.88333|14.55|display=inline}} | [[File:Mosquée (28604170443).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6748103|Mandjou]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443276|Lom-et-Djerem]]'' | {{Coord|4.6|13.7333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7022606|Ngoura]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443276|Lom-et-Djerem]]'' | {{Coord|4.397702|14.564071|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q109318378|Haman (Bélabo)]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443276|Lom-et-Djerem]]'' | {{Coord|5.2833|13.6|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1888230|Mamfe]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q636257|Manyu]]'' | {{Coord|5.766667|9.283333|display=inline}} | [[File:German Bridge (Cross River, Mamfe).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q4702015|Akwaya]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q636257|Manyu]]'' | {{Coord|6.36667|9.53333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5423051|Eyumodjock]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q636257|Manyu]]'' | {{Coord|5.769722|8.986389|display=inline}} | | [[File:OSM-Eyumodjock.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25388976|Upper Bayang]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q636257|Manyu]]'' | {{Coord|5.7697|8.9864|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q523657|Yagoua]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444290|Mayo Danay]]'' | {{Coord|10.342778|15.240556|display=inline}} | [[File:Village de Cases Yagoua.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3192173|Kalfou]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444290|Mayo Danay]]'' | {{Coord|10.284|14.9298|display=inline}} | [[File:Couché du soleil a kalfou.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5227504|Datcheka]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444290|Mayo Danay]]'' | {{Coord|10.1333|14.9|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5614811|Gueme]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444290|Mayo Danay]]'' | {{Coord|10.5|15.1833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6347328|Kai-Kai]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444290|Mayo Danay]]'' | {{Coord|10.8578|14.8297|display=inline}} | [[File:Pot pour graines de culture ville de Kay Kay.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6380133|Kay-Hay]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444290|Mayo Danay]]'' | {{Coord|10.631559|14.658782|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7690634|Tchati-Bali]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444290|Mayo Danay]]'' | {{Coord|10.0438|14.9296|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q23013006|Gobo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444290|Mayo Danay]]'' | {{Coord|10.0099|15.4351|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q23013009|Guere]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444290|Mayo Danay]]'' | {{Coord|10.0654|15.2891|display=inline}} | [[File:Lac Guere dans le Mayo Danay2.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q28040583|Maga]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444290|Mayo Danay]]'' | {{Coord|10.8434|14.9396|display=inline}} | [[File:Maga dam.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q28040586|Wina]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444290|Mayo Danay]]'' | {{Coord|10.1536|15.2208|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q124713293|Yondigui]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444290|Mayo Danay]]'' | {{Coord|10.083|14.95|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1952049|Mogode]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443777|Mayo Tsanaga]]'' | {{Coord|10.6|13.5667|display=inline}} | [[File:The sacred mountain of Mogode, place of the primordial habitation. Kapsiki.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2708658|Mokolo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443777|Mayo Tsanaga]]'' | {{Coord|10.740278|13.802778|display=inline}} | [[File:Entrée de l'école publique Annexe 1A de Mokolo.jpg|center|128px]] | [[File:CM-Mokolo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2922418|Bourrha]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443777|Mayo Tsanaga]]'' | {{Coord|10.25|13.5167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5765546|Hina]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443777|Mayo Tsanaga]]'' | {{Coord|10.3659|13.8484|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6889883|Modzogo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443777|Mayo Tsanaga]]'' | {{Coord|10.966|13.9068|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q11744500|Koza]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443777|Mayo Tsanaga]]''<br/>''[[:d:Q823976|Far North]]'' | {{Coord|10.868333|13.881944|display=inline}} | [[File:Cases d'habitation de Koza.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q23013147|Soulédé-Roua]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443777|Mayo Tsanaga]]'' | {{Coord|10.631558|14.658781|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q520600|Banyo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443291|Mayo-Banyo]]'' | {{Coord|6.748056|11.805833|display=inline}} | [[File:WL-Cameroun-Bourbier sur la piste Tibati-Banyo.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q4853505|Bankim]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443291|Mayo-Banyo]]'' | {{Coord|6.082778|11.4875|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6797477|Mayo-Darlé]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443291|Mayo-Banyo]]'' | {{Coord|6.469722|11.549722|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2708429|Kaélé]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444363|Mayo-Kani]]'' | {{Coord|10.0999|14.4499|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3314784|Mindif]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444363|Mayo-Kani]]'' | {{Coord|10.4|14.4333|display=inline}} | [[File:Pic Mindif2.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5319905|Dziguilao]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444363|Mayo-Kani]]'' | {{Coord|10.0167|14.8|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6919074|Moulvoudaye]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444363|Mayo-Kani]]'' | {{Coord|10.4059|14.8539|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6926401|Moutourwa]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444363|Mayo-Kani]]'' | {{Coord|10.199|14.1778|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7828886|Touloum]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444363|Mayo-Kani]]'' | {{Coord|10.1833|14.8333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q12687157|Guidiguis]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444363|Mayo-Kani]]'' | {{Coord|10.1333|14.7|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2708439|Guider]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443752|Mayo-Louti]]'' | {{Coord|9.934167|13.948611|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5447990|Figuil]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443752|Mayo-Louti]]'' | {{Coord|9.76667|13.9667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6797481|Mayo-Oulo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443752|Mayo-Louti]]'' | {{Coord|9.966667|13.616667|display=inline}} | [[File:Visage du sahel.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q549251|Tcholliré]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443767|Mayo-Rey]]'' | {{Coord|8.4|14.1667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6748085|Mandingring]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443767|Mayo-Rey]]'' | {{Coord|8.4559|15.0071|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7828536|Touboro]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443767|Mayo-Rey]]'' | {{Coord|7.77083|15.3567|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q23013122|Rey Bouba]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2443767|Mayo-Rey]]'' | {{Coord|8.6724|14.1786|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6427461|Kolofata]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q613340|Mayo-Sava]]'' | {{Coord|11.1667|14.0167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7813671|Tokombéré]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q613340|Mayo-Sava]]'' | {{Coord|10.8667|14.15|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q799790|Bafia]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445034|Mbam-et-Inoubou]]'' | {{Coord|4.7425|11.224722|display=inline}} | [[File:Hôtel de Ville Bafia.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2090268|Bokito]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445034|Mbam-et-Inoubou]]'' | {{Coord|4.574444|11.115833|display=inline}} | [[File:Danse sacrée.jpg|center|128px]] | [[File:20160726 OSM-Bokito.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3196512|Kiiki]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445034|Mbam-et-Inoubou]]'' | {{Coord|4.6667|11.1833|display=inline}} | [[File:Mairie de kiiki.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5266150|Deuk]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445034|Mbam-et-Inoubou]]'' | {{Coord|4.934722|11.264722|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6428681|Kon-Yambetta]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445034|Mbam-et-Inoubou]]'' | {{Coord|4.83333|11.06667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6740518|Makénéné]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445034|Mbam-et-Inoubou]]'' | {{Coord|4.885556|10.794722|display=inline}} | [[File:Makenene market.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q7041351|Nitoukou]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445034|Mbam-et-Inoubou]]'' | {{Coord|4.626389|10.878056|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7089921|Ombessa]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445034|Mbam-et-Inoubou]]'' | {{Coord|4.602778|11.256111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q14944568|Ndikiniméki]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445034|Mbam-et-Inoubou]]'' | {{Coord|4.781667|10.818611|display=inline}} | [[File:Défilé des femmes à Ndikiniméki.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1988849|Ntui]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445194|Mbam-et-Kim]]'' | {{Coord|4.4475|11.625556|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2600586|Yoko]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445194|Mbam-et-Kim]]''<br/>''[[:d:Q739951|Centre]]'' | {{Coord|5.538889|12.319722|display=inline}}<br/>{{Coord|5.533333|12.316667|display=inline}}<br/>{{Coord|5.55|12.316667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3303485|Mbangassina]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445194|Mbam-et-Kim]]'' | {{Coord|4.543889|11.403333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3339266|Ngambè-Tikar]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445194|Mbam-et-Kim]]'' | {{Coord|5.786389|11.493611|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7022577|Ngoro]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445194|Mbam-et-Kim]]''<br/>''[[:d:Q739951|Centre]]'' | {{Coord|4.958333|11.384444|display=inline}}<br/>{{Coord|4.95|11.383333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2629052|Meiganga]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q937235|Mbéré]]'' | {{Coord|6.517222|14.294722|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7022027|Ngaoui]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q937235|Mbéré]]'' | {{Coord|6.741111|14.953056|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q23012983|Dir]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q937235|Mbéré]]'' | {{Coord|6.328889|13.5375|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q997047|Kumba]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2582684|Meme]]'' | {{Coord|4.633333|9.45|display=inline}} | [[File:Kumba main park.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6799744|Mbonge]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2582684|Meme]]'' | {{Coord|4.53333|9.1|display=inline}} | [[File:Illoani.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q22680860|Konye]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2582684|Meme]]'' | {{Coord|5.157347|9.367308|display=inline}} | [[File:KdfAccessDanse4.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2034978|Wum]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q685677|Menchum]]'' | {{Coord|6.38333|10.0667|display=inline}} | [[File:Wum culture 3.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q4886823|Benakuma]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q685677|Menchum]]'' | {{Coord|6.41667|9.91667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5509782|Furu-Awa]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q685677|Menchum]]'' | {{Coord|6.86667|10.03333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q771802|Penka-Michel]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q921417|Menoua]]'' | {{Coord|5.466667|10.25|display=inline}} | | [[File:20160719 OSM-Penka-Michel.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3075954|Fongo-Tongo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q921417|Menoua]]'' | {{Coord|5.107893|10.436218|display=inline}} | [[File:Pont centenaire construit avec des bambous de chine à Fongo-Tongo à Dschang.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5464218|Fokoué]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q921417|Menoua]]'' | {{Coord|5.35|10.1167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7042605|Nkong-Zem]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q921417|Menoua]]'' | {{Coord|5.23919|10.62485|display=inline}} | [[File:Centre Medical d'arrondisementde Nkong Ni.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q7420089|Santchou]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q921417|Menoua]]'' | {{Coord|5.28333|9.98333|display=inline}} | [[File:Soderim Santchou 1.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q4841354|Bafut]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q966674|Mezam]]'' | {{Coord|6.08333|10.1|display=inline}} | [[File:Bafut - NorthWest Region - Cameroon.png|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q4850827|Bali]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q966674|Mezam]]'' | {{Coord|5.88333|10.0167|display=inline}} | [[File:Playing Lela flutes Cameroon.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q7419130|Santa]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q966674|Mezam]]'' | {{Coord|5.83333|10.15|display=inline}} | [[File:De Santa.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q7850702|Tubah]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q966674|Mezam]]'' | {{Coord|6.4704|10.4397|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q60823665|Bamenda I]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q966674|Mezam]]'' | {{Coord|5.9326|10.197|display=inline}} | [[File:Bamenda Military Park - panoramio.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q113833604|Bamenda II]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q966674|Mezam]]'' | {{Coord|6.0057|10.1|display=inline}} | [[File:Mankon Palace (4).JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q111207436|Bafoussam III]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445728|Mifi]]'' | {{Coord|5.510266|10.349979|display=inline}} | [[File:Sanctuaire Notre Dame de Doumelong à Bamougoum 5.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q109045077|Mingombé]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q1943777|Moloundou]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1989172|Mbengwi]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2538015|Momo]]'' | {{Coord|6.01667|10|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4753676|Andek]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2538015|Momo]]'' | {{Coord|5.98333|9.83333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4869256|Batibo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2538015|Momo]]'' | {{Coord|5.833333|9.883333|display=inline}} | [[File:View on Batibo (2).JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q7042440|Njikwa]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2538015|Momo]]'' | {{Coord|6.08333|9.88333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q23013166|Widikum-Boffe]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2538015|Momo]]'' | {{Coord|5.8719|9.7707|display=inline}} | [[File:Street in Widikum.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q999070|Nkongsamba]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445609|Moungo]]'' | {{Coord|4.95|9.916667|display=inline}} | [[File:Nkongsamba 02.jpg|center|128px]] | [[File:CM-Nkongsamba.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1828275|Loum]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445609|Moungo]]'' | {{Coord|4.7|9.73|display=inline}} | [[File:Enfants + jouet artisanale.jpg|center|128px]] | [[File:CM-Loum.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2409032|Mombo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445609|Moungo]]'' | {{Coord|4.56667|9.6|display=inline}} | | [[File:Mombo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2886259|Baré]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445609|Moungo]]'' | {{Coord|5|9.96667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2909901|Bonaléa]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445609|Moungo]]'' | {{Coord|4.2|9.44|display=inline}} | | [[File:Bonalea.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3026494|Dibombari]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445609|Moungo]]'' | {{Coord|4.18333|9.65|display=inline}} | [[File:Dibombari Centre.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3285999|Manjo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445609|Moungo]]'' | {{Coord|4.85|9.81667|display=inline}} | [[File:Mairie de Manjo.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3303483|Mbanga]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445609|Moungo]]'' | {{Coord|4.509167|9.568056|display=inline}}<br/>{{Coord|4.50917|9.56806|display=inline}} | [[File:Planteur transportant les bidons d'huile.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3305268|Melong]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445609|Moungo]]'' | {{Coord|5.122737|9.952096|display=inline}}<br/>{{Coord|5.12111|9.95278|display=inline}} | [[File:Partie du Marché de Mélong (Littoral).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5331918|Ebone]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445609|Moungo]]'' | {{Coord|4.88333|9.9|display=inline}} | [[File:MontNlonako.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q28840899|Baré-Bakem]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445609|Moungo]]'' | {{Coord|5.0191|9.9636|display=inline}} | | [[File:Bare LC.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109040109|nkongsamba IIIe]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445609|Moungo]]'' | {{Coord|4.9918|9.9274|display=inline}} | [[File:Nkongsamba 02.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q124802086|Nkongsamba III]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445609|Moungo]]'' | {{Coord|4.9491|9.9303|display=inline}} | [[File:Mont Manengouba - Nkongsamba.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q4919276|Biwong-Bane]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445743|Mvila]]'' | {{Coord|3.183333|11.216667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4919278|Biwong-Bulu]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445743|Mvila]]'' | {{Coord|3.13333|11.15|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5347560|Efoulan]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445743|Mvila]]'' | {{Coord|2.78333|10.53333|display=inline}} | | [[File:Efoulan SU0107.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6817020|Mengong]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445743|Mvila]]'' | {{Coord|2.933|11.417|display=inline}} | [[File:Hôtel de ville de Mengong Sud Cameroun.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q12698639|Mvangane]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445743|Mvila]]'' | {{Coord|2.63333|11.7333|display=inline}} | | [[File:Mvangan SU0103.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12698850|Ngoulemakong]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445743|Mvila]]'' | {{Coord|3.08333|11.4333|display=inline}} | | [[File:Ngoulemakong SU0102.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1989000|Mfou]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445054|Méfou-et-Afamba]]'' | {{Coord|3.718611|11.641111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2874674|Awaé]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445054|Méfou-et-Afamba]]'' | {{Coord|3.901667|11.881944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3350147|Olanguina]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445054|Méfou-et-Afamba]]'' | {{Coord|3.95588|11.9128|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4688799|Afanloum]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445054|Méfou-et-Afamba]]'' | {{Coord|4.006667|11.9375|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5346992|Edzendouan]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445054|Méfou-et-Afamba]]'' | {{Coord|4.2|11.75|display=inline}} | | [[File:OSM-Edzendouan.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5399420|Esse]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445054|Méfou-et-Afamba]]''<br/>''[[:d:Q739951|Centre]]'' | {{Coord|4.093889|11.884167|display=inline}}<br/>{{Coord|4.1|11.9|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7042598|Nkolafamba]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445054|Méfou-et-Afamba]]'' | {{Coord|3.854444|11.665278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7549734|Soa]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445054|Méfou-et-Afamba]]'' | {{Coord|3.978056|11.593056|display=inline}} | [[File:Un match de football pour vacanciers au stade du lycée de soa.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q748575|Ngoumou]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444484|Méfou-et-Akono]]'' | {{Coord|3.596667|11.305556|display=inline}} | | [[File:Ngounou CE1001.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4701537|Akono]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444484|Méfou-et-Akono]]'' | {{Coord|3.501389|11.328333|display=inline}} | | [[File:Akono CE1002.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4907428|Bikok]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444484|Méfou-et-Akono]]'' | {{Coord|3.641944|11.5325|display=inline}} | | [[File:Bikok CE1004.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11325258|Mbankomo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2444484|Méfou-et-Akono]]'' | {{Coord|3.791944|11.403611|display=inline}} | | [[File:Mbankomo CE1003.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q677694|Mundemba]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445180|Ndian]]'' | {{Coord|4.95|8.86667|display=inline}} | [[File:Brücke Eingang Korup.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1225319|Dikome-Balue]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445180|Ndian]]'' | {{Coord|4.912648|9.241174|display=inline}} | [[File:Dikome Balue Council Chambers.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q4853554|Bamuso]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445180|Ndian]]'' | {{Coord|4.46667|8.9|display=inline}}<br/>{{Coord|4.43056|8.94083|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5350540|Ekondo-Titi]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445180|Ndian]]'' | {{Coord|4.601389|9.038889|display=inline}} | | [[File:Ekondo Titi Municipality.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5987223|Idabato]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445180|Ndian]]'' | | [[File:Idabato - Péninsule de Bakassi.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6078857|Isanguele]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445180|Ndian]]'' | {{Coord|4.7804|8.68|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6428261|Kombo-Abedimo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445180|Ndian]]'' | {{Coord|4.6621|8.5177|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6428262|Kombo-Idinti]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445180|Ndian]]'' | {{Coord|4.6467|8.7629|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7813646|Toko]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445180|Ndian]]'' | {{Coord|4.8907|9.1025|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2449186|Bangangté]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445638|Ndé]]'' | {{Coord|5.25|10.8333|display=inline}} | [[File:Bangangte Marche A.PNG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2892446|Bazou]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445638|Ndé]]'' | {{Coord|5.15|10.5166|display=inline}}<br/>{{Coord|5.06667|10.4667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4868018|Bassamba]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445638|Ndé]]'' | {{Coord|5.05|10.5667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7820954|Tonga]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445638|Ndé]]'' | {{Coord|4.96985|10.6957|display=inline}}<br/>{{Coord|4.96936|10.70171|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2450615|Ndop]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445374|Ngo-Ketunjia]]'' | {{Coord|6|10.4167|display=inline}} | [[File:Mont okakudja.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q4837801|Babessi]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445374|Ngo-Ketunjia]]'' | {{Coord|6.01667|10.5667|display=inline}} | [[File:Babessi Market.jpg|center|128px]] | [[File:OSM-Babessi.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4850904|Balikumbat]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445374|Ngo-Ketunjia]]'' | {{Coord|5.9|10.3833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2465841|Yabassi]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445718|Nkam]]'' | {{Coord|4.45|9.96667|display=inline}} | [[File:Bundesarchiv Bild 163-261, Kamerun, Yabassi, Markt.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3337490|Ndobian]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445718|Nkam]]'' | {{Coord|4.990322|10.373363|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3342357|Nkondjock]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445718|Nkam]]'' | {{Coord|4.8967|10.2592|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3572296|Yingui]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445718|Nkam]]'' | {{Coord|4.53333|10.3|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q113839919|Mangoulé]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445718|Nkam]]'' | {{Coord|4.15117|9.95164|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7042612|Nkor]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q823946|Northwest]]''<br/>''[[:d:Q702284|Bui]]'' | {{Coord|6.3966|10.5831|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q8070884|Zhoa]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q823946|Northwest]]''<br/>''[[:d:Q685677|Menchum]]'' | {{Coord|6.3333|10.0667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q131521364|Nkor-Noni]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q823946|Northwest]]'' | | | |- | ''[[:d:Q608765|Foumbot]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445359|Noun]]'' | {{Coord|5.5|10.6333|display=inline}} | [[File:Ville de Foumbot 01.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1439847|Foumban]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445359|Noun]]'' | {{Coord|5.716667|10.916667|display=inline}} | [[File:Bamun sultan palace.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1907422|Massangam]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445359|Noun]]'' | {{Coord|5.41667|10.9667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2882495|Bangourain]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445359|Noun]]'' | {{Coord|5.872324|10.67501|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6434666|Kouoptamo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445359|Noun]]'' | {{Coord|5.65|10.6|display=inline}} | [[File:Traversée de la nouvelle route de kouoptamo jpg. 03.png|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6434760|Koutaba]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445359|Noun]]'' | {{Coord|5.7|10.8167|display=inline}} | [[File:Montagne de cratère à Koutaba2.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6729772|Magba]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445359|Noun]]'' | {{Coord|5.95|11.2167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6743108|Malentouen]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445359|Noun]]'' | {{Coord|5.8|11|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7042442|Njimom]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445359|Noun]]'' | {{Coord|5.85|10.95|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q133280593|Mfeloung]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445359|Noun]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2911632|Bot-Makak]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q729464|Nyong-et-Kéllé]]'' | {{Coord|3.996944|10.943889|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3280642|Makak]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q729464|Nyong-et-Kéllé]]'' | {{Coord|3.548611|11.027778|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4941421|Bondjock]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q729464|Nyong-et-Kéllé]]'' | {{Coord|3.733056|11.209444|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6787736|Matomb]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q729464|Nyong-et-Kéllé]]'' | {{Coord|3.820556|11.063056|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6822037|Messondo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q729464|Nyong-et-Kéllé]]'' | {{Coord|3.694444|10.451111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7022483|Ngog-Mapubi]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q729464|Nyong-et-Kéllé]]'' | {{Coord|3.93333|10.85|display=inline}} | [[File:Hôtel de ville de Ngog-Mapubi.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q7022672|Ngui-Bassal]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q729464|Nyong-et-Kéllé]]'' | {{Coord|3.581667|10.801667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q12684052|Biyouha]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q729464|Nyong-et-Kéllé]]'' | {{Coord|3.829722|10.734722|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q12685725|Dibang]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q729464|Nyong-et-Kéllé]]'' | {{Coord|3.998889|10.718611|display=inline}} | [[File:Dibang.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2829121|Akonolinga]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q587099|Nyong-et-Mfoumou]]'' | {{Coord|3.778333|12.25|display=inline}} | [[File:CAM-Akonolinga-Grande rue.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3305830|Mengang]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q587099|Nyong-et-Mfoumou]]'' | {{Coord|3.894167|12.050278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4831578|Ayos]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q587099|Nyong-et-Mfoumou]]'' | {{Coord|3.905|12.5225|display=inline}} | [[File:Gare routière d'Ayos.jpg|center|128px]] | [[File:OSM-Ayos.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5376357|Endom]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q587099|Nyong-et-Mfoumou]]'' | {{Coord|4.084444|12.55|display=inline}} | | [[File:Endom.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12690239|Kobdombo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q587099|Nyong-et-Mfoumou]]'' | {{Coord|4.1|12.5|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2702755|Mbalmayo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445625|Nyong-et-So'o]]'' | {{Coord|3.52|11.512222|display=inline}} | [[File:Mbalmayo-cathedral.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2829111|Akoeman]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445625|Nyong-et-So'o]]'' | {{Coord|3.190556|11.572778|display=inline}} | | [[File:Akoéman CE0504.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3042188|Dzeng]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445625|Nyong-et-So'o]]'' | {{Coord|3.760833|11.885|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3305842|Mengueme]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445625|Nyong-et-So'o]]'' | {{Coord|3.243611|11.396667|display=inline}} | [[File:Nyong, Site écotouristique d'Ebogo, Cameroun.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3339327|Ngomedzap]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445625|Nyong-et-So'o]]'' | {{Coord|3.25|11.2|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3342352|Nkolmetet]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445625|Nyong-et-So'o]]'' | {{Coord|3.433333|11.766667|display=inline}} | [[File:Cabanes Nkolmetet.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q324195|Lolodorf]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445229|Océan]]'' | {{Coord|3.2375|10.7223|display=inline}} | | [[File:Lolodorf 3828531.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1100812|Campo]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445229|Océan]]'' | {{Coord|2.366667|9.816667|display=inline}} | | [[File:20160719 OSM-Campo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2829114|Akom II]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445229|Océan]]'' | {{Coord|2.78333|10.5667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3258738|Lokundje]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445229|Océan]]'' | {{Coord|3.25|10.05|display=inline}} | | [[File:Lokoundje 3828807.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3341306|Niété]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445229|Océan]]'' | {{Coord|2.666667|10.05|display=inline}} | | [[File:Niete 3829449.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4915448|Bipindi]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445229|Océan]]'' | {{Coord|3.08333|10.4167|display=inline}} | | [[File:Bipindi 3828587.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6944577|Mvengue]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445229|Océan]]'' | {{Coord|3.28333|11.0167|display=inline}} | | [[File:Mvengue 3828483.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97621927|Kribi Ier]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445229|Océan]]'' | {{Coord|2.9301|9.911|display=inline}} | [[File:Chutes de la Lobé.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1002900|Edéa]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445164|Sanaga-Maritime]]'' | {{Coord|3.8|10.133333|display=inline}} | [[File:Edea vue aérienne.jpg|center|128px]] | [[File:CM-Edea.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5272208|Dibamba]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445164|Sanaga-Maritime]]'' | {{Coord|4.13333|10.1|display=inline}} | [[File:A la recherche du sable dans la rivière Dmbamba.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5285065|Dizangué]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445164|Sanaga-Maritime]]'' | {{Coord|3.76667|9.98333|display=inline}} | [[File:Route de terre à Dizangué près de Douala.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6918844|Mouanko]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445164|Sanaga-Maritime]]'' | {{Coord|3.63333|9.78333|display=inline}} | | [[File:Mouanko 3831370.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7021939|Ngambé]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445164|Sanaga-Maritime]]'' | {{Coord|4.233333|10.616667|display=inline}}<br/>{{Coord|4.23343|10.61532|display=inline}} | | [[File:Ngambe 3830935.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7023174|Ngwei]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445164|Sanaga-Maritime]]'' | {{Coord|4.25|10.7|display=inline}} | | [[File:Ngwei 3830950.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7070896|Nyanon]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445164|Sanaga-Maritime]]'' | {{Coord|4.26667|10.95|display=inline}} | | [[File:20160719 0SM-Nyanon.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12698776|Ndom]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445164|Sanaga-Maritime]]'' | {{Coord|4.416667|10.816667|display=inline}} | | [[File:Ndom 3830892.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12701247|Pouma]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445164|Sanaga-Maritime]]'' | {{Coord|3.85|10.5167|display=inline}} | | [[File:Pouma 3830937.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23013060|Massock-Songloulou]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445164|Sanaga-Maritime]]'' | {{Coord|4.1333|10.4667|display=inline}} | | [[File:Massok LT0410 limites.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109021488|Édéa 1er]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445164|Sanaga-Maritime]]'' | {{Coord|3.7984|10.1297|display=inline}} | [[File:La Cathedrale d'Edea-Simbanematick (cropped).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q109315965|Ngompen]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445164|Sanaga-Maritime]]'' | | | |- | ''[[:d:Q12690383|Konye]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q607499|Southwest]]'' | | | |- | ''[[:d:Q23581971|Mmuock Leteh]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q607499|Southwest]]'' | {{Coord|5.675|10.041|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2841553|Ambam]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445579|Vallée-du-Ntem]]'' | {{Coord|2.38333|11.2833|display=inline}} | [[File:German building at Ambam.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3273390|Ma'an]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445579|Vallée-du-Ntem]]''<br/>''[[:d:Q857122|South]]'' | {{Coord|2.372222|10.631389|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6459366|Kyé-Ossi]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445579|Vallée-du-Ntem]]'' | {{Coord|2.1754|11.3409|display=inline}} | | [[File:Kye-Ossi SU0404.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7083075|Olamze]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q2445579|Vallée-du-Ntem]]'' | {{Coord|2.21667|11.0833|display=inline}} | | [[File:Olamze SU0403.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4882158|Belel]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q667019|Vina]]'' | {{Coord|7.054167|14.435|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6799654|Mbe]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q667019|Vina]]'' | {{Coord|7.860556|13.595|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7070841|Nyambaka]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q667019|Vina]]'' | {{Coord|6.88333|14.1|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q14944570|Nganha]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q667019|Vina]]'' | {{Coord|7.43333|13.9333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q23013059|Martap]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q667019|Vina]]'' | {{Coord|6.9|13.05|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2882492|Bangou]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q165784|West]]''<br/>''[[:d:Q2443778|Hauts-Plateaux]]'' | {{Coord|5.2|10.383333|display=inline}} | [[File:Carrefour Bangou.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q24448657|Bandoumka]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q165784|West]]''<br/>''[[:d:Q2443778|Hauts-Plateaux]]'' | {{Coord|5.193055|10.148942|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q30745559|Bati]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q165784|West]]'' | {{Coord|5.667568|10.450119|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q131521365|Nkong-Nzem]]'' | | [[Cameroon]] | ''[[:d:Q165784|West]]'' | | | |} {{Wikidata list end}} 3qpu2r7d9y48qvduz3jaclaz6t2qkoe 2 11421 123705 111216 2026-11-04T11:56:06Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123705 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q12712989 } |section= |sort=label |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P18:Image,P242:Map |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Image ! Map |- | ''[[:d:Q2721025|Boa Vista]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:Aerial-Sal-Reis-Cape-Verde-2012.JPG|center|128px]] | [[File:Boa Vista county, Cape Verde.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2571624|Brava]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:Furna Cape Verde 2.jpg|center|128px]] | [[File:Brava county, Cape Verde.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59109786|Fogo]]'' | | [[Cape Verde]] | | |- | ''[[:d:Q2551133|Maio]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:Sea-salt-minemaio.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q516835|Mosteiros]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:Fogo-mosteiros.jpg|center|128px]] | [[File:Mosteiros in Cape Verde.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1475374|Paul]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:Valle de Paul 2.JPG|center|128px]] | [[File:Paul in Cape Verde.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1552897|Porto Novo]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:CaisPortoNovo.JPG|center|128px]] | [[File:Porto Novo in Cape Verde.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q497019|Praia]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:Praia-Hôtel de ville (2).jpg|center|128px]] | [[File:Praia county, Cape Verde.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q747221|Ribeira Brava Municipality]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:Plaza Ribeira Brava.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1355642|Ribeira Grande]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:CMRGPontaSol.JPG|center|128px]] | [[File:Ribeira Grande county, Cape Verde.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q499620|Ribeira Grande de Santiago]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:Cidade Velha-Câmara Municipal de Ribeira Grande de Santiago.jpg|center|128px]] | [[File:Ribeira Grande (Santiago) in Cape Verde (zoom).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2721003|Sal]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:2014 Cape Verde. Sal. Stadsöversyn.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q494882|Santa Catarina]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:Cape Verde Santiago Assomada 2011.jpg|center|128px]] | [[File:Santa Catarina county, Cape Verde.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2608046|Santa Catarina do Fogo]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:Cape Verde Fogo Chã das Caldeiras school.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q497472|Santa Cruz]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:PedraBadejoPorto.jpg|center|128px]] | [[File:Santa Cruz county, Cape Verde.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q499009|São Domingos]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:Banana plantation in Sao Domingos.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6430079|São Filipe]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:Jardim Florido, S. Filipe. Fogo, Cape Verde - 1997.jpg|center|128px]] | [[File:Sao Filipe county, Cape Verde.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q494726|São Lourenço dos Órgãos]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:Igreja de São Lourenço dos Órgãos, Santiago, Cape Verde.jpg|center|128px]] | [[File:São Lourenço dos Órgãos county, Cape Verde.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q494874|São Miguel]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:Santiago-Carnaval (1).jpg|center|128px]] | [[File:São Miguel county, Cape Verde.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q494877|São Salvador do Mundo]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:Picos (Cap-Vert) (3).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q648842|São Vicente]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:Mindelo panoramica.JPG|center|128px]] | [[File:Sao Vicente county, Cape Verde.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q499598|Tarrafal]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:Tarrafal- Câmara Municipal.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1895853|Tarrafal de São Nicolau]]'' | | [[Cape Verde]] | [[File:Seaside of Tarrafal São Nicolau, Cabo Verde.jpg|center|128px]] | [[File:Tarrafel de Sao Nicolau in Cape Verde.svg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} 1crqerxfps4oap2rx4lkqbd3si9bo8p 2 11422 123707 30744 2026-11-04T11:56:06Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123707 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q12712991 } |section= |sort=P131 |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P131:In administrative entity,P625:Geo Coordinate,P18:Image,P242:Locator map image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! In administrative entity ! Geo Coordinate ! Image ! Locator map image |- | ''[[:d:Q7665452|São Francisco]]'' | | [[Cape Verde]] | | | | |- | ''[[:d:Q7419616|Santa Isabel]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q2721025|Boa Vista]]'' | {{Coord|16.09|-22.87|display=inline}} | [[File:Igreja de Santa Isabel.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q7665544|São João Baptista]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q2721025|Boa Vista]]'' | {{Coord|16.14|-22.73|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7061917|Nossa Senhora do Monte]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q2571624|Brava]]'' | {{Coord|14.84|-24.72|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7665545|São João Baptista]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q2571624|Brava]]'' | {{Coord|14.85|-24.69|display=inline}} | [[File:VilaNovaIgreja.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q7061905|Nossa Senhora da Luz]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q2551133|Maio]]'' | {{Coord|15.2126|-23.1551|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7061900|Nossa Senhora da Ajuda]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q516835|Mosteiros]]'' | {{Coord|15.0001|-24.3447|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7420477|Santo António das Pombas]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q1475374|Paul]]'' | {{Coord|17.115|-25.0154|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7420469|Santo André]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q1552897|Porto Novo]]'' | {{Coord|17.08|-25.28|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7665547|São João Baptista]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q1552897|Porto Novo]]'' | {{Coord|17.02|-25.18|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7061903|Nossa Senhora da Graça]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q497019|Praia]]'' | {{Coord|14.9481|-23.5214|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7061919|Nossa Senhora do Rosário]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q747221|Ribeira Brava Municipality]]'' | {{Coord|16.61|-24.21|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10337575|Nossa Senhora da Lapa]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q747221|Ribeira Brava Municipality]]'' | {{Coord|16.66|-24.31|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4119151|Nossa Senhora do Rosário]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q1355642|Ribeira Grande]]'' | {{Coord|17.16|-25.06|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7061913|Nossa Senhora do Livramento]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q1355642|Ribeira Grande]]'' | {{Coord|17.18|-25.11|display=inline}} | [[File:IgrejaLivramento.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q7420500|Santo Crucifixo]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q1355642|Ribeira Grande]]'' | {{Coord|17.13|-25.12|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7665679|São Pedro Apóstolo]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q1355642|Ribeira Grande]]'' | {{Coord|17.13|-25.18|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7420730|Santíssimo Nome de Jesus]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q499620|Ribeira Grande de Santiago]]'' | {{Coord|14.94|-23.6|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q10375799|São João Baptista]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q499620|Ribeira Grande de Santiago]]'' | {{Coord|14.99|-23.66|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1751054|Nossa Senhora das Dores]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q2721003|Sal]]'' | {{Coord|16.756|-22.946|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7419278|Santa Catarina]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q494882|Santa Catarina]]'' | {{Coord|15.0891|-23.6976|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7419276|Santa Catarina]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q2608046|Santa Catarina do Fogo]]'' | {{Coord|14.9022|-24.3366|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7420309|Santiago Maior]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q497472|Santa Cruz]]'' | {{Coord|15.1127|-23.5552|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7061907|Nossa Senhora da Luz]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q499009|São Domingos]]'' | {{Coord|15.02|-23.48|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7665649|São Nicolau Tolentino]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q499009|São Domingos]]'' | {{Coord|15.01|-23.57|display=inline}} | [[File:São Domingos-Eglise.jpg|center|128px]] | [[File:São Domingos county, Cape Verde.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7061901|Nossa Senhora da Conceição]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q6430079|São Filipe]]'' | {{Coord|14.89|-24.43|display=inline}} | [[File:IgrejaSFilipeFogo.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q7665600|São Lourenço]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q6430079|São Filipe]]'' | {{Coord|14.98|-24.44|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7665617|São Lourenço dos Órgãos]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q494726|São Lourenço dos Órgãos]]'' | {{Coord|15.08215|-23.52877|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7665635|São Miguel Arcanjo]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q494874|São Miguel]]'' | {{Coord|15.19|-23.6361|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7665701|São Salvador do Mundo]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q494877|São Salvador do Mundo]]'' | {{Coord|15.0882|-23.6246|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q13582661|Nossa Senhora da Luz]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q648842|São Vicente]]'' | {{Coord|16.8496|-24.9723|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7420463|Santo Amaro Abade]]'' | | [[Cape Verde]] | ''[[:d:Q499598|Tarrafal]]'' | {{Coord|15.2663|-23.715|display=inline}} | | |} {{Wikidata list end}} p9yhu3yvhi28zmpg03hu0m0te2ge5sq 0 11436 123519 115667 2026-11-03T12:10:58Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123519 wikitext text/x-wiki [[File:Mercury in true color.jpg|thumb|Mekyuri]] [[file:Mercury symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|☿]] '''Mekyuri''' (panji '''Canya la Luskaka'''; cimanyikwiro: [[file:Mercury symbol (fixed width).svg|16px|☿]]) ni [[Chibwe|cibwe]] cakwamba kufuma pa [[Zuŵa|zuŵa]], ndipo ndico cicoko comene mu [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]]. Ni cibwe ca malibwe ico cili na mphepo yicoko comene, ndipo nkhongono yakuguza ya pa cigaŵa cake ca kuwaro njicoko pacoko kuluska ya [[Aresi]]. Cigaŵa ca kuwaro ca Mekyuri cikuyana na ca mwezi wa caro capasi, ndipo cili na mazenje ghanandi. Zenje lake likulu comene, Caloris Planitia, lili na ukulu wa makilomita 1,550, pafupifupi cigaŵa cimoza pa vitatu ca ukulu wa cibwe ici (makilomita 4,880). Pakuti ndico cibwe cakufupi comene na zuŵa, cikuwoneka nyengo zose pafupi na zuŵa kuthambo kwa caro capasi, nga ni "nyenyezi ya matanda kuca" panji "nyenyezi ya mlenji". Caka ca Mekyuri (mazuŵa 88.0 gha caro capasi) na zuŵa lake (mazuŵa 58.65 gha caro capasi) vili mu mlingo wa 3:2. [[Category:Chibwe]] rlx3o48bzo8rr30uywemo5n0epyg0ri 2 11488 123709 30963 2026-11-04T11:56:08Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123709 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q843886 } |section= |sort=label |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P18:Image,P242:Map |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Image ! Map |- | [[Bamingui-Bangoran]] | | [[Central African Republic]] | | [[File:Central African Republic - Bamingui-Bangoran.svg|center|128px]] |- | [[Bangui]] | | [[Central African Republic]] | [[File:Bangui City Centre.jpg|center|128px]] | [[File:Central African Republic - Bangui (+special marker).svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q810484|Basse-Kotto Prefecture]]'' | | [[Central African Republic]] | | [[File:Central African Republic - Basse-Kotto.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q848578|Haut-Mbomou Prefecture]]'' | | [[Central African Republic]] | | [[File:Central African Republic - Haut-Mbomou.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q848596|Haute-Kotto Prefecture]]'' | | [[Central African Republic]] | | [[File:Central African Republic - Haute-Kotto.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q848572|Kémo Prefecture]]'' | | [[Central African Republic]] | | [[File:Central African Republic - Kémo.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q113895415|Lim-Pendé]]'' | | [[Central African Republic]] | | [[File:Map of Lim-Pendé 2021.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q821037|Lobaye Prefecture]]'' | | [[Central African Republic]] | | [[File:Central African Republic - Lobaye.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q113896904|Mambéré]]'' | | [[Central African Republic]] | [[File:Map of Mambéré 2021.png|center|128px]] | [[File:Map of Mambéré 2021.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q848567|Mambéré-Kadéï]]'' | | [[Central African Republic]] | [[File:Map of Mambéré-Kadéï 2021.png|center|128px]] | [[File:Central African Republic - Mambéré-Kadéï.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q848582|Mbomou Prefecture]]'' | | [[Central African Republic]] | | [[File:CAR-Mbomou.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q856227|Nana-Grébizi Economic Prefecture]]'' | | [[Central African Republic]] | | [[File:Central African Republic - Nana-Grébizi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q742455|Nana-Mambéré Prefecture]]'' | | [[Central African Republic]] | [[File:Nana-Mambéré (28602414944).jpg|center|128px]] | [[File:Central African Republic - Nana-Mambéré.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q378970|Ombella-M'Poko Prefecture]]'' | | [[Central African Republic]] | | [[File:Central African Republic - Ombella-M'Poko.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q848560|Ouaka Prefecture]]'' | | [[Central African Republic]] | | [[File:Central African Republic - Ouaka.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q726620|Ouham Prefecture]]'' | | [[Central African Republic]]<br/>''[[:d:Q1421888|Ubangi-Shari]]'' | [[File:Map of Ouham 2021.png|center|128px]] | [[File:CAR-Ouham.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q113897006|Ouham-Fafa]]'' | | [[Central African Republic]] | | [[File:Map of Ouham-Fafa 2021.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q848591|Ouham-Pendé Prefecture]]'' | | [[Central African Republic]] | | [[File:Central African Republic - Ouham-Pendé.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q856237|Sangha-Mbaéré]]'' | | [[Central African Republic]] | | [[File:Central African Republic - Sangha-Mbaéré.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q848585|Vakaga Prefecture]]'' | | [[Central African Republic]] | | [[File:Central African Republic - Vakaga.svg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} c3h197zgduhb0sv20zq9i2xw5w5lfsn 2 11490 123710 30965 2026-11-04T11:56:10Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123710 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q1911973 } |section= |sort=P131 |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P131:In administrative entity,P625:Geo Coordinate,P18:Image,P242:Locator map image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! In administrative entity ! Geo Coordinate ! Image ! Locator map image |- | ''[[:d:Q22648193|Rafai]]'' | | [[Central African Republic]] | | {{Coord|5.81012|24.20305|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55424615|Bangui]]'' | | [[Central African Republic]] | | | | |- | [[Bamingui, Central Africa]] | | [[Central African Republic]] | [[Bamingui-Bangoran]] | {{Coord|7.566667|20.183333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22587870|Ndélé]]'' | | [[Central African Republic]] | [[Bamingui-Bangoran]] | {{Coord|8.74287|20.89108|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1771445|Mingala]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q810484|Basse-Kotto Prefecture]]'' | {{Coord|4.833333|21.766667|display=inline}} | | [[File:Basse-Kotto sub-prefectures.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22377004|Kembe]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q810484|Basse-Kotto Prefecture]]'' | {{Coord|4.48243|21.69625|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22388307|Alindao]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q810484|Basse-Kotto Prefecture]]'' | {{Coord|5.20281|21.21222|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22530039|Mobaye]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q810484|Basse-Kotto Prefecture]]'' | {{Coord|4.47869|21.22478|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22654480|Zangba]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q810484|Basse-Kotto Prefecture]]'' | {{Coord|4.60069|20.82058|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q23013143|Satéma]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q810484|Basse-Kotto Prefecture]]'' | {{Coord|4.30455|21.68663|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q20669755|Dédé-Makouba]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q22616151|Dédé-Makouba]]'' | {{Coord|3.9329|15.2472|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22422587|Obo]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848578|Haut-Mbomou Prefecture]]'' | {{Coord|5.49906|26.34986|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22509788|Bambouti]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848578|Haut-Mbomou Prefecture]]'' | {{Coord|5.39473|27.20712|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22636285|Djemah]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848578|Haut-Mbomou Prefecture]]'' | {{Coord|6.78212|25.33716|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22655994|Zemio]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848578|Haut-Mbomou Prefecture]]'' | {{Coord|5.4004|25.23735|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55425410|Mboki]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848578|Haut-Mbomou Prefecture]]'' | | | |- | ''[[:d:Q22456465|Ouadda]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848596|Haute-Kotto Prefecture]]'' | {{Coord|8.00853|22.48456|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22593271|Bria]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848596|Haute-Kotto Prefecture]]'' | {{Coord|6.75391|22.00395|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22643500|Yalinga]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848596|Haute-Kotto Prefecture]]'' | {{Coord|7.37284|23.58519|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q18785742|Ndjouko]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848572|Kémo Prefecture]]'' | {{Coord|5.13|19.35|display=inline}}<br/>{{Coord|5.30643|19.42412|display=inline}}<br/>{{Coord|4.5|21.333333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22621511|Sibut]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848572|Kémo Prefecture]]'' | {{Coord|5.73333|19.08333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22702995|Dékoa]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848572|Kémo Prefecture]]'' | {{Coord|6.27532|19.14971|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55425514|Mala]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848572|Kémo Prefecture]]'' | | | |- | ''[[:d:Q17175000|Boganangone]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q821037|Lobaye Prefecture]]'' | {{Coord|4.6833|17.1833|display=inline}}<br/>{{Coord|4.73558|17.14047|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q17347139|Boganda]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q821037|Lobaye Prefecture]]'' | {{Coord|4.3168|17.0646|display=inline}}<br/>{{Coord|4.36601|17.15907|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22458403|Mbaïki]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q821037|Lobaye Prefecture]]'' | {{Coord|3.867778|17.989167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22538675|Mongoumba]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q821037|Lobaye Prefecture]]'' | {{Coord|3.72637|18.47591|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22579293|Boda]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q821037|Lobaye Prefecture]]'' | {{Coord|4.07284|17.317|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q19951041|Gadzi]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848567|Mambéré-Kadéï]]'' | {{Coord|4.783333|16.7|display=inline}} | [[File:Health center in Gadzi.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q20669864|Sosso-Nakombo]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848567|Mambéré-Kadéï]]'' | {{Coord|3.9098|15.496|display=inline}}<br/>{{Coord|3.89541|15.56761|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22393980|Berberati]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848567|Mambéré-Kadéï]]'' | {{Coord|4.31211|15.88948|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22616151|Dédé-Makouba]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848567|Mambéré-Kadéï]]'' | {{Coord|3.88173|15.28814|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22624486|Gamboula]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848567|Mambéré-Kadéï]]'' | {{Coord|4.37859|15.10519|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55426872|Carnot]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848567|Mambéré-Kadéï]]'' | {{Coord|4.78333|15.73333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q389693|Bakouma]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848582|Mbomou Prefecture]]'' | {{Coord|5.698611|22.783333|display=inline}}<br/>{{Coord|5.5267|22.58557|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3757942|Gambo-Ouango]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848582|Mbomou Prefecture]]'' | {{Coord|4.133333|22.25|display=inline}} | [[File:Parroquia Ouango.JPG|center|128px]] | [[File:Mbomou sub-prefectures.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22698686|Mbrès]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q856227|Nana-Grébizi Economic Prefecture]]'' | {{Coord|6.97136|19.85225|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22703765|Kaga-Bandoro]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q856227|Nana-Grébizi Economic Prefecture]]'' | {{Coord|7.23774|19.21819|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16913620|Abba]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q742455|Nana-Mambéré Prefecture]]'' | {{Coord|5.33575|15.1499|display=inline}} | [[File:College in Abba.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q22351657|Abba]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q742455|Nana-Mambéré Prefecture]]'' | {{Coord|5.22531|15.21762|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22515548|Baoro]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q742455|Nana-Mambéré Prefecture]]'' | {{Coord|5.45157|16.12721|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22581213|Bouar Sub-Prefecture]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q742455|Nana-Mambéré Prefecture]]'' | {{Coord|5.9978|15.4604|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55429809|Baboua]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q742455|Nana-Mambéré Prefecture]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4022411|Yaloke]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q378970|Ombella-M'Poko Prefecture]]'' | {{Coord|5.28|17.3|display=inline}} | | [[File:Ombella-M'Poko sub-prefectures.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17175003|Bogangolo]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q378970|Ombella-M'Poko Prefecture]]'' | {{Coord|5.5667|18.25|display=inline}}<br/>{{Coord|5.51405|18.21001|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22556688|Damara]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q378970|Ombella-M'Poko Prefecture]]'' | {{Coord|5.09961|18.69022|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22579020|Boali]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q378970|Ombella-M'Poko Prefecture]]'' | {{Coord|4.784|18.106|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22580976|Bossembele]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q378970|Ombella-M'Poko Prefecture]]'' | {{Coord|5.24147|17.60866|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22446029|Ippy]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848560|Ouaka Prefecture]]'' | {{Coord|6.64468|21.27696|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22500019|Bakala]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848560|Ouaka Prefecture]]'' | {{Coord|6.56535|20.39173|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22509181|Bambari]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848560|Ouaka Prefecture]]'' | {{Coord|5.73633|21.04956|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22554597|Kouango]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848560|Ouaka Prefecture]]'' | {{Coord|5.11987|20.42808|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22649249|Grimari]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848560|Ouaka Prefecture]]'' | {{Coord|5.73549|19.91209|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22495868|Kabo]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q726620|Ouham Prefecture]]'' | {{Coord|7.79721|18.58635|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22533420|Batangafo]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q726620|Ouham Prefecture]]'' | {{Coord|7.3457|17.96061|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22580972|Bossangoa]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q726620|Ouham Prefecture]]'' | {{Coord|6.4068|17.35189|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22581231|Bouca]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q726620|Ouham Prefecture]]'' | {{Coord|6.37248|18.28674|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22656579|Nangha Boguila]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q726620|Ouham Prefecture]]'' | {{Coord|7.06393|16.91968|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55434073|Markounda]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q726620|Ouham Prefecture]]'' | | | [[File:Ouham sub-prefectures.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55434093|Moyenne-Sido]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q726620|Ouham Prefecture]]'' | | | |- | ''[[:d:Q55434108|Nana-Bakassa]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q726620|Ouham Prefecture]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16964731|Ngaoundaye]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848591|Ouham-Pendé Prefecture]]'' | {{Coord|7.4803|15.5472|display=inline}} | [[File:CAR - School North-East from Ouham Pende 7.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q18288932|Bossemptele]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848591|Ouham-Pendé Prefecture]]'' | {{Coord|5.8|16.5167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22473463|Paoua]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848591|Ouham-Pendé Prefecture]]'' | {{Coord|7.15641|16.42805|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22579265|Bocaranga]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848591|Ouham-Pendé Prefecture]]'' | {{Coord|6.76546|15.77873|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22582208|Bozoum]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848591|Ouham-Pendé Prefecture]]'' | {{Coord|6.19|16.428|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q55434274|Koui]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848591|Ouham-Pendé Prefecture]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1771726|Bambio]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q856237|Sangha-Mbaéré]]'' | {{Coord|3.9|16.983333|display=inline}}<br/>{{Coord|3.80619|16.78669|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16507089|Bayanga]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q856237|Sangha-Mbaéré]]'' | {{Coord|2.916667|16.25|display=inline}} | [[File:Main street in Bayanga, Central African Republic.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q55434308|Nola]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q856237|Sangha-Mbaéré]]'' | {{Coord|3.56484|16.02795|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22457066|Ouanda-Djallé]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848585|Vakaga Prefecture]]'' | {{Coord|9.05877|22.42741|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22546949|Birao]]'' | | [[Central African Republic]] | ''[[:d:Q848585|Vakaga Prefecture]]'' | {{Coord|10.00316|22.53517|display=inline}} | | |} {{Wikidata list end}} s5tike3cn8qpignv5031vyx9jpnfazr 2 11501 123711 30976 2026-11-04T11:56:10Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123711 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q640262 } |section= |sort=label |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P18:Image,P242:Map |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Image ! Map |- | ''[[:d:Q1050621|Bahr el Gazel]]'' | | [[Chad]] | [[File:BEG moussoro2.jpg|center|128px]] | [[File:Barh El Gazel in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q180414|Batha Region]]'' | | [[Chad]] | [[File:Maison traditionnelle du Batha.jpg|center|128px]] | [[File:Batha in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1139666|Borkou]]'' | | [[Chad]] | [[File:Emi Koussi inner crater.jpg|center|128px]] | [[File:Borkou in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q893861|Borkou-Ennedi-Tibesti Region]]'' | | [[Chad]] | | [[File:Chad-Bourkou-Ennedi-Tibesti region.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q843975|Chari-Baguirmi Region]]'' | | [[Chad]] | [[File:Chari River.jpg|center|128px]] | [[File:Chari-Baguirmi in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q748093|Ennedi Region]]'' | | [[Chad]] | [[File:GueltaCamels.jpg|center|128px]] | [[File:Chad 07 region locator map 2008-02.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16632169|Ennedi-Est]]'' | | [[Chad]] | [[File:Ennedi Hoodoos in the Ennedi Mountains - northeastern Chad 2015.jpg|center|128px]] | [[File:Ennedi Est in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16632172|Ennedi-Ouest]]'' | | [[Chad]] | [[File:View from Abaike (24029993520).jpg|center|128px]] | [[File:Ennedi Ouest in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q175706|Guéra Region]]'' | | [[Chad]] | [[File:Guéra.jpg|center|128px]] | [[File:Guéra in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1042437|Hadjer-Lamis]]'' | | [[Chad]] | [[File:Le rocher d'éléphant de Hadjar lamis.jpg|center|128px]] | [[File:Hadjer-Lamis in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q849841|Kanem Region]]'' | | [[Chad]] | | [[File:Kanem in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q867869|Lac Region]]'' | | [[Chad]] | [[File:Building a house in lake Chad region.jpg|center|128px]] | [[File:Lac in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q305257|Logone Occidental Region]]'' | | [[Chad]] | [[File:Cathédrale de la ville de Moundou au Tchad.jpg|center|128px]] | [[File:Logone Occidental in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q167514|Logone Oriental Region]]'' | | [[Chad]] | | [[File:Logone Oriental in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q597410|Mandoul Region]]'' | | [[Chad]] | | [[File:Mandoul in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q911421|Mayo-Kebbi Est Region]]'' | | [[Chad]] | | [[File:Mayo-Kebbi Est in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q910393|Mayo-Kebbi Ouest Region]]'' | | [[Chad]] | | [[File:Mayo-Kebbi Ouest in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q177799|Moyen-Chari Region]]'' | | [[Chad]] | [[File:Tenu traditionnel tchad.jpg|center|128px]] | [[File:Moyen-Chari in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | [[N'Djamena|Niǧāmīnā]] | | [[Chad]] | [[File:Place de la nation4 (Tchad).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q841338|Ouaddaï Region]]'' | | [[Chad]] | [[File:Abeché1.jpg|center|128px]] | [[File:Ouaddaï in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q385584|Salamat Region]]'' | | [[Chad]] | [[File:Marche du dimanche à AM-TIMAN.jpg|center|128px]] | [[File:Salamat in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1149611|Sila Region]]'' | | [[Chad]] | [[File:Goz-Beïda, Sila ,Tchad Est.jpg|center|128px]] | [[File:Sila in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q867856|Tandjilé Region]]'' | | [[Chad]] | | [[File:Tandjilé in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q737711|Tibesti Region]]'' | | [[Chad]] | [[File:Tibesti east of bardai.jpg|center|128px]] | [[File:Tibesti in Chad 2012.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q860813|Wadi Fira Region]]'' | | [[Chad]] | | [[File:Wadi Fira in Chad 2012.svg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} jkegpwzu850y958scew6p8jswbbqmiy 2 11502 123712 30977 2026-11-04T11:56:12Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123712 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q2711758 } |section= |sort=P131 |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P131:In administrative entity,P625:Geo Coordinate,P18:Image,P242:Locator map image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! In administrative entity ! Geo Coordinate ! Image ! Locator map image |- | ''[[:d:Q15277769|Sila Department]]'' | | [[Chad]] | | {{Coord|12.223611|21.414444|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16939480|Tibesti Department]]'' | | [[Chad]] | | {{Coord|21.35|17|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2884495|Bahr el Gazel Nord]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q1050621|Bahr el Gazel]]'' | {{Coord|14.839648|17.206778|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2884496|Barh El Gazel Sud]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q1050621|Bahr el Gazel]]'' | {{Coord|13.642188|16.490989|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16304124|Barh El Gazel Ouest]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q1050621|Bahr el Gazel]]'' | | | |- | ''[[:d:Q56311999|Kleta]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q1050621|Bahr el Gazel]]'' | {{Coord|13.8248|15.7441|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q389747|Fitri Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q180414|Batha Region]]'' | {{Coord|12.850833|17.560833|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q524161|Batha Est]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q180414|Batha Region]]'' | {{Coord|13.289722|19.690278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2624482|Batha Ouest]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q180414|Batha Region]]'' | {{Coord|13.214|18.336|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q56312216|Ouadi Rimé]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q180414|Batha Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q56312217|Assinet]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q180414|Batha Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q56312219|Djombo Djedid]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q180414|Batha Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1777376|Borkou Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q1139666|Borkou]]'' | {{Coord|17.9167|19.1167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2911102|Borkou Yala]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q1139666|Borkou]]'' | {{Coord|18.152222|18.538333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q56312220|Kouba]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q1139666|Borkou]]'' | | | |- | ''[[:d:Q56312221|Emi Koussi]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q1139666|Borkou]]'' | | | |- | ''[[:d:Q3054461|Ennedi Ouest Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q893861|Borkou-Ennedi-Tibesti Region]]'' | {{Coord|17.183333|21.583333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1773955|Loug Chari]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q843975|Chari-Baguirmi Region]]'' | {{Coord|10.46|16.73|display=inline}}<br/>{{Coord|10.57861|16.76788|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2436725|Baguirmi Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q843975|Chari-Baguirmi Region]]'' | {{Coord|11.398333|16.1675|display=inline}} | | [[File:Chad-Chari-Baguirmi region.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2624449|Chari Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q843975|Chari-Baguirmi Region]]'' | {{Coord|12.05|15.3|display=inline}}<br/>{{Coord|11.770228|15.324514|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q56312223|Département Dourbali]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q843975|Chari-Baguirmi Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q658223|Ennedi]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q748093|Ennedi Region]]'' | {{Coord|17.183333|21.583333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3565014|Wadi Hawar]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q748093|Ennedi Region]]'' | {{Coord|15.55|22.91|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3054460|Ennedi Est Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q16632169|Ennedi-Est]]'' | {{Coord|15.55|22.9|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16303945|Amdjarass]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q16632169|Ennedi-Est]]'' | {{Coord|16.0682|22.8337|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q56312230|Itou]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q16632169|Ennedi-Est]]'' | | | |- | ''[[:d:Q56312233|Bao]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q16632169|Ennedi-Est]]'' | | | |- | ''[[:d:Q56312234|Mourdi]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q16632169|Ennedi-Est]]'' | {{Coord|18.244|22.994|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16635587|Fada]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q16632172|Ennedi-Ouest]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16665416|Mourtcha]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q16632172|Ennedi-Ouest]]'' | | | |- | ''[[:d:Q56312237|Lac Ounianga]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q16632172|Ennedi-Ouest]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1773922|Barh Signaka]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q175706|Guéra Region]]'' | {{Coord|11.062222|17.933333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1773970|Guéra Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q175706|Guéra Region]]'' | {{Coord|12.182778|18.684722|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2822068|Abtouyour]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q175706|Guéra Region]]'' | {{Coord|11.9811|18.212575|display=inline}} | [[File:Mont Abtouyour.png|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3285701|Mangalmé]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q175706|Guéra Region]]'' | {{Coord|12.357609|19.610639|display=inline}} | [[File:Caravane des nomdes3.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q56312239|Garada]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q175706|Guéra Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q518126|Dagana Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q1042437|Hadjer-Lamis]]'' | {{Coord|12.995278|15.7325|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1773878|Dababa]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q1042437|Hadjer-Lamis]]'' | {{Coord|12.38|17.06|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1773913|Haraze Al Biar]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q1042437|Hadjer-Lamis]]'' | {{Coord|12.478889|15.436944|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q56312252|Ngoura]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q1042437|Hadjer-Lamis]]'' | | [[File:Ngoura.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q268949|Kanem Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q849841|Kanem Region]]'' | {{Coord|14.119444|15.313333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3343562|Nord Kanem]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q849841|Kanem Region]]'' | {{Coord|14.582171|14.779615|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3565007|Wadi Bissam]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q849841|Kanem Region]]'' | {{Coord|13.703531|15.489778|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1773706|Mamdi Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q867869|Lac Region]]'' | {{Coord|13.4741|14.70529|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1774003|Wayi]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q867869|Lac Region]]'' | {{Coord|13.642778|15.368611|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q25383121|Fouli]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q867869|Lac Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q25395145|Kaya]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q867869|Lac Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q56312254|Doum Doum]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q867869|Lac Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1773692|Dodjé]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q305257|Logone Occidental Region]]'' | {{Coord|8.506389|15.603333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1773895|Lac Wey Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q305257|Logone Occidental Region]]'' | {{Coord|8.566667|16.083333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1773983|Ngourkosso]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q305257|Logone Occidental Region]]'' | {{Coord|8.99|16.32|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3122432|Guéni]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q305257|Logone Occidental Region]]'' | {{Coord|8.976056|15.791791|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q597954|Monts de Lam Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q167514|Logone Oriental Region]]'' | {{Coord|8.232558|16.249595|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1773846|La Pendé]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q167514|Logone Oriental Region]]'' | {{Coord|8.65|16.85|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1773886|La Nya Pendé]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q167514|Logone Oriental Region]]'' | {{Coord|7.925833|16.634444|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1773932|La Nya Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q167514|Logone Oriental Region]]'' | {{Coord|8.683333|16.566667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3199249|Kouh-Ouest]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q167514|Logone Oriental Region]]'' | {{Coord|8.268212|16.940832|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3199250|Kouh-Est]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q167514|Logone Oriental Region]]'' | {{Coord|8.286155|17.140217|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q657091|Mandoul Oriental]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q597410|Mandoul Region]]'' | {{Coord|8.913521|17.547768|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q748142|Mandoul Occidental]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q597410|Mandoul Region]]'' | {{Coord|8.632304|17.185402|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2441780|Barh Sara]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q597410|Mandoul Region]]'' | {{Coord|8.342222|17.765278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q56311802|Goundi]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q597410|Mandoul Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q56311809|Taralnass]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q597410|Mandoul Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1773686|Mont Illi]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q911421|Mayo-Kebbi Est Region]]'' | {{Coord|9.915335|15.136821|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1773701|Mayo Lemie]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q911421|Mayo-Kebbi Est Region]]'' | {{Coord|10.918058|15.546641|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1773838|Kabbia]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q911421|Mayo-Kebbi Est Region]]'' | {{Coord|9.631667|15.51|display=inline}} | [[File:Préfecture de la ville de Gounou Gaya.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1773869|Mayo-Boneye]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q911421|Mayo-Kebbi Est Region]]'' | {{Coord|10.266667|15.366667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q643039|Mayo-Dallah]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q910393|Mayo-Kebbi Ouest Region]]'' | {{Coord|9.362194|14.911564|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1773843|Lac Léré Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q910393|Mayo-Kebbi Ouest Region]]'' | {{Coord|9.616667|14.166667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16663907|Département Mayo Binder]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q910393|Mayo-Kebbi Ouest Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q56312257|Gagal]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q910393|Mayo-Kebbi Ouest Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1774011|Barh Köh]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q177799|Moyen-Chari Region]]'' | {{Coord|9.146111|18.384167|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1774169|Grande Sido]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q177799|Moyen-Chari Region]]'' | {{Coord|8.471389|18.770278|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7880774|Lac Iro Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q177799|Moyen-Chari Region]]'' | {{Coord|9.452|18.942|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q56312258|Korbol]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q177799|Moyen-Chari Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2439258|Ouara Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q841338|Ouaddaï Region]]'' | {{Coord|14.183333|20.7|display=inline}} | [[File:Ouara.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2439266|Assoungha Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q841338|Ouaddaï Region]]'' | {{Coord|13.467222|22.200556|display=inline}} | [[File:At Farchana refugee camp - L'intérieur du camp (5389419107).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2441293|Djourf Al Ahmar Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q841338|Ouaddaï Region]]'' | {{Coord|12.763889|20.466111|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q56312259|Abougoudam]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q841338|Ouaddaï Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1773861|Aboudeïa Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q385584|Salamat Region]]'' | {{Coord|11.453056|19.279722|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1773943|Barh Azoum]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q385584|Salamat Region]]'' | {{Coord|11.05|20.28|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3127301|Haraze Mangueigne Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q385584|Salamat Region]]'' | {{Coord|9.935014|20.772191|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2821312|Abdi]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q1149611|Sila Region]]'' | {{Coord|12.8|21.3|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3196898|Kimiti]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q1149611|Sila Region]]'' | {{Coord|12.226164|21.413512|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q56312260|Tissi]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q1149611|Sila Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q56312261|Adé]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q1149611|Sila Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q56312262|Koukou-Andarana]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q1149611|Sila Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q604380|Tandjilé Ouest]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q867856|Tandjilé Region]]'' | {{Coord|9.31|15.81|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1773993|Tandjilé Est]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q867856|Tandjilé Region]]'' | {{Coord|9.39|16.3|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q16679000|Département Tandjilé Centre]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q867856|Tandjilé Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q56312263|Manga]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q867856|Tandjilé Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q56312264|Manbagué]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q867856|Tandjilé Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q3528081|Tibesti Est]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q737711|Tibesti Region]]'' | {{Coord|21.354538|17.00115|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3528084|Tibesti Ouest]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q737711|Tibesti Region]]'' | {{Coord|20.453945|16.529408|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q56312265|Bardaï]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q737711|Tibesti Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q56312266|Aouzou]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q737711|Tibesti Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q56312267|Zouar]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q737711|Tibesti Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q56312268|Wour]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q737711|Tibesti Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q596618|Kobé Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q860813|Wadi Fira Region]]'' | {{Coord|15.128056|22.249722|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2439275|Dar Tama Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q860813|Wadi Fira Region]]'' | {{Coord|14.5121|22.0869|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2441715|Biltine Department]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q860813|Wadi Fira Region]]'' | {{Coord|14.5275|20.926667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q14192670|Département Mégri]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q860813|Wadi Fira Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16644013|Département Iriba]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q860813|Wadi Fira Region]]'' | | [[File:Iriba mosque.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q56312269|Al-Biher]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q860813|Wadi Fira Region]]'' | | | |- | ''[[:d:Q56312270|Dar-Alfawakih]]'' | | [[Chad]] | ''[[:d:Q860813|Wadi Fira Region]]'' | | | |} {{Wikidata list end}} dnrgp2jikda6smgd06hzmazx23t6jbk 2 11504 123713 30979 2026-11-04T11:56:12Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123713 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q654140 } |section= |sort=label |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P18:Image,P242:Map |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! Image ! Map |- | ''[[:d:Q671442|Bandundu Province]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | [[File:Maindombe1.JPG|center|128px]] | [[File:Bandundu in Democratic Republic of the Congo.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q652056|Bas-Uele]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | [[File:Grelots sur manche Zande-Africa Museum.jpg|center|128px]] | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Bas-Uele.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q130268|Haut-Katanga Province]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Haut-Katanga.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q605672|Haut-Lomami Province]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Haut-Lomami.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q751632|Haut-Uele]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | [[File:Dungu river.jpg|center|128px]] | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Haut-Uele.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24909562|Ituri Province]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Ituri.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6373961|Kasai Province]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Kasaï.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q917992|Kasai-Oriental]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Kasaï-Oriental.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104846753|Kasaï]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q6702952|Kasaï-Central]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Kasaï-Central.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q130576|Kasaï-Occidental]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | | [[File:Kasai-Occidental in Democratic Republic of the Congo.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q80953|Kasaï-Oriental]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | | [[File:DCongoEastKasai.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104846802|Kivu Province]]'' | | ''[[:d:Q6500954|Zaire]]''<br/>[[Democratic Republic of Congo]]<br/>''[[:d:Q618399|Republic of the Congo (Léopoldville)]]'' | | |- | ''[[:d:Q1043494|Kongo Central]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | | [[File:Bas-Congo in Democratic Republic of the Congo.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24205498|Kwango Province]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | [[File:Masque Yaka-Africa Museum (1).jpg|center|128px]] | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Kwango.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q559537|Kwilu]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | [[File:Au bord de la rivère Kwilu à Bandundu.jpg|center|128px]] | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Kwilu.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q241886|Lomami Province]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Lomami.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1159531|Lualaba Province]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | [[File:Deep in Congo's Heart.jpg|center|128px]] | [[File:DCongoLualaba.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1163429|Mai-Ndombe Province]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | [[File:Maindombe1.JPG|center|128px]] | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Mai-Ndombe.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q130566|Maniema]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Maniema.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q847527|Mongala]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Mongala.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q130625|North Kivu]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | [[File:Lava flows around Goma - Julien Harneis - May 2, 2007 - 2.jpg|center|128px]] | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Nord-Kivu.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q843312|North Ubangi]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Nord-Ubangi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q831370|Orientale Province]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]]<br/>''[[:d:Q213510|Belgian Congo]]'' | | [[File:DCongoEast.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q209829|Sankuru]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Sankuru.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q488326|South Kivu]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | [[File:Uvira, DR Congo.jpg|center|128px]] | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Sud-Kivu.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q834551|South Ubangi]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Sud-Ubangi.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q826585|Tanganyika]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Tanganyika.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q630900|Tshopo]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Tshopo.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q427246|Tshuapa]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Tshuapa.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139626|Équateur]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | | [[File:Équateur in Democratic Republic of the Congo.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q988104|Équateur]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Équateur.svg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} 7ykmnjk3ljasyqeplpc95k277phb3zp 2 11505 123715 30980 2026-11-04T11:56:13Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123715 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q7703797 } |section= |sort=P131 |sort_order=asca |columns=label:Article,description,P17:Country,P131:In administrative entity,P625:Geo Coordinate,P18:Image,P242:Locator map image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Country ! In administrative entity ! Geo Coordinate ! Image ! Locator map image |- | ''[[:d:Q2849699|Ango Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q652056|Bas-Uele]]'' | {{Coord|4.016667|25.85|display=inline}} | | [[File:Ango Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2881771|Bambesa]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q652056|Bas-Uele]]'' | {{Coord|3.466667|25.7|display=inline}} | | [[File:Bambesa Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2909998|Bondo]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]]<br/>''[[:d:Q213510|Belgian Congo]]'' | ''[[:d:Q652056|Bas-Uele]]''<br/>''[[:d:Q831370|Orientale Province]]'' | {{Coord|3.81|23.67|display=inline}} | [[File:From the Congo to the Niger and the Nile - an account of The German Central African expedition of 1910-1911 (1913) (14802864653).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5406294|Bondo Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q652056|Bas-Uele]]'' | {{Coord|3.81667|23.66667|display=inline}} | | [[File:Bondo Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14954606|Buta Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q652056|Bas-Uele]]'' | {{Coord|2.8|24.73333|display=inline}} | | [[File:Buta Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16826512|Aketi Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q652056|Bas-Uele]]'' | {{Coord|2.73333|23.76667|display=inline}} | [[File:Route Dulia Likati.jpg|center|128px]] | [[File:Aketi Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22546121|Poko]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q652056|Bas-Uele]]'' | {{Coord|3.15|26.88333|display=inline}}<br/>{{Coord|3.1|26.966667|display=inline}} | [[File:The American Museum journal (c1900-(1918)) (18161931791).jpg|center|128px]] | [[File:Poko Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2910050|Bongandanga]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q22580291|Bongandanga (territory)]]'' | {{Coord|1.51|21.05|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3317227|Mitwaba Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q130268|Haut-Katanga Province]]'' | {{Coord|-8.633333|27.333333|display=inline}} | [[File:La MONUSCO distribue des cahiers aux enfants du village pour les encourager à fréquenter l’école (16151496190).jpg|center|128px]] | [[File:Mitwaba Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6374109|Kasenga Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q130268|Haut-Katanga Province]]'' | {{Coord|-10.36436|28.60853|display=inline}} | | [[File:Kasenga Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6414722|Kipushi Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q130268|Haut-Katanga Province]]'' | {{Coord|-11.767|27.233|display=inline}}<br/>{{Coord|-11.76667|27.23333|display=inline}} | | [[File:Kipushi Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7262757|Pweto Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q130268|Haut-Katanga Province]]'' | {{Coord|-8.46667|28.9|display=inline}} | [[File:Road from Pweto to Dubie, Katanga.jpg|center|128px]] | [[File:Pweto Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7402815|Sakania Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q130268|Haut-Katanga Province]]'' | {{Coord|-12.75|28.566667|display=inline}} | | [[File:Sakania Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22519221|Kambove (territoire)]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q130268|Haut-Katanga Province]]'' | {{Coord|-10.873611|26.5975|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q4986804|Bukama Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q605672|Haut-Lomami Province]]'' | {{Coord|-9.2|25.85|display=inline}} | [[File:Luena - panoramio.jpg|center|128px]] | [[File:Bukama Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6344308|Kabongo Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q605672|Haut-Lomami Province]]'' | {{Coord|-7.0815|25.58964|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6358139|Kamina Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q605672|Haut-Lomami Province]]'' | {{Coord|-8.890375|25.452585|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6365829|Kanyama Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q605672|Haut-Lomami Province]]'' | {{Coord|-7.51667|24.18333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6743073|Malemba-Nkulu Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q605672|Haut-Lomami Province]]'' | {{Coord|-8.03333|26.8|display=inline}} | [[File:Masque zoomorphe Luba-Musée royal de l'Afrique centrale.jpg|center|128px]] | [[File:Malemba-Nkulu Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3066762|Faradje Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q751632|Haut-Uele]]'' | {{Coord|3.733333|29.716667|display=inline}} | [[File:The American Museum journal (c1900-(1918)) (18134665296).jpg|center|128px]] | [[File:Faradje Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3513567|Rungu]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q751632|Haut-Uele]]'' | {{Coord|3.183333|27.866667|display=inline}} | | [[File:Rungu Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3565982|Wamba Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q751632|Haut-Uele]]'' | {{Coord|2.14424|27.9929|display=inline}}<br/>{{Coord|2.15|28|display=inline}} | | [[File:Wamba Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4357954|Watsa Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q751632|Haut-Uele]]'' | {{Coord|3.03716|29.5355|display=inline}}<br/>{{Coord|3.05|29.53333|display=inline}} | [[File:CH-NB - Belgisch-Kongo, Adranga- Garnison - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-25-230.jpg|center|128px]] | [[File:Watsa Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5315228|Dungu Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q751632|Haut-Uele]]'' | {{Coord|3.6172|28.5714|display=inline}} | [[File:Dungu Bridge.jpg|center|128px]] | [[File:Dungu Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7024035|Niangara Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q751632|Haut-Uele]]'' | {{Coord|3.692196|27.89506|display=inline}} | [[File:The American Museum journal (c1900-(1918)) (17538579484).jpg|center|128px]] | [[File:Niangara Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3154580|Irumu]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q24909562|Ituri Province]]'' | {{Coord|1.45|29.866667|display=inline}} | [[File:Gety, Province de l’Ituri, RD Congo - Un casque bleu observe les alentours depuis les hauteurs de Gety. (23667701396).jpg|center|128px]] | [[File:Irumu Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3277502|Mahagi]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q24909562|Ituri Province]]'' | {{Coord|2.3|30.983333|display=inline}} | [[File:On 14 May 2020, in Mahagi Territory, MONUSCO’s Bangladeshi peacekeepers reopen traffic.jpeg|center|128px]] | [[File:Mahagi Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3284937|Mambasa Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q24909562|Ituri Province]]'' | {{Coord|1.366667|29.05|display=inline}} | [[File:Des marchands tolekistes entre Epulu et Mambasa, 2005.jpg|center|128px]] | [[File:Mambasa Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4801978|Aru Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q24909562|Ituri Province]]'' | {{Coord|2.866667|30.85|display=inline}} | [[File:Territoire d’Aru, Province de l’Ituri, RD Congo - Coucher de soleil sur la rivière Aru, en territoire d’Aru, Province de l’Ituri.jpg|center|128px]] | [[File:Aru Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22697696|Djugu Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q24909562|Ituri Province]]'' | {{Coord|1.91667|30.5|display=inline}} | [[File:Vallée rivière Kodda.jpg|center|128px]] | [[File:Djugu Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q141654771|Djugu]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q24909562|Ituri Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5997477|Ilebo Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q6373961|Kasai Province]]'' | {{Coord|-5.04121|20.55964|display=inline}} | | [[File:Ilebo Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6358987|Kamonia Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q6373961|Kasai Province]]'' | | [[File:Sunset view from Kalonda.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6699560|Luebo Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q6373961|Kasai Province]]'' | {{Coord|-5.6|21.41667|display=inline}} | [[File:VingtAnnees 278.jpg|center|128px]] | [[File:Luebo Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6944714|Mweka Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q6373961|Kasai Province]]'' | {{Coord|-4.5|21.65|display=inline}} | [[File:Certains habitants de Bakwa Kenge retournant dans leurs villages après un conflit communautaire.jpg|center|128px]] | [[File:Mweka Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3266360|Luhatahata Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q917992|Kasai-Oriental]]'' | {{Coord|-6.17738|23.53333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3541526|Tshilenge Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q917992|Kasai-Oriental]]'' | {{Coord|-6.25|23.767|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6344066|Kabeya-Kamwanga Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q917992|Kasai-Oriental]]'' | {{Coord|-6.05426|23.16773|display=inline}}<br/>{{Coord|-5.96558|23.17809|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6827183|Miabi Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q917992|Kasai-Oriental]]'' | {{Coord|-6.2|23.383|display=inline}}<br/>{{Coord|-6.33289|23.31184|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q15213529|Dekese Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q255655|Kasaï District]]''<br/>''[[:d:Q6373961|Kasai Province]]'' | {{Coord|-3.491832|21.376648|display=inline}} | | [[File:Dekese Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3266962|Luiza Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q6702952|Kasaï-Central]]'' | {{Coord|-7.2|22.416667|display=inline}}<br/>{{Coord|-7.2|22.41667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5255111|Demba Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q6702952|Kasaï-Central]]'' | {{Coord|-5.5|22.26667|display=inline}} | | [[File:Demba Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5272223|Dibaya Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q6702952|Kasaï-Central]]'' | {{Coord|-6.5|22.95|display=inline}} | [[File:Tshimbulu,Central Kasai. South East of Kananga in Tshimbulu, MONUSCO reaffirms its commitment to promoting dialogue.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5277178|Dimbelenge Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q6702952|Kasaï-Central]]'' | {{Coord|-5.55|23.11667|display=inline}} | [[File:Palm oil manufacture (2) Lac Mukamba, Deretoire de Dimbelenge, Kasai occ. RD Congo.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6381568|Kazumba Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q6702952|Kasaï-Central]]'' | | [[File:Grand Séminaire de Kabwe.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6375093|Katanda Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q80953|Kasaï-Oriental]]'' | {{Coord|-6.258333|23.926944|display=inline}} | | [[File:Democratic Republic of the Congo (26 provinces) - Kasaï-Oriental.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3330986|Mutshatsha]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q217242|Katanga Province]]'' | {{Coord|-10.65|24.45|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6410276|Kimvula Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1043494|Kongo Central]]'' | | [[File:Over 3 tons of equipment and materials for the revision of the electoral register were delivered by a MONUSCO helicopter to the Independent National Electoral Commission (CENI) antenna in Kimvula (Kongo Central province).png|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q15243134|Luozi Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1043494|Kongo Central]]'' | {{Coord|-4.916902|14.154897|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q15275887|Seke-Banza Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1043494|Kongo Central]]'' | {{Coord|-5.337327|13.277649|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22361678|Madimba Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1043494|Kongo Central]]'' | {{Coord|-4.15|15.033333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22459329|Mbanza-Ngungu]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1043494|Kongo Central]]'' | {{Coord|-5.25|14.86667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22529557|Muanda Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1043494|Kongo Central]]'' | {{Coord|-5.80893|12.63006|display=inline}} | [[File:Route Boma Moanda.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q22532071|Tshela]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1043494|Kongo Central]]'' | {{Coord|-4.98333|12.93333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22537957|Kasangulu Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1043494|Kongo Central]]'' | {{Coord|-4.6|15.16667|display=inline}} | [[File:La rivière Lukaya 3.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q22601988|Lukula Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1043494|Kongo Central]]'' | {{Coord|-5.38333|12.95|display=inline}} | | [[File:Lukula Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65137552|Songololo Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1043494|Kongo Central]]'' | {{Coord|-5.7|14.033|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3069790|Feshi Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q24205498|Kwango Province]]'' | {{Coord|-6.133333|18.166667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3191881|Kahemba Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q24205498|Kwango Province]]'' | {{Coord|-7.3|19|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3397962|Popokabaka Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q24205498|Kwango Province]]'' | {{Coord|-5.716667|16.583333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6374619|Kasongo Lunda Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q24205498|Kwango Province]]'' | {{Coord|-6.46667|16.81667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22379478|Kenge Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q24205498|Kwango Province]]'' | {{Coord|-4.86667|16.98333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2878989|Bagata Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q559537|Kwilu]]'' | {{Coord|-3.73333|17.95|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3297254|Masi-Manimba Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q559537|Kwilu]]'' | {{Coord|-4.766667|17.9|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5988811|Idiofa Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q559537|Kwilu]]'' | {{Coord|-4.966798|19.591026|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q15205801|Bulungu]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q559537|Kwilu]]'' | {{Coord|-6.066667|21.9|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22608439|Bulungu]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q559537|Kwilu]]'' | {{Coord|-4.55|18.6|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22655882|Gungu Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q559537|Kwilu]]'' | {{Coord|-5.73333|19.31667|display=inline}} | [[File:Gungu alley.JPG|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3268284|Luilu Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q241886|Lomami Province]]'' | {{Coord|-7.24969|23.61241|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6344177|Kabinda Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q241886|Lomami Province]]'' | {{Coord|-6.454737|24.611227|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6695090|Lubao Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q241886|Lomami Province]]'' | | | [[File:Lubao Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15059076|Gandajika Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q241886|Lomami Province]]'' | {{Coord|-6.69987|24.13107|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q15059077|Kamiji Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q241886|Lomami Province]]'' | {{Coord|-6.65|23.28333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3264686|Lubudi Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1159531|Lualaba Province]]'' | {{Coord|-9.916667|25.966667|display=inline}} | [[File:African Smoke.jpg|center|128px]] | [[File:Lubudi Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5277006|Dilolo Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1159531|Lualaba Province]]'' | {{Coord|-10.6866|22.3435|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6366458|Kapanga Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1159531|Lualaba Province]]'' | {{Coord|-8.35|22.58333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6944014|Mutshatsha Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1159531|Lualaba Province]]'' | {{Coord|-10.63285|25.00243|display=inline}} | | [[File:Mutshatsha Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7416439|Sandoa Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1159531|Lualaba Province]]'' | | | |- | ''[[:d:Q3197331|Kiri Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q130679|Mai-Ndombe District]]''<br/>''[[:d:Q1163429|Mai-Ndombe Province]]'' | {{Coord|-1.495455|18.92772|display=inline}}<br/>{{Coord|-1.45|19|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1102126|Mushie]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1163429|Mai-Ndombe Province]]'' | {{Coord|-3.016667|16.916667|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.017222|16.9225|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q15202859|Bolobo Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1163429|Mai-Ndombe Province]]'' | {{Coord|-2.65093|16.35123|display=inline}} | [[File:Plate 19. Folk-Lore, vol. 20.png|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q22441182|Inongo Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1163429|Mai-Ndombe Province]]'' | {{Coord|-1.9275|18.288056|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22562591|Kutu Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1163429|Mai-Ndombe Province]]'' | {{Coord|-2.73333|18.15|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22563469|Kwamouth Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1163429|Mai-Ndombe Province]]'' | {{Coord|-3.58621|16.52243|display=inline}} | [[File:Le Kasai pres de Kwamouth (titel op object), RP-F-2001-7-823-11 (cropped).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q22634803|Mushie]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1163429|Mai-Ndombe Province]]'' | {{Coord|-3.01667|16.9|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22652843|Yumbi]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1163429|Mai-Ndombe Province]]'' | {{Coord|-2.10467|16.498|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q86659041|Oshwe]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q1163429|Mai-Ndombe Province]]'' | {{Coord|-3.383333|19.5|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3191966|Kailo Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q130566|Maniema]]'' | {{Coord|-2.49199|25.80016|display=inline}} | [[File:Mining in Kailo.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3196322|Kibombo]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q130566|Maniema]]'' | {{Coord|-3.9|25.916667|display=inline}}<br/>{{Coord|-3.9|25.91667|display=inline}} | [[File:Bridge over Lufubu River, 1940 002.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6343839|Kabambare Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q130566|Maniema]]'' | {{Coord|-4.7|27.71667|display=inline}} | [[File:Kabambare territory, Maniema Province, DRC- A debrief during MONUSCO’s response to a protection of civilians situation in Saramabila after an attack on FARDC by approximately 200 MM Malaika and Yakutumba armed cadres on 24 May 2018.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6695695|Lubutu Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q130566|Maniema]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7260192|Punia Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q130566|Maniema]]'' | {{Coord|-1.466667|26.45|display=inline}}<br/>{{Coord|-1.46667|26.45|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q15265301|Pangi Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q130566|Maniema]]'' | {{Coord|-3.170597|26.636052|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22540913|Kasongo Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q130566|Maniema]]'' | {{Coord|-4.45|26.66667|display=inline}} | [[File:Crossing a stream Wellcome L0063347.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q857577|Mbanza-Ngungu]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q22459329|Mbanza-Ngungu]]'' | {{Coord|-5.25|14.866667|display=inline}} | [[File:Monument Mama Mvati Mpatu at Mbanza Ngungu.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q15158095|Bumba Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q847527|Mongala]]'' | {{Coord|2.18333|22.46667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22546579|Lisala Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q847527|Mongala]]'' | {{Coord|2.15|21.51667|display=inline}} | [[File:CH-NB - Belgisch-Kongo, Lisala- Landschaft - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-25-167.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q22580291|Bongandanga (territory)]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q847527|Mongala]]'' | {{Coord|1.5|21.05|display=inline}} | [[File:The Church at Eala (Bongandanga district), Congo, ca. 1900-1915 (IMP-CSCNWW33-OS11-70).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q141647717|Bongondanga]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q847527|Mongala]]'' | | | |- | ''[[:d:Q141654584|Bumba]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q847527|Mongala]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1576183|Walikale Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q130625|North Kivu]]'' | {{Coord|-1.4288|28.0741|display=inline}} | [[File:Patrol of the Indian contingent and Community Liaison Assistants of MONUSCO near Otobora, Nord-Kivu, July 2013 - PT9A7506.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2895850|Beni Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q130625|North Kivu]]'' | {{Coord|0.483333|29.45|display=inline}} | [[File:Village de Samboko, territoire de Beni, RD Congo- Le Représentant spécial adjoint du Secrétaire général des Nations Unies en RDC, David Gressly, rencontre la population locale (18758700159).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3297274|Masisi Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q130625|North Kivu]]'' | {{Coord|-1.4|28.8|display=inline}} | [[File:Paysage du territoire de Masisi (28130228449).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3346668|Nyiragongo Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q130625|North Kivu]]'' | {{Coord|-1.55515|29.286|display=inline}} | [[File:An aerial view of the towering volcanic peak of Mt. Nyiragongo.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6695186|Lubero Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q130625|North Kivu]]'' | {{Coord|-0.16667|29.23333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7383535|Rutshuru Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q130625|North Kivu]]'' | {{Coord|-1.187265|29.446004|display=inline}} | [[File:Pêcherie de Vitshumbi, au bord du lac Edouard, dans le Rutshuru, au Nord-Kivu. (23434886924).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2338437|Mobayi-Mbongo]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q843312|North Ubangi]]'' | {{Coord|4.3|21.183333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3571362|Yakoma]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q843312|North Ubangi]]'' | {{Coord|2.6|22.583|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q8047135|Yakoma]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q843312|North Ubangi]]'' | {{Coord|4.09818|22.4432|display=inline}}<br/>{{Coord|3.71451|22.44902|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22357196|Businga]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q843312|North Ubangi]]'' | {{Coord|3.33333|20.88333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22530048|Mobayi-Mbongo]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q843312|North Ubangi]]'' | {{Coord|4.15732|20.99512|display=inline}} | [[File:Bananas being brought by Children into Banzyville, 1906.png|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q22580935|Bosobolo (territory)]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q843312|North Ubangi]]'' | {{Coord|4.18333|19.9|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6375032|Katako-Kombe Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q209829|Sankuru]]'' | {{Coord|-3.4|24.42|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6427159|Kole Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q209829|Sankuru]]'' | {{Coord|-3.46667|22.45|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6666455|Lodja Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q209829|Sankuru]]'' | {{Coord|-3.48333|23.43333|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6669446|Lomela Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q209829|Sankuru]]'' | {{Coord|-2.283333|23.266667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6695172|Lubefu Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q209829|Sankuru]]'' | {{Coord|-4.71667|24.41667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6705018|Lusambo Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q209829|Sankuru]]'' | {{Coord|-4.96667|23.45|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q1006022|Fizi Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q488326|South Kivu]]'' | {{Coord|-4.301111|28.944167|display=inline}} | [[File:Un Hélicoptère de la MONUSCO en train d'atterrir sur la piste de Baraka dans le Territoire de Fizi à 90 Km d'Uvira au Sud-Kivu. (15267267554).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q1342567|Walungu Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q488326|South Kivu]]'' | {{Coord|-2.633333|28.666667|display=inline}} | [[File:Walungu Territory greenery, South Kivu, DRC.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3331112|Mwenga Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q488326|South Kivu]]'' | {{Coord|-3.05|28.433333|display=inline}} | [[File:Kasika Village.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3481150|Shabunda Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q488326|South Kivu]]'' | {{Coord|-2.7|27.35|display=inline}} | [[File:La rivière Ulindi, qui prend sa source dans le Mont Piernard, se dirige vers l’ouest en traversant les territoires de Mwenga et de Shabunda, dans la province du Sud Kivu. (19573766866).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q5989081|Idjwi Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q488326|South Kivu]]'' | {{Coord|-2.07261|29.0375|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q6343892|Kabare Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q488326|South Kivu]]'' | {{Coord|-2.5|28.8|display=inline}} | [[File:Cours royale de kabare.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6351942|Kalehe]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q488326|South Kivu]]'' | {{Coord|-2.1|28.91667|display=inline}} | [[File:On the road from Kavumu to Kalehe (15471705218).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2927569|Budjala]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q834551|South Ubangi]]'' | {{Coord|2.65|19.7|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22424217|Libenge]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q834551|South Ubangi]]'' | {{Coord|3.65|18.63333|display=inline}} | [[File:Flooded area on the Ubangi near Duma, 1911.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q22561539|Kungu (territory)]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q834551|South Ubangi]]'' | {{Coord|2.78333|19.2|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22634229|Gemena Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q834551|South Ubangi]]'' | {{Coord|2.955983|19.431278|display=inline}} | [[File:PT9A6518 (14273859206).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q6886584|territoire de Moba]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q826585|Tanganyika]]'' | {{Coord|-7.03982|29.766147|display=inline}}<br/>{{Coord|-7.06667|29.76667|display=inline}} | [[File:Zambian Government repatriates Congo DR refugees.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q7071316|Nyunzu Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q826585|Tanganyika]]'' | {{Coord|-5.95|28.016667|display=inline}} | [[File:Nyunzu, Province du Tanganyika, RD Congo - La MONUSCO réhabilite le bâtiment administratif du territoire du Nyunzu dans le cadre d’un projet à impact rapide initié par la Section des Affaires civiles de la MONUSCO à Kalemie.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q22410882|Manono]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q826585|Tanganyika]]'' | {{Coord|-7.3|27.41667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q84216041|Kongolo Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q826585|Tanganyika]]'' | {{Coord|-5.4|27|display=inline}} | [[File:Kongolo Territory, Tanganyika Province, DR Congo- In the framework of the protection of civilians, Peacekeepers of the Beninois contingent of the MONUSCO interact with the population.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q84266684|Kalemie Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q826585|Tanganyika]]'' | {{Coord|-5.95|29.083333|display=inline}} | [[File:Kalemie, Tanganyika Province, DR Congo- Military observers of MONUSCO sensitize militiamen known as "elements" (Bantu) on peace.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q86659033|Kabalo]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q826585|Tanganyika]]'' | {{Coord|-6.2541|26.89195|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q2881857|Territoire de Banalia]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q630900|Tshopo]]'' | {{Coord|1.533333|25.333333|display=inline}} | [[File:Les élèves du Complexe Scolaire Nzege de Bengamisa répondent aux questions de PIO-Kisangani sur la MONUSCO (15756428216).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q3353037|Opala Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q630900|Tshopo]]'' | {{Coord|-0.616667|24.35|display=inline}}<br/>{{Coord|-0.601319|24.354887|display=inline}}<br/>{{Coord|-0.53179|24.18013|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3571327|Yahuma]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q630900|Tshopo]]'' | {{Coord|1.133333|23.116667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q15228841|Isangi (Territoire)]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q630900|Tshopo]]'' | {{Coord|0.7852|24.4528|display=inline}} | [[File:Des pirogues motorisées à Isangi.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q22531472|Basoko Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q630900|Tshopo]]'' | {{Coord|1.23333|23.6|display=inline}} | [[File:The new way of crossing - Basali.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q22698651|Bafwasende Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q630900|Tshopo]]'' | {{Coord|1.017|27.17|display=inline}} | [[File:Territoire de Bafwasende (Tshopo RDC).jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q51564337|Opala]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q630900|Tshopo]]'' | {{Coord|-0.509313|24.229059|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q84439383|Ubundu Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q630900|Tshopo]]'' | {{Coord|-0.54808|25.56973|display=inline}} | [[File:Bailey bridge on road ubundu kisangani 1989.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2909259|Bokungo]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q427246|Tshuapa]]'' | {{Coord|-0.666667|22.3|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3033053|Djolu Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q427246|Tshuapa]]'' | {{Coord|0.7|22.416667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q3321019|Monkoto]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q427246|Tshuapa]]'' | {{Coord|-1.616667|20.65|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q5995800|Ikela Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q427246|Tshuapa]]'' | {{Coord|-1.183333|23.266667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22368817|Befale (territory)]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q427246|Tshuapa]]'' | {{Coord|0.46667|20.96667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q22579371|Boende Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q427246|Tshuapa]]'' | {{Coord|-0.21667|20.86667|display=inline}} | | |- | ''[[:d:Q7903714|Uvira Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q923687|Uvira]]'' | | [[File:Rice Cultivation In Ruzizi Plain of DR Congo.jpg|center|128px]] | |- | ''[[:d:Q2909495|Bolomba Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q988104|Équateur]]'' | {{Coord|0.45|19.2|display=inline}} | | [[File:Bolomba Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2909790|Bomongo]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q988104|Équateur]]'' | {{Coord|1.36667|18.36667|display=inline}} | | [[File:Bomongo Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3150929|Ingende Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q988104|Équateur]]'' | {{Coord|-0.25|18.95|display=inline}} | | [[File:Ingende Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3267166|Lukolela]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q988104|Équateur]]'' | {{Coord|-1.067|17.2|display=inline}}<br/>{{Coord|-1.25023|17.24931|display=inline}} | [[File:Landing place at the Lukolela plantation.jpg|center|128px]] | [[File:Lukolela Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4907431|Bikoro Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q988104|Équateur]]'' | {{Coord|-0.75|18.116667|display=inline}} | | [[File:Bikoro Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15059073|Basankusu Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q988104|Équateur]]'' | {{Coord|1.233333|19.783333|display=inline}} | [[File:Women returning from their gardens Basankusu.jpg|center|128px]] | [[File:Basankusu Territory.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22376763|Makanza Territory]]'' | | [[Democratic Republic of Congo]] | ''[[:d:Q988104|Équateur]]'' | {{Coord|0.97083|19.13988|display=inline}} | [[File:StoryoftheCongoFreeState 188b.jpg|center|128px]] | [[File:Makanza Territory.svg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} 0ltz5gr9598a6zfn80mnxvli8e99m2h 0 11574 123493 115677 2026-11-03T12:09:49Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123493 wikitext text/x-wiki '''Heliyamu''' (panji '''Hiliyamu'''; kufuma ku Cigiriki ca kale ἥλιος, ''helios'', "zuŵa") ni cisungunu; cili na cimanyikwiro '''He''' na nambala ya cimenyu 2. Ni mpweya wambura mtundu, wambura kununkha, wambura poizoni, wambura kukolerana na vinthu vinyake, ndipo ndiwo wakwamba mu gulu la mipweya yakuzirwa mu [[gome la nyengo na nyengo|gome la visungunu]]. Kufunda kwake kwa kubwatira nkhwapasi comene kuluska kwa visungunu vyose. Ni cisungunu ca ciŵiri pa kupepuka na pa unandi mu caro cose ca mlengalenga, pamanyuma pa [[haidrojeni]]. Cili pafupifupi magaŵa 24 pa 100 gha kuzitika kwa visungunu vyose. Unandi wake ukuyana mu [[Zuŵa|zuŵa]] na mu [[Jupita]]. ry9ucm8fgp3cwt600184qejk6etqah9 0 11578 123525 112470 2026-11-03T12:11:15Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123525 wikitext text/x-wiki '''Naitirojeni''' (panji '''Natrojeni''') ni cisungunu; cili na cimanyikwiro '''N''' na nambala ya cimenyu 7. Naitirojeni nchisulo yayi, ndipo ni ca kupepuka comene mu gulu la 15 la [[gome la nyengo na nyengo|gome la visungunu]]. Ni cisungunu cakumanyikwa mu caro cose ca mlengalenga, ca cinkhondi na viŵiri pa unandi mu Mseu wa Mkaka na mu [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]]. Para kufunda na kukanikizga nkhwapakati, vimenyu viŵiri vya cisungunu ici vikukolerana kupanga N₂, mpweya wambura mtundu na wambura kununkha. N₂ yikupanga pafupifupi magaŵa 78 pa 100 gha mphepo iyo yikuzunguliya [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Naitirojeni yikasangika dankha na dokotala wa ku Scotland Daniel Rutherford mu 1772. aw91jw1boewxheomz4hl46kaup141ox 0 11579 123590 112472 2026-11-03T12:13:29Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123590 wikitext text/x-wiki '''Okisijeni''' (panji '''Woskejeni''') ni [[Mndandanda wa visungunu|cisungunu]]; cili na cimanyikwiro '''O''' na nambala ya cimenyu 8. Ni ca gulu la khalokojeni mu [[Gome la nyengo na nyengo|gome la visungunu]]. Cikukolerana luŵiro na vinthu vinyake, nchisulo yayi, ndipo cikupanga luŵiro maokisayidi na visungunu vinandi. Okisijeni ndiyo cisungunu cinandi comene mu cigaŵa ca kuwaro ca caro capasi, ndipo ni cisungunu ca citatu pa unandi mu caro cose ca mlengalenga pamanyuma pa [[haidrojeni]] na [[hiliyamu|heliyamu]]. Para kufunda na kukanikizga nkhwapakati, vimenyu viŵiri vya okisijeni vikukolerana kupanga mpweya wambura mtundu na wambura kununkha uwo cimanyikwiro cake ni O₂. Mpweya uwu ni pafupifupi magaŵa 20.95 pa 100 gha mphepo iyo yikuzunguliya caro capasi. Mtundu unyake wa okisijeni, ozoni (O₃), ukukora ungweru wa pacanya pa uswesi, ndipo ukuvikilira caro capasi. Vyamoyo vikufumya nkhongono za ntchito mu vyakulya mwa kukoleranya okisijeni na mamolekyu gha vyakulya, ndipo kaboni dayokisayidi ndiyo yikufumapo nga ni cakutaya. Okisijeni yikagwiliskirika ntchito mu mafakitale pa kupanga cisulo, pulasitiki, na nsalu, pa kulumikizga na kudumula visulo, mu marokete, pa kucizga ŵalwari, na pa kovwira ŵanthu kupuma mu ndege na pansi pa maji. == Mbiri ya Kusanda == Ghanoghano la mazuŵa ghano la okisijeni nga ni cisungunu likakura mu vyaka 500, ndipo ŵanthu ŵanandi ŵakawovwira. == Vimanyikwiro == Para kufunda na kukanikizga nkhwapakati, okisijeni ni mpweya wambura mtundu, wambura kununkha, na wambura kunowa. == Okisijeni mu Vyamoyo == Mu kawiro, okisijeni yikupangika pa nyengo ya [[Usanisinuru (ndiyo fotosinfesisi)|usanisinuru]], apo ungweru ukupatula maji. 5ca3j90ex1pej9fterjs025spzuue44 0 11584 123444 112572 2026-11-03T12:07:59Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123444 wikitext text/x-wiki '''Aluminiyamu''' ni cisungunu; cili na cimanyikwiro '''Al''' na nambala ya cimenyu 13. Nchakupepuka kuluska visulo vinyake vyakumanyikwa, pafupifupi cigaŵa cimoza pa vitatu ca kuzitika kwa cisulo ca sitilo. Aluminiyamu wakukolerana comene na [[Woskejeni|okisijeni]], ndipo wakupanga cigaŵa cicoko cakuvikilira ca okisayidi pa cigaŵa cake ca kuwaro para wali mu mphepo. Ukuwoneka nga ni fesa, mu mtundu na mu kuwezga ungweru. Ngwakupepuka, ulije umagineti, ndipo ungatambasulika. Uli na mtundu umoza wakukhazikika, 27Al, uwo ni unandi comene, ndipo ici cikupangiska aluminiyamu kuŵa cisungunu ca 12 pa unandi mu caro cose ca mlengalenga. 4e1z52w4tj3li7tjj75twkhs3ei23mk 0 12023 123561 119524 2026-11-03T12:12:23Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123561 wikitext text/x-wiki '''Kwamasambiro ghakwamba''' ni kwamasambiro gha masambiro ghakwamba gha ŵana, awo kanandi ŵali na vyaka 3 mpaka 11. Kwamasambiro ghakwamba ghakwiza pamanyuma pa kwamasambiro gha ŵana ŵacoko, ndipo pambere pa kwamasambiro gha sekondale. ==Mazgo== Mazgo gha Cingelezi ghakuti "primary school" ghakang'anamulika kufuma ku ''école primaire'' ya Cifurenci, ndipo ghakagwiliskirika ntchito dankha mu nyuzipepara ya [[London Times]] mu Masika 1802.<ref>http://www.etymonline.com/index.php?term=primary</ref> ==Ukaboni== {{reflist}} [[Category:Sukulu]] an47si4okk59ij448po1n93mvqwfqhy 123562 123561 2026-11-03T12:12:25Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Sukulu yakwamba]] to [[Kwamasambiro ghakwamba]]: Zina lakuzomerezgeka 123561 wikitext text/x-wiki '''Kwamasambiro ghakwamba''' ni kwamasambiro gha masambiro ghakwamba gha ŵana, awo kanandi ŵali na vyaka 3 mpaka 11. Kwamasambiro ghakwamba ghakwiza pamanyuma pa kwamasambiro gha ŵana ŵacoko, ndipo pambere pa kwamasambiro gha sekondale. ==Mazgo== Mazgo gha Cingelezi ghakuti "primary school" ghakang'anamulika kufuma ku ''école primaire'' ya Cifurenci, ndipo ghakagwiliskirika ntchito dankha mu nyuzipepara ya [[London Times]] mu Masika 1802.<ref>http://www.etymonline.com/index.php?term=primary</ref> ==Ukaboni== {{reflist}} [[Category:Sukulu]] an47si4okk59ij448po1n93mvqwfqhy 123608 123562 2026-11-03T14:25:46Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123608 wikitext text/x-wiki '''Kwamasambiro ghakwamba''' (panji '''Sukulu yakwamba'''; mu Cingelezi ''primary school'' panji ''elementary school'') ni kwamasambiro gha masambiro ghakwamba gha ŵana, awo kanandi ŵali na vyaka 3 mpaka 11. Masambiro ghakwamba ghakwiza pamanyuma pa masambiro gha ŵana ŵacoko, ndipo pambere pa masambiro gha sekondale. Ndondomeko ya Pakati pa Vyaro ya Kugaŵa Masambiro (ISCED) yikuwona masambiro ghakwamba nga ni nyengo yimoza umo masambiro kanandi ghakunozgeka kuti ghapeleke luso lakwamba la kuŵazga, kulemba, na masamu, na kuŵika maziko ghakukhora gha kusambira. Iyi ni Mbondolo ya 1 ya ISCED: masambiro ghakwamba, panji nyengo yakwamba ya masambiro gha maziko. ==Mazgo== Mazgo gha Cingelezi ghakuti "primary school" ghakang'anamulika kufuma ku ''école primaire'' ya Cifurenci, ndipo ghakagwiliskirika ntchito dankha mu nyuzipepara ya [[London Times]] mu Masika 1802.<ref>http://www.etymonline.com/index.php?term=primary</ref> === Kwamasambiro Ghakwamba === Mu vigaŵa vinandi vya caro capasi, masambiro ghakwamba ni nyengo yakwamba ya masambiro agho dango likukakizga, ndipo kanandi ghakupelekeka kwambura malipiro, kweni ghangapelekeka so na makwamasambiro gha ŵanthu paŵekha agho ghakulipiska. Mu United States, lizgu lakuti ''grade school'' nyengo zinyake likugwiliskirika ntchito, nangauli ili na lakuti ''elementary school'' ghangang'anamula magiredi ghankhondi na ghatatu ghakwamba, ndiko kuti masambiro ghakwamba na masambiro ghapasi gha sekondale. Mu Ufumu Ubanyi, "masambiro ghakwamba" ghakasambizgikanga mu "makwamasambiro ghakwamba" mpaka 1944, apo masambiro ghakwamba ghambura malipiro ghakasacizgika ku ŵasambiri ŵakujumpha vyaka 11: pakwenera kuŵa makwamasambiro ghakwamba gha pasi na gha sekondale; agha ghakaŵa makwamasambiro ghakwamba na makwamasambiro gha sekondale. Lizgu lakuti ''primary school'' ndilo likutemweka comene mu Ufumu Ubanyi, Ayalandi, na vyaro vinandi vya Commonwealth, na mu malemba ghanandi gha Wupu wa Umoza wa Vyaro wa Masambiro, Kasandiro, na Mdawuko (UNESCO). ''Elementary school'' likung'anamula cinthu cimoza, kweni likugwiliskirika ntchito comene mu United States. === Makwamasambiro gha ''Elementary'' === Nangauli kanandi likugwiliskirika ntchito m'malo mwa linyake, lizgu lakuti "elementary school" lili na ng'anamulo zapadera mu malo ghakupambana. Makwamasambiro gha ''elementary'', agho ghakuchemekaso ''board schools'', ghakajalikiskika dankha mu Ungelezi na Wales na Dango la Masambiro Ghakwamba la 1870. Ghanandi mwa agha ghakaŵa makwamasambiro ghakwamba pakumalira kwa ma 1940, pamanyuma pa phangano lakumanyikwa mu Dango la Masambiro la 1944. Makwamasambiro gha ''elementary'' mu United States ghakakhozgeka dankha mu 1647 mu Caro ca Massachusetts Bay. Mazuŵa ghano, pali makwamasambiro gha ''elementary'' pafupifupi 92,858 (68,173 gha ulongozgi, 24,685 gha ŵanthu paŵekha). Mu United States, makwamasambiro agha kanandi ghali na magiredi ghankhondi na ghamoza, ŵasambiri ŵali na vyaka pakati pa 5 na 11. Dango la Masambiro Ghakwamba na gha Sekondale la 1965 likanozgeka kuti lipeleke ndalama ku masambiro ghakwamba na gha sekondale. Likakhozga so kufikira masambiro mwakuyana, ndipo likaŵika vyakwenelera vyapacanya na kuzgolera. Makwamasambiro ghakwamba mu Japani ghakajalikiskika dankha pofika 1875. Mu Japani, ŵasambiri ŵa kwamasambiro ghakwamba ŵali na vyaka 6 mpaka 12, ndipo pamanyuma ŵakunjira mu sekondale yapasi. === Mu Viyowoyero Vinyake === ==== Cicayina ==== Mu caro ca ŵakuyowoya Cicayina, lizgu lakuti ''xiǎo xué'' (小学; 小學) likugwiliskirika ntchito. 國小 ndilo likumanyikwa comene mu Taiwan. Mu malemba gha kale, lingang'anamula kasandiro ka viyowoyero, kusazgapo kusanda vyongo, kulemba, na ng'anamulo za mazgo. ==== Cijeremani ==== ''Grundschule'' ("kwamasambiro gha maziko") ndilo lizgu mu Germany. ''Primarschule'' likugwiliskirika ntchito mu Liechtenstein na Switzerland. ''Volksschule'' likugwiliskirika ntchito mu Austria na Switzerland. == Kuyaniska Magulu gha Ŵasambiri == Mu vyaro vya Cingelezi, pali nthowa zitatu zakumanyikwa zakulongosolera vyaka vya ŵana mu gulu: * "Vyaka vyakuyana" * Vyaro ivyo masambiro ghawo ghakuthemba "ndondomeko ya Ungelezi" vikugwiliskira ntchito nthowa yimoza mwa ziŵiri kumanyira gulu la caka. * Vyaro ivyo masambiro ghawo ghakuthemba "ndondomeko ya Amerika ya K–12" vikuchema magulu gha vyaka ghawo kuti "magiredi". Canada nayo yikulondezga ndondomeko ya Amerika, nangauli mazina gha magulu ghakupelekeka nga ni nambala pamanyuma pa giredi: mwaciyelezgero, "Giredi 1" mu Canada, m'malo mwa "Giredi Lakwamba" mu United States. Mu Canada, masambiro ni udindo wa cigaŵa ciliconse, wa ulongozgi wa caro cose yayi. Mwaciyelezgero, cigaŵa ca Ontario cikaŵa na "Giredi 13", iyo yikanozgeka kovwira ŵasambiri kunjira mu ntchito panji mu masambiro ghapacanya, kweni yikawuskika mu 2003. == Fundo za Kunozga Nyumba za Kwamasambiro Ghakwamba == Kunozga nyumba za kwamasambiro kukucitika paŵekha yayi. Nyumba (panji malo gha kwamasambiro) yikwenera kukolerana na: * Ivyo vikusambizgika * Nthowa za kusambizgira * Ndalama * Masambiro mu ndondomeko ya ndyali * Kagwiliskiro ka nyumba ya kwamasambiro (kusazgapo na ŵanthu ŵa mu cigaŵa) * Vikanizgo vya malo * Maghanoghano gha kunozga Caro ciliconse cizamuŵa na ndondomeko ya masambiro na vyakuzirwa vyakupambana. Makwamasambiro ghakwenera kuŵa na malo gha ŵasambiri, ŵantchito, kusungira vinthu, vilwero vya magesi na vinyake, ŵantchito ŵakovwira, na ulongozgi. Unandi wa vipinda ivyo vikukhumbikwa ungasimikizgika kuyana na unandi wa ŵasambiri awo ŵakughanaghanirika na malo agho ghakukhumbikwa. Kuyana na vyakwenelera ivyo vikugwiliskirika ntchito mu Ufumu Ubanyi, cipinda ca masambiro ca ŵasambiri 30 ŵacoko cikwenera kuŵa mamita gha mbali zinayi 62, panji 55 pa ŵasambiri ŵakulirapo. Pali viyelezgero vya umo ivi vingacitikira pa kwamasambiro ghakwamba gha malo 210 na malo gha ŵana ŵacoko 26. == Vyakukhumbikwa pa Kunozga Nyumba == Nyumba iyo masambiro ghakucitikira yikwenera kufiska vyakukhumbikwa vya ŵasambiri, ŵasambizgi, ŵantchito ŵanyake, ŵalongozgi, na ŵanthu ŵa mu cigaŵa. Yikwenera kulondezga malongozgero gha ulongozgi gha kuzenga, vyakukhumbikwa vya uchanda, vyakukhumbikwa vicoko vya vipinda vya masambiro, vimbuzi, malo gha kusambira, magesi, na kusungira mabuku na vyakusambizgira. Kwamasambiro kawemi kakufiska vyakukhumbikwa vicoko, ndipo kali na: * vipinda vya masambiro vya ukulu wakwenelera (mamita gha mbali zinayi 60 ndigho ghawemi, kweni 80 pa ŵana ŵacoko) * malo ghapadera gha kusambizgira * cipinda ca ŵasambizgi ca kunozgekera * malo gha kupwelelera ŵantchito * nyumba ya ulongozgi * vipinda vya masambiro vya ntchito zinandi * vimbuzi vya ŵasambiri * holo ya kwamasambiro * vilwero vyakukwana * malo gha kusungira * nyumba ya mabuku panji mabuku agho ghakusinthika nyengo zose * vipinda vya mirangura * vipinda vya ulongozgi, vya ŵalwari, na vya kupima uchanda Ŵapenduzgi ŵa ndalama ŵa ulongozgi, pamanyuma pakuŵazga ulongozgi uwu, ŵakulemba malongozgero ghacoko gha makwamasambiro. Ivi vikovwira kupima malo na ndalama za kuzenga. Ndondomeko za kunozga za munthazi zikupendeka kuti zifiske vyakwenelera ivi, kweni kuvijumpha yayi. Mawunduna gha ulongozgi ghakulutilira kukakizga kuti vyakwenelera vicoko vya malo na ndalama vicepeskeke. Ulongozgi wa Ufumu Ubanyi ukalemba ndondomeko iyi ya malo yakucepeskeka ya makwamasambiro ghakwamba mu 2014. Ukati malo ghakwenera kuŵa mamita gha mbali zinayi 350 na 4.1 pa msambiri yumoza. == Ulongozgi na Ndalama == Pali nthowa zinandi zikulu za kupeleka ndalama ku kwamasambiro: na caro kwizira mu misonkho, na wupu wa cisopa nga ni mzikiti panji mpingo, na wupu wa lusungu, na ŵapapi, panji pamoza. Kulaŵilira kwamasambiro zuŵa na zuŵa kungacitika na wupu wa ŵalongozgi, wupu uwo ukupeleka ndalama, panji mwenecho. Ufumu Ubanyi ukuzomerezga masambiro ghakwamba kupelekeka mu makwamasambiro gha mpingo, apo mu France ici nchakukanizgika na dango, cifukwa pali kupatulana kwakukhwima pakati pa mpingo na caro. == Kuzgolera == Ici cingacitika kwizira mu kupima kwambura ndondomeko na ŵantchito na ŵalongozgi, nga mu Finland, panji kwizira mu ndondomeko ya mayeso ya caro, nga ni Ofsted mu Ufumu Ubanyi. ==Ukaboni== {{reflist}} [[Category:Sukulu]] mnkbfn4zelymodfsato6u5czbxm006h 0 12024 123594 31712 2026-11-03T12:15:40Z Xqbot 676 Fixing double redirect from [[Sukulu yakwamba]] to [[Kwamasambiro ghakwamba]] 123594 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kwamasambiro ghakwamba]] afi72747l3eqyljexeqip52hz7c1y2k 0 13753 123456 113076 2026-11-03T12:08:24Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123456 wikitext text/x-wiki '''Cingelezi''' (mu Cingelezi ''English'') ni ciyowoyero ca Ŵajeremani ŵa kumanjiliro gha zuŵa ca mbumba ya viyowoyero vya Indo-Yulopiya, ico cikamba mu Ungelezi wa nyengo yapakati, ndipo sono caŵa ciyowoyero ca kuyowoyerana pa caro cose capasi. Cikathyika zina la Ŵaangelo, ŵanthu ŵa Ŵajeremani awo ŵakasamira ku Britain pamanyuma pa kumalira kwa ulongozgi wa Ŵaroma. Cingelezi ndico ciyowoyero cakuyowoyeka comene pa caro cose capasi, comene cifukwa ca nkhongono ya Ufumu wa Ŵabritoni. Cingelezi ni ciyowoyero ca dango panji cimoza mwa viyowoyero vya dango mu vyaro vyakujiwusa 57. Ni cimoza mwa viyowoyero vya dango vya [[Umoza wa Vyaru|Umoza wa Vyaro]] na mawupu ghanyake ghanandi gha pakati pa vyaro. Caŵa so ciyowoyero ca kuyowoyerana pa kudumba kwa pakati pa vyaro, [[Kasandiro|kasandiro]], [[Luso la vilwero|luso la vilwero]], malonda gha pakati pa vyaro, na pa [[Intaneti|intaneti]]. [[Category:Viyowoyelo]] o4s0h438wwm7v7uu6l0tetbjvorl7ej 123457 123456 2026-11-03T12:08:27Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[ChiZungu]] to [[Cingelezi]]: Zina lakuzomerezgeka 123456 wikitext text/x-wiki '''Cingelezi''' (mu Cingelezi ''English'') ni ciyowoyero ca Ŵajeremani ŵa kumanjiliro gha zuŵa ca mbumba ya viyowoyero vya Indo-Yulopiya, ico cikamba mu Ungelezi wa nyengo yapakati, ndipo sono caŵa ciyowoyero ca kuyowoyerana pa caro cose capasi. Cikathyika zina la Ŵaangelo, ŵanthu ŵa Ŵajeremani awo ŵakasamira ku Britain pamanyuma pa kumalira kwa ulongozgi wa Ŵaroma. Cingelezi ndico ciyowoyero cakuyowoyeka comene pa caro cose capasi, comene cifukwa ca nkhongono ya Ufumu wa Ŵabritoni. Cingelezi ni ciyowoyero ca dango panji cimoza mwa viyowoyero vya dango mu vyaro vyakujiwusa 57. Ni cimoza mwa viyowoyero vya dango vya [[Umoza wa Vyaru|Umoza wa Vyaro]] na mawupu ghanyake ghanandi gha pakati pa vyaro. Caŵa so ciyowoyero ca kuyowoyerana pa kudumba kwa pakati pa vyaro, [[Kasandiro|kasandiro]], [[Luso la vilwero|luso la vilwero]], malonda gha pakati pa vyaro, na pa [[Intaneti|intaneti]]. [[Category:Viyowoyelo]] o4s0h438wwm7v7uu6l0tetbjvorl7ej 0 17772 123564 45701 2026-11-03T12:12:28Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123564 wikitext text/x-wiki '''Nyengo ya mphepo ya ku tropiki''' (panji '''Tropical climate''') ni yakwamba mwa magulu ghankhondi ghakulu gha nyengo za mphepo mu ndondomeko ya Köppen, ndipo yikumanyikwa na cilembo '''A'''. Nyengo izi zikumanyikwa na kufunda kwapakati kwa mwezi uliwose kwa 18 °C panji kujumpha, nanga ni mu mwezi wakuzizima comene, ndipo kukufunda comene na kukuŵa unyowe caka cose. Vula kanandi yikuwa comene, ndipo yili na nyengo zake, kweni nyengo zinyake pakuŵa cilala. 5pawz5g1txrhw9n5tmhsz3dt4z27ayk 123609 123564 2026-11-03T14:25:49Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123609 wikitext text/x-wiki '''Nyengo ya mphepo ya ku tropiki''' (panji '''Tropical climate''') ni yakwamba mwa magulu ghankhondi ghakulu gha nyengo za mphepo mu ndondomeko ya Köppen, ndipo yikumanyikwa na cilembo '''A'''. Nyengo izi zikumanyikwa na kufunda kwapakati kwa mwezi uliwose kwa 18 °C panji kujumpha, nanga ni mu mwezi wakuzizima comene, ndipo kukufunda comene na kukuŵa unyowe caka cose. Vula ya caka kanandi njinandi mu nyengo za ku tropiki, ndipo yikwiza mu nyengo zake, kweni pangaŵa cilala ca nyengo mwakupambana. Kanandi pali nyengo ziŵiri pera mu nyengo za ku tropiki: nyengo ya vula na nyengo ya cilala. Kusintha kwa kufunda mu caka kanandi nkhucoko comene. Ungweru wa zuŵa ngwankhongono comene mu nyengo izi. Pali mitundu yitatu yikulu ya nyengo za ku tropiki: nyengo ya nkholongo ya vula ya ku tropiki (Af), nyengo ya mphepo za vula ya ku tropiki (Am), na nyengo ya madambo gha utheka panji ya vula na cilala ya ku tropiki (Aw para cilala cili mu nyengo ya mphepo yakuzizima, na As para cilala cili mu nyengo ya kotcha). Mitundu iyi yikugaŵika na kupambanyizgika na unandi wa vula mu mwezi wakomira comene mu vigaŵa ivyo. == Kagaŵiro ka Nyengo ka Köppen == Kagaŵiro ka nyengo ka Köppen ndiyo ndondomeko ya kugaŵa nyengo iyo yikugwiliskirika ntchito comene. Yikulongosora nyengo ya ku tropiki nga ni cigaŵa umo kufunda kwapakati kwa mwezi wakuzizima comene kuli 18 °C panji kujumpha, ndipo cikukolerana yayi na vyakukhumbikwa vya nyengo za gulu B, ntheura cikugaŵika mu gulu A (gulu la nyengo za ku tropiki). Vigaŵa vya gulu A kanandi vikusangika mu tropiki, pasi pa digiri 23.5 kumpoto na kumwera kwa mzere wapakati wa caro capasi; vikusazgapo malo ghakuzingilizga mzere wapakati, Amerika ya Pakati, vigaŵa vya kumpoto na pakati pa Amerika ya Kumwera, Afilika ya pakati, vigaŵa vya kumwera kwa Asiya, na vigaŵa vya kumpoto kwa Australia na virwa vya Mbwani ya Pacific. Mu gulu A, pali mitundu yitatu ya nyengo iyi: nyengo ya nkholongo ya vula ya ku tropiki (Af), nyengo ya mphepo za vula ya ku tropiki (Am), na nyengo ya vula na cilala panji ya madambo gha utheka (Aw panji As). Yose yitatu yikugaŵika na Pdry (vula ya mwezi wakomira comene). Pdry ya nyengo ya nkholongo ya vula yikwenera kuŵa 60 mm panji kujumpha. Pdry ya nyengo ya mphepo za vula yikwenera kuŵa pakati pa (100 − vula ya caka pakati mu mm ÷ 25) na 60 mm. Pdry ya nyengo ya vula na cilala panji ya madambo gha utheka yikwenera kuŵa pasi pa (100 − vula ya caka pakati mu mm ÷ 25). == Vyamoyo vya Nyengo ya ku Tropiki == Nyengo za ku tropiki kanandi zili na nyengo ziŵiri pera, nyengo ya vula na nyengo ya cilala. Kuyana na malo gha cigaŵa, nyengo ya vula na ya cilala zingaŵa za utali wakupambana. Kusintha kwa kufunda mu caka mu tropiki nkhucoko. Cifukwa ca kufunda kukulu na vula yinandi, vyakumera vinandi vikukura caka cose. Kufunda kukulu na unyowe ndivyo vikovwira comene vyakumera ivyo vikumera pa vyakumera vinyake. Mu nyengo zinandi za ku tropiki, vyakumera vikukura mu vigaŵa: tumakuni pasi pa makuni ghatali, viswa pasi pa tumakuni, na utheka pasi pa viswa. Vyakumera vya ku tropiki vili na vyuma vinandi, kusazgapo khofi, kakawo, na mgwalangwa wa mafuta. Pasi apa pali mitundu ya vyakumera iyo yili mu nyengo yiliyose mwa zitatu izi. === Vyakumera vya Kawiro === * Vyakumera vya nkholongo ya vula ya ku tropiki: nsungwi ya Bengal, bougainvillea, curare, mgwalangwa wa kokonati, durian, na nthoci. * Vyakumera vya mphepo za vula ya ku tropiki: teak, deodar, rosewood, sandalwood, na nsungwi. * Vyakumera vya vula na cilala panji vya madambo gha utheka: acacia senegal, utheka wa njovu, khuni la jarrah, bulugamu, na minga ya muluzi. == Nyengo ya Nkholongo ya Vula ya ku Tropiki == Kagaŵiro ka Köppen kakuwona nyengo ya nkholongo ya vula ya ku tropiki (Af: ''f'' = ''feucht'', "unyowe" mu Cijeremani) nga ni iyo kanandi yili pa digiri 5–10 pera kumpoto na kumwera kwa mzere wapakati. Nyengo izi zili na kufunda kukulu: kufunda kwapakati kwa caka kanandi kuli pakati pa 21 na 30 °C. Vula yingajumpha mainchesi 100 pa caka. Nyengo zikuyana caka cose, ndipo pafupifupi palije nyengo ya cilala. Vigaŵa ivyo vili na nyengo iyi ni comene cigaŵa ca pacanya ca dambo la Amazon mu Amerika ya Kumwera, cigaŵa ca kumpoto ca dambo la Zaire (Congo) mu Afilika, na virwa vya East Indies. Nyengo ya nkholongo ya vula ya ku tropiki yikupambana na nyengo zinyake za ku tropiki cifukwa yili na mitundu yinandi ya makuni cifukwa ca vula yake. Makuni ghanandi ghakuwezgera unyowe mu nyengo kwizira mu kufuma kwa maji mu mahamba, uko ni maji agho ghakufumbuka kufuma pa vyakumera vyamoyo kuya mu mphepo. Kufunda na vula yinandi vikovwira comene kupambana na vimanyikwiro vya vyakumera mu nyengo iyi. Vyakumera vikukura mu vigaŵa vya pacanya na pasi na mu mawonekero ghakupambana kuti visange ungweru wa zuŵa wakukwana, ico nchambura kuwoneka kanandi mu nyengo zinyake. == Nyengo ya Mphepo za Vula ya ku Tropiki == Kagaŵiro ka Köppen kakuwona nyengo ya mphepo za vula ya ku tropiki nga ni iyo yili na kusintha kucoko kwa kufunda mu caka, kufunda kukulu, na vula yinandi. Nyengo iyi yili so na nyengo yifupi ya cilala iyo pafupifupi nyengo zose yikucitika mu nyengo ya mphepo yakuzizima. Nyengo ya mphepo za vula kanandi yikusangika mu vyaro vya kumwera na kumwera-kuvuma kwa Asiya, pakati pa digiri 10 kumpoto na mzere wa Cancer. Yingasangika so mu Afilika ya Kumanjiliro gha Zuŵa na Amerika ya Kumwera. Kufunda kwa caka mu vigaŵa ivi nako nkhwakukhazikika. Nyengo ya mphepo za vula ya ku tropiki yili na vimanyikwiro ivi vikulu. Kufunda kwapakati kwa caka nkhwa pafupifupi 27.05 °C, ndipo kusintha kwapakati kwa kufunda mu caka nkhwa pafupifupi 3.6 °C. Pa kupambana kwa nyengo ya vula na ya cilala, nyengo iyi yikupambana na nyengo zinyake za ku tropiki cifukwa vula yake yikwiza mwambura kuyana caka cose. Pali nyengo zitatu zikulu mu nyengo ya mphepo za vula ya ku tropiki: nyengo ya cilala yakuzizima kufuma ku nyengo ya kuwa kwa mahamba mpaka kumalira kwa nyengo ya mphepo yakuzizima, nyengo ya cilala yakotcha mu nyengo ya kumera, na nyengo ya vula kufupi panji mukati mwa myezi ya nyengo ya kotcha. Nkholongo ya mphepo za vula ya ku tropiki yili na vigaŵa vitatu vikulu. Cigaŵa cakwamba ni ca pasi, ico ni ca tumakuni na utheka vyakukhora comene. Caciŵiri ni ca pakati, na makuni gha mamita pafupifupi 15. Ca pacanya ni ca makuni gha mamita 25 mpaka 40 agho ghakumera pafupi na pafupi, ndipo pacanya pake pali makuni ghanyake gha apa na apo ghatali kujumpha mamita 35. == Nyengo ya Madambo gha Utheka panji ya Vula na Cilala == Nyengo za madambo gha utheka ya ku tropiki, panji nyengo za vula na cilala za ku tropiki, comene zili pakati pa digiri 10 na 25 kumpoto na kumwera, ndipo kanandi zikusangika ku mphepete za kuwaro za tropiki. Vigaŵa vyakumanyikwa ni Afilika ya pakati, vigaŵa vya Amerika ya Kumwera, na kumpoto na kumafumiro gha zuŵa kwa Australia. Kufunda kwa nyengo iyi kuli pakati pa 20 na 30 °C. Mu nyengo ya kotcha, kufunda kuli pakati pa 25 na 30 °C, apo mu nyengo ya mphepo yakuzizima kuli pakati pa 20 na 30 °C, kweni kukukhala pacanya pa 18 °C pakati. Vula ya caka yili pakati pa 700 na 1000 mm. Myezi yakomira comene kanandi yili mu nyengo ya mphepo yakuzizima, ndipo yili na vula yambura kufika 60 mm (kanandi yicoko comene). Vigaŵa ivyo vili na nyengo ya madambo gha utheka kanandi vili na malo ghakuphimbika na utheka wakusalala, na malo gha tumakuni. Madambo agha gha utheka ghakuphimba pafupifupi magaŵa 20 pa 100 gha caro capasi. Mitundu ya utheka yikusazgapo utheka wa Rhodes, utheka wa red oats, utheka wa nyenyezi, na utheka wa ndimu. cdctz0wwz02y5qi4rfpkes8jbpkcx2n 123671 123609 2026-11-04T11:31:32Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha Wikidata (tum labels) 123671 wikitext text/x-wiki '''Nyengo ya mphepo ya ku tropiki''' (panji '''Tropical climate''') ni yakwamba mwa magulu ghankhondi ghakulu gha nyengo za mphepo mu ndondomeko ya Köppen, ndipo yikumanyikwa na cilembo '''A'''. Nyengo izi zikumanyikwa na kufunda kwapakati kwa mwezi uliwose kwa 18 °C panji kujumpha, nanga ni mu mwezi wakuzizima comene, ndipo kukufunda comene na kukuŵa unyowe caka cose. Vula ya caka kanandi njinandi mu nyengo za ku tropiki, ndipo yikwiza mu nyengo zake, kweni pangaŵa cilala ca nyengo mwakupambana. Kanandi pali nyengo ziŵiri pera mu nyengo za ku tropiki: nyengo ya vula na nyengo ya cilala. Kusintha kwa kufunda mu caka kanandi nkhucoko comene. Ungweru wa zuŵa ngwankhongono comene mu nyengo izi. Pali mitundu yitatu yikulu ya nyengo za ku tropiki: nyengo ya nkholongo ya vula ya ku tropiki (Af), nyengo ya mphepo za vula ya ku tropiki (Am), na nyengo ya madambo gha utheka panji ya vula na cilala ya ku tropiki (Aw para cilala cili mu nyengo ya mphepo yakuzizima, na As para cilala cili mu nyengo ya kotcha). Mitundu iyi yikugaŵika na kupambanyizgika na unandi wa vula mu mwezi wakomira comene mu vigaŵa ivyo. == Kagaŵiro ka Nyengo ka Köppen == Kagaŵiro ka nyengo ka Köppen ndiyo ndondomeko ya kugaŵa nyengo iyo yikugwiliskirika ntchito comene. Yikulongosora nyengo ya ku tropiki nga ni cigaŵa umo kufunda kwapakati kwa mwezi wakuzizima comene kuli 18 °C panji kujumpha, ndipo cikukolerana yayi na vyakukhumbikwa vya nyengo za gulu B, ntheura cikugaŵika mu gulu A (gulu la nyengo za ku tropiki). Vigaŵa vya gulu A kanandi vikusangika mu tropiki, pasi pa digiri 23.5 kumpoto na kumwera kwa mzere wapakati wa caro capasi; vikusazgapo malo ghakuzingilizga mzere wapakati, Amerika ya Pakati, vigaŵa vya kumpoto na pakati pa Amerika ya Kumwera, Afilika ya pakati, vigaŵa vya kumwera kwa Asiya, na vigaŵa vya kumpoto kwa Australia na virwa vya Mbwani ya Pacific. Mu gulu A, pali mitundu yitatu ya nyengo iyi: nyengo ya nkholongo ya vula ya ku tropiki (Af), nyengo ya mphepo za vula ya ku tropiki (Am), na nyengo ya vula na cilala panji ya madambo gha utheka (Aw panji As). Yose yitatu yikugaŵika na Pdry (vula ya mwezi wakomira comene). Pdry ya nyengo ya nkholongo ya vula yikwenera kuŵa 60 mm panji kujumpha. Pdry ya nyengo ya mphepo za vula yikwenera kuŵa pakati pa (100 − vula ya caka pakati mu mm ÷ 25) na 60 mm. Pdry ya nyengo ya vula na cilala panji ya madambo gha utheka yikwenera kuŵa pasi pa (100 − vula ya caka pakati mu mm ÷ 25). == Vyamoyo vya Nyengo ya ku Tropiki == Nyengo za ku tropiki kanandi zili na nyengo ziŵiri pera, nyengo ya vula na nyengo ya cilala. Kuyana na malo gha cigaŵa, nyengo ya vula na ya cilala zingaŵa za utali wakupambana. Kusintha kwa kufunda mu caka mu tropiki nkhucoko. Cifukwa ca kufunda kukulu na vula yinandi, vyakumera vinandi vikukura caka cose. Kufunda kukulu na unyowe ndivyo vikovwira comene vyakumera ivyo vikumera pa vyakumera vinyake. Mu nyengo zinandi za ku tropiki, vyakumera vikukura mu vigaŵa: tumakuni pasi pa makuni ghatali, viswa pasi pa tumakuni, na utheka pasi pa viswa. Vyakumera vya ku tropiki vili na vyuma vinandi, kusazgapo khofi, kakawo, na mgwalangwa wa mafuta. Pasi apa pali mitundu ya vyakumera iyo yili mu nyengo yiliyose mwa zitatu izi. === Vyakumera vya Kawiro === * Vyakumera vya nkholongo ya vula ya ku tropiki: nsungwi ya Bengal, bougainvillea, curare, mgwalangwa wa kokonati, durian, na nthoci. * Vyakumera vya mphepo za vula ya ku tropiki: teak, deodar, rosewood, sandalwood, na nsungwi. * Vyakumera vya vula na cilala panji vya madambo gha utheka: acacia senegal, utheka wa zgovu, khuni la jarrah, bulugamu, na minga ya muluzi. == Nyengo ya Nkholongo ya Vula ya ku Tropiki == Kagaŵiro ka Köppen kakuwona nyengo ya nkholongo ya vula ya ku tropiki (Af: ''f'' = ''feucht'', "unyowe" mu Cijeremani) nga ni iyo kanandi yili pa digiri 5–10 pera kumpoto na kumwera kwa mzere wapakati. Nyengo izi zili na kufunda kukulu: kufunda kwapakati kwa caka kanandi kuli pakati pa 21 na 30 °C. Vula yingajumpha mainchesi 100 pa caka. Nyengo zikuyana caka cose, ndipo pafupifupi palije nyengo ya cilala. Vigaŵa ivyo vili na nyengo iyi ni comene cigaŵa ca pacanya ca dambo la Amazon mu Amerika ya Kumwera, cigaŵa ca kumpoto ca dambo la Zaire (Congo) mu Afilika, na virwa vya East Indies. Nyengo ya nkholongo ya vula ya ku tropiki yikupambana na nyengo zinyake za ku tropiki cifukwa yili na mitundu yinandi ya makuni cifukwa ca vula yake. Makuni ghanandi ghakuwezgera unyowe mu nyengo kwizira mu kufuma kwa maji mu mahamba, uko ni maji agho ghakufumbuka kufuma pa vyakumera vyamoyo kuya mu mphepo. Kufunda na vula yinandi vikovwira comene kupambana na vimanyikwiro vya vyakumera mu nyengo iyi. Vyakumera vikukura mu vigaŵa vya pacanya na pasi na mu mawonekero ghakupambana kuti visange ungweru wa zuŵa wakukwana, ico nchambura kuwoneka kanandi mu nyengo zinyake. == Nyengo ya Mphepo za Vula ya ku Tropiki == Kagaŵiro ka Köppen kakuwona nyengo ya mphepo za vula ya ku tropiki nga ni iyo yili na kusintha kucoko kwa kufunda mu caka, kufunda kukulu, na vula yinandi. Nyengo iyi yili so na nyengo yifupi ya cilala iyo pafupifupi nyengo zose yikucitika mu nyengo ya mphepo yakuzizima. Nyengo ya mphepo za vula kanandi yikusangika mu vyaro vya kumwera na kumwera-kuvuma kwa Asiya, pakati pa digiri 10 kumpoto na mzere wa Cancer. Yingasangika so mu Afilika ya Kumanjiliro gha Zuŵa na Amerika ya Kumwera. Kufunda kwa caka mu vigaŵa ivi nako nkhwakukhazikika. Nyengo ya mphepo za vula ya ku tropiki yili na vimanyikwiro ivi vikulu. Kufunda kwapakati kwa caka nkhwa pafupifupi 27.05 °C, ndipo kusintha kwapakati kwa kufunda mu caka nkhwa pafupifupi 3.6 °C. Pa kupambana kwa nyengo ya vula na ya cilala, nyengo iyi yikupambana na nyengo zinyake za ku tropiki cifukwa vula yake yikwiza mwambura kuyana caka cose. Pali nyengo zitatu zikulu mu nyengo ya mphepo za vula ya ku tropiki: nyengo ya cilala yakuzizima kufuma ku nyengo ya kuwa kwa mahamba mpaka kumalira kwa nyengo ya mphepo yakuzizima, nyengo ya cilala yakotcha mu nyengo ya kumera, na nyengo ya vula kufupi panji mukati mwa myezi ya nyengo ya kotcha. Nkholongo ya mphepo za vula ya ku tropiki yili na vigaŵa vitatu vikulu. Cigaŵa cakwamba ni ca pasi, ico ni ca tumakuni na utheka vyakukhora comene. Caciŵiri ni ca pakati, na makuni gha mamita pafupifupi 15. Ca pacanya ni ca makuni gha mamita 25 mpaka 40 agho ghakumera pafupi na pafupi, ndipo pacanya pake pali makuni ghanyake gha apa na apo ghatali kujumpha mamita 35. == Nyengo ya Madambo gha Utheka panji ya Vula na Cilala == Nyengo za madambo gha utheka ya ku tropiki, panji nyengo za vula na cilala za ku tropiki, comene zili pakati pa digiri 10 na 25 kumpoto na kumwera, ndipo kanandi zikusangika ku mphepete za kuwaro za tropiki. Vigaŵa vyakumanyikwa ni Afilika ya pakati, vigaŵa vya Amerika ya Kumwera, na kumpoto na kumafumiro gha zuŵa kwa Australia. Kufunda kwa nyengo iyi kuli pakati pa 20 na 30 °C. Mu nyengo ya kotcha, kufunda kuli pakati pa 25 na 30 °C, apo mu nyengo ya mphepo yakuzizima kuli pakati pa 20 na 30 °C, kweni kukukhala pacanya pa 18 °C pakati. Vula ya caka yili pakati pa 700 na 1000 mm. Myezi yakomira comene kanandi yili mu nyengo ya mphepo yakuzizima, ndipo yili na vula yambura kufika 60 mm (kanandi yicoko comene). Vigaŵa ivyo vili na nyengo ya madambo gha utheka kanandi vili na malo ghakuphimbika na utheka wakusalala, na malo gha tumakuni. Madambo agha gha utheka ghakuphimba pafupifupi magaŵa 20 pa 100 gha caro capasi. Mitundu ya utheka yikusazgapo utheka wa Rhodes, utheka wa red oats, utheka wa nyenyezi, na utheka wa ndimu. fivmg1jvz211r7dks4po3fpolshoiao 0 17884 123509 46649 2026-11-03T12:10:36Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123509 wikitext text/x-wiki '''Vilwero vya mkwawo''' (panji '''Makina ya Kaŵilo kakukhoma ya Mipilingizgo'''), ni vilwero vya malekitironi ivyo vikukhumbikwa pa kuyowoyerana na kukolerana kwa vilwero pa mkwawo wa [[Mrangura (Kompyuta)|mirangura]]. Comene, vikulongozga kutumizgika kwa mauthenga mu mkwawo wa mirangura. Vilwero ivyo vikupokera mauthenga ghaumaliro panji kughapanga vikuchemeka vyakupokera. oq5b547da0yc6qqmuosfgxikajsytxt 123606 123509 2026-11-03T14:21:34Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123606 wikitext text/x-wiki '''Vilwero vya mkwawo''' (panji '''Makina ya Kaŵilo kakukhoma ya Mipilingizgo''') ni vilwero vya malekitironi ivyo vikukhumbikwa pa kuyowoyerana na kukolerana kwa vilwero pa [[Mkwawo wa mrangura|mkwawo wa mirangura]]. Comene, vikulongozga kutumizgika kwa vyakumanyikwa mu mkwawo wa mirangura. Vilwero ivyo vikupokera vyakumanyikwa pakumalira panji kuvipanga vikuchemeka vyakupokera, ndondomeko za kumalizgira, panji vilwero vya kumalizgira kwa vyakumanyikwa. == Ukulu Wake == Vilwero vya mkwawo vikusazgapo vilwero vinandi, ivyo vikugaŵika nga ni vigaŵa vyapakati vya mkwawo ivyo vikulumikizga vigaŵa vinyake, vigaŵa vyakusazganika ivyo vingasangika pakati panji pa mphepete ya mkwawo, na vilwero panji vilwerovipepu ivyo kanandi vili pa malo agho mikwawo yakupambana yikukumanira. Cimoza mwa vilwero vya mkwawo vyakumanyikwa comene mazuŵa ghano ni cilwero ca Ethernet ca mkuŵa, ico cikuŵa mu mirangura yinandi ya mazuŵa ghano. Mikwawo yambura ŵaya yakumanyikwa comene, comene pa vilwero vyakunyamulika na vyakukora mu woko. Vilwero vinyake vya mkwawo ivyo vikugwiliskirika ntchito mu mirangura ni vilwero vya malo gha kusungira vyakumanyikwa (nga ni maseva gha mafayilo na gha vyakumanyikwa, na malo gha kusungira), uteŵeti wa mkwawo (nga ni DNS, DHCP, imelo, na vinyake), na vilwero ivyo vikuwoneseska kuti vyakumanyikwa vikufika. Para tikulaŵiska comene, lamya za m'manja, mirangura ya tableti, na vilwero vya intaneti ya vinthu vingawonekera so nga ni vilwero vya mkwawo. Apo luso la vilwero likuluta panthazi ndipo mikwawo ya IP yikunjizgika mu nyumba na mu vilwero vya pa nyumba, lizgu lakuti vilwero vya mkwawo lizamuŵa lambura kumanyikwa makola cifukwa ca kusazgikira comene kwa vilwero ivyo vingalumikizgika ku mkwawo. == Vilwero Vyapadera == Vilwero vya mkwawo vingagaŵika kuyana na malo na ntchito yawo mu mkwawo. === Vyapakati === Vigaŵa vyapakati vya mkwawo vikulumikizga vigaŵa vinyake vya mkwawo. * Khomo la mkwawo (''gateway''): cilwero ico cikuzomerezga mikwawo kukolerana mwa kusintha luŵiro la kutumizga, malamulo gha kuyowoyerana, makhodi, panji nthowa za civikiliro. * Malawuta (''router''): cilwero ca mkwawo ico cikutumizga tumapaketi twa vyakumanyikwa pakati pa mikwawo ya mirangura. Malawuta ghakulongozga kwenda kwa vyakumanyikwa pa intaneti. Kapaketi ka vyakumanyikwa kanandi kakutumizgika kufuma ku malawuta yimoza kuya ku yinyake kwizira mu mikwawo mpaka kafike pa findu iyo kakulutako. Yikugwira ntchito pa cigaŵa ca 3 ca OSI. * Suwichi (''switch''): cilwero ca makomo ghanandi ico cikulumikizga vilwero pamoza pa luŵiro lakuyana panji lakupambana pa mkwawo wa mirangura, mwa kupokera, kupenda, na kutumizga vyakumanyikwa ku cilwero ico vikulutako. Kupambana na mahabu, suwichi yikutumizga vyakumanyikwa ku cilwero cimoza panji vinandi ivyo vikukhumbikwa kuvipokera pera, m'malo mwa kuvithandazga pa makomo ghake ghose. Yikugwira ntchito pa cigaŵa ca 2 ca OSI. * Bulijji (''bridge''): cilwero ico cikulumikizga vigaŵa vinandi vya mkwawo. Cikugwira ntchito pa vigaŵa 1 na 2 vya OSI. * Cakuwezgerapo vimanyikwiro (''repeater''): cilwero ca malekitironi ico cikupokera cimanyikwiro na kucitumizga so na nkhongono yikulu, panji kumphepete kunyake kwa cikanizgo, kuti cimanyikwiro cifike kutali comene. * Habu (''repeater hub''): ya kulumikizga vilwero vinandi vya Ethernet pamoza pa luŵiro lakuyana, kuti vigwire ntchito nga ni cigaŵa cimoza ca mkwawo. Yili na makomo ghanandi, ndipo cimanyikwiro ico canjira pa khomo limoza cikufuma pa makomo ghanyake ghose. Mahabu sono ghakugwiliskirika ntchito comene yayi, cifukwa masuwichi ghapoka malo ghawo. * Malo gha kunjilira pa mkwawo kwambura ŵaya * Ŵaya zakunozgeka mwandondomeko === Vyakusazganika === Vigaŵa vyakusazganika vingasangika pakati panji pa mphepete ya mkwawo. * Suwichi ya vigaŵa vinandi: suwichi iyo, kusazgirapo kugwira ntchito pa cigaŵa ca 2 ca OSI, yikugwira ntchito so pa vigaŵa vyapacanya. * Cakusinthira malamulo gha kuyowoyerana: cilwero ico cikusintha pakati pa mitundu iŵiri ya kutumizga kuti vikolerane. * Bulijji-malawuta (''brouter''): cilwero ico cikugwira ntchito nga ni bulijji kweniso nga ni malawuta. === Vya pa Mphepete === Vilwero panji vilwerovipepu ivyo kanandi vili pa malo agho mikwawo yakupambana yikukumanira (mwaciyelezgero, pakati pa mkwawo wa mukati na mkwawo wa kuwaro) ni: * Seva ya pakati (''proxy server''): uteŵeti wa mkwawo uwo ukuzomerezga ŵakugwiliskira ntchito kulumikizgika ku uteŵeti unyake kwizira mu iyo. * Linga la moto (''firewall''): cilwero panji cilwerocipepu ico caŵikika pa mkwawo kuti cikanizge kuyowoyerana kunyake uko kwakanizgika na malango gha mkwawo. Kanandi likuŵika cikanizgo pakati pa mkwawo wa mukati wakugomezgeka na mkwawo wa kuwaro, nga ni intaneti, uwo ukuwonekera kuŵa wambura kugomezgeka. * Cakusinthira maadiresi gha mkwawo (NAT): uteŵeti wa mkwawo uwo ukusintha maadiresi gha mukati kuŵa gha kuwaro, na gha kuwaro kuŵa gha mukati. * Khomo la pa nyumba: cilwero ico cikulumikizga mkwawo wa pa nyumba ku wakupeleka uteŵeti wa intaneti. * Seva ya vilwero: yikulumikizga vilwero vya khomo la ''serial'' ku mkwawo wa malo ghacoko. === Vya Kumalizgira === Vilwero vinyake ivyo vikugwiliskirika ntchito pa kupanga mikwawo panji kulumikizgika kwizira mu lamya ni: * Cilwero ca kulumikizgira ku mkwawo (NIC): cilwero ico cikulumikizga mrangura ku mkwawo wa mirangura. * Cilwero ca kulumikizgira ku mkwawo kwambura ŵaya: cilwero ico cikulumikizga mrangura ku mkwawo wa wayilesi. * Modemu: cilwero ico cikusintha cimanyikwiro (nga ni congo) kuti cinyamule vyakumanyikwa vya digito, ndipo cikucisintha so kuti cipulikiske vyakumanyikwa ivyo vyatumizgika. Cikugwiliskirika ntchito (mwaciyelezgero) para mrangura ukuyowoyerana na mrangura unyake kwizira mu mkwawo wa lamya. * Cakulumikizgira ku ISDN (TA): khomo lapadera la ISDN. * Cakukhozgera vimanyikwiro: cilwero ico cikukhozga cimanyikwiro kuti cifike kutali. 9s3bxwkle85oz1i2x5tgdcwfcgqff6i 0 20640 123558 54413 2026-11-03T12:12:15Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123558 wikitext text/x-wiki '''Sisi''' ni ulusi wa purotini uwo ukumera kufuma mu tumazenje twa mu cikopa. Sisi ni cimoza mwa vimanyikwiro vya vinyama vyakonkheska. Thupi la munthu, kupatula malo ghanyake, laphimbika na tumazenje utu, umo mukufuma sisi likhwima na licoko. Ŵanthu ŵakukhumba comene kumanya za kukura kwa sisi, mitundu ya sisi, na kupwelelera sisi. Maghanoghano gha ŵanthu pa sisi, nga ni umo ŵakumetera sisi na kuliwuskapo, ghakupambana comene mu midawuko na nyengo, kweni kanandi sisi likulongora vigomezgo panji udindo wa munthu, nga ni vyaka vyake, kuŵa mwanalume panji mwanakazi, panji cisopa. mr14jaossca0m4c7fg0w9vbtz6skmy9 0 20642 123495 54416 2026-11-03T12:09:55Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123495 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background-color:dimgray; color: white" |Eye |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Schematic_diagram_of_the_human_eye_en.svg|frameless]]<div class="infobox-caption"> [[Human eye|Jiso la munthu]]</div> |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Krilleyekils.jpg|frameless]]<div class="infobox-caption">[[Compound eye|Jiso la vigaŵa vinandi]] la [[Antarctic krill|krill wa ku Antarctica]]</div> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color: #efefef" |Vimanyikwiro |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.25em" |[[Organ system|Ndondomeko ya thupi]] | class="infobox-data" |[[Nervous system|Misempha]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color: #efefef" |Mazina |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.25em" |[[Latin]] | class="infobox-data" |''Oculus'' |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.25em" |[[Terminologia Anatomica|TA98]] | class="infobox-data" |[https://ifaa.unifr.ch/Public/EntryPage/TA98%20Tree/Entity%20TA98%20EN/15.2.00.001%20Entity%20TA98%20EN.htm A15.2.00.001]<br /><br /> [https://ifaa.unifr.ch/Public/EntryPage/TA98%20Tree/Entity%20TA98%20EN/01.1.00.007%20Entity%20TA98%20EN.htm A01.1.00.007] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.25em" |[[Terminologia Anatomica|TA2]] | class="infobox-data" |[https://ta2viewer.openanatomy.org/?id=113 113], [https://ta2viewer.openanatomy.org/?id=6734 6734] |- | colspan="2" class="infobox-below" |[[Anatomical terminology|Mazina gha viŵaro]] <div style="text-align: right;"><small class="noprint">&#x5B;[[wikidata:Q7364|edit on Wikidata]]]</small></div> |} '''Jiso''' (vinandi: '''maso''') ni ciŵaro ca kupulikira ico cikuzomerezga camoyo kuwona. Likupulika [[Ungweru|ungweru]] na kuusandura kuŵa vimanyikwiro vya magesi na usungunu mu misempha. Ni cigaŵa ca ndondomeko ya kuwona ya camoyo. Mu vyamoyo vyapacanya, jiso ni ndondomeko yakusuzga ya ungweru iyo yikuwunjika ungweru kufuma ku malo ghakuzingilizga, kulaŵilira unandi wake, kuuwunjika mwa magalasi gha mukati kuti lipange cithuzi, kusandura cithuzi ici kuŵa vimanyikwiro vya magesi, na kutumizga vimanyikwiro ivi ku wongo kwizira mu msempha wa kuwonera. Maso agho ghangawona makola ghali mu mitundu khumi yakupambana, iyo yikugaŵika mu maso gha vigaŵa vinandi na maso gha cigaŵa cimoza. Maso gha vigaŵa vinandi ghakupangika na tumaso tucoko tunandi, ndipo ghakusangika comene pa vibenene. Maso gha cigaŵa cimoza ghali na galasi limoza, ndipo ghakusangika comene pa vinyama vyakonkheska, kusazgapo ŵanthu. tkrsdkqaw228tasvwbsog01c3gq6kf7 0 21035 123539 63623 2026-11-03T12:11:43Z Xqbot 676 Fixing double redirect from [[ChiZungu]] to [[Cingelezi]] 123539 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Cingelezi]] p3uz17r1qxf6h2bw8aj8j7oaamilqse 0 24669 123454 115604 2026-11-03T12:08:18Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123454 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Canya la ''Eris''}} [[File:Eris and dysnomia2.jpg|thumb|Canya la ''Eris'' na [[mwezi]] wake ''Dysnomia'']] [[file:Eris symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|⯰]] '''Canya la ''Eris''''' (panji '''Erisi'''; cimanyikwiro: [[file:Eris symbol (fixed width).svg|16px|⯰]]) ni [[Chibwe|cibwe cicoko]] cakuzitika comene, ndipo ca ciŵiri pa ukulu, mu [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]]. Cili kuwaro kwa nthowa ya [[Neputuni]], ndipo nthowa yake yakuzunguliya [[Zuŵa|zuŵa]] njakutalikilapo comene. Erisi cikasangika mu Matika 2005 na gulu la ŵasandi la ku Palomar ilo likalongozgeka na Mike Brown. Cikathyika zina mu Lupya 2006, zina la ciuta mwanakazi wa Ŵagiriki na Ŵaroma wa mphindano. Ukulu wa Erisi ni makilomita 2,326; kuzitika kwake ni magaŵa 0.28 pa 100 gha kuzitika kwa caro capasi, ndipo nkhukulu kuluska kwa Pulutu na magaŵa 27 pa 100. [[Category:Chibwe|Eris]] htvaudvtbbr6vm46ifhv6cr8pu6gn34 123629 123454 2026-11-03T15:29:33Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123629 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Canya la ''Eris''}} [[File:Eris and dysnomia2.jpg|thumb|Canya la ''Eris'' na [[mwezi]] wake ''Dysnomia'']] [[file:Eris symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|⯰]] '''Canya la ''Eris''''' (panji '''Erisi'''; nambala ya cibwe cicoko 136199; cimanyikwiro: [[file:Eris symbol (fixed width).svg|16px|⯰]]) ni [[Chibwe|cibwe cicoko]] cakuzitika comene, ndipo ca ciŵiri pa ukulu ico cikumanyikwa, mu [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]]. Ni cinthu ca kuwaro kwa [[Neputuni]] mu cigaŵa ca vinthu vyakuthandazgika, ndipo nthowa yake yakuzunguliya [[Zuŵa|zuŵa]] njakutalikilapo comene. Erisi cikasangika mu Matika 2005 na gulu la ŵasandi la ku Palomar ilo likalongozgeka na Mike Brown, ndipo cikasimikizgika pamanyuma mu caka cenecico. Cikathyika zina mu Lupya 2006, zina la ciuta mwanakazi wa Ŵagiriki na Ŵaroma wa mphindano na kususkana. Erisi ni cinthu ca cinkhondi na zinayi pa kuzitika ico cikuzunguliya zuŵa, ndipo ca khumi na cinkhondi na cimoza mu Kanozgero ka Zuŵa (kupendapo myezi). Ni cinthu cikulu comene mu Kanozgero ka Zuŵa ico combo ca mlengalenga cindafikepo. Ukulu wa Erisi (kufuma mphepete yinyake mpaka yinyake) ni makilomita 2,326 ± 12; kuzitika kwake ni magaŵa 0.28 pa 100 gha kuzitika kwa caro capasi, ndipo nkhukulu kuluska kwa Pulutu na magaŵa 27 pa 100, nangauli Pulutu ni yikulu pacoko pa unandi wa malo. Pacanya pa Erisi na pa Pulutu pakuyana mu ukulu na Russia panji Amerika ya Kumwera. Erisi ili na mwezi umoza ukulu uwo wasimikizgika, Dysnomia, ndipo yingaŵa na unyake ukulu comene. Mu Mpupulu 2016, mtunda wa Erisi kufuma ku zuŵa ukaŵa AU 96.3 (makilomita mabiliyoni 14.41), kujumpha katatu mtunda wa Neputuni panji Pulutu. Kupatula nyenyezi za mcira za nyengo yitali, Erisi na Dysnomia vikaŵa vinthu vya kawiro vyakutali comene mu Kanozgero ka Zuŵa ivyo vikamanyikwanga, mpaka 2018 AG37 na 2018 VG18 vikasangika mu 2018. Cifukwa Erisi cikawonekanga kuŵa cikulu kuluska Pulutu, NASA pakwamba yikacilongosora nga ni cibwe ca khumi ca Kanozgero ka Zuŵa. Ici, pamoza na ivyo vinthu vinyake vya ukulu wakuyana vingasangika munthazi, vikapangiska Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kasandiro ka Nyenyezi (IAU) kulongosora ng'anamulo la lizgu lakuti cibwe kakwamba. Kuyana na ng'anamulo la IAU ilo likazomerezgeka pa 24 Mpupulu 2006, Erisi, Pulutu na Ceres ni "vibwe vicoko", ndipo ici cikacepeska unandi wa vibwe vyakumanyikwa mu Kanozgero ka Zuŵa kuŵa vinkhondi na vitatu, nga umo vikaŵira pambere Pulutu yindasangike mu 1930. Kulaŵiska apo Erisi cikabisa nyenyezi yinyake mu 2010 kukalongora kuti nchicoko pacoko kuluska Pulutu, iyo New Horizons yikapima kuti ukulu wake ni makilomita 2,377 ± 2 mu Vuna 2015. == Kusangika == Erisi cikasangika na gulu la Mike Brown, Chad Trujillo na David Rabinowitz pa 5 Matika 2005, kufuma ku vithuzi ivyo vikatoreka pa 21 Thukila 2003. Kusangika kukapharazgika pa 29 Mpupulu 2005, zuŵa limoza na Makemake na mazuŵa ghaŵiri pamanyuma pa Haumea, cifukwa cigaŵa ca vyakucitika ivyo pamanyuma vikiziska mphindano pa Haumea. Gulu ili likapenjanga vinthu vikulu vya kutali vya Kanozgero ka Zuŵa kwa vyaka vinandi, ndipo likasanga vinthu vinyake vikulu, kusazgapo vibwe vicoko Quaoar, Orcus na Sedna. Gulu likalaŵiska kanandi pa 21 Thukila 2003, mwa kugwiliskira ntchito cilaŵiskiro ca kutali ca Samuel Oschin ca mamita 1.2 ku Palomar, California, kweni cithuzi ca Erisi cindasangike pa nyengo iyo cifukwa cikendanga pacoko comene kuthambo: vilwerovipepu vya gulu vya kupenja vithuzi vikasiyanga vinthu vyose ivyo vikendanga pacoko kuluska makona 1.5 gha liŵiri pa ora, kuti vicepeske vinthu vyautesi. Apo Sedna yikasangika mu 2003, yikendanga makona 1.75 gha liŵiri pa ora, ntheura gulu likapendaso vithuzi vyawo vya kale na mphaka ya pasi, ndipo likalaŵiska na maso vithuzi ivyo vikasiyika kale. Mu Matika 2005, kupendaso uku kukavumbula kwenda kwapacoko kwa Erisi pakati pa nyenyezi za kumanyuma. Kulaŵiska kunyake kukacitika kuti ŵamanye nthowa ya Erisi, ndipo ici cikazomerezga kumanya mtunda wake. Gulu likakhumbanga kulindilira kupharazga kusangika kwa Erisi na Makemake mpaka kulaŵiska na kupima kuthe, kweni likavipharazga vyose pa 29 Mpupulu apo kusangika kwa cinthu cinyake cikulu, Haumea, ico ŵakalondezganga, kukapharazgika pa 27 Mpupulu na gulu linyake la ku Spain, mwa nthowa iyo yikiziska mphindano. Vithuzi vya Erisi vya pambere pa kusangika vyasangika mpaka pa 3 Lupya 1954. Kulaŵiska kunyake uko kukafumiskika mu Thukila 2005 kukavumbula kuti Erisi cili na mwezi, uwo pamanyuma ukathyika zina lakuti Dysnomia. Kulaŵiska nthowa ya Dysnomia kukazomerezga ŵasandi kumanya kuzitika kwa Erisi, uko mu Zizima 2007 kukapimika kuŵa (1.66±0.02)×10²² kg, magaŵa 27 pa 100 kuluska kwa Pulutu. == Zina == Erisi cikathyika zina la ciuta mwanakazi wa Ŵagiriki Eris (Cigiriki Ἔρις), uyo wakwimira mphindano na kususkana. Zina ili likasacizgika na gulu la Caltech pa 6 Lupya 2006, ndipo likaŵikika pa 13 Lupya 2006, pamanyuma pa nyengo yitali comene iyo cinthu ici cikamanyikwanga na zina la kanyengo 2003 UB313, ilo IAU yikapeleka mwa kawiro kuyana na malango ghake gha kuthya mazina vibwe vicoko. Zina lakuti Eris lili na nthowa ziŵiri za kulitchula mu Cingelezi, na "e" yitali panji yifupi. Brown na ŵasambiri ŵake ŵakulitchula na "e" yifupi, kweni katchulikiro ka kale ka Cingelezi ka zina la ciuta ni na "e" yitali. Muzu wa zina mu Cigiriki na Cilatini ni ''Erid-'', nga umo kukuwonekera mu Ciitaliya ''Eride'' na Cirasha ''Erida'', ntheura lizgu lakulongosora mu Cingelezi ni ''Eridian''. === Xena === Cifukwa ŵakamanyanga yayi usange cinthu ici cizamuŵa cibwe panji cibwe cicoko, ndipo malango gha kuthya mazina ghakupambana pa magulu agha, ŵakalindilira kuthya zina mpaka pamanyuma pa cisankho ca IAU ca 24 Mpupulu 2006. Kwa kanyengo, ŵanthu ŵanandi ŵakamanyanga cinthu ici kuti "Xena". "Xena" likaŵa zina la pakati pa gulu lekha, ilo likafuma ku muntu mukulu wa sewero la pa wayilesi ya kanema ''Xena: Warrior Princess''. Gulu likasungilira zina ili ku cinthu cakwamba ico lingasanga cikulu kuluska Pulutu. Brown wakati ŵakalisankha cifukwa likwamba na X (cibwe "X"), likupulikikwa nga ni la majandulo, ndipo ŵakakhumbanga kusazga mazina gha ŵaciuta ŵanakazi. Wakati so pa nyengo iyo sewero ili likaŵa pa wayilesi ya kanema, ico cikulongora kutalika kwa kupenja kwawo. Brown wakati mu kufumbika kuti kuthya zina kukaleka. Mulembi wa nyuzipepara ya ''The New York Times'', Ken Chang, uyo wakaŵa mubwezi wake kufuma ku sukulu, wakamufumba zina ilo ŵakasacizga. Brown wakakana kuyowoya. Kweni apo wakafumbika kuti ŵakuchema cinthu ici kuti uli para ŵakuyowoyerana ŵekha, wakayowoya kuti "Xena", ndipo zina ili likathandazgika kose. Brown wakati wakatemwanga zina ili. === Kusankha Zina Lakuzomerezgeka === Kuyana na mulembi wa vya kasandiro Govert Schilling, pakwamba Brown wakakhumbanga kuchema cinthu ici kuti "Lila", ghanoghano la mu majandulo gha Cihindu ilo likulongosora caro cose nga ni cakufumapo ca sewero la Brahman. Zina ili likatchulikanga nga ni "Lilah", zina la mwana msungwana wa Brown uyo wakababika sonosono. Brown wakapwelelera kuti waleke kupharazga zina pambere lindazomerezgeke. Wakacita nthena na Sedna caka cimoza pambere, ndipo wakasuskika comene. Kweni palije uyo wakasuska zina la Sedna kupatula kuphwanya malango, ndipo palije zina linyake ilo likasacizgika. Wakaŵika malo gha pa intaneti gha webusayiti yake iyo yikapharazga kusangika kuŵa /~mbrown/planetlila, ndipo mu cisokonezgo pamanyuma pa mphindano ya kusangika kwa Haumea, wakaluwa kughasintha. M'malo mwa kukwiyiska ŵasandi ŵanyake, wakayowoya waka kuti webusayiti yikathyika zina la mwana wake, ndipo wakaleka zina lakuti "Lila". Brown wakaghanaghanira so Persephone, muwoli wa ciuta Pulutu, nga ni zina. Zina ili likagwiliskirika ntchito kanandi pa vibwe mu nkhani za kasandiro zakupeka, ndipo likatemweka na ŵanthu, likapunda mu kusankha uko kukacitika na magazini ya ''New Scientist'' ("Xena" likaŵa la cinayi). Kweni likakhozgeka yayi cifukwa pakaŵa kale cibwe cicoko ca zina ili, 399 Persephone, ndipo Erisi cikathyikanga zina nga ni cibwe cicoko. Gulu likasacizga Eris pa 6 Lupya 2006. Brown wakasankha kuti, cifukwa cinthu ici cikaghanaghanirika kuŵa cibwe kwa nyengo yitali, cikwenera zina la majandulo gha Ŵagiriki panji Ŵaroma nga ni vibwe vinyake. Vibwe vicoko vya malibwe vikatora kale mazina ghanandi comene gha Ŵagiriki na Ŵaroma. Eris, uyo Brown wakamulongosora nga ni ciuta mwanakazi uyo wakumutemwa comene, wakaŵa kuti wandatorike. Brown wakati mu 2006, "Eris wakiziskanga mphindano na kususkana mwa kupangiska ŵanthu kunyozgana, ndipo ici ndico cinthu ici nacho cacita." Zina likazomerezgeka na IAU pa 13 Lupya 2006. Nangauli kugwiliskira ntchito vimanyikwiro vya vibwe kukutemweka yayi mu kasandiro ka nyenyezi, NASA yagwiliskira ntchito Woko la Eris, ⯰, pa Erisi. Cimanyikwiro ici cikafuma ku Discordianism, cisopa ico cikukhwaska ciuta mwanakazi Eris. Wupu wa Kasandiro ka Nyenyezi wa Sternberg pa Yunivesite ya Moscow wagwiliskira ntchito cimanyikwiro cinyake, ico cingaŵa kuti cikafuma ku buku la Discordianism panji ku cithuzi ca apulo la mphindano. Ŵakulongosora vya nyenyezi ŵanandi ŵakugwiliskira ntchito Woko la Eris, nangauli vimanyikwiro vinyake navyo vikuwoneka. == Kagaŵiro == Erisi ni cibwe cicoko ca kuwaro kwa Neputuni. Vimanyikwiro vya nthowa yake vikucigaŵa makora nga ni cinthu ca cigaŵa ca vinthu vyakuthandazgika, panji cinthu ico "cakathandazgika" kufuma ku lamba la Kuiper kuya ku nthowa zakutali na zachilendo, pamanyuma pa kukwekana kwa nkhongono ya kukoka na Neputuni apo Kanozgero ka Zuŵa kakapangikanga. Nangauli kupendama kwakukulu kwa nthowa yake nkhwachilendo pakati pa vinthu vya cigaŵa ici, maghanoghano gha kasandiro ghakuti vinthu ivyo pakwamba vikaŵa pafupi na mphepete ya mukati ya lamba la Kuiper vikathandazgika ku nthowa zakupendama comene. Cifukwa pakwamba Erisi cikaghanaghanirika kuŵa cikulu kuluska Pulutu, cikalongosoreka nga ni "cibwe ca khumi" na NASA na mu nkhani za kusangika kwake. Cifukwa ca kusoŵa kumanya ivyo cili, na cifukwa ca mphindano iyo yikalutilizganga usange Pulutu yikwenera kuŵa cibwe, IAU yikaŵika gulu la ŵasandi ŵa nyenyezi kuti lipange ng'anamulo lakulunjika la lizgu lakuti cibwe. Ili likapharazgika nga ni Ng'anamulo la IAU la Cibwe mu Kanozgero ka Zuŵa, ilo likazomerezgeka pa 24 Mpupulu 2006. Pa nyengo iyi, Erisi na Pulutu vikagaŵika nga ni vibwe vicoko, gulu lakupambana na ng'anamulo liphya la cibwe. Kufuma apo Brown wakuti wakuzomerezga kagaŵiro aka. Pamanyuma IAU yikasazga Erisi mu buku lake la vibwe vicoko, na zina lakuti (136199) Eris. == Nthowa == Erisi cikutora vyaka 558 kuzunguliya zuŵa kamoza, kujumpha kaŵiri nyengo ya Pulutu. Mtunda wake ukulu comene kufuma ku zuŵa ni AU 97.7, ndipo mtunda wake mufupi comene ni AU 38.4. Kupima kwa malo kukulongora kuti Erisi cikaŵa pafupi comene na zuŵa pafupifupi 1699, kutali comene pafupifupi 1977, ndipo cizamuwelera pafupi comene na zuŵa pa 6 Zimya 2257. Kupambana na vibwe vinkhondi na vitatu, ivyo nthowa zawo zose zili pafupifupi pa ndondomeko yimoza na ya caro capasi, nthowa ya Erisi njakupendama comene: yapendama pa makona pafupifupi 44 kufuma ku ndondomeko ya caro capasi. Apo cikasangika, Erisi na mwezi wake vikaŵa vinthu vyakutali comene ivyo vikamanyikwanga mu Kanozgero ka Zuŵa, kupatula nyenyezi za mcira za nyengo yitali na vyombo vya mlengalenga. Cikaŵa na ucindami uwu mpaka 2018 VG18 yikasangika mu 2018. Nthowa ya Erisi njakutalikilapo comene, ndipo yikuciza mpaka pa AU 37.9 kufuma ku zuŵa. Ici nchamukati mwa nthowa ya Pulutu, kweni cicali kutali na kukwekana kwakulunjika na Neputuni (pafupifupi AU 37). Kweni Pulutu, yikulondezga nthowa yambura kupendama comene na yambura kutalikilapo comene, ndipo cifukwa ca kukolerana kwa nyengo za nthowa, yingajumpha nthowa ya Neputuni. Pamanyuma pa vyaka pafupifupi 800, Erisi cizamuŵa pafupi na zuŵa kuluska Pulutu kwa kanyengo. Mu 2007, ungweru wakuwoneka wa Erisi ukaŵa 18.7, ntheura ungawoneka na vilaŵiskiro vya kutali vinyake vya ŵanthu ŵambura kuŵa ŵasandi. Cilaŵiskiro ca kutali ca milimita 200 cingawona Erisi pa nyengo yiwemi. Cifukwa ico cindawoneke mpaka 2005 ni kupendama kwakukulu kwa nthowa yake; kupenja vinthu vikulu vya kutali kukulaŵiska comene pa ndondomeko ya caro capasi, uko vinthu vinandi vikusangika. Cifukwa ca kupendama kwakukulu kwa nthowa yake, Erisi cikujumpha mu magulu ghacoko pera gha nyenyezi gha kale; mu 2026 cili mu gulu la nyenyezi la Cetus. Cikaŵa mu Sculptor kufuma 1876 mpaka 1929 na mu Phoenix kufuma pafupifupi 1840 mpaka 1875. Mu 2036, cizamunjira mu Pisces ndipo cizamukhalamo mpaka 2065, apo cizamunjira mu Aries. Pamanyuma cizamuya kuthambo la kumpoto, kunjira mu Perseus mu 2128 na Camelopardalis mu 2173. == Ukulu, Kuzitika na Kukhwima == Mu Mpupulu 2010, Erisi cikabisa nyenyezi yinyake, cimoza mwa vyakucitika vya mtundu uwu vyakutali comene ivyo vyalaŵiskika kufuma pa caro capasi. Vyakusangika vyakwamba vikawuska ukaboni pa ukulu uwo ukapimika kale. Magulu ghakapharazga vyakusangika vyaumaliro mu Thukila 2011: ukulu wa makilomita 2,326±12. Ici cikulongora kuti Erisi nchicoko pacoko kuluska Pulutu, iyo njikulu makilomita 2,376.6±1.6, nangauli Erisi nchakuzitika kuluska. Cikulongora so kuti Erisi cikuwezga magaŵa 96 pa 100 gha ungweru. Ŵakughanaghanira kuti ici cikufuma ku cisanu ca pacanya ico cikuŵa ciphya so cifukwa ca kusintha kwa kufunda, apo nthowa ya Erisi yikucitora pafupi na kutali na zuŵa. Kuzitika kwa Erisi kungapimika makola comene. Kuyana na nyengo ya Dysnomia iyo yikazomerezgeka pa nyengo iyo, mazuŵa 15.774, Erisi nchakuzitika kuluska Pulutu na magaŵa 27 pa 100. Kuyana na vyakusangika vya 2011, kukhwima kwa Erisi ni magalamu 2.52±0.07 pa sentimita ya mbali zitatu, kukhwima comene kuluska Pulutu, ntheura cikwenera kuŵa cakupangika comene na malibwe. Maghanoghano gha kufunda kwa mukati kwa kunangika kwa vinthu vya mtima wa vimenyu ghakulongora kuti Erisi cingaŵa na nyanja ya maji pasi pa pacanya. Kufunda kwa Erisi uko kukufuma ku kukoka kwa mwezi wake Dysnomia nako kungovwira kusunga nyanja iyi. Kusanda kunyake kukasanga kuti Erisi, Pulutu na Makemake vingaŵa na nyanja za pasi pa pacanya na kufunda kwa mukati. Mu Vuna 2015, pamanyuma pa pafupifupi vyaka khumi ivyo Erisi cikaghanaghanirika kuŵa ca cinkhondi na zinayi pa ukulu pa vinthu ivyo vikuzunguliya zuŵa, vithuzi vya pafupi vya New Horizons vikalongora kuti Pulutu njikulu pacoko kuluska Erisi. Ntheura Erisi ni ca khumi pa ukulu, ndipo ca cinkhondi na zinayi pa kuzitika. == Pacanya na Mphepo == Gulu ilo likasanga Erisi likalaŵiska ungweru wake na cilaŵiskiro ca kutali ca Gemini North ca mamita 8 ku Hawaii pa 25 Matika 2005. Ungweru wakufipa wa pasi pa uswesi wakufuma ku cinthu ici ukalongora kuti pali cisanu ca metheni, ico cikulongora kuti pacanya pangaŵa pakuyana na pa Pulutu, iyo pa nyengo iyo yikaŵa yekha pa vinthu vya kuwaro kwa Neputuni iyo yikamanyikwa kuŵa na metheni pacanya, na pa mwezi wa Neputuni Triton. Mu 2022, Cilaŵiskiro ca Kutali ca Mlengalenga ca James Webb (JWST) cikasanga cisanu ca metheni ya mtundu unyake pacanya pa Erisi, ico cikulongora kuti metheni yake njya kale yayi, kweni yingaŵa kuti yikapangika na vyakucitika vya pasi pa pacanya. JWST yikasanga so cisanu cinandi ca naitirojeni pa Erisi, ico cikughanaghanirika kufuma ku vyakucitika vyakuyana. Unandi wa cisanu ca naitirojeni ni cigaŵa cimoza pa vitatu ca metheni. Kupambana na pacanya pakufiira na pa mitundu yakupambana pa Pulutu na Triton, pacanya pa Erisi pakuwoneka pafupifupi pakutuŵa na pakuyana pose. Ŵakughanaghanira kuti mtundu wakufiira wa Pulutu ukufuma ku vinthu vyakufiira ivyo vyawunjikana pacanya, ndipo apo vikufipiska pacanya, pakufunda comene ndipo metheni yikuzgoka mphepo. Kweni Erisi cili kutali comene na zuŵa mwakuti metheni yingazgoka cisanu pacanya nanga ni apo pali pakufipa. Kuzgoka cisanu kwa metheni pose pacanya kukuphimba vinthu vyakufiira. Kusanda kwa JWST kukukhozga ghanoghano lakuti pacanya pa Erisi pakuŵa paphya nyengo zose. Cifukwa ca nthowa ya kutali na yakutalikilapo ya Erisi, kufunda kwa pacanya kukughanaghanirika kusintha kufuma pafupifupi −243 mpaka −217 °C. Nangauli Erisi cingaŵa kutali na zuŵa katatu kuluska Pulutu, cikuza pafupi mwakuti cisanu cinyake ca pacanya cingafunda na kuzgoka mphepo. Cifukwa metheni na naitirojeni vikuzgoka mphepo luŵiro, kuŵapo kwake kukulongora kuti Erisi cakhala nyengo zose mu vigaŵa vya kutali vya Kanozgero ka Zuŵa, uko kuli kuzizima mwakuti cisanu ici cingakhalilira, panji kuti cili na kasupe wa mukati uwo ukuwezgeramo mphepo iyo yikufuma. Ici cikupambana na Haumea, iyo yili na cisanu ca maji kweni metheni yayi. == Kuzunguliya == Ungweru wa Erisi ukusintha pacoko comene apo cikuzunguliya cifukwa pacanya pake pakuyana pose, ndipo ici cikusuzga kupima nyengo ya kuzunguliya kwake. Kulaŵiska kwa nyengo yitali kukulongora kuti Erisi cakakika na mwezi wake Dysnomia, ndipo cikuzunguliya kamoza mu mazuŵa 15.78, nyengo yakuyana na iyo Dysnomia yikuzunguliyira Erisi. Dysnomia nayo yakakika na Erisi, ntheura Erisi na Dysnomia ni ciyelezgero caciŵiri ico cikumanyikwa ca kuzunguliya kwakuyana kwa vyose viŵiri, pamanyuma pa Pulutu na Charon. Kupima kwa kale kukapeleka nyengo zambura kusimikizgika kufuma ku maora makumi mpaka mazuŵa ghanandi. Kupendama kwa Erisi kundapimike, kweni kungaŵa kwakuyana na kupendama kwa nthowa ya Dysnomia, pafupifupi makona 78. Usange ni nthena, cigaŵa cinandi ca kumpoto ca Erisi cikaŵa na ungweru wa zuŵa, ndipo magaŵa 30 pa 100 gha cigaŵa ici ghakaŵa na ungweru nyengo zose mu 2018. == Myezi == === Dysnomia === Mu 2005, gulu la ku vilaŵiskiro vya kutali vya Keck ku Hawaii likalaŵiska vinthu vinayi vyakuŵala comene vya kuwaro kwa Neputuni (Pulutu, Makemake, Haumea na Erisi), mwa kugwiliskira ntchito nthowa yiphya ya ungweru wa laser. Vithuzi ivyo vikatoreka pa 10 Lupya vikavumbula mwezi uwo ukuzunguliya Erisi. Kuyana na zina lakuti "Xena" ilo likagwiliskirikanga pa Erisi, gulu la Brown likachema mwezi kuti "Gabrielle", zina la mubwezi wa Xena mu sewero la pa wayilesi ya kanema. Apo Erisi cikapokera zina lakuzomerezgeka kufuma ku IAU, mwezi ukapokera zina lakuti Dysnomia, ciuta mwanakazi wa Ŵagiriki wa kwambura malango, mwana wa Eris. Brown wakuti wakalisankha cifukwa likuyana na zina la muwoli wake, Diane. Zina ili likusunga so ubale na zina la kale la Erisi, Xena, uyo wakasewereka pa wayilesi ya kanema na Lucy Lawless (''lawless'' ni "kwambura malango" mu Cingelezi), nangauli ubale uwu ukaŵa wambura kukhumbika. === Mwezi Waciŵiri Uwo Ungaŵapo === Kusanda kwa mu 2021 uko kukalongozgeka na Bryan Holler na ŵanyake kukasanga kuti nthowa ya Dysnomia yikuŵa ndondomeko yimoza yakukhazikika yayi. Ici cikulongora kuti nthowa ya Dysnomia yikusintha-sintha, cifukwa ca kukoka kwa cinthu cinyake cambura kumanyikwa. Holler na ŵanyake ŵakaghanaghanira kuti ici cingafuma ku Erisi kuŵa na mawonekero ghambura kuŵa gha mpira, Dysnomia kuŵa na mawonekero ghambura kuŵa gha mpira, panji mwezi wambura kuwoneka uwo ukuzunguliya pafupi na Erisi. Mu 2023, Marina Brozović na Robert Jacobson ŵakasanda nthowa ya Dysnomia ndipo ŵakati cakwiziska comene ni mwezi wa mukati wambura kuwoneka. Kulaŵiska kwa combo ca mlengalenga ca Gaia kwalongora kuti ungweru wa Erisi ukusintha pacoko nyengo yiliyose ya maora 18.853 ± 0.015. Ico cikwiziska kusintha uku kwa maora 18.85 nchambura kumanyikwa, cifukwa kungalongosoreka na kuzunguliya kwa Erisi panji Dysnomia yayi. Kusanda kwa mu 2025 uko kukalongozgeka na Jose-Luis Ortiz na ŵanyake kukaghanaghanira kuti kusintha uku kungafuma ku mwezi ukulu comene wambura kuwoneka uwo ukuzunguliya pafupi na Erisi: mwezi uwu ungaŵa wa makilomita pafupifupi 1,000 ndipo ungazunguliya pa mtunda wa makilomita 5,050 panji 8,010 kufuma ku Erisi. Nangauli mwezi uwu ungalongosora nthowa ya Dysnomia na kukhwima kwa Erisi uko kukapimika comene, ukulongosora yayi cifukwa ico Erisi cakakika na Dysnomia yicoko m'malo mwa mwezi uwu ukulu. Pangaŵa so malongosoro ghanyake gha kusintha kwa maora 18.85. == Kupenda == Erisi cikalaŵiskika kufuma kutali na combo ca mlengalenga ca New Horizons mu Vula 2020, nga ni cigaŵa ca ntchito yake yakusazgika pamanyuma pa kujumpha Pulutu mu 2015. Nangauli New Horizons (AU 112) yikaŵa kutali na Erisi kuluska Erisi kufuma ku caro capasi (AU 96), malo ghake mukati mwa lamba la Kuiper ghakayizomerezga kulaŵiska Erisi pa makona agho ghangawoneka kufuma pa caro capasi yayi, ndipo ici cikovwira kumanya umo pacanya pa Erisi pakuthandazgira ungweru. Mu vyaka vya m'ma 2010, pakaŵa kusanda kunandi kwa ntchito za kupenda lamba la Kuiper, ndipo Erisi cikapendeka nga ni malo gha kuyako. Kukapimika kuti ntchito ya kujumpha pafupi na Erisi yingatora vyaka 24.66, mwa kugwiliskira ntchito nkhongono ya kukoka ya Jupita, usange combo cingatuma pa 3 Masika 2032 panji 7 Masika 2044. Erisi cingaŵa AU 92.03 panji 90.19 kufuma ku zuŵa apo combo cingafika. [[Category:Chibwe|Eris]] 44deozyyrjopqb0bolk5rjk06b3h5lt 0 24670 123453 115603 2026-11-03T12:08:16Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123453 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Canya la ''Ceres''}} [[File:Ceres - RC3 - Haulani Crater (22381131691) (cropped).jpg|thumb|Canya la ''Ceres'']] [[file:Ceres symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|⚳]] '''Canya la ''Ceres''''' (panji '''Serisi'''; cimanyikwiro: [[file:Ceres symbol (fixed width).svg|16px|⚳]]) ni [[Chibwe|cibwe cicoko]] mu mzere wa malibwe gha mlengalenga pakati pa nthowa za [[Aresi]] na [[Jupita]]. Ndico cinthu cakwamba ico cikasangika mu mzere uwu, pa 1 Matika 1801 na Giuseppe Piazzi ku Palermo mu Sicily, ndipo cikaphalirika nga ni cibwe ciphya. Pamanyuma cikagaŵika nga ni libwe la mlengalenga, ndipo sono ni cibwe cicoko cekha ico casimikizgika mu mzere wa malibwe, ndipo ndico cikulu comene cambura mwezi. Ukulu wa Serisi ni pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinayi ca ukulu wa mwezi. Cifukwa ca kucoka kwake, nangauli cikuŵala comene, cingawoneka na maso pera yayi, kupatula para kuthambo kwafipa comene. [[Category:Chibwe|Cheres]] b7hg3v7som8g9g7xhmozy6f4dzyacys 0 24671 123498 68846 2026-11-03T12:10:04Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123498 wikitext text/x-wiki '''Kakyula''' ni cigaŵa ca [[Samuzi|masamu]] ico cikusanda kusintha kwakulutilira, ndipo ndico cikaŵa maziko ghakulu gha kupenda kwa masamu kwa mazuŵa ghano. Kale cikachemekanga kakyula ka vigaŵa vicokocoko comene, ndipo cili na vigaŵa viŵiri vikulu: kakyula ka kupambanyizga na kakyula ka kuwunjika. Kakyula ka kupambanyizga kakusanda luŵiro la kusintha pa nyengo yeneyiyo na kupendama kwa mizere yakupindika; kakyula ka kuwunjika kakusanda kuwunjikana kwa unandi na ukulu wa malo pasi pa mizere yakupindika panji pakati pake. Vigaŵa viŵiri ivi vikukolerana kwizira mu fundo yikulu ya kakyula. Kakyula ndiko "msana wa masamu" pa kumazga masuzgo umo unandi wakusintha ukusintha na nyengo panji na cinthu cinyake. Kakuchemekaso "cilwero cakwamba ca kasandiro ka kawiro". Kumanyuma kwa vyaka vya m'ma 1600, Isaac Newton na Gottfried Wilhelm Leibniz, waliyose paŵekha, ŵakalongosora kakyula. Ntchito ya pamanyuma, kusazgapo kulongosora fundo ya mphaka, yikaŵika kakyula pa maziko ghakukhora comene. Fundo na nthowa za kakyula zikugwiliskirika ntchito comene mu [[Kasandiro|kasandiro]], kazengero ka vilwero, na mu vigaŵa vinyake vya masamu. == Muzu wa Lizgu == Mu Cilatini, lizgu lakuti ''calculus'' likung'anamula "kalibwe kacoko". Cifukwa cakuti tumalibwe tukagwiliskirikanga ntchito pa kupenda mu Roma, Ŵaroma ŵakachemanga kupenda kwawo kuti "kuŵika tumalibwe" (''calculos ponere''). == Fundo Zikulu == Kakyula kakukuzga fundo za jiyometiri yapasi na za [[Alijebra|alijebra]]. Mwaciyelezgero, m'malo mwa kulongosora kupendama kwa mzere wakunyoloka, kakyula kangalongosora kupendama kwakusintha kwa mzere wakupindika. == Fundo Zapacanya == Kakyula ka vyakusintha vinandi ni kukuzga kakyula ka cakusintha cimoza kufika pa ivyo vili na vyakusintha vinandi. == Mbiri == Kakyula ka mazuŵa ghano kakakura mu Ulaya mu vyaka vya m'ma 1600 na Isaac Newton na Gottfried Wilhelm Leibniz. Vigaŵa vyake vikawoneka dankha mu Eguputo wa kale na pamanyuma mu Girisi, kufuma apo mu China na Vuma Lapakati, ndipo pamanyuma so mu Ulaya na India mu nyengo yapakati. == Kagwiliskiro == Kakyula kakugwiliskirika ntchito mu cigaŵa ciliconse ca tusandiro twa kawiro, kasandiro ka mirangura, [[Kusanthura-Maŵiro|kusanthura-maŵiro]], kazengero ka vilwero, kusanda cuma, malonda, mankhwala, na vigaŵa vinyake umo suzgo lingapimika na masamu. hjhwe9wp8a25u4ylxhgmf67swkvx7wk 0 25128 123468 122507 2026-11-03T12:08:51Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123468 wikitext text/x-wiki {{Infobox river|name=Shire River|name_native=|name_native_lang=|name_other=Shiré, Chire|name_etymology=[[Chewa language|Chewa]] ''chiri'', "steep banks"<ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/29778127|title=SHIRE, SHIRWA, AND NYASA|author=Price, T.|year=1966|journal=The Society of Malawi Journal|volume=19|issue=1|pages=15-19|via=JSTOR}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://historyofmalawi.com/?p=872|title=The Mighty Shire River – History Of Malawi|access-date=2023-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411075408/https://historyofmalawi.com/?p=872|archive-date=2023-04-11}}</ref> <!---------------------- IMAGE & MAP -->|image=Shire fluss nsanje.jpg|image_size=|image_caption=The Shire near [[Nsanje]], [[Malawi]]|map=Shire (rivière).png|map_size=280px|map_caption=|pushpin_map=|pushpin_map_size=|pushpin_map_caption=<!---------------------- LOCATION -->|subdivision_type1=Country|subdivision_name1=[[Malawi]], [[Mozambique]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|subdivision_type5=|subdivision_name5=<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->|length={{convert|402|km|mi|abbr=on}}|width_min=|width_avg=|width_max=|depth_min=|depth_avg=|depth_max=|discharge1_location=|discharge1_min=|discharge1_avg=486 m3/s|discharge1_max=<!---------------------- BASIN FEATURES -->|source1=[[Lake Malawi]]|source1_location=|source1_coordinates={{coord|14|25|25|S|35|14|10|E|display=inline}}|source1_elevation={{convert|474|m|abbr=on}}|mouth=[[Zambezi]]|mouth_location=|mouth_coordinates={{coord|17|41|36|S|35|18|55|E|display=inline,title}}|mouth_elevation=|progression=|river_system=|basin_size=|tributaries_left=|tributaries_right=|custom_label=|custom_data=|extra=}}'''Mlonga wa Shire''' ni mronga ukuru comene mu [[Malaŵi|Malawi]].<ref>{{Cite web |date=December 20, 2010 |title=The Ruins of the Moment: Shire River, Malawi — Photos by Pete McGregor |url=https://worldsenz.blogspot.com/2010/12/shire-river-malawi.html}}</ref>Ni maji ghekha agho ghakuthira mu [[Nyanja ya Malaŵi|Nyanja ya Malawi]] ndipo ghakuthira mu Mlonga wa Zambezi ku Mozambique. Utali wake ni makilomita 402. Mlonga wa Upper Shire ukufuma mu Nyanja ya Malawi ndipo uli na mtunda wa makilomita 19 pambere undafike mu Nyanja ya Malombe. Kufuma apo, maji ghakukhira kufuma mu Nyanja ya Malombe na kuluta kumwera kujumpha mu malo ghakuchemeka Liwonde National Park. Pakati pa matawuni gha Matope na Chikwawa, mlonga wa pakati ukujumpha mamita 400. Madamu ghaŵiri gha maji agho ghakazengeka kumpoto kwa Blantyre. Mlonga uwu ukujumpha ku Chikwawa, ndipo ukuzgokera kumwera ca kumafumiro gha dazi na kunjira mu vidika vya Mozambique. Mlonga ukuru comene wa Ruo, uwo njumoza wa milonga iyo yikwenda nyengo yitali, ukunjira mu Shire kufupi na tawuni ya Chiromo ku Malawi. Maji agha ghakwenda mu malo ghakuru ghakuchemeka Elephant Marsh pambere ghandafike apo Mlonga wa Zambezi ukusamira kumwera kwa tawuni ya Sena, ku Mozambique. Mu 1859, David Livingstone wakaluta ku malo ghaŵiri ku Zambezi.<ref>{{cite book|last1=Briggs|first1=Philip|title=Malawi|date=2016|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=9781784770143|url=https://books.google.com/books?id=CQueDAAAQBAJ&pg=PA9|page=9|language=en}}</ref> Dambo ili lili mu chigaŵa cha East African Rift system.<ref>{{Cite web |title=Live Search Maps |url=http://mappoint.msn.com/(rddmzdbprlpfsl5504qmz245)/map.aspx?C=0%2c0&A=100000&L=WLD0409 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071203211025/http://mappoint.msn.com/(rddmzdbprlpfsl5504qmz245)/map.aspx?C=0%2C0&A=100000&L=WLD0409 |archive-date=2007-12-03 |access-date=2007-08-09}}</ref> [[File:Ferry_over_Shire_River_in_Mozambique.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ferry_over_Shire_River_in_Mozambique.JPG|left|thumb|250x250px|Ferry crossing the Shire in Mozambique]] {{clear|left}} '''Mlonga wa Shire''' ni mlonga ukulu comene mu [[Malawi|Malaŵi]]. Ndiwo nthowa yekha iyo maji gha [[Nyanja ya Malaŵi]] ghakufumiramo, ndipo ukuthira mu mlonga wa Zambezi mu [[Mozambique]]. Utali wake ni makilomita 402. Mlonga wa Shire wapacanya ukufuma mu Nyanja ya Malaŵi na kwenda makilomita pafupifupi 19 pambere undanjire mu [[Nyanja ya Malombe]]. Pamanyuma ukufuma mu Nyanja ya Malombe na kuthika kumwera kwizira mu Paki ya Liwonde, umo vigwere vinandi vikusangika m'mphepete mwake. Pakati pa Matope na Chikwawa, mlonga ukusika pafupifupi mamita 400 kwizira mu vithuŵathuŵa na mapopomo, kusazgapo Kapachira. Makina ghaŵiri gha kupangira magesi na maji ghazengeka pa mlonga wa Shire kumpoto-kumanjiliro kwa Blantyre. Kujumpha Chikwawa, mlonga wapasi ukuzgokera kumwera-kumafumiro na kunjira mu malo ghapasi gha Mozambique. Mlonga ukulu comene uwo ukuthira mu Shire, Ruo, ukukumana nawo kufupi na Chiromo. Maji agha ghakujumpha mu dambo likulu lakuchemeka Dambo la Njovu pambere ghandakumane na mlonga wa Zambezi. Mu 1859, ulendo waciŵiri wa David Livingstone wa ku Zambezi ukakwera mlonga wa Shire. == Ukaboni == <references group="" responsive="1"></references> {{Rivers of Malawi}}{{Rivers of Mozambique}}{{Authority control}} {{Malawi-river-stub}} {{Mozambique-river-stub}} lxv097y2o1pt02hje1dpellj8bzu6vb 123469 123468 2026-11-03T12:08:54Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Dambo la Shire]] to [[Mlonga wa Shire]]: Zina lakuzomerezgeka 123468 wikitext text/x-wiki {{Infobox river|name=Shire River|name_native=|name_native_lang=|name_other=Shiré, Chire|name_etymology=[[Chewa language|Chewa]] ''chiri'', "steep banks"<ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/29778127|title=SHIRE, SHIRWA, AND NYASA|author=Price, T.|year=1966|journal=The Society of Malawi Journal|volume=19|issue=1|pages=15-19|via=JSTOR}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://historyofmalawi.com/?p=872|title=The Mighty Shire River – History Of Malawi|access-date=2023-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411075408/https://historyofmalawi.com/?p=872|archive-date=2023-04-11}}</ref> <!---------------------- IMAGE & MAP -->|image=Shire fluss nsanje.jpg|image_size=|image_caption=The Shire near [[Nsanje]], [[Malawi]]|map=Shire (rivière).png|map_size=280px|map_caption=|pushpin_map=|pushpin_map_size=|pushpin_map_caption=<!---------------------- LOCATION -->|subdivision_type1=Country|subdivision_name1=[[Malawi]], [[Mozambique]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|subdivision_type5=|subdivision_name5=<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->|length={{convert|402|km|mi|abbr=on}}|width_min=|width_avg=|width_max=|depth_min=|depth_avg=|depth_max=|discharge1_location=|discharge1_min=|discharge1_avg=486 m3/s|discharge1_max=<!---------------------- BASIN FEATURES -->|source1=[[Lake Malawi]]|source1_location=|source1_coordinates={{coord|14|25|25|S|35|14|10|E|display=inline}}|source1_elevation={{convert|474|m|abbr=on}}|mouth=[[Zambezi]]|mouth_location=|mouth_coordinates={{coord|17|41|36|S|35|18|55|E|display=inline,title}}|mouth_elevation=|progression=|river_system=|basin_size=|tributaries_left=|tributaries_right=|custom_label=|custom_data=|extra=}}'''Mlonga wa Shire''' ni mronga ukuru comene mu [[Malaŵi|Malawi]].<ref>{{Cite web |date=December 20, 2010 |title=The Ruins of the Moment: Shire River, Malawi — Photos by Pete McGregor |url=https://worldsenz.blogspot.com/2010/12/shire-river-malawi.html}}</ref>Ni maji ghekha agho ghakuthira mu [[Nyanja ya Malaŵi|Nyanja ya Malawi]] ndipo ghakuthira mu Mlonga wa Zambezi ku Mozambique. Utali wake ni makilomita 402. Mlonga wa Upper Shire ukufuma mu Nyanja ya Malawi ndipo uli na mtunda wa makilomita 19 pambere undafike mu Nyanja ya Malombe. Kufuma apo, maji ghakukhira kufuma mu Nyanja ya Malombe na kuluta kumwera kujumpha mu malo ghakuchemeka Liwonde National Park. Pakati pa matawuni gha Matope na Chikwawa, mlonga wa pakati ukujumpha mamita 400. Madamu ghaŵiri gha maji agho ghakazengeka kumpoto kwa Blantyre. Mlonga uwu ukujumpha ku Chikwawa, ndipo ukuzgokera kumwera ca kumafumiro gha dazi na kunjira mu vidika vya Mozambique. Mlonga ukuru comene wa Ruo, uwo njumoza wa milonga iyo yikwenda nyengo yitali, ukunjira mu Shire kufupi na tawuni ya Chiromo ku Malawi. Maji agha ghakwenda mu malo ghakuru ghakuchemeka Elephant Marsh pambere ghandafike apo Mlonga wa Zambezi ukusamira kumwera kwa tawuni ya Sena, ku Mozambique. Mu 1859, David Livingstone wakaluta ku malo ghaŵiri ku Zambezi.<ref>{{cite book|last1=Briggs|first1=Philip|title=Malawi|date=2016|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=9781784770143|url=https://books.google.com/books?id=CQueDAAAQBAJ&pg=PA9|page=9|language=en}}</ref> Dambo ili lili mu chigaŵa cha East African Rift system.<ref>{{Cite web |title=Live Search Maps |url=http://mappoint.msn.com/(rddmzdbprlpfsl5504qmz245)/map.aspx?C=0%2c0&A=100000&L=WLD0409 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071203211025/http://mappoint.msn.com/(rddmzdbprlpfsl5504qmz245)/map.aspx?C=0%2C0&A=100000&L=WLD0409 |archive-date=2007-12-03 |access-date=2007-08-09}}</ref> [[File:Ferry_over_Shire_River_in_Mozambique.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ferry_over_Shire_River_in_Mozambique.JPG|left|thumb|250x250px|Ferry crossing the Shire in Mozambique]] {{clear|left}} '''Mlonga wa Shire''' ni mlonga ukulu comene mu [[Malawi|Malaŵi]]. Ndiwo nthowa yekha iyo maji gha [[Nyanja ya Malaŵi]] ghakufumiramo, ndipo ukuthira mu mlonga wa Zambezi mu [[Mozambique]]. Utali wake ni makilomita 402. Mlonga wa Shire wapacanya ukufuma mu Nyanja ya Malaŵi na kwenda makilomita pafupifupi 19 pambere undanjire mu [[Nyanja ya Malombe]]. Pamanyuma ukufuma mu Nyanja ya Malombe na kuthika kumwera kwizira mu Paki ya Liwonde, umo vigwere vinandi vikusangika m'mphepete mwake. Pakati pa Matope na Chikwawa, mlonga ukusika pafupifupi mamita 400 kwizira mu vithuŵathuŵa na mapopomo, kusazgapo Kapachira. Makina ghaŵiri gha kupangira magesi na maji ghazengeka pa mlonga wa Shire kumpoto-kumanjiliro kwa Blantyre. Kujumpha Chikwawa, mlonga wapasi ukuzgokera kumwera-kumafumiro na kunjira mu malo ghapasi gha Mozambique. Mlonga ukulu comene uwo ukuthira mu Shire, Ruo, ukukumana nawo kufupi na Chiromo. Maji agha ghakujumpha mu dambo likulu lakuchemeka Dambo la Njovu pambere ghandakumane na mlonga wa Zambezi. Mu 1859, ulendo waciŵiri wa David Livingstone wa ku Zambezi ukakwera mlonga wa Shire. == Ukaboni == <references group="" responsive="1"></references> {{Rivers of Malawi}}{{Rivers of Mozambique}}{{Authority control}} {{Malawi-river-stub}} {{Mozambique-river-stub}} lxv097y2o1pt02hje1dpellj8bzu6vb 0 25279 123548 72281 2026-11-03T12:11:53Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123548 wikitext text/x-wiki [[File:NatronGelai.jpg|497px|thumb|right|[[Phiri la Gelai]], ku [[Tanzania]].]] '''Phiri''' (vinandi: '''mapiri''') ni cigaŵa cakutunthuka ca pasi pa [[Chibwe|cibwe]], ico kanandi cili na mphepete zakuwima na malibwe ghakuwoneka. Nangauli palije ng'anamulo iyo yikuzomerezgeka na wose, phiri kanandi likuwoneka kuŵa litali kuluska kaphiri. Kanandi phiri likuŵa litali kujumpha mamita 610. Mapiri ghanyake ghali ghekha, kweni ghanandi ghali mu migaza ya mapiri. Mapiri ghakupangika cifukwa ca kusunthira kwa vigaŵa vikulu vya pasi, kukokoloka, panji mapiri gha moto, mu vyaka miliyoni makumi ghanandi. Para kupangika kwa mapiri kwaleka, mapiri ghakucepa pacoko pacoko cifukwa ca mphepo, vula, milonga, na ayisi. Pacanya pa mapiri pakuzizima comene kuluska pasi pa malo ghakuyana. Ntheura, pa utali wakupambana pali vyakumera na vinyama vyakupambana. Phiri litali comene pa [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]] ni Everest mu mapiri gha Himalaya mu [[Asia|Asiya]], ilo litali mamita 8,850. Phiri litali comene ilo likumanyikwa mu [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]] ni Olympus Mons pa [[Aresi]]. == Mapiri gha Moto == Phiri la moto ni malo agho pasi pa cibwe papasukira, umo dongo lakotcha lakusungunuka, cuvu, na mipweya vikufumira. Pa caro capasi, mapiri gha moto kanandi ghakuphulika apo vigaŵa vikulu vya pasi vikupambanirana panji kukumana, ndipo ghanandi ghali pasi pa maji. Mapiri gha moto ghakuphulika so apo pasi pakupatukana, nga umo kuliri ku Afilika ya Kumafumiro gha Zuŵa. dlzhpuqwtc80yf0wpwqgxvssruw2jyp 123621 123548 2026-11-03T15:12:35Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123621 wikitext text/x-wiki [[File:NatronGelai.jpg|497px|thumb|right|[[Phiri la Gelai]], ku [[Tanzania]].]] '''Phiri''' (vinandi: '''mapiri''') ni cigaŵa cakutunthuka ca pasi pa [[Chibwe|cibwe]], ico kanandi cili na mphepete zakuwima umo malibwe ghanandi ghakuwoneka. Nangauli palije ng'anamulo iyo yikuzomerezgeka na wose, phiri kanandi likuwoneka kuŵa litali kuluska kaphiri. Kuyana na ng'anamulo zinyake, mapiri kanandi ghakuwonekera nga ni malo agho ngatali kujumpha mamita 610. Phiri lingaŵa na cigaŵa ca pacanya cicoko, panji lingaŵa phiri la thawali licoko ilo litali comene na mphepete zakuwima. Mapiri ghacoko ghali ghekha, kweni ghanandi ghali mu migaza ya mapiri. Mapiri ghakupangika cifukwa ca nkhongono za kusunthira kwa vigaŵa vikulu vya pasi, kukokoloka, panji mapiri gha moto, izo zikugwira ntchito mu nyengo za vyaka mpaka miliyoni makumi ghanandi. Para kupangika kwa mapiri kwaleka, mapiri ghakucepa pacoko pacoko cifukwa ca kunangika kwa malibwe na nyengo, kugwa kwa dongo na malibwe, na kukokoloka na milonga na ayisi. Utali ukulu wa mapiri ukupangiska nyengo za kuzizima comene kuluska pa mphepete ya nyanja pa malo ghakuyana. Nyengo izi za kuzizima zikukhwaska comene vyamoyo vya mapiri: pa utali wakupambana pali vyakumera na vinyama vyakupambana. Cifukwa ca malo na nyengo yakusuzga, mapiri ghakugwiliskirika ntchito comene yayi pa ulimi, kweni comene pa kufumya vyuma, nga ni kukumba migodi na kudumula makuni, na pa kusanguluska, nga ni kukwera mapiri na kuterereka pa sinowu. Phiri litali comene pa [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]] ni Everest mu mapiri gha Himalaya mu [[Asia|Asiya]], ilo cigaŵa cake ca pacanya cili pa mamita 8,850 kujumpha mphepete yapakati ya nyanja. Phiri litali comene ilo likumanyikwa pa cibwe ciliconse ca [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]] ni Olympus Mons pa [[Aresi]], pa mamita 21,171. Phiri litali comene pa caro capasi kufuma pasi pake mpaka pacanya ni Mauna Kea mu Hawaii, ilo litali mamita 9,330 kufuma pasi pake pa mphepete ya pasi pa nyanja; ŵasandi ŵanyake ŵakuliwona kuŵa litali comene pa caro capasi. == Ng'anamulo == Palije ng'anamulo ya phiri iyo yikuzomerezgeka na wose. Utali, ukulu, kupambana kwa utali, kuwima, mtunda pakati pa mapiri, na kulutilira vyagwiliskirika ntchito nga ni vyakupimira phiri. Mu madikishonale gha Oxford, phiri likulongosoreka kuŵa "cigaŵa ca kawiro cakutunthuka ca caro capasi ico cikukwera luŵiro kufuma ku malo ghakucizunguliya ndipo cikufika pa utali uwo, kuyaniska na malo gha pafupi, ngwakuzizwiska panji wakuwoneka comene." Usange malo ghakuchemeka phiri panji yayi kungathemba kagwiliskiro ka mazgo mu malo agho. Dikishonale ya Nkhuzgo ya Kawiro ya John Whittow yikuyowoya kuti "Ŵamanyi ŵanyake ŵakuwona malo ghatali kujumpha mamita 600 nga ni mapiri, ndipo agho ghali pasi pa apo ghakuchemeka tuphiri." Kweniso, migaza yinyake ya mapiri yapasi iyo utali wake wapakati uli pakati pa mamita 1,500 na 2,000 yingachemeka tuphiri, nga ni Tuphiri twa Sivalik mu Himalaya na Black Hills mu United States. Mu Ufumu Ubanyi na Ayalandi, phiri kanandi likulongosoreka kuŵa cigaŵa ca pacanya ciliconse ca utali wa mamita 610 panji kujumpha, ico cikukolerana na ng'anamulo ya ulongozgi wa Ufumu Ubanyi. Kusazgirapo, ng'anamulo zinyake zikukhumba so kuti phiri litunthuke mamita 300 kujumpha malo ghakulizunguliya. Nyengo yinyake, Wupu wa United States wa Mazina gha Malo ukalongosoranga phiri kuŵa la mamita 305 panji kujumpha, kweni ukaleka ng'anamulo iyi kufuma mu ma 1970. Malo ghaliwose ghakuyana agho ghakaŵa pasi pa utali uwu ghakawonekeranga nga ni kaphiri. Kweni mazuŵa ghano, United States Geological Survey yikuti mazgo agha ghalije ng'anamulo za luso mu United States. Ng'anamulo ya Ndondomeko ya Umoza wa Vyaro ya Malo Ghakuzingilizga ya "malo gha mapiri" yikusazgapo cimoza ciliconse mwa ivi: * Gulu 1: Utali wakujumpha mamita 4,500. * Gulu 2: Utali pakati pa mamita 3,500 na 4,500. * Gulu 3: Utali pakati pa mamita 2,500 na 3,500. * Gulu 4: Utali pakati pa mamita 1,500 na 2,500, na kuwima kwakujumpha madigiri 2. * Gulu 5: Utali pakati pa mamita 1,000 na 1,500, na kuwima kwakujumpha madigiri 5, panji kupambana kwa utali kwa mamita 300 mu makilomita 7. * Gulu 6: Utali pakati pa mamita 300 na 1,000, na kupambana kwa utali kwa mamita 300 mu makilomita 7. * Gulu 7: Madambo na mapiri gha thawali gha mukati ghekha agho ngacoko kuluska makilomita gha mbali zinayi 25, agho ghazingilizgika cose na mapiri gha Gulu 1 mpaka 6, kweni gheneco ghakufiska yayi vyakukhumbikwa vya Gulu 1 mpaka 6. Kuyana na ng'anamulo izi, mapiri ghakuphimba magaŵa 33 pa 100 gha Yurasiya, 19 pa 100 gha Amerika ya Kumwera, 24 pa 100 gha Amerika ya Kumpoto, na 14 pa 100 gha [[Afilika]]. Pamoza, magaŵa 24 pa 100 gha mtunda wa caro capasi ni gha mapiri. == Kasandiro ka Caro Capasi == Pali mitundu yitatu yikulu ya mapiri: gha moto, ghakupindika, na gha vigaŵa. Yose yitatu yikupangika cifukwa ca kusunthira kwa vigaŵa vikulu vya pasi: apo vigaŵa vya cigaŵa ca kuwaro ca caro capasi vikwenda, kupindikana, na kunjira pasi. Nkhongono za kukanikizga, kukwera kwa pasi, na kunjira kwa dongo lakusungunuka vikukankhira malibwe gha pacanya kuya pacanya, ndipo vikupanga malo ghatali kuluska agho ghakughazunguliya. Utali wa malo agha ukughapangiska kuŵa kaphiri panji, para ngatali comene na ghakuwima comene, phiri. Mapiri ghakulu kanandi ghali mu migaza yitali, ndipo ici cikulongora mphaka na vyakucitika vya vigaŵa vikulu vya pasi. === Mapiri gha Moto === Mapiri gha moto ghakupangika apo cigaŵa cimoza cikulu ca pasi cikukankhirika pasi pa cinyake, panji pa mzere wapakati pa nyanja panji pa malo ghakotcha. Pa kuzika kwa makilomita pafupifupi 100, malibwe ghakusungunuka (cifukwa ca kusazgika kwa maji), ndipo ghakupanga dongo lakusungunuka ilo likufika pacanya. Para dongo ili lafika pacanya, kanandi likuzenga phiri la moto. Viyelezgero vya mapiri gha moto ni Phiri la Fuji mu Japani na Phiri la Pinatubo mu Philippines. Dongo lakusungunuka likwenera kufika pacanya yayi kuti lipange phiri: dongo ilo likukhwima pasi lingapanga mapiri gha mawonekero gha nyumba ya mpira, nga ni Navajo Mountain mu United States. Mapiri gha moto ghakuphulika so apo pasi pakupatukana, nga umo kuliri ku Afilika ya Kumafumiro gha Zuŵa. === Mapiri Ghakupindika === Mapiri ghakupindika ghakupangika apo vigaŵa viŵiri vikulu vya pasi vikutimbana: cigaŵa ca kuwaro ca caro capasi cikufupikiska na kukhora comene. Pakuti cigaŵa ca kuwaro ca mtunda, ico ncambura kuzitika comene, "cikuyandama" pa malibwe ghakuzitika comene gha pasi pake, kuzitika kwa vigaŵa vyose ivyo vyakankhirika pacanya kuti vipange tuphiri, mapiri gha thawali, panji mapiri kukwenera kuyana na nkhongono ya kuyandama ya vigaŵa vikulu comene ivyo vyakankhirika pasi. Ntheura cigaŵa ca kuwaro ca mtunda kanandi ncakukhora comene pasi pa mapiri, kuyaniska na malo ghapasi. Malibwe ghangapindika mwakuyana panji mwambura kuyana. Mapindiko gha pacanya na gha pasi ghali na mazina ghapadera. Mapiri gha Balkan na gha Jura ni viyelezgero vya mapiri ghakupindika. === Mapiri gha Vigaŵa === Mapiri gha vigaŵa ghakwiziskika na mipata mu cigaŵa ca kuwaro ca caro capasi: malo agho malibwe ghajumphana. Para malibwe gha ku mphepete yimoza ya mpata ghakwera kuyaniska na gha ku mphepete yinyake, ghangapanga phiri. Vigaŵa ivyo vyakwera ni mapiri gha vigaŵa. Vigaŵa ivyo vyawira pakati pake vingaŵa vicoko panji kupanga madambo ghakulu. Malo gha mtundu uwu ghakuwoneka mu Afilika ya Kumafumiro gha Zuŵa, Vosges na dambo la Rhine, na Basin and Range mu Amerika ya Kumpoto. Malo agha kanandi ghakupangika apo cigaŵa cikutambasulika ndipo cigaŵa ca kuwaro ca caro capasi cikuwonda. === Kukokoloka === Pa nyengo na pamanyuma pa kukwera, mapiri ghakukhwaskika na vyakukokolora (maji, mphepo, ayisi, na nkhongono yakuguza) ivyo pacoko pacoko vikucepeska malo ghakwera. Kukokoloka kukupangiska cigaŵa ca kuwaro ca mapiri kuŵa caŵana kuluska malibwe agho ghakupanga mapiri ghene. Ayisi ukupanga mawonekero ghapadera gha malo, nga ni nsonga zakuthwa na malo gha mawonekero gha mbale agho ghangaŵa na nyanja. Mapiri gha thawali, nga ni Catskills, ghakupangika na kukokoloka kwa phiri la thawali ilo likakwera. == Nyengo == Nyengo pa mapiri yikuzizima comene pa utali ukulu, cifukwa ca kukolerana kwa ungweru wa zuŵa na kwenda kwa mphepo yakotcha. Ungweru wa zuŵa ukufika pasi na kupafundiska. Pasi pakufundiska mphepo ya pafupi. Usange ungweru ukaŵa nthowa yekha ya kusunthira kufunda kufuma pasi kuya ku mlengalenga, mvuci ukali wa mu mphepo ukatenge usunge pasi pa kufunda kwa pafupifupi 60 °C, ndipo kufunda kukatenge kucepe comene na utali. Kweni para mphepo njakotcha, yikukura, ndipo ici cikucepeska kukhwima kwake. Ntheura mphepo yakotcha yikukwera na kusamizgira kufunda pacanya. Ndondomeko iyi yikuchemeka kwenda kwa mphepo yakotcha. Kukufika pa kuyana para cigaŵa ca mphepo pa utali unyake cili na kukhwima kwakuyana na ka mphepo yakucizunguliya. Mphepo nja kuyendeska kufunda makola yayi, ntheura cigaŵa ca mphepo cikukwera na kwika kwambura kusinthana kufunda. Ici cikuchemeka ndondomeko yambura kusinthana kufunda, iyo yili na ubale wapadera wa kukanikizga na kufunda. Apo kukanikizga kukucepa, kufunda nako kukucepa. Luŵiro la kucepa kwa kufunda na utali likuchemeka luŵiro la kucepa kwa kufunda, ilo lili pafupifupi 9.8 °C pa kilomita yiliyose ya utali. Kuŵapo kwa maji mu mphepo kukusuzga ndondomeko iyi. Mvuchi ya maji yili na kufunda kwakubisika. Apo mphepo yikukwera na kuzizima, pakumalira yikuzura ndipo yingakora so mvuchi yose yayi. Mvuchi ya maji yikusanduka maŵingu na kufumiska kufunda, ndipo ici cikusintha luŵiro la kucepa kwa kufunda kuŵa pafupifupi 5.5 °C pa kilomita. Luŵiro leneilo la kucepa kwa kufunda lingapambana kuyana na utali na malo. Ntheura, kukwera mamita 100 pa phiri nkhwakuyana pafupifupi na kwenda makilomita 80 kuya ku cigaŵa ca kumpoto comene panji kumwera comene ca pafupi. Kweni ubale uwu ngwakupimapima waka, cifukwa vinthu vya malo nga ni kuŵa pafupi na nyanja zikulu (nga ni [[Arctic Ocean|Mbwani ya Arctic]]) vingasintha comene nyengo. Apo utali ukusazgikira, vula yikuŵa comene sinowu, ndipo mphepo zikusazgikira. Vyakufumapo vya nyengo pa vyamoyo pa utali unyake vingalongoreka makola na unandi wa vula na kufunda kwa vyamoyo, nga umo Leslie Holdridge wakalongosolera mu 1947. Kufunda kwa vyamoyo ni kufunda kwapakati, umo kufunda kose kwapasi pa 0 °C kukuwonekera kuŵa 0 °C. Para kufunda kuli pasi pa 0 °C, vyakumera vikugona, ntheura kufunda kweneko nkhwakuzirwa yayi. Nsonga za mapiri izo zili na sinowu nyengo zose zingaŵa na kufunda kwa vyamoyo kwapasi pa 1.5 °C. === Kusintha kwa Nyengo === Malo gha mapiri ghakukhwaskika comene na kusintha kwa nyengo uko kukwiziskika na ŵanthu, ndipo sono ghakusintha mu nthowa iyo yindawoneke mu vyaka 10,000 ivyo vyajumpha. Vyakufumapo vya kufunda kwa caro cose capasi pa vigaŵa vya mapiri (kuyaniska na malo ghapasi) vicali kusandika. Kusanda kwa kulaŵiska kukulongora kuti malo ghatali ghakufunda luŵiro kuluska malo ghapasi gha pafupi, kweni para tayaniska pa caro cose capasi, ici cikuwoneka yayi. Vula mu malo ghatali yikusazgikira luŵiro yayi nga mu malo ghapasi. Kuyezga nyengo na mirangura kukupeleka vimanyikwiro vyakupambana pa usange malo ghanyake ghatali ghazamuŵa na vula yinandi panji yicoko. Kusintha kwa nyengo kwamba kukhwaska ndondomeko za kawiro na za vyamoyo za mapiri. Mu vyaka makumi ghakumanyuma ivi, ayisi wa pa mapiri ukumala luŵiro comene. Kusungunuka kwa ayisi, dongo lakukhwima nyengo zose, na sinowu kwapangiska malo gha pasi pake kuŵa ghambura kukhazikika. Ngozi za kugwa kwa dongo zasazgikira mu unandi na ukulu cifukwa ca kusintha kwa nyengo. Kuthika kwa milonga nako kuzamukhwaskika comene na kusintha kwa nyengo, ndipo ici cizamukhwaska comene ŵanthu awo ŵakuthemba maji ghakufuma ku mapiri. Pafupifupi hafu ya malo gha mapiri ghakupeleka maji ghakuzirwa panji ghakovwira, comene ku ŵanthu ŵa mu misumba, comene mu nyengo ya cilala na mu malo ghakomira pacoko nga ni Asiya ya pakati. Vyamoyo vya mapiri ghatali vingaŵa vyakukhwaskika comene na nyengo. Mapiri ghanandi gha pakati ghakuŵa malo gha kubisamamo vyamoyo vya nyengo yakuzizima, ndipo vyamoyo vikukhala mu malo ghacoko. Kupatula vyakufumapo vyakulunjika vya kusintha kwa nyengo pa vyamoyo, pali so vyambura kulunjika pa dongo, cifukwa ca kusintha kwa kukhazikika na kukura kwa dongo. == Vyamoyo == Nyengo yakuzizima pa mapiri yikukhwaska vyakumera na vinyama ivyo vikukhala pa mapiri. Vyakumera na vinyama vinyake vikukolerana na nyengo yicoko pera. Ntheura, vyamoyo vikukhala mu vigaŵa vya utali umo nyengo njakuyana. Ici cikuchemeka kugaŵika kuyana na utali. Mu vigaŵa vya nyengo yakomira, mapiri kanandi ghali na vula yinandi na kuzizima, ndipo ici cikupeleka vyakucitika vyakupambana, ivyo vikukhozga kugaŵika uku. Vyakumera na vinyama vinyake vya mu vigaŵa vya utali vikuŵa paŵekha, cifukwa vyakucitika pacanya na pasi pa cigaŵa cawo vikuŵa viheni, ndipo vikuvikanizga kwenda panji kuthandazgika. Ndondomeko izi za vyamoyo izo zili paŵekha zikuchemeka virwa vya kuthambo. Vigaŵa vya utali kanandi vikulondezga ndondomeko yakumanyikwa. Pa utali ukulu comene, makuni ghangakura yayi, ndipo umoyo uliwose uwo ulipo ngwa mapiri ghatali, ukuyana na wa vigaŵa vya kumpoto comene. Pasi pa malo agho makuni ghakumalira, pali nkholongo za makuni gha mahamba gha singano, agho ghakukhora pa kuzizima na kukoma. Pasi pake, pali nkholongo za mapiri. Mu vigaŵa vya nyengo yapakati ya caro capasi, nkholongo izi kanandi nza makuni gha mahamba gha singano, apo mu tropiki zingaŵa za makuni gha mahamba ghakulu mu nkholongo ya vula. == Mapiri na Ŵanthu == Utali ukulu comene uwo ŵanthu ŵangakhalako nyengo zose ni mamita 5,950. Pa utali ukulu comene, kucepa kwa kukanikizga kwa mphepo kukung'anamula kuti okisijeni wa kupuma ngucoko, ndipo pali civikiliro cicoko ku ungweru wa pacanya pa uswesi wa zuŵa. Pacanya pa mamita 8,000, palije okisijeni wakukwana kusunga umoyo wa munthu. Ici nyengo zinyake cikuchemeka "cigaŵa ca nyifwa". Nsonga za Everest na K2 zili mu cigaŵa ca nyifwa. === Ŵanthu na Vyacuma vya Mapiri === Mapiri kanandi ngakutemweka comene yayi na ŵanthu pa kukhala kuluska malo ghapasi, cifukwa ca nyengo yakusuzga na malo ghacoko ghakusalala agho ghangalimika. Nangauli magaŵa 7 pa 100 gha mtunda wa caro capasi ghali pacanya pa mamita 2,500, ŵanthu miliyoni 140 pera ndiwo ŵakukhala pacanya pa utali uwu, ndipo miliyoni 20–30 pera pacanya pa mamita 3,000. Pafupifupi hafu ya ŵanthu ŵa mapiri ŵakukhala mu Andes, Asiya ya pakati, na Afilika. Cifukwa ca vyakuzengera vicoko, magulu ghacoko pera gha ŵanthu ghali pacanya pa mamita 4,000. Ghanandi ngacoko, ndipo ghali na vyacuma vyapadera, kanandi ghakuthemba ulimi, kukumba migodi, na ŵalendo. Ciyelezgero ca tawuni ya mtundu uwu ni La Rinconada mu Peru, tawuni ya migodi ya golide, iyo ndiyo malo ghatali comene agho ŵanthu ŵakukhalako, pa mamita 5,100. Ciyelezgero ca kupambana ni El Alto mu Bolivia, pa mamita 4,150, iyo yili na vyacuma vya uteŵeti na kupanga vinthu vyakupambanapambana, na ŵanthu pafupifupi miliyoni yimoza. Ŵanthu ŵa mapiri ŵa mdawuko ŵakuthemba ulimi, ndipo pali ngozi yikulu ya kutondeka kwa mbuto kuluska mu malo ghapasi. Malibwe gha vyuma kanandi ghakusangika mu mapiri, ndipo kukumba migodi ni cigaŵa cakuzirwa ca vyacuma vya ŵanthu ŵanyake ŵa mapiri. Sonosono, ŵalendo ŵaŵa ŵakuzirwa comene ku vyacuma vya ŵanthu ŵa mapiri, na kuzenga kuzingilizga malo ghakukopa ŵanthu nga ni mapaki gha caro na malo gha kuterereka pa sinowu. Pafupifupi magaŵa 80 pa 100 gha ŵanthu ŵa mapiri ŵakukhala mu ukavu. Milonga yinandi ya caro capasi yikufuma ku mapiri, ndipo sinowu ukusunga maji gha ŵanthu ŵa pasi. Kujumpha hafu ya ŵanthu ŵakuthemba mapiri pa maji. Mu ndyali ya vyaro, mapiri kanandi ghakuwonekera nga ni mphaka za kawiro pakati pa vyaro. === Mapiri nga ni Malo Ghakupatulika === Mapiri kanandi ghakugwira ntchito yikulu mu visopa. Mwaciyelezgero, pali mapiri ghanandi ghakupatulika mu Girisi, nga ni Olympus, ilo likaghanaghanirikanga kuŵa nyumba ya ŵaciuta. Mu mdawuko wa Japani, phiri la moto la Fuji la mamita 3,776 nalo ndakupatulika, ndipo Ŵajapani masauzandi makumi ghanandi ŵakulikwera caka ciliconse. Phiri la Kailash mu China likuwonekera kuŵa lakupatulika mu visopa vinayi: Cihindu, Bon, Cibuda, na Cijaini. Mu Ayalandi, Ŵakatolika ŵakuya pa maulendo gha cisopa pa Phiri la Brandon la mamita 952. Nsonga ya Nanda Devi mu Himalaya yikukolerana na ŵaciuta ŵanakazi ŵa Cihindu, Nanda na Sunanda; ŵakukwera mapiri ŵakanizgika kuyikwera kufuma mu 1983. Phiri la Ararati ndakupatulika, cifukwa likughanaghanirika kuŵa malo agho cingalawa ca Nowa cikakhazikira, kuyana na Baibolo. Mu Ulaya, comene mu Alps, mphambano zikuŵikika kanandi pa nsonga za mapiri ghakumanyikwa. == Mapiri Ghakujumpha Ghanyake == Utali wa mapiri kanandi ukupimika kufuma pa mphepete ya nyanja. Pa nthowa iyi, Everest ndilo phiri litali comene pa caro capasi, pa mamita 8,848. Pali mapiri pafupifupi 100 ghatali kujumpha mamita 7,200 kufuma pa mphepete ya nyanja, ndipo ghose ghali mu Asiya ya pakati na ya kumwera. Mapiri ghatali comene kufuma pa mphepete ya nyanja kanandi ngatali comene yayi kufuma pa malo agho ghakughazunguliya. Palije ng'anamulo yakupimika ya pasi pa phiri, kweni Denali, Kilimanjaro, na Nanga Parbat ghangaŵa mapiri ghatali comene pa mtunda pa nthowa iyi. Pasi pa mapiri gha virwa pali pasi pa mphepete ya nyanja, ndipo pa ici, Mauna Kea (mamita 4,207 kufuma pa mphepete ya nyanja) ndilo phiri litali comene na phiri la moto litali comene pa caro capasi, ilo litali mamita pafupifupi 10,203 kufuma pasi pa [[Pacific Ocean|Mbwani ya Pacific]]. Mapiri ghatali comene kanandi ngakulu comene yayi. Mauna Loa (mamita 4,169) ndilo phiri likulu comene pa caro capasi pa ukulu wa pasi pake (makilomita gha mbali zinayi pafupifupi 5,200) na ukulu wose (makilomita gha mbali zitatu pafupifupi 75,000). Kilimanjaro ndilo phiri likulu comene la moto ilo nla mawonekero gha cikopa yayi, pa ukulu wa pasi (makilomita gha mbali zinayi 635) na ukulu wose. Phiri la Logan ndilo phiri likulu comene ilo nla moto yayi pa ukulu wa pasi (makilomita gha mbali zinayi 311). Mapiri ghatali comene kufuma pa mphepete ya nyanja ndigho ghali kutali comene yayi na pakati pa caro capasi, cifukwa caro capasi nca mawonekero gha mpira wakufikapo yayi. Mphepete ya nyanja pafupi na mzere wapakati wa caro capasi yili kutali comene na pakati pa caro capasi. Nsonga ya Chimborazo, phiri litali comene la Ecuador, kanandi likuwonekera kuŵa malo ghakutali comene na pakati pa caro capasi, nangauli nsonga ya kumwera ya Huascarán, phiri litali comene la Peru, nayo yingaŵa. Ghose ghaŵiri ngafupi kufuma pa mphepete ya nyanja kuluska Everest na makilomita ghakujumpha ghaŵiri. 51solu5kc4dae6ni2n3ustuljxp573j 0 29191 123552 112775 2026-11-03T12:12:00Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123552 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Bank of Malawi}} {{Infobox Central bank|image=|caption=Wofesi ya Rizevu Banki ya Malaŵi mu msumba wa [[Mzuzu]].|logo=Reserve Bank of Malawi logo.png|logo_size=150px|bank_name_in_local=|ownership=100% [[state ownership]]<ref name="dnbinfo">{{cite web |last1=Weidner |first1=Jan |title=The Organisation and Structure of Central Banks |url=https://d-nb.info/1138787981/34 |website=Katalog der Deutschen Nationalbibliothek|year=2017|format=PDF}}</ref>|headquarters=|established=July 1964|president=George Partridge|leader_title=Governor|bank_of=[[Malawi]]|currency=[[Malawian kwacha]]|currency_iso=MWK|reserves=|website={{URL|https://www.rbm.mw/}}|preceded=|succeeded=|footnotes=}}'''Rizevu Banki ya Malaŵi''' ni banki yikulu ya [[Malawi|Malaŵi]], iyo yikajalikiskika mu 1964, ndipo yili ku [[Lilongwe]].<ref>{{Cite web |title=Reserver Bank of Malawi - Contacts |url=https://www.rbm.mw/Home/Contact/ |access-date=2016-09-20 |website=www.rbm.mw}}</ref> Kazembe wa sono ni George Partridge. Banki iyi yikukhozga comene ndondomeko ya kufikira uteŵeti wa vyacuma kwa ŵanthu wose, ndipo ni yimoza mwa ŵalongozgi ŵa wupu wa Alliance for Financial Inclusion. Kweniso ni yimoza mwa mawupu 17 ghakwamba ghakulaŵilira agho ghakalayizga vinthu vyapadera pa kufikira uteŵeti wa vyacuma pasi pa Phangano la Maya pa ungano wa Global Policy Forum wa mu 2011 ku Mexico. Rizevu Banki ya Malaŵi ndiyo yekha iyo yili na wanangwa wa kupeleka ndalama ya kwacha ya Malaŵi, iyo yikapoka malo gha pawundi ya Malaŵi mu 1971. == Ŵakazembe == * [[:en:Alan_G._Perrin|Alan G. Perrin]], 1964-1968 * [[:en:D._E._Thomson|D. E. Thomson]], 1968-1971 * [[John Tembo]], 1971-1984 * [[:en:Chakakala_Chaziya|Chakakala Chaziya]], 1984-1986 * [[:en:Stephen_Chimwemwe_Hara|Stephen Chimwemwe Hara]], 1986-1988 * [[:en:Hans_Joachim_Lesshafft|Hans Joachim Lesshafft]], 1988-1992 * [[:en:Francis_Perekamoya|Francis Perekamoya]], 1992-1995 * [[:en:Mathews_Chikaonda|Mathews Chikaonda]], 1995-2000<ref name="madise">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pvCODwAAQBAJ|title=The Regulation of Mobile Money: Law and Practice in Sub-Saharan Africa|isbn=9783030138318|last1=Madise|first1=Sunduzwayo|date=26 March 2019}}</ref> * [[:en:Elias_Ngalande|Elias Ngalande]], 2000-2005<ref name="madise" /> * [[:en:Victor_Mbewe|Victor Mbewe]], 2005-2009<ref name="madise" /> * [[:en:Perks_Ligoya|Perks Ligoya]], 2009-2012<ref name="madise" /> * [[:en:Charles_Chuka|Charles Chuka]], 2012-2017<ref name="madise" /> * [[:en:Dr._Dalitso_Kabambe|Dr. Dalitso Kabambe]], 2017-2020<ref>{{Cite web |title=About - Reserve Bank of Malawi |url=https://www.rbm.mw/about/}}</ref> * [[:en:Dr._Wilson_Banda|Dr. Wilson Banda]], 2020-2025<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/malawi-cenbank-idUSL8N2EF5HP|title=Malawi appoints Wilson Banda as new central bank governor|newspaper=Reuters|date=8 July 2020}}</ref> * MacDonald Mafuta Mwale, 2025-2026 * George Partridge, 2026- == Wonaniso == * [[:en:Economy_of_Malawi|Economy of Malawi]] * [[:en:List_of_central_banks_of_Africa|List of central banks of Africa]] * [[:en:List_of_central_banks|List of central banks]] == Ukaboni == <references group="" responsive="1"></references> == Vigaŵa vya kuwaro == * [https://www.rbm.mw/ Reserve Bank of Malawi] {{Portal|Banks}}{{Authority control}}{{Central banks|state=autocollapse}}{{coord missing|Malawi}} {{Malawi-stub}} {{Africa-bank-stub}} 7hhmcf2ckqlzf7hoi3pt8brsnd1jsq0 0 29197 123463 122488 2026-11-03T12:08:36Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123463 wikitext text/x-wiki {{short description|Malawian public referral hospital}} {{Infobox hospital|name=Cipatala Cikulu ca Kamuzu|org/group=|logo=|logo_size=|image=|image_size=225|alt=|caption=|coordinates={{coord|13|58|37|S|33|47|11|E|display=inline, title}}|location=[[Lilongwe]], [[Malawi]]|region=|state=|country=|pushpin_map=Malawi|map_caption=Malo agho kuli Lilongwe|healthcare=<!-- UK: NHS; AU/CA: Medicare; ELSE free-form text, e.g. Private -->|funding=|type=|affiliation=[[University of North Carolina]]|patron=|network=|standards=|emergency=Yes|beds=780|speciality= |image = Kamuzu Central Hospital.jpg |helipad=No|h1-number=|h1-length-f=|h1-length-m=|h1-surface=<!-- up to h12 -->|founded={{start date and years ago|1977}}|closed=|demolished=|website=<!-- {{URL|www.example.com}} -->|other_links=[[List of hospitals in Malawi]]|module=}}'''Cipatala Cikulu ca Kamuzu''' (mu Cingelezi ''Kamuzu Central Hospital'') ni cipatala cikulu cakupokera ŵalwari ŵakutumika kufuma ku vipatala vinyake mu msumba wa [[Lilongwe]], likulu la [[Malaŵi]]. Cili na mabedi pafupifupi 780, kweni ŵalwari ŵakujumpha unandi wa mabedi. Cikuteŵetera ŵanthu pafupifupi miliyoni 5, ŵakutumika kufuma ku vipatala vinkhondi vya maboma na vigaŵa vinyake vya Malaŵi, na vigaŵa vinyake vya Tanzania, Zambia, Mozambique, na Zimbabwe.<ref name="1R">{{cite web |author=World Health Organization |date=May 2020 |title=About Kamuzu Central Hospital |url=https://www.who.int/patientsafety/implementation/apps/first_wave/malawi_middlesbrough/en/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222005533/http://www.who.int/patientsafety/implementation/apps/first_wave/malawi_middlesbrough/en/ |archive-date=February 22, 2015 |access-date=12 May 2020 |publisher=[[World Health Organization]] |location=Geneva Switzerland}}</ref><ref name="2R">{{cite web |author=The Electives Network |date=12 May 2020 |title=Profile of Kamuzu Central Hospital |url=https://www.electives.net/hospital/4879/preview |access-date=12 May 2020 |publisher=Electives.net |location=Nottingham, Nottinghamshire, United Kingdom |archive-url=https://web.archive.org/web/20210918112347/https://www.electives.net/hospital/4879/preview |archive-date=18 September 2021}}</ref> == Malo == Chipatala ichi chili mu chigaŵa cha Lilongwe icho chikuchemeka Area 33 (nangwagwa), kumwera kwa Lingazi Namilomba Forest Reserve na Lilongwe Wildlife Centre; pafupi na Kamuzu College of Nursing. Malo gha chipatala agha ni:13°58'37.0"S, 33°47'11.0"E (Latitude:-13.976944; Longitude:33.786389).<ref name="3R">{{google maps|title=Location of Kamuzu Central Hospital|url=https://www.google.com/maps/place/13%C2%B058'37.0%22S+33%C2%B047'11.0%22E/@-13.9769444,33.7863889,381m/data=!3m2!1e3!4b1!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d-13.9769444!4d33.7863889|access-date=12 May 2020}}</ref> == Mwakufupikiska == Chipatala cha Kamuzu Central ni chipatala chikuru icho chikovwira chipatala cha Central Region of Malawi. Ni cipatala ico ŵanthu pafupifupi 5 miliyoni ŵakuluta. Mu Vuna 2020, pakaŵa ŵadokotala pafupifupi 60 na manesi pafupifupi 300. Mu 2019, chipatala ichi chikapokeleranga ŵana 25,000 pa chaka. Pa avereji, ŵana 70 ŵakufwa zuŵa lililose. Mu mwezi wa Epulero chaka cha 2012, Bingu wa Mutharika (24 February 1934 - 5 April 2012), purezidenti wachitatu wa Malawi, wakalaŵiskika ku Kamuzu Central Hospital ndipo ŵakamusanga na nthenda ya mtima.<ref name="5R">{{cite web |author=Agencies |date=6 April 2012 |title=Malawi president 'in critical condition' |url=https://www.aljazeera.com/news/africa/2012/04/201245175737562122.html |access-date=12 May 2020 |publisher=[[Aljazeera.com]] |location=Doha}}</ref> == Mbiri == Chipatala ichi chikazengeka mu 1977 na Danish International Development Agency (DANIDA), na ndalama izo boma la Denmark likapeleka. Kweni pambere chipatala ichi chindazengeke, pakaŵa masuzgo gha ndyali. Cigaŵa cakwamba pera ndico cikamara. Ŵadokotala awo ŵakaŵaleka ŵakaŵa (a) awo ŵakumanya vya nthumbo na matenda gha ŵanakazi (Gynecology) kusazgapo awo ŵakovwira ŵanthu ŵati ŵababa. Kufuma mu 1977 mpaka mu 2004, chipatala ichi chikachemekanga Lilongwe Central Hospital. Mu 2004, likasintha zina lake na kucemeka.<ref name="6R">{{cite web |author=Tarek Meguid and Elled Mwenyekonde |date=January 2005 |title=The Department of Obstetrics & Gynaecology at Kamuzu Central Hospital and Bottom Hospital, Malawi: A Situation Analysis |url=https://www.who.int/management/country/mwi/kamuzu_hospital.pdf |publisher=[[World Health Organization]] |location=Lilongwe |accessdate=12 May 2020}}</ref> == Kugwilira Ntchito Pamoza == Chipatala cha Kamuzu Central chili na ubwezi na Yunivesite ya North Carolina. Chilato cha ntchito iyi nkhupenja nthowa ziphya zakovwira ŵanthu ŵa ku Malawi kuti ŵaŵe na umoyo uwemi. Chipatala ichi chikovwirikaso na Baylor Pediatric AIDS Initiative (BIPAI). Wupu wa German Hospital Partnership MAGNET, uwo ukwendeskeka na German Corporation for International Cooperation GmbH (GIZ), nawo ukawovwira. Ndalama izo ŵakagwiliskiranga ntchito zikalutilira m'paka mu 2015, ndipo zikamba mu 2008.<ref name="9R">{{cite web |author=Esther–Magnet Organisation |date=4 July 2011 |title=Esther–Magnet: Malawi German Networking for Capacity Building in Treatment, Training and Research at Kamuzu Central Hospital (KCH), Lilongwe, Malawi |url=http://esther-magnet.org/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801102326/http://esther-magnet.org/ |archive-date=1 August 2015 |access-date=12 May 2020 |publisher=Esther–Magnet Organisation © Institute of Public Health, University Hospital Heidelberg |format=Archived from the original on 1 August 2015}}</ref> == Wonaniso == * [[:en:List_of_hospitals_in_Malawi|List of hospitals in Malawi]] == Ukaboni == <references group="" responsive="1"></references> == Milumikizgi yakuwaro == * [https://www.malawiproject.org/the-halls-of-kamuzu-central-hospital/ The Halls of Kamuzu Central Hospital] As of 4 August 2007. * [https://www.researchgate.net/publication/272165912_Self-directed_e-learning_at_a_tertiary_hospital_in_Malawi_-_A_qualitative_Evaluation_and_Lessons_learnt Self-directed e-learning at a tertiary hospital in Malawi – A qualitative Evaluation and Lessons learnt] Article (PDF Available) in German medical science : GMS e-journal 32(1) · February 2015 with 635 Reads.  * [https://www.researchgate.net/publication/273832159_Hospital_Partnership_MAGNET_Malawi_German_Networking_for_Capacity_Building_in_Treatment_Training_and_Research_at_Kamuzu_Central_Hospital_KCH_Lilongwe_Malawi Hospital Partnership MAGNET: Malawi German Networking for Capacity Building in Treatment, Training and Research at Kamuzu Central Hospital (KCH), Lilongwe, Malawi] Conference Paper (PDF Available) · November 2014 with 444 Reads.  {{Authority control}} 305775t4fc6ofc3l2zborxc14rro1wj 123612 123463 2026-11-03T14:27:28Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123612 wikitext text/x-wiki {{short description|Malawian public referral hospital}} {{Infobox hospital|name=Cipatala Cikulu ca Kamuzu|org/group=|logo=|logo_size=|image=|image_size=225|alt=|caption=|coordinates={{coord|13|58|37|S|33|47|11|E|display=inline, title}}|location=[[Lilongwe]], [[Malawi]]|region=|state=|country=|pushpin_map=Malawi|map_caption=Malo agho kuli Lilongwe|healthcare=<!-- UK: NHS; AU/CA: Medicare; ELSE free-form text, e.g. Private -->|funding=|type=|affiliation=[[University of North Carolina]]|patron=|network=|standards=|emergency=Yes|beds=780|speciality= |image = Kamuzu Central Hospital.jpg |helipad=No|h1-number=|h1-length-f=|h1-length-m=|h1-surface=<!-- up to h12 -->|founded={{start date and years ago|1977}}|closed=|demolished=|website=<!-- {{URL|www.example.com}} -->|other_links=[[List of hospitals in Malawi]]|module=}}'''Cipatala Cikulu ca Kamuzu''' (mu Cingelezi ''Kamuzu Central Hospital'') ni cipatala cikulu cakupokera ŵalwari ŵakutumika kufuma ku vipatala vinyake mu msumba wa [[Lilongwe]], likulu la [[Malaŵi]]. Cili na mabedi pafupifupi 780, kweni ŵalwari ŵakujumpha unandi wa mabedi. Cikuteŵetera ŵanthu pafupifupi miliyoni 5, ŵakutumika kufuma ku vipatala vinkhondi vya maboma na vigaŵa vinyake vya Malaŵi, na vigaŵa vinyake vya Tanzania, Zambia, Mozambique, na Zimbabwe.<ref name="1R">{{cite web |author=World Health Organization |date=May 2020 |title=About Kamuzu Central Hospital |url=https://www.who.int/patientsafety/implementation/apps/first_wave/malawi_middlesbrough/en/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222005533/http://www.who.int/patientsafety/implementation/apps/first_wave/malawi_middlesbrough/en/ |archive-date=February 22, 2015 |access-date=12 May 2020 |publisher=[[World Health Organization]] |location=Geneva Switzerland}}</ref><ref name="2R">{{cite web |author=The Electives Network |date=12 May 2020 |title=Profile of Kamuzu Central Hospital |url=https://www.electives.net/hospital/4879/preview |access-date=12 May 2020 |publisher=Electives.net |location=Nottingham, Nottinghamshire, United Kingdom |archive-url=https://web.archive.org/web/20210918112347/https://www.electives.net/hospital/4879/preview |archive-date=18 September 2021}}</ref> == Malo == Cipatala ici cili mu cigaŵa ca msumba wa Lilongwe ico cikuchemeka Area 33 (panji Nangwagwa), kumwera kwa Nkholongo ya Lingazi Namilomba na Lilongwe Wildlife Centre, pafupi na Kamuzu College of Nursing. Malo gha cipatala ni: 13°58'37.0"S, 33°47'11.0"E.<ref name="3R">{{google maps|title=Location of Kamuzu Central Hospital|url=https://www.google.com/maps/place/13%C2%B058'37.0%22S+33%C2%B047'11.0%22E/@-13.9769444,33.7863889,381m/data=!3m2!1e3!4b1!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d-13.9769444!4d33.7863889|access-date=12 May 2020}}</ref> == Mwakufupikiska == Cipatala Cikulu ca Kamuzu ni cipatala cikulu cakupokera ŵalwari ŵakutumika, ndipo ndico cipatala cakupokera ŵalwari ŵakutumika ca Cigaŵa ca Pakati ca Malaŵi. Ni cipatala cakupokera ŵalwari ŵakutumika ca ŵanthu pafupifupi miliyoni 5. Mu Vuna 2020, cikaŵa na ŵadokotala pafupifupi 60 na ŵanesi pafupifupi 300. Mu 2019, cipatala ici cikapokeranga ŵana ŵakufika 25,000 pa caka, ndiko kuti ŵana pafupifupi 70 pa zuŵa limoza pakati. Mu Masika 2012, ŵacipondi Bingu wa Mutharika (24 Muswela 1934 – 5 Masika 2012), Mulongozgi wa Caro wacitatu wa Malaŵi, wakapokereka ku Cipatala Cikulu ca Kamuzu, ndipo ŵakamusanga na kuleka kugwira ntchito kwa mtima.<ref name="5R">{{cite web |author=Agencies |date=6 April 2012 |title=Malawi president 'in critical condition' |url=https://www.aljazeera.com/news/africa/2012/04/201245175737562122.html |access-date=12 May 2020 |publisher=[[Aljazeera.com]] |location=Doha}}</ref> == Mbiri == Cipatala ici cikazengeka mu 1977 na wupu wa Denmark wa kovwira cikuliro (DANIDA), na ndalama izo ulongozgi wa Denmark ukapeleka. Masuzgo gha ndyali ghakawoneka pambere cipatala cindamale. Cigaŵa cakwamba pera ndico cikamala. Vigaŵa ivyo vikaleka kuzengeka vikaŵa (a) ca nthumbo na nthenda za ŵanakazi, kusazgapo kupwelelera ŵanakazi ŵa nthumbo, (b) ca mafupa, (c) ca nthenda za mahara, na (d) ca TB. Kufuma mu 1977 mpaka 2004, cipatala ici cikachemekanga Lilongwe Central Hospital. Mu 2004, cikathyika zina lake la sono.<ref name="6R">{{cite web |author=Tarek Meguid and Elled Mwenyekonde |date=January 2005 |title=The Department of Obstetrics & Gynaecology at Kamuzu Central Hospital and Bottom Hospital, Malawi: A Situation Analysis |url=https://www.who.int/management/country/mwi/kamuzu_hospital.pdf |publisher=[[World Health Organization]] |location=Lilongwe |accessdate=12 May 2020}}</ref> == Kugwilira Ntchito Pamoza == Cipatala Cikulu ca Kamuzu cikugwilira ntchito pamoza na Kwamasambiro Ghakulu gha North Carolina. Cilato ca kugwilira ntchito pamoza uku ni "kusanga nthowa ziphya, zakuzomerezgeka mu mdawuko, na zakuguliskika makola za kuwemeska uchanda wa moyo wa ŵanthu ŵa Malaŵi, kwizira mu kusanda, kukhozga nkhongono, na kupwelelera ŵalwari". Cipatala ici cikapokera wovwiri kufuma ku Baylor Pediatric AIDS Initiative (BIPAI). Wovwiri unyake ukafuma ku German Hospital Partnership MAGNET, uwo ukalongozgekanga na German Corporation for International Cooperation GmbH (GIZ). Ndalama izi zikamba mu 2008 na kulutilira mpaka 2015.<ref name="9R">{{cite web |author=Esther–Magnet Organisation |date=4 July 2011 |title=Esther–Magnet: Malawi German Networking for Capacity Building in Treatment, Training and Research at Kamuzu Central Hospital (KCH), Lilongwe, Malawi |url=http://esther-magnet.org/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801102326/http://esther-magnet.org/ |archive-date=1 August 2015 |access-date=12 May 2020 |publisher=Esther–Magnet Organisation © Institute of Public Health, University Hospital Heidelberg |format=Archived from the original on 1 August 2015}}</ref> Wupu wa lusungu wa Olivia Giles wakuchemeka 500 Miles ukamba kugwilira ntchito pamoza na cipatala mu 2009, na ŵantchito ŵaŵiri awo ŵakagwiranga ntchito mu makontena gha kunyamulira katundu, kuti ŵapeleke uteŵeti wa malundi na mawoko ghakupangika na wa mafupa pa cipatala. Pamanyuma pa vyaka 16, uteŵeti uwu ukaŵa cigaŵa ca Lilongwe Institute of Orthopaedics and Neurosurgery mu 2024, apo ukapelekeka ku Unduna wa Vya Umoyo na layizgo la kulutilira kovwira. Cipatala Cikulu ca Kamuzu cikugwilira ntchito pamoza na SIGN Fracture Care International kuti kupwelelera mafupa kufikike makola kwa ŵanthu ŵa mu cigaŵa ici. == Wonaniso == * [[:en:List_of_hospitals_in_Malawi|List of hospitals in Malawi]] == Ukaboni == <references group="" responsive="1"></references> == Milumikizgi yakuwaro == * [https://www.malawiproject.org/the-halls-of-kamuzu-central-hospital/ The Halls of Kamuzu Central Hospital] As of 4 August 2007. * [https://www.researchgate.net/publication/272165912_Self-directed_e-learning_at_a_tertiary_hospital_in_Malawi_-_A_qualitative_Evaluation_and_Lessons_learnt Self-directed e-learning at a tertiary hospital in Malawi – A qualitative Evaluation and Lessons learnt] Article (PDF Available) in German medical science : GMS e-journal 32(1) · February 2015 with 635 Reads.  * [https://www.researchgate.net/publication/273832159_Hospital_Partnership_MAGNET_Malawi_German_Networking_for_Capacity_Building_in_Treatment_Training_and_Research_at_Kamuzu_Central_Hospital_KCH_Lilongwe_Malawi Hospital Partnership MAGNET: Malawi German Networking for Capacity Building in Treatment, Training and Research at Kamuzu Central Hospital (KCH), Lilongwe, Malawi] Conference Paper (PDF Available) · November 2014 with 444 Reads.  {{Authority control}} ia6fqt6lpi15iqlc45r43u12w5lotzw 0 29211 123591 112340 2026-11-03T12:13:32Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123591 wikitext text/x-wiki {{Infobox university|name=Mzuzu University|native_name=|image_name=Mzuzu university logo.jpg|image_size=150px|caption=Mzuni logo|latin_name=|motto=Self Reliance, Perfection Service|mottoeng=|established=1997|closed=|type=[[Public university|Public]]|endowment=|chancellor=[[Lazarus Chakwera]]|vice_chancellor=[[John Saka]]|chairman=[[Hawa Ndilowe]]|faculty=|staff=|students=8,500 <small>(2021)</small>|undergrad=|postgrad=|doctoral=|other=|city=[[Mzuzu]]|province=|country=[[Malawi]]|coor={{coord|11.422|S|33.993|E|region:MW-MZ_type:edu}}|campus=|former_names=|free_label=|free=|sports=|colours=|nickname=Mzuni|mascot=|affiliations=|website={{URL|https://www.mzuni.ac.mw}}|logo=|footnotes=}} '''Yunivesite ya Mzuzu''' (panji '''Kwamasambiro Ghakulu gha Mzuzu''') ni kwamasambiro ghakulu gha ulongozgi mu [[Malaŵi]]. Ghali ku Luwinga, mu msumba wa [[Mzuzu]], kumpoto kwa Malaŵi. == Mbiri == Kwamasambiro agha ghakajalikiskika mu 1997, apo ghakasinthika kufuma ku kwamasambiro gha ŵasambizgi agho ghakajalikiskika mu ma 1970. Ghakapokera ŵasambiri ŵakwamba mu 1999. Apo ghakajuranga milyango yawo, Mulara wawo wakaŵa [[Bakili Muluzi]], Mulongozgi wa Caro wakale wa Malaŵi, ndipo Wakuovwira Mulara wakwamba wakaŵa Pulofesa [[Terrence Davis]]. Pulofesa [[Peter Mwanza]], uyo pamanyuma wakanjira mu ndyali na kuŵa nduna, wakawovwira comene pa kwambiska kwamasambiro agha. Wakaŵa Mulara wa Wupu wa Yunivesite, ndipo pamanyuma wakaŵa Wakuovwira Mulara.<ref name="PressTrust">{{cite web |title=Profile: PROFESSOR PETER N. MWANZA, B.Sc., M.Sc., Ph.D. |url=http://www.presstrust.org.mw/profile-professor-peter-n.-mwanza-b.sc.-m.sc.-ph.d.html |url-status=dead |publisher=Press Trust |accessdate=2011-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722222930/http://www.presstrust.org.mw/profile-professor-peter-n.-mwanza-b.sc.-m.sc.-ph.d.html |archivedate=2011-07-22}}</ref> == Ŵasambizgi == === Masukulu na Maofesi === Yunivesite iyi yili na masukulu na madipatimenti: * Faculty of Education ** Educational Foundations ** Teaching, Learning and Curriculum Studies ** Inclusive Education * Faculty of Environmental Science ** Agri-Sciences ** Built Environment ** Fisheries and Aquatic Science ** Forestry and Environmental Management ** Geo-Science ** Water Resources Management * Faculty of Health Sciences ** Biomedical Sciences ** Nursing and Midwifery ** Optometry Faculty of Humanities and Social Science ** Language, Cultural and Creative Studies ** Communication Studies ** Theology and Religious Studies ** History and Heritage Studies ** Information Science ** Governance, Peace, and Security Studies * Faculty of Science, Technology and Innovation ** Mathematics and Statistics *{{in lang|en}} [https://web.archive.org/web/20091123095819/http://www.mzuzu.org/maths/ Mzuzu University mathematics department] ** Physics and Electronics ** Biological Sciences ** Renewable Energy Technologies ** Chemistry ** [https://web.archive.org/web/20230403042352/https://ict.mzuni.ac.mw/ Information and Communication Technology] * Faculty of Tourism, Hospitality and Management Studies ** Tourism ** Hospitality Management ** Management and Entrepreneurial Studies ** ** Wupu wakuwona vya masambiro (Centre for Open and Distance E-Learning, CODeL) ndiwo ukupeleka masambiro ghakufumira kuwaro kwa sukulu, kusazgapo masambiro ghakulondezgapo. '''Undergraduate Programmes''' Faculty of Education • Bachelor of Education (Languages) • Bachelor of Education (Arts) • Bachelor of Education (Science) • Bachelor of Education (Information Communication Technology) Faculty of Humanities and Health Sciences • Bachelor of Arts Communication Studies • Bachelor of Arts (Theology and Religious Studies) • Bachelor of Arts Library and Information Science • Bachelor of Arts Security Studies • Bachelor of Arts Politics and Governance • Bachelor of Arts Development Studies • Bachelor of Arts International Relations and Diplomacy • Bachelor of Arts (History and Heritage Studies) Faculty of Health Sciences • Bachelor of Science (Biomedical Sciences) • Bachelor of Science (Optometry) • Bachelor of Science (Nursing and Midwifery) === Kusanda === Sukulu iyi yikugwira nchito mu malo ghakulondezgera vya sayansi: * [https://web.archive.org/web/20230330173119/http://mzuniwatsan.com/ Centre of Excellence in Water and Sanitation] * [https://tcret.weebly.com/ The Test and Training Centre for Renewable Energy Technologies (TCRET)] * [https://web.archive.org/web/20191228020918/http://mzuni.ac.mw/cie/index.html Centre for Inclusive Education] * [https://www.ehealthmalawi.org/ Malawi eHealth Research Centre (MERC)] == Ukaboni == <references group="" responsive="1"></references> == Milumikizgi yakuwaro == * {{official website|http://www.mzuni.ac.mw}} {{in lang|en}} * [https://web.archive.org/web/20200703124319/https://www.sarua.org/ Southern African Regional Universities Association] {{coord|11.422|S|33.993|E|region:MW-MZ_type:edu|display=title}}{{Authority control}}{{Universities in Malawi}}{{Malawi-university-stub}} 5yc8op1tftv3jqkr3uz08mq1lgr5a72 123614 123591 2026-11-03T14:27:36Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123614 wikitext text/x-wiki {{Infobox university|name=Mzuzu University|native_name=|image_name=Mzuzu university logo.jpg|image_size=150px|caption=Mzuni logo|latin_name=|motto=Self Reliance, Perfection Service|mottoeng=|established=1997|closed=|type=[[Public university|Public]]|endowment=|chancellor=[[Lazarus Chakwera]]|vice_chancellor=[[John Saka]]|chairman=[[Hawa Ndilowe]]|faculty=|staff=|students=8,500 <small>(2021)</small>|undergrad=|postgrad=|doctoral=|other=|city=[[Mzuzu]]|province=|country=[[Malawi]]|coor={{coord|11.422|S|33.993|E|region:MW-MZ_type:edu}}|campus=|former_names=|free_label=|free=|sports=|colours=|nickname=Mzuni|mascot=|affiliations=|website={{URL|https://www.mzuni.ac.mw}}|logo=|footnotes=}} '''Yunivesite ya Mzuzu''' (panji '''Kwamasambiro Ghakulu gha Mzuzu''') ni kwamasambiro ghakulu gha ulongozgi mu [[Malaŵi]]. Ghali ku Luwinga, mu msumba wa [[Mzuzu]], kumpoto kwa Malaŵi. == Mbiri == Kwamasambiro agha ghakajalikiskika mu 1997, apo ghakasinthika kufuma ku kwamasambiro gha ŵasambizgi agho ghakajalikiskika mu ma 1970. Ghakapokera ŵasambiri ŵakwamba mu 1999. Apo ghakajuranga milyango yawo, Mulara wawo wakaŵa [[Bakili Muluzi]], Mulongozgi wa Caro wakale wa Malaŵi, ndipo Wakuovwira Mulara wakwamba wakaŵa Pulofesa [[Terrence Davis]]. Pulofesa [[Peter Mwanza]], uyo pamanyuma wakanjira mu ndyali na kuŵa nduna, wakawovwira comene pa kwambiska kwamasambiro agha. Wakaŵa Mulara wa Wupu wa Yunivesite, ndipo pamanyuma wakaŵa Wakuovwira Mulara.<ref name="PressTrust">{{cite web |title=Profile: PROFESSOR PETER N. MWANZA, B.Sc., M.Sc., Ph.D. |url=http://www.presstrust.org.mw/profile-professor-peter-n.-mwanza-b.sc.-m.sc.-ph.d.html |url-status=dead |publisher=Press Trust |accessdate=2011-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722222930/http://www.presstrust.org.mw/profile-professor-peter-n.-mwanza-b.sc.-m.sc.-ph.d.html |archivedate=2011-07-22}}</ref> Robert Ridley wakaŵa Wakuovwira Mulara. Wakakolera kusazgirapo malipiro gha masambiro pa Kwamasambiro Ghakulu gha Mzuzu pamanyuma pakuti ŵasambiri ŵakacita viwonetsero mu 2016. Mu 2018 wakafuma ku Mzuzu, apo wakasankhika kuŵa waciŵiri kwa Wakuovwira Mulara pa Unicaf University ku Lilongwe. == Masambiro == MZUNI ni kwamasambiro ghakulu gha nthowa ziŵiri. Wupu wa ODeL ukupeleka masambiro pamaso pa msambizgi kweniso masambiro gha kutali na gha pa intaneti. Masambiro ghanyake ghakupelekeka mu nyengo za masambiro ghakulondezgana, kumalira kwa sabata, na mu nyengo za kupumula. === Vigaŵa vya Masambiro === Kwamasambiro agha ghali na vigaŵa ivi: * Faculty of Education ** Educational Foundations ** Teaching, Learning and Curriculum Studies ** Inclusive Education * Faculty of Environmental Science ** Agri-Sciences ** Built Environment ** Fisheries and Aquatic Science ** Forestry and Environmental Management ** Geo-Science ** Water Resources Management * Faculty of Health Sciences ** Biomedical Sciences ** Nursing and Midwifery ** Optometry Faculty of Humanities and Social Science ** Language, Cultural and Creative Studies ** Communication Studies ** Theology and Religious Studies ** History and Heritage Studies ** Information Science ** Governance, Peace, and Security Studies * Faculty of Science, Technology and Innovation ** Mathematics and Statistics *{{in lang|en}} [https://web.archive.org/web/20091123095819/http://www.mzuzu.org/maths/ Mzuzu University mathematics department] ** Physics and Electronics ** Biological Sciences ** Renewable Energy Technologies ** Chemistry ** [https://web.archive.org/web/20230403042352/https://ict.mzuni.ac.mw/ Information and Communication Technology] * Faculty of Tourism, Hospitality and Management Studies ** Tourism ** Hospitality Management ** Management and Entrepreneurial Studies ** ** Malo gha Masambiro gha Kutali gha Mzuzu (ODL) ndigho ghakupeleka masambiro kuwaro kwa malo gha kwamasambiro, kusazgapo masambiro ghakulondezgapo. '''Masambiro gha Digri Yakwamba''' Faculty of Education • Bachelor of Education (Languages) • Bachelor of Education (Arts) • Bachelor of Education (Science) • Bachelor of Education (Information Communication Technology) Faculty of Humanities and Health Sciences • Bachelor of Arts Communication Studies • Bachelor of Arts (Theology and Religious Studies) • Bachelor of Arts Library and Information Science • Bachelor of Arts Security Studies • Bachelor of Arts Politics and Governance • Bachelor of Arts Development Studies • Bachelor of Arts International Relations and Diplomacy • Bachelor of Arts (History and Heritage Studies) Faculty of Health Sciences • Bachelor of Science (Biomedical Sciences) • Bachelor of Science (Optometry) • Bachelor of Science (Nursing and Midwifery) === Malo gha Masambiro gha Kutali === Malo gha Masambiro gha Kutali pa kwamasambiro agha ghakajulika mu 2006, ndipo ghakapokera ŵasambiri ŵakwamba mu 2011. Ŵanthu ŵakukhumba comene masambiro gha kutali na gha pa intaneti (ODeL) mu Afilika ya Kumwera. Nthowa iyi yikuwonekera comene nga ni nthowa yinyake iyo ŵenecaro ŵa Malaŵi ŵangafikira masambiro ghapacanya. Wupu wa Caro wa Masambiro Ghapacanya ukulongozga kunjira mu mawupu ghankhondi na ghamoza kwizira mu ndondomeko ya kusankha ŵasambiri ŵa makwamasambiro ghakulu gha ulongozgi. ODeL yikupeleka ku ŵakumalizga masambiro gha sekondale na ku ŵara nthowa yinyake ya kunjira mu masambiro ghapacanya. Cigaŵa ca ODeL cili na malo ghankhondi gha ODeL, mu Mzuzu, Lilongwe, Balaka, Mulanje, na Karonga. Makwamasambiro ghakulu ghanyake gha ulongozgi ghalondezga MZUNI. Mwaciyelezgero, mu 2016, Lilongwe University of Agriculture and Natural Resources (LUANAR) yikajalikiska cigaŵa ca ODL. === Kusanda === Kwamasambiro agha ghakwendeska malo gha kusanda agha: * [https://web.archive.org/web/20230330173119/http://mzuniwatsan.com/ Centre of Excellence in Water and Sanitation] * [https://tcret.weebly.com/ The Test and Training Centre for Renewable Energy Technologies (TCRET)] * [https://web.archive.org/web/20191228020918/http://mzuni.ac.mw/cie/index.html Centre for Inclusive Education] * [https://www.ehealthmalawi.org/ Malawi eHealth Research Centre (MERC)] == Ŵanthu Ŵakumanyikwa == === Ŵakumalizga Masambiro Ŵakumanyikwa === * Rachel Sibande, munthu waluso pa luso la vilwero na musandi wa mirangura * Tonthoza Uganja, wamalonda wa malo ghakuzingilizga, waluso pa ulimi na makuni, na musandi wa malo ghakuzingilizga == Ukaboni == <references group="" responsive="1"></references> == Milumikizgi yakuwaro == * {{official website|http://www.mzuni.ac.mw}} {{in lang|en}} * [https://web.archive.org/web/20200703124319/https://www.sarua.org/ Southern African Regional Universities Association] {{coord|11.422|S|33.993|E|region:MW-MZ_type:edu|display=title}}{{Authority control}}{{Universities in Malawi}}{{Malawi-university-stub}} qv3wptyu4a2c1j28vskp8cbvbppi1b3 0 29538 123571 111685 2026-11-03T12:12:45Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123571 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency|agency_name=Ministry of Health|type=Ministry|nativename=|nativename_a=|nativename_r=|logo=|logo_width=180 px|logo_caption=|seal=Coat of arms of Zambia.svg|seal_width=150px|seal_caption=Coat of arms of Zambia|picture=|picture_width=|picture_caption=|formed=<!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} -->|preceding1=|preceding2=<!-- (etc.) -->|dissolved=|superseding=|jurisdiction=[[Government of Zambia]]|headquarters=Haille Selassie Avenue <br> Ndeke House <br> P.O. Box 30205, <br>[[Lusaka]], [[Zambia]]|region_code=|coordinates=|motto=|employees=|budget=[[Zambian kwacha|ZMW]]. 4.43 billion <small>(2016)</small><ref>{{cite web|title=Zambian Budget 2015-2016|url=http://www.parliament.gov.zm/sites/default/files/images/publication_docs/2016Budget.pdf|publisher=Zambian Government|accessdate=18 September 2016}}</ref>|minister1_name=|minister1_pfo=|minister2_name=|minister2_pfo=<!-- (etc.) -->|deputyminister1_name=|deputyminister1_pfo=|deputyminister2_name=|deputyminister2_pfo=<!-- (etc.) -->|chief1_name=[[Sylvia Masebo]]|chief1_position=<Br>Minister of Health|chief2_name=|chief2_position=<!-- (etc.) -->|agency_type=Ministry|parent_department=|parent_agency=<!-- (etc.) -->|keydocument1=<!-- (etc.) -->|website=[http://www.moh.gov.zm/ Homepage]|footnotes=|map=|map_width=|map_caption=}} [[File:Kalonda_Rural_Health_Centre.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kalonda_Rural_Health_Centre.jpg|thumb|Cipatala ca ku Vyaro ca Kalonda mu cigaŵa ca Kalomo]] '''Unduna wa Vya Umoyo''' ni unduna wa ulongozgi mu [[Zambia]]. Wofesi yake yikulu yili ku [[Lusaka]]. == Ntchito == Mawupu agho ghali pasi pake ni Central Board of Health na National Malaria Control Centre. Vipatala ivyo vikwendeskeka na Unduna uwu vikugaŵika mu magulu ghaŵiri: Vipatala vya mu Misumba na Vipatala vya ku Vyaro (panji Malo gha Ucizgi). Makwamasambiro agho ghakwendeskeka na Unduna uwu ni Mansa School of Nursing mu Mansa, na Ndola School of Nursing and Midwifery mu cigaŵa ca Ndola. == Mndandanda wa ŵaNduna == {{Expand list|date=May 2020}} {| class="wikitable" style="text-align:center" !Nduna !Chipani !Kwamba !Kumala |- ! colspan="4" |Member for Health and Local Government |- |[[:en:Ewain_Wilson|Ewain Wilson]] | |1949 |1953 |- ! colspan="4" |Member for Health, Lands and Local Government |- |[[:en:John_Roberts_(Zambian_politician)|John Roberts]] |[[:en:Federal_Party_(Rhodesia_and_Nyasaland)|Federal Party]] |1954 |1956 |- ! colspan="4" |Unduna wa vya Umoyo |- |[[:en:Sikota_Wina|Sikota Wina]] |[[:en:United_National_Independence_Party|United National Independence Party]] |1964 |1964 |- |[[:en:Munukayumbwa_Sipalo|Munukayumbwa Sipalo]] |[[:en:United_National_Independence_Party|United National Independence Party]] |1964 | |- | |- |[[:en:Alexander_Bwalya_Chikwanda|Alexander Bwalya Chikwanda]] |[[:en:United_National_Independence_Party|United National Independence Party]] |1972<ref name="DickieRake1973">{{cite book|author1=John Dickie|author2=Alan Rake|title=Who's who in Africa: The Political, Military and Business Leaders of Africa|url=https://books.google.com/books?id=xU4JAQAAIAAJ|year=1973|publisher=African Development|isbn=978-0-9502755-0-5|page=583}}</ref> | |- |[[:en:Mutumba_Mainga_Bull|Mutumba Mainga Bull]] |[[:en:United_National_Independence_Party|United National Independence Party]] |1973 |1976 |- | |- |[[:en:Nkandu_Luo|Nkandu Luo]] |[[:en:Movement_for_Multi-Party_Democracy|Movement for Multi-Party Democracy]] |1999 |1999 |- |[[:en:Enoch_Kavindele|Enoch Kavindele]] |[[:en:Movement_for_Multi-Party_Democracy|Movement for Multi-Party Democracy]] |2000 |2001 |- |[[:en:Sylvia_Masebo|Sylvia Masebo]] |[[:en:Movement_for_Multi-Party_Democracy|Movement for Multi-Party Democracy]] |2005 |2006 |- |[[:en:Kapembwa_Simbao|Kapembwa Simbao]] | | |2011 |- |[[:en:Joseph_Kasonde|Joseph Kasonde]] |[[:en:Patriotic_Front_(Zambia)|Patriotic Front]] |2011 |2016 |- |[[:en:Chitalu_Chilufya|Chitalu Chilufya]] |[[:en:Patriotic_Front_(Zambia)|Patriotic Front]] |2016 |2021 |- |[[:en:Jonas_Chanda|Jonas Chanda]] |[[:en:Patriotic_Front_(Zambia)|Patriotic Front]] |2021 | |} === Ŵakuovwira ŵaNduna === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Nduna zachiŵili !Nduna !Kwamba !Kumala |- |[[:en:Nkandu_Luo|Nkandu Luo]] |[[:en:Movement_for_Multi-Party_Democracy|Movement for Multi-Party Democracy]] |1997 |1999 |- |[[:en:Chitalu_Chilufya|Chitalu Chilufya]] |[[:en:Patriotic_Front_(Zambia)|Patriotic Front]] |2015 |2016 |} == Ukaboni == <references group="" responsive="1"></references> == Milumikizgi yakuwaro == * [https://web.archive.org/web/20230606180537/https://www.moh.gov.zm/ Official website] {{Ministries of Zambia}} {{authority control}} {{zambia-stub}} 2vzpe2z1e3110pum9hj60gne0101ash 0 34982 123477 88828 2026-11-03T12:09:14Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123477 wikitext text/x-wiki [[File:Map_of_the_Legal_systems_of_the_world_(en).png|thumb|282x282px|Ndondomeko za dango za vyaro. Vyaro ivyo vili na Dango la Viweruzgo vili na mtundu wakucesama.]] '''Dango la Viweruzgo''' (mu Cingelezi ''common law'') ni malango agho ghapangika comene kwizira mu viweruzgo vya mphara, m'malo mwa malango gha mphala. Nangauli Dango la Viweruzgo lingasazgamo malango ghanyake gha mphala, kanandi likuthemba viweruzgo vyakulongozgera, ndiko kuti viweruzgo ivyo vikaŵikika mu milandu yakuyana ya kale. Mweruzgi uyo wakulongozga mulandu ndiyo wakusankha viweruzgo vyakulongozgera ivyo vikwenera kugwiliskirika ntchito pa mulandu uliwose uphya.<ref>Karl Llewellyn, The Common Law Tradition: Deciding Appeals at 77–87, Little, Brown, Boston MA (1960)</ref> Dango la Viweruzgo likuzengeka comene pa fundo ya ''stare decisis'' ("kwimilira pa ivyo vyeruzgika"), umo mphara zikulondezga viweruzgo vyakulongozgera ivyo vikaŵikika kale. Para mulandu wakuyana ukeruzgika kale, mphara kanandi zikulondezga vinjeru vya ciweruzgo ico. Kweni pa mulandu "wakwamba" uwo ulije ciweruzgo cakulongozgera panji malango gha mphala ghakuwoneka, ŵeruzgi ŵali na mazaza gha kumazga nkhani iyo na kuŵika ciweruzgo cakulongozgera ciphya. Dango la Viweruzgo, ilo likachemeka ntheura cifukwa likaŵa limoza mu mphara zose za kalonga mu Ungelezi yose, likamba mu kacitiro ka mphara za ŵakalonga ŵa Ungelezi mu vyaka 100 vinandi pamanyuma pa Kuthereska kwa Ŵanoromani mu 1066. Likapanga ndondomeko yimoza ya dango, ndipo pacoko pacoko likapoka malo gha mphara za vigaŵa. Ungelezi ukathandazga ndondomeko ya dango la Ungelezi ku virwa vya Ŵabritoni, kwamba ku Wales, kufuma apo ku Ayalandi na ku vyaro vinyake ivyo ukawusanga; ndipo Ufumu wa Ŵabritoni ukalutilizga ici. Vyaro vinandi ivyo kale vikawusikanga na Ŵabritoni vicali na ndondomeko ya Dango la Viweruzgo, kusazgapo [[Malaŵi]]. == Mazgo na Ng'anamulo == Lizgu lakuti "Dango la Viweruzgo" lili na ng'anamulo zinandi zakupambana kweni zakukolerana. Pakwamba, pamanyuma pa Kuthereska kwa Ŵanoromani, likang'anamulanga dango ilo likaŵa limoza ku mphara zose za kalonga wa Ungelezi, kupambana na mphara za vigaŵa. == Fundo Zikulu == Mu dera la mazaza la Dango la Viweruzgo, pakukhumbikwa mbondolo zinandi za kusanda na kupenda kuti "dango ndi nchi" pa nkhani yinyake limanyikwe. Cakwamba, munthu wakwenera kusanga unenesko wa nkhani. == Mbiri == Pambere Ŵanoromani ŵandatheresere Ungelezi mu 1066, milandu yinandi ya Ungelezi yikeruzgikanga mu mphara za ŵanthu ŵa vigaŵa vyakupambanapambana. == Kasandiro ka Malango na Fundo Zakusacizga == Ŵamanyi ŵa dango ŵakwamba ŵa Ungelezi ŵakagomezganga kuti Dango la Viweruzgo likalongoranga midawuko ya kale ya Ŵaangelo-Sakisoni, ndipo ŵeruzgi ŵakapanganga dango yayi, kweni ŵakasanganga na kuyowoya "malango ghambura kulembeka" agha. == Kupokelereka pa Caro Cose == Mazuŵa ghano, pafupifupi cigaŵa cimoza pa vitatu ca ŵanthu ŵa caro cose capasi ŵakukhala mu madera gha mazaza gha Dango la Viweruzgo, panji mu ndondomeko zakusazganika za Dango la Viweruzgo na Dango la Malemba. b04rfbh6js5wtxaagvpk2hrlkep3paw 123478 123477 2026-11-03T12:09:17Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Dango la pose]] to [[Dango la Viweruzgo]]: Zina lakuzomerezgeka 123477 wikitext text/x-wiki [[File:Map_of_the_Legal_systems_of_the_world_(en).png|thumb|282x282px|Ndondomeko za dango za vyaro. Vyaro ivyo vili na Dango la Viweruzgo vili na mtundu wakucesama.]] '''Dango la Viweruzgo''' (mu Cingelezi ''common law'') ni malango agho ghapangika comene kwizira mu viweruzgo vya mphara, m'malo mwa malango gha mphala. Nangauli Dango la Viweruzgo lingasazgamo malango ghanyake gha mphala, kanandi likuthemba viweruzgo vyakulongozgera, ndiko kuti viweruzgo ivyo vikaŵikika mu milandu yakuyana ya kale. Mweruzgi uyo wakulongozga mulandu ndiyo wakusankha viweruzgo vyakulongozgera ivyo vikwenera kugwiliskirika ntchito pa mulandu uliwose uphya.<ref>Karl Llewellyn, The Common Law Tradition: Deciding Appeals at 77–87, Little, Brown, Boston MA (1960)</ref> Dango la Viweruzgo likuzengeka comene pa fundo ya ''stare decisis'' ("kwimilira pa ivyo vyeruzgika"), umo mphara zikulondezga viweruzgo vyakulongozgera ivyo vikaŵikika kale. Para mulandu wakuyana ukeruzgika kale, mphara kanandi zikulondezga vinjeru vya ciweruzgo ico. Kweni pa mulandu "wakwamba" uwo ulije ciweruzgo cakulongozgera panji malango gha mphala ghakuwoneka, ŵeruzgi ŵali na mazaza gha kumazga nkhani iyo na kuŵika ciweruzgo cakulongozgera ciphya. Dango la Viweruzgo, ilo likachemeka ntheura cifukwa likaŵa limoza mu mphara zose za kalonga mu Ungelezi yose, likamba mu kacitiro ka mphara za ŵakalonga ŵa Ungelezi mu vyaka 100 vinandi pamanyuma pa Kuthereska kwa Ŵanoromani mu 1066. Likapanga ndondomeko yimoza ya dango, ndipo pacoko pacoko likapoka malo gha mphara za vigaŵa. Ungelezi ukathandazga ndondomeko ya dango la Ungelezi ku virwa vya Ŵabritoni, kwamba ku Wales, kufuma apo ku Ayalandi na ku vyaro vinyake ivyo ukawusanga; ndipo Ufumu wa Ŵabritoni ukalutilizga ici. Vyaro vinandi ivyo kale vikawusikanga na Ŵabritoni vicali na ndondomeko ya Dango la Viweruzgo, kusazgapo [[Malaŵi]]. == Mazgo na Ng'anamulo == Lizgu lakuti "Dango la Viweruzgo" lili na ng'anamulo zinandi zakupambana kweni zakukolerana. Pakwamba, pamanyuma pa Kuthereska kwa Ŵanoromani, likang'anamulanga dango ilo likaŵa limoza ku mphara zose za kalonga wa Ungelezi, kupambana na mphara za vigaŵa. == Fundo Zikulu == Mu dera la mazaza la Dango la Viweruzgo, pakukhumbikwa mbondolo zinandi za kusanda na kupenda kuti "dango ndi nchi" pa nkhani yinyake limanyikwe. Cakwamba, munthu wakwenera kusanga unenesko wa nkhani. == Mbiri == Pambere Ŵanoromani ŵandatheresere Ungelezi mu 1066, milandu yinandi ya Ungelezi yikeruzgikanga mu mphara za ŵanthu ŵa vigaŵa vyakupambanapambana. == Kasandiro ka Malango na Fundo Zakusacizga == Ŵamanyi ŵa dango ŵakwamba ŵa Ungelezi ŵakagomezganga kuti Dango la Viweruzgo likalongoranga midawuko ya kale ya Ŵaangelo-Sakisoni, ndipo ŵeruzgi ŵakapanganga dango yayi, kweni ŵakasanganga na kuyowoya "malango ghambura kulembeka" agha. == Kupokelereka pa Caro Cose == Mazuŵa ghano, pafupifupi cigaŵa cimoza pa vitatu ca ŵanthu ŵa caro cose capasi ŵakukhala mu madera gha mazaza gha Dango la Viweruzgo, panji mu ndondomeko zakusazganika za Dango la Viweruzgo na Dango la Malemba. b04rfbh6js5wtxaagvpk2hrlkep3paw 0 34983 123480 88836 2026-11-03T12:09:20Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123480 wikitext text/x-wiki [[File:Legal_Systems_-_Global.svg|thumb|Ndondomeko za dango za caro cose capasi. Vyaro vya Dango la Malemba vili na mtundu wa buluu wakutuŵa.]] '''Dango la Malemba''' (mu Cingelezi ''civil law'') ni ndondomeko ya dango iyo muzu wake uli mu Ufumu wa Ŵaroma, ndipo yikalembeka pamoza mwakukwana na kuthandazgika kwamba mu vyaka vya m'ma 1800, comene kwizira mu Malemba gha Napoleon gha France (1804) na ''Bürgerliches Gesetzbuch'' ya Germany (1900). Kupambana na ndondomeko za Dango la Viweruzgo, izo zikuthemba comene viweruzgo vyakulongozgera, ndondomeko za Dango la Malemba zikuthemba malemba gha dango nga ni malo ghakulu agho dango likufumira. Mazuŵa ghano, Dango la Malemba ndiyo ndondomeko ya dango yakumanyikwa comene pa caro cose capasi, iyo yikugwiliskirika ntchito mu vyaro pafupifupi 150. Ndondomeko ya Dango la Malemba kanandi yikuyaniskika na ndondomeko ya [[Dango la pose|Dango la Viweruzgo]], iyo yikafuma mu Ungelezi wa nyengo yapakati. Apo Dango la Malemba lili mu malemba gha dango, Dango la Viweruzgo likufuma ku viweruzgo vya mphara vyambura kulembeka pamoza, ndipo likuwona viweruzgo vya kale vya mphara nga ni vyakulongozgera ivyo vikukakizga. Mu mbiri, Dango la Malemba ni maghanoghano na ndondomeko za dango izo zikafuma ku ''Corpus Juris Civilis'', kweni zikakhwaskika comene na malango gha Napoleon, gha Ŵajeremani, gha mpingo, gha ŵafumu na ŵalimi ŵawo, na midawuko ya vigaŵa, kweniso na fundo nga ni dango la kawiro na dango lakuŵikika. Dango la Malemba likuŵika fundo zikulu, ndipo likupatula malango gha nkhani yeneyiyo na malango gha ndondomeko. Likuwona viweruzgo vya mphara kuŵa vyaciŵiri, pasi pa malango gha mphala. == Kulaŵiska Kose == Ndondomeko ya Dango la Malemba ndiyo ndondomeko ya dango iyo yathandazgika comene pa caro cose capasi, ndipo yikugwira ntchito mu vyaro pafupifupi 150. == Mbiri == Dango la Malemba likuthemba comene dango la Ŵaroma la kale (mumuwilo wa Khristu 1–250), comene dango la Justinian (mu vyaka vya m'ma 500 mumuwilo wa Khristu), ndipo likakura so mu nyengo yapakati pasi pa dango la mpingo. == Kulemba Pamoza == Cimanyikwiro cikulu ca Dango la Malemba ni kulemba pamoza mwakukwana dango la Ŵaroma mu malemba gha dango. Malemba ghakwamba agho ghakumanyikwa ni Malemba gha Hammurabi, agho ghakalembeka mu Babuloni wa kale mu vyaka vya m'ma 1700 pambere Khristu. nbzkf75h8y4a8g9o03q6v3vqisxmn26 123481 123480 2026-11-03T12:09:23Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Dango la ŵanthu (Mthetho)]] to [[Dango la Malemba]]: Zina lakuzomerezgeka 123480 wikitext text/x-wiki [[File:Legal_Systems_-_Global.svg|thumb|Ndondomeko za dango za caro cose capasi. Vyaro vya Dango la Malemba vili na mtundu wa buluu wakutuŵa.]] '''Dango la Malemba''' (mu Cingelezi ''civil law'') ni ndondomeko ya dango iyo muzu wake uli mu Ufumu wa Ŵaroma, ndipo yikalembeka pamoza mwakukwana na kuthandazgika kwamba mu vyaka vya m'ma 1800, comene kwizira mu Malemba gha Napoleon gha France (1804) na ''Bürgerliches Gesetzbuch'' ya Germany (1900). Kupambana na ndondomeko za Dango la Viweruzgo, izo zikuthemba comene viweruzgo vyakulongozgera, ndondomeko za Dango la Malemba zikuthemba malemba gha dango nga ni malo ghakulu agho dango likufumira. Mazuŵa ghano, Dango la Malemba ndiyo ndondomeko ya dango yakumanyikwa comene pa caro cose capasi, iyo yikugwiliskirika ntchito mu vyaro pafupifupi 150. Ndondomeko ya Dango la Malemba kanandi yikuyaniskika na ndondomeko ya [[Dango la pose|Dango la Viweruzgo]], iyo yikafuma mu Ungelezi wa nyengo yapakati. Apo Dango la Malemba lili mu malemba gha dango, Dango la Viweruzgo likufuma ku viweruzgo vya mphara vyambura kulembeka pamoza, ndipo likuwona viweruzgo vya kale vya mphara nga ni vyakulongozgera ivyo vikukakizga. Mu mbiri, Dango la Malemba ni maghanoghano na ndondomeko za dango izo zikafuma ku ''Corpus Juris Civilis'', kweni zikakhwaskika comene na malango gha Napoleon, gha Ŵajeremani, gha mpingo, gha ŵafumu na ŵalimi ŵawo, na midawuko ya vigaŵa, kweniso na fundo nga ni dango la kawiro na dango lakuŵikika. Dango la Malemba likuŵika fundo zikulu, ndipo likupatula malango gha nkhani yeneyiyo na malango gha ndondomeko. Likuwona viweruzgo vya mphara kuŵa vyaciŵiri, pasi pa malango gha mphala. == Kulaŵiska Kose == Ndondomeko ya Dango la Malemba ndiyo ndondomeko ya dango iyo yathandazgika comene pa caro cose capasi, ndipo yikugwira ntchito mu vyaro pafupifupi 150. == Mbiri == Dango la Malemba likuthemba comene dango la Ŵaroma la kale (mumuwilo wa Khristu 1–250), comene dango la Justinian (mu vyaka vya m'ma 500 mumuwilo wa Khristu), ndipo likakura so mu nyengo yapakati pasi pa dango la mpingo. == Kulemba Pamoza == Cimanyikwiro cikulu ca Dango la Malemba ni kulemba pamoza mwakukwana dango la Ŵaroma mu malemba gha dango. Malemba ghakwamba agho ghakumanyikwa ni Malemba gha Hammurabi, agho ghakalembeka mu Babuloni wa kale mu vyaka vya m'ma 1700 pambere Khristu. nbzkf75h8y4a8g9o03q6v3vqisxmn26 123630 123481 2026-11-03T15:32:26Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123630 wikitext text/x-wiki [[File:Legal_Systems_-_Global.svg|thumb|Ndondomeko za dango za caro cose capasi. Vyaro vya Dango la Malemba vili na mtundu wa buluu wakutuŵa.]] '''Dango la Malemba''' (mu Cingelezi ''civil law'') ni ndondomeko ya dango iyo muzu wake uli mu Ufumu wa Ŵaroma, ndipo yikalembeka pamoza mwakukwana na kuthandazgika kwamba mu vyaka vya m'ma 1800, comene kwizira mu Malemba gha Napoleon gha France (1804) na ''Bürgerliches Gesetzbuch'' ya Germany (1900). Kupambana na ndondomeko za [[Dango la Viweruzgo]], izo zikuthemba comene viweruzgo vyakulongozgera, ndondomeko za Dango la Malemba zikuthemba malemba gha dango nga ni malo ghakulu agho dango likufumira. Mazuŵa ghano, Dango la Malemba ndiyo ndondomeko ya dango yakumanyikwa comene pa caro cose capasi, iyo yikugwiliskirika ntchito mu vyaro pafupifupi 150. Ndondomeko ya Dango la Malemba kanandi yikuyaniskika na ndondomeko ya Dango la Viweruzgo, iyo yikafuma mu Ungelezi wa nyengo yapakati. Apo Dango la Malemba lili mu malemba gha dango, Dango la Viweruzgo likufuma ku viweruzgo vya mphara vyambura kulembeka pamoza, ndipo likuwona viweruzgo vya kale vya mphara nga ni vyakulongozgera ivyo vikukakizga. Mu mbiri, Dango la Malemba ni maghanoghano na ndondomeko za dango izo zikafuma ku ''Corpus Juris Civilis'', kweni zikakhwaskika comene na malango gha Napoleon, gha Ŵajeremani, gha mpingo, gha ŵafumu na ŵalimi ŵawo, na midawuko ya vigaŵa, kweniso na fundo nga ni dango la kawiro, kulemba malango pamoza, na fundo yakuti dango ni ilo lakuŵikika pera. Mu maghanoghano, Dango la Malemba likuŵika fundo zikulu, ndipo likupatula malango gha nkhani yeneyiyo na malango gha ndondomeko. Likuwona viweruzgo vya mphara kuŵa vyaciŵiri, pasi pa malango gha mphala. Dango la Malemba kanandi likwenda pamoza na ndondomeko ya kupenda ya ŵeruzgi, kweni mazgo agha ghakung'anamula cinthu cimoza yayi. Pali kupambana kukulu pakati pa lamulo limoza la mphala na malemba gha dango. Cimanyikwiro cikulu ca ndondomeko za Dango la Malemba ni malemba ghawo gha dango, agho ghali na mazgo ghafupi agho ghakugwira ntchito pa nkhani zinandi, ndipo kanandi ghakuleka kuyowoya za vyakucitika vyapadera. Vigaŵa vifupi vya malemba gha Dango la Malemba vikuyowoya fundo zikulu, ndipo vikupambana na malango ghanyake gha mphala, agho kanandi ngatali comene na ghakulongosora comene. == Kulaŵiska Kose == Ndondomeko ya Dango la Malemba ndiyo ndondomeko ya dango iyo yathandazgika comene pa caro cose capasi, ndipo yikugwira ntchito mu mitundu yakupambana mu vyaro pafupifupi 150. === Muzu na Vimanyikwiro === Dango la Malemba nyengo zinyake likuchemeka dango la Ŵaroma liphya, dango la Ŵaroma na Ŵajeremani, panji dango la Ulaya. Mazgo ghakuti "civil law" ni kung'anamulika kwa Cilatini ''jus civile'', panji "dango la ŵanthu ŵa caro", ilo likaŵa zina la pamanyuma la ufumu la ndondomeko yake ya dango, kupambana na malango agho ghakalongozganga ŵanthu ŵakupokeka nkhondo (''jus gentium''); ndico cifukwa malemba gha Justinian ghakuchemeka ''Corpus Juris Civilis''. Kweni ŵakugwira ntchito ya Dango la Malemba kale ŵakuchema ndondomeko yawo mu ng'anamulo yikulu kuti ''jus commune''. Likuthemba comene dango la Ŵaroma, ilo panyake likaŵa ndondomeko ya dango yakusuzga comene pambere pa nyengo ya mazuŵa ghano. Mu ndondomeko za Dango la Malemba umo muli malemba gha dango, malo ghakulu agho dango likufumira ni malemba gha dango, kawunjikiro kakunozgeka ka vigaŵa vyakukolerana, ivyo vyanozgeka kuyana na nkhani mu ndondomeko yakumanyikwa. Malemba ghakulongosora fundo za dango, wanangwa, na vyakwenelera, na umo ndondomeko zikulu za dango zikugwilira ntchito. Cilato ca kulemba malango pamoza ni kupeleka ku ŵanthu wose ŵa caro kawunjikiro kakulembeka ka malango agho ghakuŵakhwaska na agho ŵeruzgi ŵakwenera kulondezga. Malemba gha dango ni malango agho ghapangika na mphala, nanga ni kuti kanandi ngatali comene kuluska malango ghanyake. M'malo mwa kuŵa kawunjikiro ka malango gha mphala panji ka viweruzgo, malemba ghakuŵika fundo zikulu nga ni malango gha dango. Apo viweruzgo vya mphara zapacanya comene vya vyaro vya Cifulenci kanandi nvifupi, ndipo vilije malongosoro, mu Ulaya ya Ŵajeremani mphara zapacanya comene zikulemba maghanoghano ghatali, ghakukhozgeka na malongosoro gha dango. Viweruzgo vinandi vyakuyana, nangauli nvyakulongozgera yayi, vikupanga ''jurisprudence constante''. Nangauli mu Dango la Malemba ŵakuthemba comene viweruzgo vya mphara yayi, ŵakupanga maghanoghano ghanandi comene gha dango agho ghakulembeka. Kweni ici kanandi cikulaŵilirika yayi, cifukwa palije lamulo lakuti mlandu uliwose ulembeke panji upharazgike, kupatula ku mawupu gha caro na mphara za malango ghakulu gha caro. Kupatula mphara zapacanya comene, kupharazga kose kwa maghanoghano gha dango nkhwambura kuzomerezgeka na ulongozgi panji nkhwa malonda. === Magulu Ghacoko === Ndondomeko za Dango la Malemba zingagaŵika kuŵa: * izo dango la Ŵaroma likucali kugwira ntchito, kweni palije kuyezga kupanga malemba gha Dango la Malemba: Andorra na San Marino * izo zili na ndondomeko zakusazganika zambura kulembeka pamoza, umo Dango la Malemba ni kasupe wa ŵasambiri, kweni Dango la Viweruzgo nalo likukhwaska comene: Scotland na vyaro vya dango la Ŵaroma na Ŵadachi (South Africa, Zimbabwe, Sri Lanka na Guyana) * izo zili na ndondomeko zakusazganika zakulembeka pamoza, umo Dango la Malemba ndilo dango la pasi, kweni malango gha ulongozgi ghakhwaskika comene na Dango la Viweruzgo: Puerto Rico, Philippines, Quebec na Louisiana * ndondomeko za dango za Scandinavia, izo nza kusazganika cifukwa dango lawo la pasi ni kusazganika kwa Dango la Malemba na malango gha midawuko gha Scandinavia, ndipo zalembeka pamoza pacoko. Nga ni nthena, malango gha Virwa vya Channel (Jersey, Guernsey, Alderney, Sark) ghakusazga malango gha midawuko gha Ŵanormani na Dango la Malemba la France. * izo zili na malemba ghakukwana agho ghakujumpha malemba ghamoza gha Dango la Malemba, nga ni France, Germany, Greece, Italy, Japani, Chile, Mexico, Russia, na Spain: gulu ili laumaliro ndilo kanandi likuwonekera kuŵa ciyelezgero ca ndondomeko za Dango la Malemba, ndipo likuyowoyeka mu nkhani iyi yose. === Malemba gha Dango la Malemba Ghakumanyikwa === Ciyelezgero cakumanyikwa ca malemba gha Dango la Malemba ni Malemba gha Napoleon (1804), agho ghakathyika zina la fumu yikulu ya France Napoleon. Malemba gha Napoleon ghali na vigaŵa vitatu: * dango la ŵanthu * dango la vyuma, na * dango la malonda. Malemba ghanyake ghakumanyikwa gha Dango la Malemba ni Malemba gha Dango la Malemba gha Germany (''Bürgerliches Gesetzbuch'' panji BGB), agho ghakamba kugwira ntchito mu ufumu wa Germany mu 1900. Malemba gha Germany ghakhwaska comene, ndipo ghakovwira kupanga malemba gha Dango la Malemba mu vyaro nga ni Japani, Korea ya Kumwera na Switzerland (1907). Ghakugaŵika mu vigaŵa vinkhondi: * Cigaŵa ca Pose, ico cikulongosora ng'anamulo na maghanoghano, nga ni wanangwa wa munthu na kuŵa munthu pa dango. * Vyakwenera kucita, kusazgapo maghanoghano gha ngongoli, kugulika, na phangano; * Vinthu (dango la vyuma), kusazgapo vyuma vyambura kusamika na vyakusamika; * Ubale wa pa nyumba (dango la mbumba); na * Vyakuhara (dango la vyuma vya munthu wakufwa). == Mbiri == Dango la Malemba likuthemba comene dango la Ŵaroma la kale (mumuwilo wa Khristu 1–250), comene dango la Justinian (mu vyaka vya m'ma 500 mumuwilo wa Khristu), ndipo likakura so mu nyengo yapakati pasi pa dango la mpingo. Fundo za malemba gha Justinian zikapeleka ciyelezgero cakunozgeka ca mapangano, malango gha ndondomeko, dango la mbumba, mapangano gha vyakuhara, na ndondomeko ya malango ghakulu ya ufumu yankhongono. Dango la Ŵaroma likapokereka mwakupambana mu vyaro vyakupambana. Mu vinyake likamba kugwira ntchito lose kwizira mu lamulo la mphala, apo mu vinyake likathandazgika mu ŵanthu kwizira mu ŵakumanya dango na ŵasambiri awo ŵakakhwaskanga comene. Dango la Ŵaroma likalutilira kwambura kuleka mu Ufumu wa Ŵaroma wa Kumafumiro gha Zuŵa mpaka pa kuwa kwake kwaumaliro mu vyaka vya m'ma 1400. Kweni cifukwa ca kukhwaska kwa ufumu uwu pa Ulaya mu nyengo ya kale, na pamanyuma kunjira kunandi na kupoka kwa mazaza gha Ulaya ya Kumanjiliro mu nyengo yapakati, malango ghake ghakagwiliskirika ntchito comene ku Kumanjiliro. Likapokereka dankha mu Ufumu Wakupatulika wa Ŵaroma cigaŵa cifukwa likawonekanga nga ni dango la ufumu, ndipo likathandazgika mu Ulaya comene cifukwa ŵasambiri ŵake ndiwo ŵakaŵa ŵakumanya dango pera ŵakusambira. Likaŵa maziko gha dango la Scotland, nangauli likasuskananga na dango la ŵafumu na ŵalimi ŵawo la Ŵanormani. Mu Ungelezi, likasambizgikanga ku mayunivesite gha Oxford na Cambridge, kweni likaŵa maziko gha dango la vyakuhara na la nthengwa pera, cifukwa vyose viŵiri vikafuma ku dango la mpingo, na dango la pa nyanja. Ntheura, palije mphepo yimoza mwa ziŵiri za kukhwaska kwa Ŵaroma iyo yikawusa Ulaya yose. Dango la Ŵaroma likaŵa kasupe waciŵiri uwo ukagwiliskirikanga ntchito pera apo midawuko na malango gha malo ghakasoŵanga pa nkhani yinyake. Kweni pamanyuma pa nyengo, nanga ni malango gha malo ghakamba kung'anamulika na kupendeka comene kuyana na dango la Ŵaroma, cifukwa likaŵa nga ni mdawuko wa dango wa Ulaya yose, ndipo ntheura nalo likakhwaska kasupe mukulu wa dango. Pakumalira, ntchito ya ŵasambiri ŵa Dango la Malemba yikapangiska kukura kwa dango lakugaŵana na malemba gha dango, ciyowoyero cakugaŵana ca dango, na nthowa yakugaŵana ya kusambizga na kusambira, vyose vikuchemeka ''jus commune'', panji dango lakugaŵana la Ulaya, ilo likasazga dango la mpingo na dango la Ŵaroma, na pacoko dango la ŵafumu na ŵalimi ŵawo. == Kulemba Pamoza == Cimanyikwiro cikulu cakugaŵana ca Dango la Malemba, kupatula muzu wake mu dango la Ŵaroma, ni kulemba pamoza mwakukwana dango la Ŵaroma ilo likapokereka, ndiko kuti kulisazga mu malemba gha Dango la Malemba. Malemba ghakwamba agho ghakumanyikwa ni Malemba gha Hammurabi, agho ghakalembeka mu Babuloni wa kale mu vyaka vya m'ma 1700 pambere Khristu. Kweni agha, na malemba ghanandi agho ghakalondezga, ghakaŵa comene mindandanda ya vyakwananga vya ŵanthu na vya cigeŵenga na vilango vyawo. Kulemba pamoza kwa mtundu wa ndondomeko za mazuŵa ghano kukawoneka dankha mu malemba gha Justinian. Malemba gha Ŵajeremani ghakawoneka mu vyaka vya m'ma 500 na 600 kuti ghapatule makola dango ilo likagwiranga ntchito pa magulu ghakucindikika gha Ŵajeremani na ŵanthu ŵawo ŵa Ŵaroma. Pasi pa dango la ŵafumu na ŵalimi ŵawo, mabuku ghanandi gha midawuko ghakawunjikika, dankha pasi pa ufumu wa Ŵanormani (''Très ancien coutumier'', 1200–1245), pamanyuma kunyake, kuti ghalembe midawuko ya malo, viweruzgo vya mphara, na fundo za dango izo zikuvikhozga. Mabuku agha ghakapangiskika na ŵafumu awo ŵakaŵanga ŵeruzgi mu mphara za malo ghawo, kuti ŵajimanyiske ndondomeko ya mphara. Kugwiliskira ntchito mabuku gha midawuko gha misumba yakukhwaska kukathandazgika luŵiro mu vigaŵa vikulu. Kuyana na ici, ŵafumu ŵanyake ŵakakhozga maufumu ghawo mwa kuyezga kuwunjika mabuku gha midawuko agho ghangaŵa dango la caro cawo, nga ni apo Charles VII wa France mu 1454 wakapangiska buku lakuzomerezgeka la midawuko la dango la ufumu. Viyelezgero viŵiri vyakumanyikwa ni ''Coutume de Paris'' (lakulembeka 1510; lakunozgeka so 1580), ilo likaŵa maziko gha Malemba gha Napoleon, na ''Sachsenspiegel'' (pafupifupi 1220) la vigaŵa vya mabishopu ŵa Magdeburg na Halberstadt, ilo likagwiliskirikanga ntchito ku kumpoto kwa Germany, Poland, na Vyaro vya Pasi. Ghanoghano la kulemba malango pamoza likakura so mu vyaka vya m'ma 1600 na 1700, nga ni kulongora kwa dango la kawiro na maghanoghano gha Nyengo ya Ungweru wa Vinjeru. Maghanoghano gha ndyali gha nyengo iyo ghakalongoreka mu ulongozgi wa ŵanthu, kuvikilira vyuma, na kuwusa kwa dango. Maghanoghano agha ghakakhumbanga dango lakusimikizgika; dango lakulembeka na lakuyana pose. Ntheura, kusazganika kwa dango la Ŵaroma na malango gha midawuko na gha malo kukapeleka malo ku kulemba malango pamoza. Kweniso, ghanoghano la caro ca mtundu umoza likang'anamulanga dango lakulembeka ilo lingagwira ntchito mu caro ico. Pakaŵa so kususka kulemba malango pamoza. Awo ŵakakhozganga ŵakawonanga kuti kukupeleka kusimikizgika, umoza, na kulemba dango mwakunozgeka; kweni ŵakususka ŵakayowoyanga kuti kulemba pamoza kungapangiska dango kuŵa lakukhwima, lambura kusintha. Pakumalira, nangauli pakaŵa kususka, kulemba pamoza malango gha ŵanthu paŵekha gha Ulaya kukalutilira. Kulemba pamoza kukamalizgika na Denmark (1687), Sweden (1734), Prussia (1794), France (1804), na Austria (1811). Malemba gha France ghakatoleka ku vigaŵa ivyo Napoleon wakapoka, ndipo pamanyuma ghakazomerezgeka na kusintha mu Poland (1806/1825), Louisiana (1807), Vaud mu Switzerland (1819), Netherlands (1838), Serbia (1844), Italy na Romania (1865), Portugal (1867) na Spain (1888). Germany (1900) na Switzerland (1912) vikazomerezga malemba ghawo. Malemba agha nagho ghakatoleka ku vyaro vya ŵakoloni na vyaro vinandi mwa ivi. Malemba gha Switzerland ghakazomerezgeka mu Brazil (1916) na Turkey (1926). Louisiana ndiyo cigaŵa cekha ca United States ico dango lake la ŵanthu paŵekha likuthemba comene malemba gha France na Spain, m'malo mwa Dango la Viweruzgo la Ungelezi. Mu Louisiana, dango la ŵanthu paŵekha likalembeka pamoza mu Malemba gha Dango la Malemba gha Louisiana. Dango la Louisiana la mazuŵa ghano layana comene na dango la Amerika, comene mu dango la ulongozgi, ndondomeko ya mphara, na kuzomerezga Malemba gha Malonda Ghakuyana Pose (kupatula Cigaŵa 2) na nthowa zinyake za dango za Dango la Viweruzgo la Amerika. Nadi, kusintha kuliko kose, kwa ŵanthu paŵekha panji kwa ulongozgi, kwafuma ku Dango la Viweruzgo. Mu maghanoghano, malemba agho ghakupangika mu Dango la Malemba ghakwenera kujumpha kuwunjika kwa malango ghakupambana, ndipo m'malo mwake ghakwenera kulongosora dango mu lamulo limoza lakukolerana na lakukwana, nyengo zinyake kwiziska kusintha kukulu panji kwamba so luphya. Pa ici, malemba gha Dango la Malemba ghakuyana comene na malemba gha ku United States nga ni ''Restatements of the Law'', Malemba gha Malonda Ghakuyana Pose (agho ghakatora maghanoghano gha Ulaya), na Malemba gha Vilango gha Ciyelezgero. Mu United States, vigaŵa vya caro vikamba kulemba malango pamoza na Malemba gha Field gha New York mu 1850 (agho ghakaŵika malango gha ndondomeko ya milandu ya ŵanthu ndipo ghakafuma ku malemba gha Ulaya na Louisiana). Viyelezgero vinyake ni malemba gha California (1872), malango ghakunozgeka gha ulongozgi wa caro (1874) na Malemba gha United States gha mazuŵa ghano (1926), agho ghakuyana comene na kawunjikiro ka malango gha mphala kuluska malongosoro ghakunozgeka gha dango nga ni malemba gha Dango la Malemba. Pa ndondomeko ya dango ya Japani, kwamba mu Nyengo ya Meiji, ndondomeko za dango za Ulaya, comene Dango la Malemba la Germany na France, zikaŵa viyelezgero vikulu. Mu China, Malemba gha Dango la Malemba gha Germany ghakanjizgika mu vyaka vya pamanyuma vya ufumu wa Qing, mwa kulondezga Japani. Kweniso, ghakaŵa maziko gha dango la Republic of China, ilo likucali kugwira ntchito mu Taiwan. Taiwan na Korea, ivyo kale vikaŵa vyaro vya ŵakoloni ŵa Japani, vyakhwaskika comene na ndondomeko ya dango ya Japani. == Kuyaniska na Ndondomeko Zinyake za Dango == Dango la Malemba kanandi likuyaniskika na Dango la Viweruzgo la Ungelezi, ilo likakhwaska midawuko ya dango ya vyaro vya Cingelezi. Kupambana kukulu pakati pa ndondomeko ziŵiri izi ni ntchito ya viweruzgo vyakulembeka na vyakulongozgera nga ni kasupe wa dango (cimoza mwa vimanyikwiro vikulu vya ndondomeko za Dango la Viweruzgo). Apo ndondomeko za Dango la Viweruzgo zikupeleka uzito ukulu ku viweruzgo vyakulongozgera, ŵeruzgi ŵa Dango la Malemba ŵakuvipeleka uzito ucoko. Mwaciyelezgero, Malemba gha Napoleon ghakakanizga mwakulunjika ŵeruzgi ŵa France kuyowoya fundo zikulu za dango. Mu mdawuko wa Dango la Malemba la France mulije fundo ya ''stare decisis''. Mu France muli malemba ghawemi gha milandu agho ghakupharazgika nyengo zose, kweni ici nchakucitika nyengo zose yayi mu malo ghanandi gha Dango la Malemba. Mu Afilika ya ŵakoloni ya Cifulenci mukaŵavya malemba gha milandu, ndipo ico cikumanyikwa pacoko pa milandu ya kale iyo cikufuma ku magazini. Malemba gha Dango la Malemba ghakwenera kusinthika nyengo zose cifukwa viweruzgo vyakulongozgera vya mphara vikukakizga yayi, na cifukwa mphara zilije mazaza gha kucita kanthu usange palije lamulo la mphala. Mu malo ghanyake gha Dango la Malemba, mphara zilije mazaza gha kuwuska malango gha mphala. Mwaciyelezgero, pamanyuma pa kuwa kwa Soviet Union, Mphala ya Armenia, na wovwiri ukulu wa USAID, yikazomerezga malemba ghaphya gha dango. Malemba ghanyake ghakiziska masuzgo agho mphara zikaŵavya mazaza gha kughaweruzga kuyana na fundo za Dango la Viweruzgo la mapangano; zikamanyanga kugwiliskira ntchito malemba nga umo ghalembekera pera. Kweni kulemba pamoza nchimanyikwiro ca ndondomeko zose za Dango la Malemba yayi. Mwaciyelezgero, ndondomeko za Dango la Malemba za vyaro vya Nordic zapambana comene na viyelezgero vyawo vya kale vya Ŵaroma na Ŵajeremani. M'malo mwake, vyaro vya Scandinavia (Sweden, Norway, na Denmark) pamoza na Finland, Virwa vya Faroe, Greenland, Åland na Iceland vingayowoyeka kuŵa na mtundu wapadera wa "Nordic" wa dango, uwo nchanadi Dango la Malemba yayi, ndiposo ni cigaŵa ca Dango la Viweruzgo ilo likafuma ku Ŵabritoni yayi. Mu kacitiro, viweruzgo vyakulongozgera vikunjira comene mu Dango la Malemba, ndipo vikuwoneka comene mu mphara zapacanya comene za vyaro vinandi. Ŵalembi ŵanyake ŵakuwona Dango la Malemba kuŵa maziko gha dango la socialism ilo likugwiliskirika ntchito mu vyaro vya comyunizimu, ilo mu ghanoghano ili lingaŵa Dango la Malemba pamoza na maghanoghano gha Marx na Lenin. Nanga ni kuti ni nthena, Dango la Malemba kanandi likaŵa ndondomeko ya dango pambere dango la socialism lindize, ndipo vyaro vinyake vya Ulaya ya Kumafumiro gha Zuŵa vikawelera ku Dango la Malemba la pambere pamanyuma pa kuwa kwa socialism, apo vinyake vikalutilira kugwiliskira ntchito ndondomeko ya dango la socialism. == Magulu == Mazgo ghakuti ''civil law'' ghakufuma ku kasambiro ka dango ka Ungelezi, ndipo ghakugwiliskirika ntchito mu vyaro vya Cingelezi kuwunjika pamoza ndondomeko zose za dango za mdawuko wa ''jus commune''. Kweni ŵakuyaniska madango na ŵa vyacuma awo ŵakukhozga ghanoghano la muzu wa madango ŵakukhumba kugaŵa malo gha Dango la Malemba mu magulu ghakupambana: * Gha Napoleon: France, Italy, Netherlands, Spain, Chile, Belgium, Luxembourg, Portugal, Brazil, Mexico, vyaro vinyake vya Cipwitikizi, Macau, vigaŵa vya kale vya ŵakoloni ŵa Ŵapwitikizi mu India, Malta, Romania, na vyaro vinandi vya Ŵaarabu (mwaciyelezgero Algeria, Tunisia, Egypt, Lebanon) para dango la Cisilamu likugwiliskirika ntchito yayi. Vyaro vya kale vya ŵakoloni vikusazgapo Quebec (Canada) na Louisiana (U.S.). ** Malemba gha Chile ni ntchito ya Andrés Bello, mukumanya dango na mupangi wa malango. Kale, Malemba gha Napoleon ghakawonekanga nga ni kasupe mukulu wa Malemba gha Chile. Kweni ici nchaunenesko pa dango la vyakwenera kucita na dango la vinthu pera, apo nchaunenesko yayi pa nkhani za mbumba na vyakuhara. Malemba agha ghakazomerezgeka ghose na Ecuador, El Salvador, Nicaragua, Honduras, Colombia, Panama na Venezuela (kwa caka cimoza pera). Kuyana na ŵakumanya ŵanyake ŵa Amerika ya Ŵalatini ŵa nyengo iyo, ndiyo ntchito yikulu comene ya dango ya Amerika ya Ŵalatini. ** Cameroon, caro ca kale ca ŵakoloni ŵa France na Ufumu Ubanyi, cili na madango ghaŵiri ghakusazganika. * Gha Ŵajeremani: Germany, Austria, Switzerland, Latvia, Estonia, dango la Ŵaroma na Ŵadachi, Czech Republic, Russia, Lithuania, Croatia, Hungary, Serbia, Slovenia, Slovakia, Bosnia na Herzegovina, Greece, Ukraine, Turkey, Japani, Korea ya Kumwera, Taiwan na Thailand ** South Africa, caro ca kale ca ŵakoloni ŵa Netherlands na pamanyuma Ufumu Ubanyi, cikakhwaskika comene na ŵakoloni ŵa Ŵangelezi, ntheura cili na madango ghaŵiri ghakusazganika. * Gha Nordic: Denmark, Finland, Iceland, Norway, na Sweden * Gha China (kupatula Hong Kong na Macau) ni kusazganika kwa Dango la Malemba na dango la socialism. Sono, malango gha China ghakutora vimanyikwiro vinyake vya Dango la Viweruzgo, comene ivyo vikukhwaska malonda na vyakucitika vya pakati pa vyaro. Hong Kong, nangauli ni cigaŵa ca China, yikugwiliskira ntchito Dango la Viweruzgo. Dango Likulu la Hong Kong likusimikizga kugwiliskirika ntchito kwa Dango la Viweruzgo mu Hong Kong. Macau yikucali na ndondomeko ya dango ya Cipwitikizi ya Dango la Malemba. Kweni ndondomeko zinyake za dango izi zikuyowoyeka makola kuŵa zakusazganika: * Kufuma ku Napoleon kuya ku Ŵajeremani: Malemba gha Dango la Malemba gha Italy gha 1942 ghakatora malo gha malemba gha 1865, ndipo ghakanjizga vigaŵa vya Ŵajeremani cifukwa ca kukolerana kwawo mu Nkhondo Yaciŵiri ya Caro Cose. Nthowa iyi yalondezgeka na vyaro vinyake, kusazgapo Portugal (1966), Netherlands (1992), Brazil (2002) na Argentina (2014). Vinandi mwa ivi vili na kusintha uko kukanjizgika na malango gha Italy, kusazgapo kusazga pamoza malemba gha Dango la Malemba na gha malonda. * Kufuma ku Ŵajeremani kuya ku Napoleon: Malemba gha Dango la Malemba gha Switzerland ghakuwonekera kukhwaskika comene na malemba gha Germany na pacoko na gha France. Malemba gha Dango la Malemba gha Turkey ni malemba gha Switzerland ghakusintha pacoko, agho ghakazomerezgeka mu 1926 mu ulongozgi wa Mustafa Kemal Atatürk nga ni cigaŵa ca kusintha kwa ulongozgi. * Ndondomeko zakusazganika: Ndondomeko zinyake za Dango la Malemba zikunjira makola mu magulu agha yayi. Dango la Poland likakura nga ni kusazganika kwa Dango la Malemba la France na la Germany mu vyaka vya m'ma 1800. Pamanyuma pa kuwungana so kwa Poland mu 1918, ndondomeko zinkhondi za dango zikasazgika kuŵa yimoza. Nga ni nthena, dango la Netherlands, nangauli pakwamba likalembeka pamoza mu mdawuko wa Napoleon, lasinthika comene na mdawuko wa Ŵadachi wa dango la Ŵaroma na Ŵadachi. Mdawuko wa Dango la Malemba wa Scotland ukatora comene ku dango la Ŵaroma na Ŵadachi. Dango la Switzerland likugaŵika nga ni la Ŵajeremani, kweni lakhwaskika comene na mdawuko wa Napoleon, ndipo lili na vigaŵa vinyake vya malo agho. Dango la Quebec, ilo dango lake la ŵanthu paŵekha nalo likafuma ku Dango la Malemba la France, lakura mwakuyana, ndipo lasintha nga ni Louisiana kukolerana na dango la ulongozgi na ndondomeko ya mphara ya Dango la Viweruzgo la Canada. Kweni dango la ŵanthu paŵekha la Quebec lasintha comene kufuma ku makasupe gha Dango la Malemba. Pacoko, vigaŵa vinyake ivyo kale vikaŵa vya Ufumu wa Spain, nga ni Texas na California, navyo vyasunga vigaŵa vinyake vya Dango la Malemba la Spain, mwaciyelezgero vyuma vyakugaŵana vya pa nthengwa. Ndondomeko ya dango ya Puerto Rico yikuyana na ya Louisiana: malemba gha Dango la Malemba agho kung'anamulika kwake kukuthemba Dango la Malemba na Dango la Viweruzgo. Cifukwa Malemba gha Puerto Rico ghakuthemba Malemba gha Spain gha 1889, viweruzgo vyathemba comene kusintha kwa Dango la Viweruzgo cifukwa malemba ngakale. Vyaro vinyake vya Cisilamu vili na ndondomeko za Dango la Malemba izo zili na vigaŵa vya dango la Cisilamu. Mwaciyelezgero, Malemba gha Dango la Malemba gha Egypt gha 1949, agho ghakucali kugwira ntchito mu Egypt na ndigho maziko gha Dango la Malemba mu vyaro vinandi vya Ŵaarabu, ghakuthemba Malemba gha Napoleon, kweni mulembi wake mukulu Abd El-Razzak El-Sanhuri wakayezga kusazgamo fundo za dango la Cisilamu cifukwa ca vyakucitika vyapadera vya ŵanthu ŵa Egypt. Malemba gha Dango la Malemba gha Japani ghakuwonekera kuŵa kusazganika: pafupifupi magaŵa 60 pa 100 kufuma ku malemba gha Germany, pafupifupi 30 pa 100 kufuma ku gha France, 8 pa 100 kufuma ku malango gha midawuko gha Japani, na 2 pa 100 kufuma ku dango la Ungelezi. == Vyaro Ivyo Vili na Dango la Malemba == Vyaro vinyake umo Dango la Malemba likugwiliskirika ntchito ni: * Ulaya (kupatula Andorra, kusazgapo Armenia, Azerbaijan, na Georgia) * Asiya ya Kumafumiro, Asiya Yapakati, na Vuma Lapakati (nga ni China, Indonesia, Japani, Kyrgyzstan, na Turkey) * Amerika Yapakati na ya Kumwera (kupatula Guyana, Belize, Cuba na Virwa vya Falkland) * Afilika ya Kumpoto, Afilika ya Cipwitikizi, na Afilika ya Cifulenci (nga ni Egypt, Angola, na Cote d'Ivoire) === Colombia === Mu Colombia, ndondomeko ya dango yikulondezga mdawuko wa Dango la Malemba, umo malango gha mphala ndigho kasupe mukulu wa mazaza gha dango. Ndondomeko iyi yikuthemba Malango Ghakulu gha Ndyali gha 1991, agho ghakuŵika kuwusa kwa Malango Ghakulu na fundo ya kuwusa kwa dango. Malango gha mphala, comene malemba, ghakugwira ntchito yikulu, kusazgapo Malemba gha Dango la Malemba gha Colombia na Malemba Ghakulu gha Ndondomeko, agho ghakulongozga wanangwa na ndondomeko za mphara. Pasi pa dango la Colombia, ŵeruzgi ŵakulongozgeka comene na Malango Ghakulu na malango gha mphala nga ni makasupe ghakulu gha mazaza gha dango. Kweni viweruzgo vya kale, viweruzgo vyakulongozgera, na maghanoghano gha ŵasambiri gha dango vikugwira ntchito nga ni vyakovwira pa kung'anamula na kugwiliskira ntchito malango, nga umo Cigaŵa 230 ca Malango Ghakulu cikuyowoyera na umo Mphara ya Malango Ghakulu yikucing'anamulira. Mu cheruzgo cake cakuzirwa C-836/01, Mphara ya Malango Ghakulu yikalongosora kuti ŵeruzgi ŵakukakika na Malango Ghakulu na dango nga ni makasupe ghakulu, kweni ŵakwenera so kusimikizga kuti viweruzgo vikuyana mwa kulaŵiska viweruzgo vya kale. Mphara yikakhozga kuti kuyana kwa ŵanthu pa ntchito ya mphara kukukhumba kuti milandu yakuyana yiweruzgike mwakuyana, ndipo kuti ŵeruzgi ŵakwenera kulaŵiska mwakulunjika viweruzgo vyakulongozgera vyakukhwaska. Mphara yikayowoya so kuti kuleka kulondezga viweruzgo vya kale kukuzomerezgeka pera usange kwalongosoreka makola na mazgo ghakuwonekera na ghakupenda makola, ndipo ici cikukhozga ntchito ya viweruzgo vyakulongozgera mu ndondomeko ya Dango la Malemba kwambura kutora malo gha malango gha mphala nga ni kasupe mukulu. n709dwjpvs1q2q82wuyz81zdr7m469x 0 34984 123476 88830 2026-11-03T12:09:11Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123476 wikitext text/x-wiki '''Dango la cisopa''' likusazgapo malango gha nkhalo yiwemi agho ghakusambizgika na midawuko ya visopa. Viyelezgero vya malango agho ghakufuma ku visopa ni dango la mpingo la Ŵakhristu, ''halakha'' ya Ŵayuda, ''sharia'' ya Cisilamu, na dango la Ŵahindu.<ref>"In history, systems of law have almost always been based on religion: decisions regarding what was to be lawful among men were taken with reference to the divinity. Unlike other great religions, Christianity has never proposed a revealed law to the State and to society, that is to say a juridical order derived from revelation. Instead, it has pointed to nature and reason as the true sources of law" ({{Cite web |title=Address of His Holiness Pope Benedict XVI to the Reichstag |url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/en/speeches/2011/september/documents/hf_ben-xvi_spe_20110922_reichstag-berlin.html |access-date=2019-12-16}}).</ref> Mu madera ghanyake gha mazaza, dango la cisopa lingagwira ntchito pera pa ŵanthu ŵa cisopa ico; mu ghanyake, lingalondezgeskeka na ulongozgi pa ŵanthu wose. == Visopa vya Caro na Mawupu gha Visopa == Cisopa ca caro ni cisopa ico caro cazomerezga mu dango. Ulongozgi wa Ciuta ni mtundu wa ulongozgi umo Ciuta panji ciuta wakuwoneka nga ni wakuwusa wapacanya wa caro. == Baháʼí == Malango gha Baháʼí ni malango agho ghakugwiliskirika ntchito mu cisopa ca Baháʼí, ndipo ghakuthemba malemba gha Bahá'u'lláh, uyo wakambiska cisopa ici. == Cibuda == Mu Cibuda, ''Patimokkha'' ni malango 227 agho ŵasofi ŵanalume na ŵanakazi ŵa Cibuda ŵakulondezga. == Cikhristu == Mu Cikhristu, pali ng'anamulo zinandi za dango la cisopa. Yimoza ni Dango la Mozesi (kufuma mu ivyo Ŵakhristu ŵakuchema Phangano Lakale), ilo likuchemekaso dango la Ciuta panji [[Dango la Baibolo|dango la Baibolo]]; ciyelezgero cakumanyikwa comene ni Malango Khumi. seby1xqd6gkbv3kmocnukq5lu9ibpjq 123624 123476 2026-11-03T15:19:59Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123624 wikitext text/x-wiki '''Dango la cisopa''' likusazgapo malango gha nkhalo yiwemi agho ghakusambizgika na midawuko ya visopa. Viyelezgero vya malango agho ghakufuma ku visopa ni [[Dango la mpingo|dango la mpingo]] la Ŵakhristu (ilo likugwira ntchito mu ghanoghano likulu la kasandiro ka Ciuta mu mpingo, kweni mu mazuŵa ghano lili paŵekha na dango la caro lambura cisopa), ''halakha'' ya Ŵayuda, ''sharia'' ya Cisilamu, na dango la Ŵahindu.<ref>"In history, systems of law have almost always been based on religion: decisions regarding what was to be lawful among men were taken with reference to the divinity. Unlike other great religions, Christianity has never proposed a revealed law to the State and to society, that is to say a juridical order derived from revelation. Instead, it has pointed to nature and reason as the true sources of law" ({{Cite web |title=Address of His Holiness Pope Benedict XVI to the Reichstag |url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/en/speeches/2011/september/documents/hf_ben-xvi_spe_20110922_reichstag-berlin.html |access-date=2019-12-16}}).</ref> Mu madera ghanyake gha mazaza, dango la cisopa lingagwira ntchito pera pa ŵanthu ŵa cisopa ico; mu ghanyake, lingalondezgeskeka na ulongozgi pa ŵanthu wose. == Visopa vya Caro na Mawupu gha Visopa == Cisopa ca caro (panji mpingo wa caro) ni wupu wa cisopa uwo caro cazomerezga mwa dango. Ulongozgi wa Ciuta ni mtundu wa ulongozgi umo Ciuta panji ciuta wakuwonekera nga ni wakuwusa wapacanya wa caro. Mu maulongozgi gha Ciuta na mu madera ghanyake gha mazaza gha cisopa, ŵanthu awo ŵakukana kucita vinthu vinyake cifukwa ca njuŵi yawo ŵangawonekera kuŵa kunanga cisopa. Ndondomeko za dango zakupambana ni vyaro vyambura cisopa panji mawupu gha ŵanthu gha midawuko yinandi, umo ulongozgi ukusankha cisopa cimoza yayi, kweni ungakanizga vyakucita vyose vya visopa panji kukakizga kuzomerezgana kwa visopa vyakupambana. == Baháʼí == Malango gha Baháʼí ni malango agho ghakugwiliskirika ntchito mu cisopa ca Baháʼí, ndipo ni cigaŵa cakuzirwa ca kacitiro ka Baháʼí. Malango agha ghakuthemba malemba ghakusimikizgika gha Bahá'u'lláh, uyo wakambiska cisopa ca Baháʼí, malongosoro gha pamanyuma gha `Abdu'l-Bahá na Shoghi Effendi, na malango gha Nyumba ya Caro Cose ya Ulunji. Dango la Baháʼí likupelekeka nga ni fundo na malongozgero ghakulu, ndipo ŵanthu ŵakwenera kughagwiliskira ntchito nga umo ŵakuwonera kuti nkhwakwenelera. Nangauli malango ghanyake gha ŵanthu ghakulondezgeskeka na mawupu gha Baháʼí, ŵanthu ŵakukhozgeka kulondezga malango kuyana na njuŵi, kupulikiska, na vinjeru vyawo. Ŵa Baháʼí ŵakwenera kulondezga malango agha cifukwa ca citemwa ca Bahá'u'lláh. Malango agha ghakuwonekera nga ni nthowa ya kusungira cimango na civikiliro pa caro capasi. Viyelezgero vicoko vya malango na vyakucita vya cisopa vya ''Kitáb-i-Aqdas'' ivyo vikuwonekera kuŵa vyakukakizgika ku ŵa Baháʼí ni: * Kuromba lurombo lwakukakizgika zuŵa lililose. Pali malurombo ghatatu, ndipo limoza lingasankhika zuŵa lililose. * Kuzizipizga kulya kwa Mazuŵa Khumi na Ghankhondi na Ghanayi kufuma apo zuŵa likufuma mpaka apo likunjira, kufuma pa 2 mpaka 20 Nyakanyaka. Pa nyengo iyi, ŵa Baháʼí ŵa uchanda uwemi ŵa vyaka 15 mpaka 70 ŵakuleka kulya na kumwa. * Kuyowoyera ŵanyake vyautesi na kuŵanyoza kumanyuma kwawo kwakanizgika, ndipo kukuwonekera kuŵa kwakunanga comene munthu na ubale wake. == Cibuda == Mu Cibuda, ''Patimokkha'' ni malango na fundo 227 izo ŵasofi ŵanalume na ŵanakazi ŵa Cibuda ŵakulondezga. == Cikhristu == Mu Cikhristu, pali ng'anamulo zinandi za dango la cisopa. Yimoza ni Dango la Mozesi (kufuma mu ivyo Ŵakhristu ŵakuchema Phangano Lakale), ilo likuchemekaso dango la Ciuta panji [[Dango la Baibolo|dango la Baibolo]]; ciyelezgero cakumanyikwa comene ni Malango Khumi. Yinyake ni malangulo gha Yesu wa ku Nazareti ku ŵasambiri ŵake mu Evangeli (agho kanandi ghakuchemeka Dango la Khristu, Lulangulo Luphya, panji Phangano Liphya, kupambana na Phangano Lakale). Yinyake ni Lulangulo lwa Ŵapositole lwa mu Milimo 15, ulo lucali kulondezgeka na Mpingo wa Ortodokisi wa Ŵagiriki. Yinyake ni dango la mpingo mu mipingo ya Katolika, Angilikani, na Ortodokisi. Mu mipingo yinyake ya Ŵakhristu, dango kanandi likuyaniskika na lusungu: kupambana uku kukung'anamula kuyezga kusanga uponoski mwa kulondezga malango, kupambana na kupenja uponoski kwizira mu cipulikano mu sembe iyo Yesu wakapeleka pa mphinjika. Kufuma mu Evangeli ya Yohane: Yohane 1:16-18. === Dango la Baibolo panji la Mozesi === Maghanoghano gha Ŵakhristu pa Phangano Lakale ghakupambana, ndipo ghakwenera kupatulika na kasandiro ka Ciuta, nkhalo yiwemi, na kacitiro ka Ŵakhristu. Lizgu lakuti "Phangano Lakale", ilo likuchemekaso phangano la Mozesi na Dango la Mozesi, likung'anamula malango na fundo za dango la cisopa na nkhalo yiwemi ya cisopa izo zili mu mabuku ghankhondi ghakwamba gha Phangano Lakale. Maghanoghano pa Phangano Lakale ghakusangika mu Phangano Liphya, nga ni pa umo Yesu wakalongosolera dango, kususkana pa mdulidwe mu Cikhristu cakwamba, na cakucitika ca ku Antiyoke. Ŵakhristu ŵanandi ŵakuwona kuti vigaŵa vinyake pera ndivyo vikugwira ntchito, apo Ŵaprotestanti ŵanyake ŵakuwona kuti palije cigaŵa ico cikugwira ntchito. Ŵasandi ŵa Ciuta ŵa maphangano ghaŵiri ŵakuwona kuti Malango gha Nowa pera ndigho ghakugwira ntchito ku ŵambura kuŵa Ŵayuda. Gulu la Ŵakhristu ŵa Ciyuda pafupifupi lamalira. Kuyana na Phangano Liphya, Ŵakhristu ŵakuwonekera so nga ni ŵambura kuŵa Ŵayuda yayi (Ŵaroma 8:28–29). === Dango la Mpingo === Dango la mpingo ni malango na malongozgero agho ghakupangika panji kuzomerezgeka na mazaza gha mpingo kuti ghalongozge wupu wa Ŵakhristu na ŵanthu ŵake. Ni dango la mukati la mpingo ilo likuwusa Mpingo wa Katolika wa Roma, Mipingo ya Ortodokisi ya Kumafumiro gha Zuŵa na ya Kumafumiro, na Mipingo ya Angilikani. Umo dango ili likupangikira, kung'anamulikira, na nyengo zinyake kweruzgikira, vikupambana comene pakati pa magulu agha ghatatu gha mipingo. Mu midawuko yose yitatu, ''canon'' pakwamba likaŵa dango ilo wungano wa mpingo wazomerezga (kufuma ku Cigiriki ''kanon'' / κανών, Ciheberi ''kaneh'' / קנה, "dango, cakwenelera, panji cakupimira"); malango agha ndigho ghakaŵa maziko gha dango la mpingo. ==== Malango gha Ŵapositole ==== Malango gha Ŵapositole ni malango gha mpingo wa kale (85 mu Mpingo wa Kumafumiro gha Zuŵa, 50 mu Mpingo wa Kumanjiliro gha Zuŵa) agho ghakukhwaskana na ulongozgi na ndondomeko ya Mpingo wa Ŵakhristu ŵakwamba, ndipo ghasazgika mu Madango gha Ŵapositole. ==== Mpingo wa Katolika ==== Dango la mpingo la Mpingo wa Katolika (mu Cilatini ''jus canonicum'') ni ndondomeko ya malango na fundo za dango izo zikupangika na kulondezgeskeka na ŵalongozgi ŵa Mpingo kuti zilongozge kapangikiro na ulongozgi wa Mpingo wa kuwaro, na kunozga na kulongozga vyakucita vya Ŵakatolika ku cilato ca Mpingo. Ndiyo ndondomeko ya dango yakwamba ya mazuŵa ghano ya Kumanjiliro gha Zuŵa, ndipo ndiyo ya kale comene iyo yalutilira kugwira ntchito kwambura kuleka, yakwambilira midawuko ya [[Dango la Viweruzgo]] na [[Dango la Malemba]] ya Ulaya. Ico cikamba na malango agho Ŵapositole ŵakazomerezga pa Wungano wa Yerusalemu mu vyaka vya m'ma 100 caŵa ndondomeko ya dango yakusuzga comene, iyo yili na malango gha Phangano Liphya, na vigaŵa vinyake vya midawuko ya dango ya Ciheberi, Ŵaroma, Ŵavisigoti, Ŵasakisoni, na Ŵakelitiki. Midawuko yapadera ya dango la mpingo la Ŵakatolika ŵa Kumafumiro gha Zuŵa yikulongozga mipingo 23 ya Katolika ya Kumafumiro gha Zuŵa yakujiwusa. Malango ghakuŵikika gha mpingo ghakusanga mazaza ghawo, pa malango gha caro cose, kufuma ku wakupanga malango wapacanya, Papa, uyo wali na mazaza ghose gha kupanga malango, kufiska malango, na kweruzga mwa iyo yekha; apo malango gha vigaŵa ghakusanga mazaza kufuma ku wakupanga malango wapasi. Nkhani za malango agha nzambura kuŵa za fundo zakugomezgeka panji nkhalo yiwemi pera, kweni zikukhwaska umoyo wose wa munthu. Lili na vigaŵa vyose vya ndondomeko ya dango yakukura: malango, mphara, ŵimiliri ŵa milandu, ŵeruzgi, malemba gha dango ghakufikapo gha Mpingo wa Cilatini na gha Mipingo ya Katolika ya Kumafumiro gha Zuŵa, fundo za kung'anamulira dango, na vilango vyakukakizga. Lilije nkhongono ya kukakizga mu madera ghanandi gha mazaza ghambura cisopa. Ŵanthu awo ŵakumanya na ŵali na luso pa dango la mpingo, na ŵasambizgi ŵake, ŵakuchemeka ŵamanyi ŵa dango la mpingo. Dango la mpingo nga ni kasandiro kakupatulika likuchemeka kasandiro ka dango la mpingo. Kasandiro ka malango ka dango la mpingo la Katolika ni fundo na midawuko ya dango umo dango la mpingo likugwilira ntchito, apo kasandiro ka vinjeru, kasandiro ka Ciuta, na fundo zakusacizga zakwamba za dango la mpingo la Katolika ni vigaŵa vya kusanda ivyo vikupeleka maziko gha fundo kuti dango la mpingo liŵe ndondomeko ya dango na dango lenecho. Mu Mpingo wakwamba, malango ghakwamba ghakaŵikika na ŵabishopu awo ŵakawungananga mu maungano gha "caro cose" (themba likachemanga ŵabishopu wose ŵa caro ico cikamanyikwanga) panji maungano gha "vigaŵa" (ŵabishopu ŵa cigaŵa). Mu nyengo, malango agha ghakasazgikirika na vilangulo vya Ŵabishopu ŵa Roma, ivyo vikaŵa mazgoro ku mafumbo panji masuzgo, kuyana na mazgo ghakuti ''Roma locuta est, causa finita est'' ("Roma yayowoya, nkhani yamala"). Pamanyuma, ghakawunjikika mu mabuku, gha dango na ghambura kuŵa gha dango. Buku lakwamba lakunozgeka makola likawunjikika na musofi Gratian mu vyaka vya m'ma 1000, ilo likumanyikwa nga ni ''Decretum Gratiani''. Papa Gregory IX ndiyo wakufumya buku lakwamba la dango la malango gha mpingo, ''Liber Extra'' (1234). Pamanyuma pakiza ''Liber Sextus'' (1298) ya Boniface VIII, ''Clementines'' (1317) ya Clement V, na mabuku ghanyake. Mabuku ghose agha, pamoza na ''Decretum Gratiani'', ghakuchemeka ''Corpus Juris Canonici''. Pamanyuma, malango gha ŵapapa ghakafumyikanga mu mabuku ghakuchemeka ''Bullaria''. Pofika vyaka vya m'ma 1800, malango agha ghakaŵa pafupifupi 10,000, ndipo ghanandi ghakaŵa ghakusuzga kuyaniska cifukwa ca kusintha kwa vinthu. Ici cikapangiska Papa Pius X kulangulira kuti Malemba ghakwamba gha Dango la Mpingo ghapangike, buku limoza la malango ghakulongosoreka makola. Pasi pa Kadinala Pietro Gasparri, ntchito iyi yikamalizgika pasi pa Benedict XV, uyo wakafumya Malemba agha, agho ghakamba kugwira ntchito mu 1918. Ghakuchemeka Malemba gha 1917. Papa Yohane XXIII wakachema Sinodi ya Dayosizi ya Roma, Wungano wa caro cose, na kusintha Malemba gha 1917. Pamanyuma pa Wungano Waciŵiri wa Vatican (1965), kukawoneka kuti Malemba ghakwenera kusinthika kuyana na vikalata na kasandiro ka Ciuta ka Vatican II. Pamanyuma pa vyaka vinandi vya kudumbiskana, Papa Yohane Paulosi II wakafumya Malemba ghakusinthika gha Dango la Mpingo mu 1983. Ghali na malango 1752, ndipo ndigho ghakugwira ntchito sono mu Mpingo wa Cilatini. Dango la mpingo la Mipingo ya Katolika ya Kumafumiro gha Zuŵa likalembeka pamoza paŵekha, ndipo ici cikiziska Malemba gha Malango gha Mipingo ya Kumafumiro gha Zuŵa agho Papa Yohane Paulosi II wakafumya mu 1990. Mawupu na kacitiro ka dango la mpingo vikakura pamoza na dango la vigaŵa vinandi vya Ulaya, ntheura Dango la Malemba na Dango la Viweruzgo vyose viŵiri vili na vyakukhwaska vya dango la mpingo. Edson Luiz Sampel, mumanyi wa ku Brazil wa dango la mpingo, wakuti dango la mpingo lili mu kwambilira kwa vigaŵa vinandi vya Dango la Malemba, ndipo likukhwaska comene wupu wa ŵanthu wa mazuŵa ghano. Sono, ŵasambiri wose ŵa kwamasambiro gha ŵasofi ŵa Katolika ŵa Cilatini ŵakwenera kusambira dango la mpingo. Ŵalongozgi ŵanyake ŵa mpingo ŵakwenera kuŵa na digri ya dokotala (JCD) panji digri ya wanangwa (JCL) mu dango la mpingo kuti ŵagwire ntchito zawo, nga ni ŵeruzgi. Kanandi, ŵabishopu ŵakwenera kuŵa na madigri ghapacanya mu malemba ghakupatulika, kasandiro ka Ciuta, panji dango la mpingo. Raymond wa ku Penyafort (1175–1275), musofi wa ku Spain, ni wakupatulika wakuvikilira ŵamanyi ŵa dango la mpingo, cifukwa ca ntchito yake yikulu mu kasandiro ka dango la mpingo. ==== Mipingo ya Ortodokisi ==== Ŵa Ortodokisi ŵakuyowoya Cigiriki ŵawunjika malango na malongosoro ghake mu buku lakuchemeka ''Pēdálion'' ("Cakwendeskera ngalawa"), cifukwa likwenera "kwendeska" Mpingo. Mdawuko wa Ŵakhristu ŵa Ortodokisi kanandi ukuwona malango ghawo nga ni malongozgero kuluska malango, ndipo ŵabishopu ŵakughasintha kuyana na mdawuko na vinyake vya malo. Ŵamanyi ŵanyake ŵa malango gha Ortodokisi ŵakuyowoya kuti, usange Maungano gha caro cose (agho ghakadumbiskananga mu Cigiriki) ghakakhumbanga kuti malango ghagwiliskirike nga ni malango gha dango, ghakatenge ghaghachema ''nómoi'' (malango gha dango) m'malo mwa ''kanónes'' (malamulo), kweni pafupifupi Ŵaortodokisi wose ŵakughalondezga. Kweni fundo zakugomezgeka izo Maungano ghakasimikizga zikwenera kupulikirika, kuluska kuwonekera nga ni malongozgero, cifukwa nzakuzirwa pa umoza wa Mpingo. ==== Mipingo ya Angilikani ==== Mu Mpingo wa Ungelezi, mphara za mpingo, izo kale zikeruzganga nkhani zinandi nga ni mphindano za nthengwa, kupatukana kwa nthengwa, vikalata vya vyakuhara, na kunanga mbiri ya munthu, zicali na mazaza pa nkhani zinyake za mpingo (mwaciyelezgero, ndondomeko ya ŵasofi, kusintha cuma ca mpingo, na nkhani za malo gha kuŵikamo ŵakufwa gha mpingo). Kupatukana kwawo kukamba mu vyaka vya m'ma 1000, apo Ŵanoromani ŵakazipatula ku mphara za vigaŵa zakusazganika za Ŵasakisoni. Kupambana na mphara zinyake za Ungelezi, dango la nkhani za mpingo ni cigaŵa cinyake ca ndondomeko ya Dango la Malemba, Dango la Viweruzgo yayi, nangauli likulongozgeka comene na malango gha mphala. Kufuma pa Kusintha kwa Mpingo, mphara za mpingo mu Ungelezi zaŵa mphara za kalonga. Kusambizga dango la mpingo pa Oxford na Cambridge kukawuskika na Henry VIII; kufuma apo, ŵakugwira ntchito mu mphara za mpingo ŵakasambiranga Dango la Malemba, ndipo ŵakapokeranga madigri gha D.C.L. kufuma ku Oxford panji LL.D. kufuma ku Cambridge. Ŵimiliri ŵa milandu aŵa ŵakaŵa ku "Doctors' Commons" mu London, apo ŵakaŵa ŵekha pa milandu ya vyakuhara, nthengwa, na nyanja mpaka mazaza ghawo ghakasamizgika ku mphara za Dango la Viweruzgo pakati pa vyaka vya m'ma 1800. (Dango la nyanja nalo likazengeka pa Dango la Malemba, ntheura likalongozgekanga na ŵanthu aŵa.) Charles I wakawuskapo Dango la Mpingo mu Scotland mu 1638 pamanyuma pa viwukira vya Ŵakovenanta kususka Ŵabishopu ŵa Aberdeen. Mipingo yinyake ya Angilikani pa caro cose capasi (mwaciyelezgero, Mpingo wa Episcopal mu United States na Mpingo wa Angilikani wa Canada) yicali kugwira ntchito pasi pa ndondomeko zawo za dango la mpingo. ==== Mipingo ya Presbiteriya na ya Ŵakonzeka ==== Mu Mipingo ya Presbiteriya na ya Ŵakonzeka, dango la mpingo likuchemeka "kacitiro na ndondomeko" panji "ndondomeko ya mpingo", ndipo likusazgapo malango gha mpingo pa ulongozgi wake, ndondomeko, kacitiro ka dango, na kusopa. ==== Ciluteri ==== Buku la Kuzomerezgana ni malongosoro gha kale gha fundo zakugomezgeka za Mpingo wa Ŵaluteri, ilo lili na vikalata khumi vya cipulikano ivyo vyazomerezgeka kufuma mu vyaka vya m'ma 1500. Kweni Buku la Kuzomerezgana ni cikalata ca kuzomerezga cipulikano, buku la malango gha mpingo yayi. Mpingo uliwose wa Ŵaluteri wa caro ukujiŵikira ndondomeko yake ya mpingo, nangauli malango agha ghakuchemeka "canons" yayi. ==== Mpingo wa United Methodist ==== Buku la Ndondomeko lili na malango, malamulo, ndondomeko, na malongozgero gha Mpingo wa United Methodist. Likusinthika pa vyaka vinayi viliyose na Wungano Ukulu, wupu wa kupanga malango wa Mpingo wa United Methodist. == Cihindu == Dango la Ŵahindu, lizgu ilo likafuma mu nyengo ya ŵakoloni, likufuma ku malemba gha Ŵahindu nga ni ma Veda, ma Upanishad, ma Dharmashastra, ma Purana, ma Itihasa, ma Dharmasutra, ma Grihya Sutra, Arthashastra, na ma Niti Shastra. == Cisilamu == ''Sharia'', ilo likuchemekaso dango la Cisilamu, ni malango gha nkhalo yiwemi na dango la cisopa la Cisilamu. ''Sharia'' likufuma ku malo ghaŵiri ghakulu: malango agho ghali mu Kurani, na ciyelezgero ca mprofeti wa Cisilamu Muhammad mu ''sunnah''. Kasandiro ka malango ka Cisilamu (''fiqh'') kakung'anamula na kukuzga kagwiliskiro ka ''sharia'' pa mafumbo agho ghakulongosoreka mwakulunjika mu Kurani na ''sunnah'' yayi, mwa kusazgamo malo ghaciŵiri. Malo agha kanandi ghakusazgapo kuzomerezgana kwa ''sahabah'' (ŵabwezi ŵa mprofeti) na ''ulama'' (ŵamanyi ŵa cisopa) mu ''ijma'', kweniso kuyaniska na Kurani na ''sunnah'' kwizira mu ''qiyas''. Mu sukulu ya dango ya Maliki, kacitiro ka ŵanthu ŵa Medina nako kakusazgika. Ŵasilamu ŵakugomezga kuti ''sharia'' ni dango la Allah, kweni ŵakupambana pa ivyo likusazgapo nadi. Ŵa maghanoghano gha mazuŵa ghano, ŵa midawuko, na ŵakukhwima pa maziko wose ŵali na maghanoghano ghakupambana gha ''sharia'', nga umo ŵalili ŵa masukulu ghakupambana gha maghanoghano gha Cisilamu. Vyaro, mawupu gha ŵanthu, na midawuko yakupambana nayo yili na ng'anamulo zakupambana za ''sharia''. ''Sharia'' likukhwaska nkhani zinandi izo dango lambura cisopa nalo likukhwaska, kusazgapo milandu, ndyali, na vyacuma, kweniso nkhani za munthu paŵekha nga ni kugonana, ucanda wa thupi, vyakulya, kuromba, vyakuhara, na kuzizipizga kulya. Apo lili na udindo wa dango, ''sharia'' likugwiliskirika ntchito na ŵeruzgi ŵa Cisilamu, panji ma ''qadi''. Imamu wali na maudindo ghakupambana kuyana na ng'anamulo ya ''sharia''; nangauli lizgu ili kanandi likugwiliskirika ntchito pa mulongozgi wa kuromba kwa pamoza, imamu wangaŵa so mumanyi, mulongozgi wa cisopa, panji mulongozgi wa ndyali. Kuwezgeramo ''sharia'' ni cilato ca kale ca magulu gha ndyali ya Cisilamu mu vyaro vya Ŵasilamu. Magulu ghanyake ghacoko gha Ŵasilamu mu Asiya (mwaciyelezgero, mu India) ghasunga kuzomerezgeka kwa ''sharia'' pa kweruzga nkhani zawo za munthu paŵekha na za wupu wawo. Mu vyaro vya Kumanjiliro gha Zuŵa, umo Ŵasilamu ŵasamirako sonosono, magulu ghacoko gha Ŵasilamu ghanjizga dango la ''sharia'' la mabanja pa mphindano zawo, ndipo ghafiska mwakupambana. Kuyezga kwa Ŵasilamu kukakizga ''sharia'' pa ŵambura kuŵa Ŵasilamu mu vyaro umo muli Ŵasilamu ŵanandi kwiziska kususkana, nkhaza, na nanga nkhondo. == Cijaini == Dango la Ŵajaini likung'anamula ng'anamulo ya mazuŵa ghano ya Dango la Ŵajaini la kale, ilo lili na malango gha kutora mwana wa munyake kuŵa wako, nthengwa, vyakuhara, na nyifwa ku ŵa cisopa ca Cijaini. == Ciyuda == ''Halakha'' (Ciheberi: הלכה; "kwenda") ni malango ghose gha cisopa ca Ŵayuda agho ghakufuma ku ''Torah'' yakulembeka na ya pa mlomo, kusazgapo ''Mishnah'', ''Midrash'' ya dango, ''Talmud'', na malongosoro ghake. Pamanyuma pa kunangika kwa Tempele Laciŵiri na Ŵaroma mu caka 70 pa Nkhondo Yakwamba ya Ŵayuda na Ŵaroma, Dango la pa Mlomo likakura kwizira mu kung'anamula kukulu kwa ''Torah'' yakulembeka. ''Halakha'' yakura pacoko pacoko kwizira mu nthowa zinandi za dango, kusazgapo viweruzgo, malango ghakupangika, na dango la mdawuko. Malemba gha mafumbo ku ŵarabi na mazgoro ghawo ghakuchemeka ''Responsa''. Mu nyengo, apo kacitiro kakukura, malemba gha dango la Ŵayuda ghakalembeka kuyana na malemba gha ''Talmud'' na ''Responsa''. Malemba agho ghakukhwaska comene, ''Shulchan Aruch'', ghakulongozga kacitiro ka cisopa ka Ŵayuda ŵanandi ŵa Ortodokisi na ŵanyake ŵa Conservative. Kuyana na mdawuko wa ŵarabi, pali malango 613 mu ''Torah'' yakulembeka. Malango gha mu ''Torah'' (agho ghakuchemekaso Dango la Mozesi) ghakukhwaska pafupifupi cigaŵa ciliconse ca umoyo wa munthu. Malango ghanyake ngaŵanalume pera panji ŵanakazi pera, ghanyake ngaŵasofi ŵa kale pera (ŵa fuko la Levi), ghanyake ngaŵalimi ŵa mu Caro ca Israeli pera. Malango ghanyake ghakugwira ntchito pera para pali Tempele mu Yerusalemu. c4i4cq4bob66q6me2aill6hsind6a9u 0 34986 123472 88832 2026-11-03T12:09:03Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123472 wikitext text/x-wiki '''Dango la Baibolo''' ni malango agho ghali mu ''Tanakh'' ya Ŵayuda, ndipo nyengo zinyake malongosoro gha Ŵakhristu pa malango agha mu Phangano Liphya. [[Baibolo]] ni malemba ghakupatulika gha Cikhristu na Ciyuda. Cikhristu na Ciyuda vili na nthowa zakupambana pa dango la Ŵayuda. == Ciyuda == Mu Ciyuda, dango ili likuchemeka Dango la Mozesi. == Cikhristu == Mu Cikhristu, pali maghanoghano gha kumazgika kwa malango gha Phangano Lakale. == Kasandiro ka Ciuta == Kususka malango gha Baibolo kukuchemeka ''antinomianism''. pqsg547fbfawxz6obvy7bzqy3q6v3ne 123613 123472 2026-11-03T14:27:32Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123613 wikitext text/x-wiki '''Dango la Baibolo''' ni malango agho ghali mu ''Tanakh'' ya Ŵayuda, ndipo nyengo zinyake malongosoro gha Ŵakhristu pa malango agha mu Phangano Liphya. [[Baibolo]] ni malemba ghakupatulika gha Cikhristu na Ciyuda. Cikhristu na Ciyuda vili na nthowa zakupambana pa dango la Ŵayuda. == Ciyuda == * Dango la Mozesi * ''Mitzvah'', lulangulo lwa Ciuta * Malango Khumi * Malango 613 * Malango Ghankhondi na Ghaŵiri gha Nowa, malango agho ghakugwira ntchito ku ŵanthu wose, kusazgapo ŵambura kuŵa Ŵayuda == Cikhristu == * Kumazgika kwa malango gha Phangano Lakale * Maghanoghano gha Ŵakhristu pa Phangano Lakale, kudumbiskana kwa kasandiro ka Ciuta pa usange malango gha Baibolo la Ciheberi ghakugwira ntchito kwa Ŵakhristu * "Cikhristu ca kusankha", lizgu lakunyoza ilo likugwiliskirika ntchito kususka Ŵakhristu panji mipingo inyake kuti yikusankha fundo za Cikhristu izo yikulondezga na izo yikulondezga yayi * Malango gha uwemi wakufikapo mu Cikhristu: kujisunga, ukavu (panji lusungu lwakufikapo), na kupulikira * Malongosoro gha Dango agho Yesu wakapeleka, kuyana na Evangeli ya Mateyu * Lulangulo Lukulu * Dango na Evangeli, ubale pakati pa Dango la Ciuta na Evangeli ya Yesu Khristu, nkhani yikulu mu kasandiro ka Ciuta ka Ŵaluteri na Ŵakonzeka * Dango la Khristu, mazgo gha Paulosi agho ghakung'anamula kutemwa muzengezgani na fundo na malango gha Phangano Liphya gha Yesu Mesiya, agho ng'anamulo yake yikupambana mu magulu na mipingo yakupambana ya Ŵakhristu * Lulangulo Luphya lwa Yesu, kuyana na Evangeli ya Yohane * Wanangwa wa Paulosi pa nthengwa * Dango la cipulikano la Paulosi Mpositole * Ulongozgi wa pa Phiri ukupeleka malango gha nkhalo yiwemi agho kanandi ghakujumpha kulondezga dango kwa kuwaro pera * Kwananga kwambura kugowokereka * Malango gha nyumba gha mu Phangano Liphya, malangulo mu malemba gha ŵapositole Paulosi na Petrosi ku Ŵakhristu ŵa mu maudindo ghakupambana mu nyumba na mu wupu wa ŵanthu == Kasandiro ka Ciuta == * Kususka malango gha Baibolo (''antinomianism'') * Dango la Ciuta, dango lililose ilo likuwoneka kuti likufuma kwa Ciuta panji ŵaciuta, kupambana na malango gha ŵanthu * Ulongozgi wa dango la Ciuta, mtundu wa ulongozgi wa maghanoghano uwo ukuzengeka pa dango la Ciuta e8m3uizchyp8yq4khioeb8z33naanm0 0 34988 123473 88834 2026-11-03T12:09:06Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123473 wikitext text/x-wiki '''Dango la mpingo''' ni vilangulo na malongozgero agho ghakupangika na mazaza gha mpingo (ŵalongozgi ŵa mpingo), kuti ghawuse wupu wa Ŵakhristu panji mpingo na ŵanthu ŵake.<ref>Boudinhon, Auguste. [http://www.newadvent.org/cathen/09056a.htm "Canon Law." ] The Catholic Encyclopedia. Vol. 9. New York: Robert Appleton Company, 1910. 9 August 2013</ref> Dango la mpingo ni dango la mukati la mpingo ilo likuwusa Mpingo wa Katolika (Mpingo wa Cilatini na Mipingo ya Katolika ya Kumafumiro gha Dazi), Mpingo wa Ortodokisi wa Kumafumiro gha Dazi na Mipingo ya Ortodokisi ya Kumafumiro, na mipingo ya caro ciliconse mu Mipingo ya Angilikani. Umo dango la mpingo ili likupangikira, kung'anamulikira, na nyengo zinyake kweruzgikira, vikupambana comene pakati pa magulu agha ghanayi gha mipingo. Mu midawuko yose yitatu, ''canon'' pakwamba likaŵa dango ilo wungano wa mpingo wazomerezga; malango agha ndigho ghakaŵa maziko gha dango la mpingo. == Muzu wa Lizgu == Mu Cigiriki ''kanon'' (κανών), mu Ciarabu ''qaanoon'' (قانون), mu Ciheberi ''kaneh'' (קָנֶה), "cakunyoloka"; dango, cakupimira, panji cakulongozgera; ng'anamulo ya muzu mu viyowoyero vyose ivi ni "bango". == Malango gha Ŵapostole == Malango gha Ŵapostole ni malango gha mpingo wa kale (85 mu Mpingo wa Kumafumiro gha Dazi, 50 mu Mpingo wa Kumanjiliro gha Dazi) agho ghakukhwaskana na ulongozgi na ndondomeko ya Mpingo wa Ŵakhristu ŵakwamba. == Mpingo wa Katolika == Mu Mpingo wa Katolika, dango la mpingo ni ndondomeko ya malango iyo yikupangika na kulondezgeskeka na ŵalongozgi ŵa mpingo kuti yilongozge kapangikiro na ulongozgi wa mpingo. Ndiyo ndondomeko ya dango ya kale comene iyo yalutilira kugwira ntchito kwambura kuleka mu caro ca Kumadazi. == Mpingo wa Ortodokisi wa Kumafumiro gha Dazi == Mpingo wa Ortodokisi wa Kumafumiro gha Dazi wawunjika malango gha mpingo na malongosoro ghake mu buku lakuchemeka ''Pēdálion'' ("Cakwendeskera ngalawa"), cifukwa likwenera "kwendeska" mpingo mu ndondomeko yake. 4jcbfgg8qqk9cuuzbi158g2hmupuc8a 123474 123473 2026-11-03T12:09:08Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Dango la Kunyoloska]] to [[Dango la mpingo]]: Zina lakuzomerezgeka 123473 wikitext text/x-wiki '''Dango la mpingo''' ni vilangulo na malongozgero agho ghakupangika na mazaza gha mpingo (ŵalongozgi ŵa mpingo), kuti ghawuse wupu wa Ŵakhristu panji mpingo na ŵanthu ŵake.<ref>Boudinhon, Auguste. [http://www.newadvent.org/cathen/09056a.htm "Canon Law." ] The Catholic Encyclopedia. Vol. 9. New York: Robert Appleton Company, 1910. 9 August 2013</ref> Dango la mpingo ni dango la mukati la mpingo ilo likuwusa Mpingo wa Katolika (Mpingo wa Cilatini na Mipingo ya Katolika ya Kumafumiro gha Dazi), Mpingo wa Ortodokisi wa Kumafumiro gha Dazi na Mipingo ya Ortodokisi ya Kumafumiro, na mipingo ya caro ciliconse mu Mipingo ya Angilikani. Umo dango la mpingo ili likupangikira, kung'anamulikira, na nyengo zinyake kweruzgikira, vikupambana comene pakati pa magulu agha ghanayi gha mipingo. Mu midawuko yose yitatu, ''canon'' pakwamba likaŵa dango ilo wungano wa mpingo wazomerezga; malango agha ndigho ghakaŵa maziko gha dango la mpingo. == Muzu wa Lizgu == Mu Cigiriki ''kanon'' (κανών), mu Ciarabu ''qaanoon'' (قانون), mu Ciheberi ''kaneh'' (קָנֶה), "cakunyoloka"; dango, cakupimira, panji cakulongozgera; ng'anamulo ya muzu mu viyowoyero vyose ivi ni "bango". == Malango gha Ŵapostole == Malango gha Ŵapostole ni malango gha mpingo wa kale (85 mu Mpingo wa Kumafumiro gha Dazi, 50 mu Mpingo wa Kumanjiliro gha Dazi) agho ghakukhwaskana na ulongozgi na ndondomeko ya Mpingo wa Ŵakhristu ŵakwamba. == Mpingo wa Katolika == Mu Mpingo wa Katolika, dango la mpingo ni ndondomeko ya malango iyo yikupangika na kulondezgeskeka na ŵalongozgi ŵa mpingo kuti yilongozge kapangikiro na ulongozgi wa mpingo. Ndiyo ndondomeko ya dango ya kale comene iyo yalutilira kugwira ntchito kwambura kuleka mu caro ca Kumadazi. == Mpingo wa Ortodokisi wa Kumafumiro gha Dazi == Mpingo wa Ortodokisi wa Kumafumiro gha Dazi wawunjika malango gha mpingo na malongosoro ghake mu buku lakuchemeka ''Pēdálion'' ("Cakwendeskera ngalawa"), cifukwa likwenera "kwendeska" mpingo mu ndondomeko yake. 4jcbfgg8qqk9cuuzbi158g2hmupuc8a 123617 123474 2026-11-03T14:32:25Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123617 wikitext text/x-wiki '''Dango la mpingo''' ni vilangulo na malongozgero agho ghakupangika na mazaza gha mpingo (ŵalongozgi ŵa mpingo), kuti ghawuse wupu wa Ŵakhristu panji mpingo na ŵanthu ŵake.<ref>Boudinhon, Auguste. [http://www.newadvent.org/cathen/09056a.htm "Canon Law." ] The Catholic Encyclopedia. Vol. 9. New York: Robert Appleton Company, 1910. 9 August 2013</ref> Dango la mpingo likusazgapo dango la mukati la mpingo, panji ndondomeko ya ntchito, ilo likuwusa Mpingo wa Katolika (Mpingo wa Cilatini na Mipingo ya Katolika ya Kumafumiro gha Zuŵa), Mpingo wa Ortodokisi wa Kumafumiro gha Zuŵa na Mipingo ya Ortodokisi ya Kumafumiro, na mipingo ya caro ciliconse mu Mipingo ya Angilikani. Umo dango la mpingo ili likupangikira, kung'anamulikira, na nyengo zinyake kweruzgikira, vikupambana comene pakati pa magulu agha ghanayi gha mipingo. Mu midawuko yose yitatu, ''canon'' pakwamba likaŵa dango ilo wungano wa mpingo wazomerezga; malango agha ndigho ghakaŵa maziko gha dango la mpingo. == Muzu wa Lizgu == Mu Cigiriki ''kanon'' (κανών), mu Ciarabu ''qaanoon'' (قانون), mu Ciheberi ''kaneh'' (קָנֶה), "cakunyoloka"; dango, malango, cakwenelera, panji cakupimira; ng'anamulo ya muzu mu viyowoyero vyose ivi ni "bango". Mu vyaka vya m'ma 300, Wungano Wakwamba wa Nicaea (325) ukachema malango gha ndondomeko ya mpingo kuti ''canons'': lizgu lakuti ''canon'', κανὠν, mu Cigiriki likung'anamula dango. Kufuma kale comene, pakaŵa kupambana pakati pa malango agho mpingo ukupanga na malango agho caro cikupanga, agho ghakuchemeka ''leges'', "malango" mu Cilatini. == Malango gha Ŵapositole == Malango gha Ŵapositole, panji Malango gha Mpingo gha Ŵapositole Ŵakupatulika, ni vilangulo vya mpingo wa kale (85 mu Mpingo wa Kumafumiro gha Zuŵa, 50 mu Mpingo wa Kumanjiliro gha Zuŵa) ivyo vikukhwaskana na ulongozgi na ndondomeko ya Mpingo wa Ŵakhristu ŵakwamba, ndipo vyasazgika mu Madango gha Ŵapositole, agho ni cigaŵa ca malemba gha Ŵapapi ŵa Mpingo pambere pa Nicaea. == Mpingo wa Katolika == Mu Mpingo wa Katolika, dango la mpingo ni ndondomeko ya malango na fundo za dango izo zikupangika na kulondezgeskeka na ŵalongozgi ŵa mpingo kuti zilongozge kapangikiro na ulongozgi wa mpingo wa kuwaro, na kunozga na kulongozga vyakucita vya Ŵakatolika ku cilato ca mpingo. Ndiyo ndondomeko ya dango yakwamba ya mazuŵa ghano ya Kumanjiliro gha Zuŵa, ndipo ndiyo ya kale comene iyo yalutilira kugwira ntchito kwambura kuleka mu caro ca Kumanjiliro gha Zuŵa. Mu Mpingo wa Cilatini, malango ghakuŵikika gha mpingo, agho ghakuthemba mwakulunjika panji mwambura kulunjika dango la Ciuta lambura kusinthika panji dango la kawiro, ghakusanga mazaza ghawo, pa malango gha caro cose, kufuma ku wakupanga malango wapacanya (ndiko kuti Papa), uyo wali na mazaza ghose gha kupanga malango, kufiska malango, na kweruzga mwa iyo yekha; apo malango gha vigaŵa ghakusanga mazaza kufuma ku wakupanga malango wapasi. Nkhani za malango agha nzambura kuŵa za fundo zakugomezgeka panji nkhalo yiwemi pera, kweni zikukhwaska umoyo wose wa munthu, ndipo zikujumpha ivyo vikuwonekera nga ni unenesko wakuvumbulika. Mpingo wa Katolika ukusazgapo so magulu ghankhondi ghakulu gha mipingo agho ghali mu umoza wakufikapo na Holy See na Mpingo wa Cilatini: * Mipingo ya Mdawuko wa Alexandria, kusazgapo Mpingo wa Katolika wa Ŵakoputi, Mpingo wa Katolika wa Eritrea, na Mpingo wa Katolika wa Ethiopia. * Mdawuko wa Siriya wa Kumanjiliro, kusazgapo Mpingo wa Ŵamaroni, Mpingo wa Katolika wa Siriya, na Mpingo wa Katolika wa Syro-Malankara. * Mpingo wa Mdawuko wa Armenia, kusazgapo Mpingo wa Katolika wa Armenia. * Mipingo ya Mdawuko wa Byzantine, kusazgapo mipingo ya Katolika ya Ŵagiriki ya Albania, Belarus, Bulgaria, Croatia na Serbia, Hungary, Italiya na Albania, Macedonia, Ŵamelkite, Romania, Russia, Ruthenia, Slovakia, na Ukraine. * Mipingo ya Mdawuko wa Siriya wa Kumafumiro, kusazgapo Mpingo wa Katolika wa Ŵakaldiya na Mpingo wa Syro-Malabar. Magulu ghose agha gha mipingo ghali mu umoza wakufikapo na Papa, ndipo ghali pasi pa Malemba gha Malango gha Mipingo ya Kumafumiro gha Zuŵa. === Mbiri, Malo agho Dango Likufumira, na Kulemba Pamoza === Mpingo wa Katolika uli na ndondomeko ya dango ya mukati iyo yikuyowoyeka kuŵa ya kale comene iyo yalutilira kugwira ntchito mu Ulaya ya Kumanjiliro, ya pamanyuma comene kuluska dango la Ŵaroma, kweni yakwambilira kukura kwa midawuko ya [[Dango la Malemba]] ya Ulaya ya mazuŵa ghano. Mbiri ya dango la mpingo la Cilatini yingagaŵika mu nyengo zinayi: ''jus antiquum'', ''jus novum'', ''jus novissimum'', na Malemba gha Dango la Mpingo. Kuyana na Malemba, mbiri yingagaŵika mu ''jus vetus'' (dango lose pambere pa Malemba) na ''jus novum'' (dango la Malemba, panji ''jus codicis''). Dango la mpingo la Mipingo ya Katolika ya Kumafumiro gha Zuŵa, ilo likaŵa na ndondomeko na kacitiro kakupambana, likalembeka pamoza paŵekha, ndipo ici cikiziska Malemba gha Malango gha Mipingo ya Kumafumiro gha Zuŵa agho Papa Yohane Paulosi II wakafumya mu 1990. === Dango la Mpingo wa Katolika nga ni Ndondomeko ya Dango === Dango la mpingo la Katolika ni ndondomeko ya dango yakukura makola, iyo yili na vyose ivyo vikukhumbikwa: mphara, ŵimiliri ŵa milandu, ŵeruzgi, malemba gha dango ghakufikapo, fundo za kung'anamulira dango, na vilango vyakukakizga, nangauli lilije nkhongono ya kukakizga mu madera ghanandi gha mazaza ghambura cisopa. Ciyelezgero cimoza cha kususkana pakati pa dango lambura cisopa na dango la mpingo cikaŵa mu ndondomeko ya dango ya Ungelezi, na ndondomeko zinyake, nga ni ya United States, izo zikafuma ku iyo. Kuno ŵakunanga ŵakapempheranga wanangwa wa ŵasofi. Kuŵa musofi, panji kujiyowoya mwautesi kuŵa musofi, kukang'anamula kuti wakunanga wangasankha kweruzgika mu mphara za mpingo m'malo mwa mphara zambura cisopa. Mphara za mpingo kanandi zikaŵa na lusungu comene. Pasi pa ŵafumu ŵa Tudor, wanangwa uwu wa ŵasofi ukacepeskeka pacoko pacoko na Henry VII, Henry VIII, na Elizabeth I. Ŵapapa ŵakasuskanga mazaza gha mphara zambura cisopa pa milandu ya ŵasofi. Wanangwa wa ŵasofi ukawuskika pacoko pacoko mu ndondomeko za dango za Ungelezi mu vyaka 200 vyakulondezgapo, nangauli ukacitika so ku South Carolina mu 1855. Mu Dango la Ungelezi, kagwiliskiro ka nthowa iyi, iyo pa nyengo iyo yikaŵa nkhani ya dango yakupangika pa ŵakunanga ŵakwamba, kakawuskika na Dango la Ukana-malango la 1827. Madigri gha masambiro mu dango la mpingo la Katolika ni J.C.B. (''Juris Canonici Baccalaureatus'', Digri Yakwamba ya Dango la Mpingo), J.C.L. (''Juris Canonici Licentiatus'', Digri ya Wanangwa wa Dango la Mpingo), na J.C.D. (''Juris Canonici Doctor'', Digri ya Dokotala wa Dango la Mpingo). Cifukwa ca kuŵa kasandiro kapadera, madigri ghapacanya mu Dango la Malemba panji mu kasandiro ka Ciuta kanandi ghakukhumbikwa pambere munthu wandasambire dango la mpingo. Kalembero kanandi ka malango gha dango la mpingo la Katolika kakafuma ku Malemba gha Ŵaroma gha Justinian. Ntheura, mphara za mpingo za Ŵaroma kanandi zikulondezga nthowa ya dango la Ŵaroma la Ulaya, na kusintha kucoko, ndipo zili na magulu gha ŵeruzgi na nthowa ya kweruzga ya kupenduzga, yakuchemeka "inquisitorial", kufuma ku Cilatini ''inquirere'', "kufumba". Ici cikupambana na nthowa ya kususkana iyo yili mu [[Dango la Viweruzgo]] la Ungelezi na United States, ilo lili na vinthu nga ni mawupu gha ŵakweruzga na mweruzgi yumoza. Mawupu na kacitiro ka dango la mpingo la Katolika vikakura pamoza na dango la vigaŵa vinandi vya Ulaya, ntheura Dango la Malemba la mazuŵa ghano na Dango la Viweruzgo vyose viŵiri vili na vyakukhwaska vya dango la mpingo. Nga umo Edson Luiz Sampel, mumanyi wa ku Brazil wa dango la mpingo la Katolika, wakuyowoyera, dango la mpingo lili mu kwambilira kwa vigaŵa vinandi vya Dango la Malemba, nga ni dango la Ulaya na la vyaro vya Amerika ya Ŵalatini. Mwambura kulunjika, dango la mpingo likukhwaska comene wupu wa ŵanthu wa mazuŵa ghano. Fundo zakusacizga za kasandiro ka malango ka dango la mpingo la Katolika kanandi zikulondezga fundo za kasandiro ka vinjeru ka dango ka Aristotle na Thomas Aquinas. Nangauli lizgu lakuti "dango" likulongosoreka yayi mu Malemba gha Dango la Mpingo la Katolika, Katekisima wa Mpingo wa Katolika ukuyowoya mazgo gha Aquinas pa kulongosora dango kuŵa "lulangulo lwa vinjeru ku uwemi wa ŵanthu wose, ulo lwafumyika na uyo wakulongozga wupu", ndipo ukulisandura kuŵa "dango la nkhalo ilo lapangika na mazaza ghakwenelera ku uwemi wa ŵanthu wose". === Malemba gha Mipingo ya Kumafumiro gha Zuŵa === Dango la Mipingo ya Katolika ya Kumafumiro gha Zuŵa iyo yili mu umoza wakufikapo na Papa wa Roma likaŵa pafupifupi nga ni la Mpingo wa Cilatini pambere 1917; pakaŵa kupambana kukulu kwa malango mu Mipingo yakupambana ya Katolika ya Kumafumiro gha Zuŵa. Waliyose ukaŵa na dango lake lapadera, umo mdawuko ukacali kuŵa wakuzirwa. Kupambana kukulu mu Ulaya ya Kumafumiro gha Zuŵa, comene mu mipingo ya Ortodokisi ya Kumafumiro gha Zuŵa, kukaŵa pa kupatukana kwa nthengwa. Kupatukana kwa nthengwa kukamba kuzomerezgeka pacoko pacoko pa vyakucitika vinyake, nga ni ureŵi, kunozgera munthu nkhaza, kumuleka, kutondeka kugonana, na kuleka kubaba, ivyo vikaŵa vifukwa vikulu vya kupatukana. Pamanyuma, mpingo ukamba kuzomerezga kutorana so (kwa ŵatoranyi wose ŵaŵiri) pamanyuma pa kupatukana. Mu 1929 Pius XI wakaphalira Mipingo ya Kumafumiro gha Zuŵa khumbo lake la kupanga Malemba gha Mpingo wose wa Kumafumiro gha Zuŵa. Kufumyika kwa Malemba agha gha Mipingo ya Kumafumiro gha Zuŵa pa dango la ŵanthu kukacitika pakati pa 1949 na 1958, kweni kukamalizgika pafupifupi vyaka 30 pamanyuma. Malemba ghakwamba gha Dango la Mpingo (1917) ghakaŵa gha Mpingo wa Cilatini pera, ndipo ghakagwiranga ntchito ku Mipingo ya Kumafumiro gha Zuŵa "pa nkhani izo zikukhwaskana na kawiro kawo" pera. Pamanyuma pa Wungano Waciŵiri wa Vatican (1962–1965), Vatican yikapanga Malemba gha Malango gha Mipingo ya Kumafumiro gha Zuŵa, agho ghakaŵa malemba ghakwamba gha dango la mpingo la Katolika la Kumafumiro gha Zuŵa. == Mpingo wa Ortodokisi wa Kumafumiro gha Zuŵa == Mpingo wa Ortodokisi wa Kumafumiro gha Zuŵa, comene kwizira mu ntchito ya mumanyi wa nyumba ya ŵasofi wa ku Athos wa vyaka vya m'ma 1700, Nicodemus wa ku Phiri Lakupatulika, wawunjika malango gha mpingo na malongosoro ghake mu buku lakuchemeka ''Pēdálion'' ("Cakwendeskera ngalawa"), cifukwa likwenera "kwendeska" mpingo mu ndondomeko yake. Fundo zakugomezgeka izo Maungano ghakasimikizga zikwenera kulondezgeka mwakukhwima cifukwa zikuwonekera kuŵa zakuzirwa pa umoza wa mpingo na pa kusunga mwakugomezgeka Evangeli. == Mipingo ya Angilikani == Mu Mpingo wa Ungelezi, mphara za mpingo, izo kale zikeruzganga nkhani zinandi nga ni mphindano za nthengwa, kupatukana kwa nthengwa, vikalata vya vyakuhara, na kunanga mbiri ya munthu, zicali na mazaza pa nkhani zinyake za mpingo (mwaciyelezgero, ndondomeko ya ŵasofi, kusintha cuma ca mpingo, na nkhani za malo gha kuŵikamo ŵakufwa gha mpingo). Kupatukana kwawo kukamba mu vyaka vya m'ma 1100, apo Ŵanoromani ŵakazipatula ku mphara za vigaŵa zakusazganika za cisopa na zambura cisopa izo Ŵasakisoni ŵakagwiliskiranga ntchito. Kupambana na mphara zinyake za Ungelezi, dango ilo likugwiliskirika ntchito pa nkhani za mpingo ni cigaŵa cinyake ca ndondomeko ya Dango la Malemba, Dango la Viweruzgo yayi, nangauli likulongozgeka comene na malango gha mphala. Kufuma pa Kusintha kwa Mpingo, mphara za mpingo mu Ungelezi zaŵa mphara za kalonga. Kusambizga dango la mpingo pa Makwamasambiro Ghakulu gha Oxford na Cambridge kukawuskika na Henry VIII; kufuma apo, ŵakugwira ntchito mu mphara za mpingo ŵakasambiranga Dango la Malemba, ndipo ŵakapokeranga Digri ya Dokotala wa Dango la Malemba (D.C.L.) kufuma ku Oxford, panji Digri ya Dokotala wa Malango (LL.D.) kufuma ku Cambridge. Ŵimiliri ŵa milandu aŵa (ŵakuchemeka "ŵadokotala" na "ŵa Dango la Malemba") ŵakaŵa ku "Doctors' Commons", misewu yicoko kumwera kwa St Paul's Cathedral mu London, apo ŵakaŵa ŵekha pa milandu ya vyakuhara, nthengwa, na nyanja mpaka mazaza ghawo ghakasamizgika ku mphara za Dango la Viweruzgo pakati pa vyaka vya m'ma 1800. Mipingo yinyake ya Angilikani pa caro cose capasi (mwaciyelezgero, Mpingo wa Episcopal mu United States na Mpingo wa Angilikani wa Canada) yicali kugwira ntchito pasi pa ndondomeko zawo za dango la mpingo. Mu 2002, ungano wa ŵapangizgi ŵa malango ku Canterbury ukasimikizga kuti: (1) Pali fundo za dango la mpingo izo mipingo ya Angilikani yikugaŵana; (2) Kuŵapo kwawo kungasimikizgika; (3) Cigaŵa ciliconse panji mpingo uliwose ukuwovwira kwizira mu ndondomeko yake ya dango ku fundo za dango la mpingo izo mipingo yikugaŵana; (4) Fundo izi zili na mazaza ghakulu gha kunyengelera, ndipo ngakuzirwa ku umo mpingo uliwose ukujipulikiskira; (5) Fundo izi zili na nkhongono yamoyo, ndipo zingakura so; na (6) Kuŵapo kwa fundo izi kukulongora na kukhozga umoza wa mipingo. == Mipingo ya Presbiteriya na ya Ŵakonzeka == Mu mipingo ya Presbiteriya na ya Ŵakonzeka, dango la mpingo likuchemeka "kacitiro na ndondomeko" panji "ndondomeko ya mpingo", ndipo likusazgapo malango gha mpingo pa ulongozgi wake, ndondomeko, kacitiro ka dango, na kusopa. Dango la mpingo la Ŵaroma likasuskika na Ŵapresbiteriya kale mu 1572 mu ''Admonition to Parliament''. Kususka uku kukaŵa pa cifukwa ico ŵanthu ŵakapelekanga cakuti dango la mpingo lingasungika para likususkana na dango lambura cisopa yayi. Kuyana na Polly Ha, ulongozgi wa mpingo wa Ŵakonzeka ukakana ici, ukuyowoya kuti ŵabishopu ŵakaŵa kuti ŵalondezgeska dango la mpingo kwa vyaka 1500. == Ciluteri == Buku la Kuzomerezgana ni malongosoro gha kale gha fundo zakugomezgeka za Mpingo wa Ŵaluteri, ilo lili na vikalata khumi vya cipulikano ivyo vyazomerezgeka mu Ciluteri kufuma mu vyaka vya m'ma 1500. Kweni Buku la Kuzomerezgana ni cikalata ca kuzomerezga cipulikano, buku la malango gha mpingo panji ndondomeko yayi, nga ni dango la mpingo. Mpingo uliwose wa Ŵaluteri wa caro ukujiŵikira ndondomeko yake ya mpingo, nangauli malango agha ghakuchemeka "canons". == Mpingo wa United Methodist == Buku la Ndondomeko lili na malango, malamulo, ndondomeko, na malongozgero gha Mpingo wa United Methodist. Mtundu wake waumaliro ukafumyika mu 2024. lcwu9oz5jy2i4z3kn6uexlwg57imomp 0 38949 123464 116570 2026-11-03T12:08:39Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123464 wikitext text/x-wiki [[File:NumberSetinC.svg|thumb|Vigaŵa vya vipendero]] '''Cipendero''' (vinandi: '''vipendero''') ni cinthu ca [[Samuzi|masamu]] ico cikugwiliskirika ntchito pa kupenda, kupima, kulondezgeska, na kuthya mazina. Viyelezgero vyakwamba ni vipendero vya kawiro: 1, 2, 3, 4, 5, na vinyake. Vipendero vingayimilirika mu ciyowoyero ca pa mlomo panji cakulemba na mazgo gha vipendero, panji na vimanyikwiro vyapadera vyakuchemeka nambala; mwaciyelezgero, "khumi na cimoza" ni lizgu la cipendero, ndipo "11" ni nambala iyo yikwimilira cipendero ici. Pakuti vimanyikwiro ivyo vingasungika mu mahara ni vicoko, ndondomeko ya nambala yikugwiliskirika ntchito kuti cipendero ciliconse cilembeke. Ndondomeko iyo yikugwiliskirika ntchito comene ni ya nambala za Cihindu na Ciarabu, iyo yikuzomerezga kuti cipendero ciliconse cilembeke na vimanyikwiro khumi. Mu masamu, ghanoghano la cipendero lakura mu vyaka vinandi kusazgapo zero (0), vipendero vyakucepeska nga ni −1, vipendero vya vigaŵa nga ni hafu (1/2), vipendero vyakuwoneka nga ni cipendero ca π, na vipendero vyakusazganika. == Mbiri == Vipendero vikamba kugwiliskirika ntchito kale comene. Vimanyikwiro vya vipendero vyakwamba vikalembeka pa mafupa na pa malibwe. == Mitundu ya Vipendero == Vipendero vingagaŵika mu magulu, nga ni vipendero vya kawiro, vipendero vyambura kugaŵika, vipendero vya vigaŵa, na vipendero vyaunenesko. qsr7cqljpacka6h14uatizc6cogvoom 0 40391 123553 115673 2026-11-03T12:12:04Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123553 wikitext text/x-wiki '''Sabata''' ni cipimo ca nyengo ca mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri. Ndiyo nyengo ya pa kalendala iyo yili pakati pa [[Dazi|zuŵa]] na [[Mwezi|mwezi]] mu vigaŵa vinandi vya caro capasi. Mu caka cimoza muli masabata ghakujumpha pacoko 52, panji pakati masabata 4⅓ mu mwezi umoza. Mazuŵa gha sabata kanandi ghakugwiliskirika ntchito pa kuŵika mazuŵa gha ntchito, mazuŵa gha kupumula, na mazuŵa gha kusopa. Lizgu lakuti "sabata" likugwiliskirika ntchito so pa cigaŵa ca sabata, nga ni mazuŵa gha ntchito na mphepete ya sabata. Masabata ghanyake mu caka ghangaŵikika pa vilato vyapadera. Midawuko yinyake ya kale yikaŵa na masabata gha utali wakupambana. Mu Citumbuka, '''sabata''' ni so zina la zuŵa lakumalira la sabata (mu Cingelezi ''Sunday''). == Mazina gha Mazuŵa == {| class="wikitable" | |Sabata |Lakwamba |Ciŵiri |Citatu |Cinayi |Cinkhondi |Cisulo |- |Cakuthambo |[[Zuŵa]] |[[Mwezi]] |[[Aresi]] |[[Mekyuri]] |[[Jupita]] |[[Vinasi]] |[[Satani]] |- |Ciuta wa Ŵagiriki na Ŵaroma |Helios-Sol |Selene-Luna |Ares-Mars |Hermes-Mercury |Zeus-Jupiter |Aphrodite-Venus |Cronus-Saturn |- |Cigiriki:{{dubious|date=April 2021}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Ἡλίου}}{{dubious|date=April 2021}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Σελήνης}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Ἄρεως}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Ἑρμοῦ}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Διός}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Ἀφροδίτης}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Κρόνου}} |- |Cilatini: |{{Lang|la|[[:la:Dies Solis|dies Sōlis]]|cat=0}} |{{Lang|la|[[:la:Dies Lunae|dies Lūnae]]|cat=0}} |{{Lang|la|[[:la:Dies Martis|dies Martis]]|cat=0}} |{{Lang|la|[[:la:Dies Mercurii|dies Mercuriī]]|cat=0}} |{{Lang|la|[[:la:Dies Iovis|dies Iovis]]|cat=0}} |{{Lang|la|[[:la:Dies Veneris|dies Veneris]]|cat=0}} |{{Lang|la|[[:la:Dies Saturni|dies Saturnī]]|cat=0}} |- |{{Lang|la|[[interpretatio germanica]]|cat=0}} |Sun |Moon |Tiwaz |Wodanaz |Þunraz |Frige |— |- |Cingelezi ca kale |{{Lang|ang|sunnandæg}} |{{Lang|ang|mōnandæg}} |{{Lang|ang|tiwesdæg}} |{{Lang|ang|wōdnesdæg}} |{{Lang|ang|þunresdæg}} |{{Lang|ang|frīgedæg}} |{{Lang|ang|sæterndæg}} |- |Ca India (Navagraha) |Suryavāra/ Ravivāra/ Bhānuvāsara |Chandravāra/ Somavāra/ Induvāsara |Mangalavāra/ Bhaumavāsara |Budhavāra/ Saumyavāsara |Guruvāra/Bṛhaspativāsara |Shukravāra/ Bhṛguvāsara |Shanivāra/ Sthiravāsara |} q8ikn9j9rlh6upx8soyjn70nvo9g3i2 123651 123553 2026-11-03T17:51:43Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123651 wikitext text/x-wiki '''Sabata''' (mu nkhani za Kumanjiliro na za pakati pa vyaro) ni cipimo ca nyengo ca mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri. Ndiyo nyengo ya pa kalendala iyo yili pakati pa [[Dazi|zuŵa]] na mwezi mu vigaŵa vinandi vya caro capasi. Mu caka cimoza muli masabata ghakujumpha pacoko 52, panji pakati masabata 4⅓ mu mwezi umoza. Mazuŵa gha sabata kanandi ghakugwiliskirika ntchito pa kuŵika mazuŵa gha ntchito, mazuŵa gha kupumula, na mazuŵa ghakupatulika. Lizgu lakuti "sabata" likugwiliskirika ntchito so pa cigaŵa ca sabata, nga ni mazuŵa gha ntchito na umaliro wa sabata. Masabata ghanyake mu caka ghangaŵikika pa vilato vyapadera, nga ni Sabata la Golide mu China na Japani. Mwambura kunozgeka comene, magulu ghanyake ghangakhozga masabata gha kumanyiska ŵanthu, nga ni Sabata la Mbumba la Caro mu Canada, agho ghakunozgeka kuti ŵanthu ŵalaŵiske nkhani yinyake. Midawuko yinyake ya kale na ya mdawuko yikaŵa panji yili na masabata gha utali wakupambana, kusazgapo mazuŵa khumi mu Eguputo, sabata la mazuŵa ghankhondi na ghatatu la Ŵaetruska na Ŵaroma ŵa kale, na masabata gha mazuŵa ghanayi panji ghankhondi pakati pa mazuŵa gha msika mu Afilika ya Kumanjiliro ya mazuŵa ghano. Pamanyuma Ŵaroma ŵakasintha kuya ku sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri. Ili pakwamba likaŵa sabata la vibwe, ndondomeko iyo kwambilira kwake kuli mphindano, iyo yikathya zuŵa liliwose zina la cibwe ca kale na ciuta uyo wakakolerananga na cibwe ico. Cifukwa ca kuthandazgika kwa Cikhristu, sabata la vibwe la Ŵaroma likasazganika na sabata la Cikhristu la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri ilo likalaŵiskanga Sabata (zuŵa la kuwuka kwa Khristu), ilo likafuma ku sabata la Ŵayuda la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri ilo likalaŵiskanga Ciŵelu. Sabata la vibwe na sabata la Ŵayuda vingaŵa kuti vikafuma ku ndondomeko za mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri mu kalendala ya Ŵababuloni, nangauli ukaboni wa ici ngucoko. Mu 321 mumuwilo wa Khristu, Fumu Yikulu Constantine wakalangura sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri mu Ufumu wa Ŵaroma, kusazgapo kupanga Sabata kuŵa zuŵa la kupumula la ŵanthu wose. Ici cikathandazgika mu Ulaya yose, ndipo pamanyuma pa caro cose. Mu Cingelezi, mazuŵa ghakugwiliskira ntchito mazina gha Ŵajeremani ghakuyana na gha Ŵaroma, kupatula Ciŵelu, ico cikaŵavya lakuyana: ''Sunday'' (zuŵa la zuŵa), ''Monday'' (zuŵa la mwezi), ''Tuesday'' (zuŵa la Aresi/Tiw), ''Wednesday'' (zuŵa la Mekyuri/Woden), ''Thursday'' (zuŵa la Jupita/Thor), ''Friday'' (zuŵa la Venasi/Frigg), na ''Saturday'' (zuŵa la Satani). Ni mazuŵa nicigha gha sabata agho ghakuŵa ghakwamba na ghaumaliro kukupambana kuyana na mdawuko, nangauli pafupifupi yose yikuŵika Ciŵelu, Sabata, panji Lakwamba kuŵa zuŵa lakwamba. Visopa vitatu vya Abraham vikupatula mazuŵa ghakupambana gha sabata nga ni zuŵa lakupatulika. Ŵakhristu ŵakusunga Sabata pa zuŵa la Sabata, kale zuŵa lakwamba la sabata, kucindika kuwuka kwa Yesu. Ŵasilamu ŵakusunga Cisulo, cifukwa cikalongosoreka mu Quran nga ni zuŵa lakupatulika la kusopera pamoza. Ŵayuda ŵakusunga Ciŵelu (''Shabbat''), zuŵa la cinkhondi na ciŵiri, kucindika kulenga kwa Ciuta caro mu mazuŵa ghankhondi na limoza na kupumula pa la cinkhondi na ciŵiri. == Zina == Lizgu la Cingelezi lakuti ''week'' likufuma ku Cingelezi ca kale ''wice'', ilo pakumalira likufuma ku muzu wa Ŵajeremani ''*wik-'' "kuzgoka, kusamira, kusintha". Lizgu la Ŵajeremani panyake likaŵa na ng'anamulo likulu pambere kalendala ya Ŵaroma yindazomerezgeke, panyake "kalondezgero". Sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri likuthyika zina mu viyowoyero vinandi na lizgu ilo likufuma ku "cinkhondi na ciŵiri". Mu Citumbuka, lizgu lakuti ''sabata'' likufuma ku Ciheberi ''shabbat'' kwizira mu viyowoyero vinyake, ndipo likung'anamula so zuŵa la Sabata. == Ng'anamulo na Utali == Sabata likulongosoreka nga ni nyengo ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri ndendende, ntheura: : sabata limoza = mazuŵa 7 = maora 168 = maminiti 10,080 = maliŵiri 604,800. Kuyana na kalendala ya Gregory: : caka cimoza ca kalendala ya Gregory = masabata 52 + zuŵa limoza (mazuŵa ghaŵiri mu caka ca mazuŵa 366) : sabata limoza ≈ magaŵa 22.9984 pa 100 gha mwezi wapakati wa Gregory Mu caka capakati ca Gregory, pali mazuŵa 365.2425, ntheura masabata 52.1775 ndendende. Pali masabata 20,871 ndendende mu vyaka 400 vya Gregory, ntheura 2 Thukila 1626 likaŵa Lakwamba, nga ni 2 Thukila 2026. Kuyaniska na kwenda kwa mwezi, sabata ni magaŵa 23.659 pa 100 gha mwezi wapakati, panji 94.637 pa 100 gha cigaŵa cimoza pa vinayi ca mwezi. Mu mbiri, ndondomeko ya malembo gha A mpaka G yagwiliskirika ntchito kupepuska kupima zuŵa la sabata. Zuŵa la sabata lingapimika makola usange nambala ya zuŵa la Julian yikumanyikwa: kusazga cimoza ku ivyo vikusyala pamanyuma pa kugaŵa nambala iyi na 7 kukupeleka zuŵa la sabata kuyana na ISO 8601. Mwaciyelezgero, nambala ya zuŵa la Julian la 2 Thukila 2026 ni 2461347; 2461347 mod 7 + 1 ni 1, ilo ni Lakwamba. Mu 1973, John Conway wakapanga lamulo la "Doomsday" la kupima mu mutu zuŵa la sabata la zuŵa liliwose. === Kwamba na Umaliro === Midawuko yikupambana pa mazuŵa agho ghakuŵa ghakwamba na ghaumaliro pa makalendala ghawo, nangauli pafupifupi yose yikuŵika Ciŵelu, Sabata, panji Lakwamba kuŵa zuŵa lakwamba. Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Vipimo (ISO) ukugwiliskira ntchito Lakwamba nga ni zuŵa lakwamba la sabata mu ISO 8601. Vigaŵa vinandi vya Ulaya, China, Afilika ya Kumanjiliro na ya Pakati, na Oceania vikupenda Lakwamba nga ni zuŵa lakwamba, apo vigaŵa vinandi vya Amerika, Asiya ya Kumwera na ya Kumwera-Kumafumiro, na Afilika ya Kumwera vikupenda Sabata nga ni lakwamba. Vyaro vinandi vya Ciarabu na Cipersia vikugwiliskira ntchito Ciŵelu nga ni zuŵa lakwamba, nangauli vinyake vikugwiliskira ntchito Lakwamba panji Sabata. Mu Citumbuka, mazina gha mazuŵa ghakulongora kuti Sabata ndilo lakumalira ndipo Lakwamba ndilo lakwamba la ntchito. == Mazuŵa gha Sabata == Mazuŵa gha sabata ghakathyika mazina gha vibwe 7 vya kale, ivyo vikasazgangapo zuŵa na mwezi. Ndondomeko iyi yikalutilira pamoza na mdawuko wa mpingo wa kupenda mazuŵa mu Cilatini ca mpingo kwamba na ''Dominica'' (Zuŵa la Fumu) nga ni zuŵa lakwamba. Ŵaciuta ŵa Ŵagiriki na Ŵaroma awo ŵakakolerananga na vibwe ŵakasinthika kuŵa ŵaciuta ŵa Ŵajeremani pakumalira kwa Ufumu wa Ŵaroma, ndipo ici cikapangiska mazina gha Ŵajeremani gha ŵaciuta ŵawo. Kalondezgero ka mazina gha mazuŵa nkhwa vibwe nga umo vikaŵikikiranga kale yayi (kuyana na mtunda: mwezi, Mekyuri, Venasi, zuŵa, Aresi, Jupita, Satani). M'malo mwake, ndondomeko ya maora gha vibwe yikapangiska mazuŵa ghakulondezgana kuthyika mazina gha vibwe ivyo vili malo ghatatu pakati pake mu kalondezgero kawo ka kale. Plutarch wakayowoya za ici mu buku ilo likalembeka pafupifupi 100 mumuwilo wa Khristu (ilo lataika). Dio Cassius (pakwamba pa vyaka vya m'ma 200) wakapeleka malongosoro ghaŵiri. Ndondomeko ya mpingo, yambura kukolerana na nyenyezi, ya kupenda mazuŵa gha sabata yikazomerezgeka mu nyengo ya pamanyuma ya kale. Ndondomeko iyi yikukhwaska so kuchema Citatu kuti "pakati pa sabata" mu Cijeremani ca kale na Cislavonic ca mpingo ca kale. Ndondomeko ya mpingo yikaŵa yinandi mu Cikhristu ca Kumafumiro, kweni ku Kumanjiliro yicali mu Ciisilandi, Cigalisiya, na Cipwitikizi pera. Mazina gha Citumbuka gha mazuŵa (Lakwamba, Ciŵiri, Citatu, Cinayi, Cinkhondi) nagho ghakupenda mazuŵa nga ni ndondomeko iyi. {| class="wikitable" | |Sabata |Lakwamba |Ciŵiri |Citatu |Cinayi |Cinkhondi |Cisulo |- |Cakuthambo |[[Zuŵa]] |[[Mwezi]] |[[Aresi]] |[[Mekyuri]] |[[Jupita]] |[[Vinasi]] |[[Satani]] |- |Ciuta wa Ŵagiriki na Ŵaroma |Helios-Sol |Selene-Luna |Ares-Mars |Hermes-Mercury |Zeus-Jupiter |Aphrodite-Venus |Cronus-Saturn |- |Cigiriki:{{dubious|date=April 2021}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Ἡλίου}}{{dubious|date=April 2021}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Σελήνης}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Ἄρεως}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Ἑρμοῦ}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Διός}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Ἀφροδίτης}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Κρόνου}} |- |Cilatini: |{{Lang|la|[[:la:Dies Solis|dies Sōlis]]|cat=0}} |{{Lang|la|[[:la:Dies Lunae|dies Lūnae]]|cat=0}} |{{Lang|la|[[:la:Dies Martis|dies Martis]]|cat=0}} |{{Lang|la|[[:la:Dies Mercurii|dies Mercuriī]]|cat=0}} |{{Lang|la|[[:la:Dies Iovis|dies Iovis]]|cat=0}} |{{Lang|la|[[:la:Dies Veneris|dies Veneris]]|cat=0}} |{{Lang|la|[[:la:Dies Saturni|dies Saturnī]]|cat=0}} |- |{{Lang|la|[[interpretatio germanica]]|cat=0}} |Sun |Moon |Tiwaz |Wodanaz |Þunraz |Frige |— |- |Cingelezi ca kale |{{Lang|ang|sunnandæg}} |{{Lang|ang|mōnandæg}} |{{Lang|ang|tiwesdæg}} |{{Lang|ang|wōdnesdæg}} |{{Lang|ang|þunresdæg}} |{{Lang|ang|frīgedæg}} |{{Lang|ang|sæterndæg}} |- |Ca India (Navagraha) |Suryavāra/ Ravivāra/ Bhānuvāsara |Chandravāra/ Somavāra/ Induvāsara |Mangalavāra/ Bhaumavāsara |Budhavāra/ Saumyavāsara |Guruvāra/Bṛhaspativāsara |Shukravāra/ Bhṛguvāsara |Shanivāra/ Sthiravāsara |} == Mbiri == === Vuma Lapakati la Kale === Ukaboni wakwamba wa kuzirwa kwa nyengo ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri pa nyenyezi ni lamulo la fumu Sargon wa Akkad pafupifupi 2300 pambere Khristu. Ŵakkadi ŵakacindikanga nambala 7, ndipo vinthu vikulu vya kumwamba ivyo vikuwoneka na maso vikaŵa 7 (zuŵa, mwezi, na vibwe vinkhondi vya pafupi). Gudea, wasembe-fumu wa Lagash mu Sumer (pafupifupi 2100 pambere Khristu), wakazenga tempele la vipinda 7, ilo wakapatula na cisangalalo ca mazuŵa 7. Mu nkhani ya cigumula ya Gilgamesh, mphepo yikulu yikatora mazuŵa 7, nkhunda yikatumika pamanyuma pa mazuŵa 7 (nga mu Genesis), ndipo Utnapishtim, uyo wakuyana na Nowa, wakafuma mu cingalawa mazuŵa 7 pamanyuma pakuti cafika pa mtunda. Kupenda kufuma pa mwezi uphya, Ŵababuloni ŵakasekeleranga zuŵa la 7, 14, 21, na 28 la mwezi wa mazuŵa pafupifupi 29 panji 30 nga ni "mazuŵa ghakupatulika", ghakuchemeka so "mazuŵa ghaheni" (ghambura mwaŵi pa ntchito zinyake). Pa mazuŵa agha, ŵalongozgi ŵakakanizgikanga ntchito zinyake ndipo ŵanthu ŵakukhumbanga "kupempha" yayi, ndipo la 28 likaŵa "zuŵa la kupumula". Pa zuŵa lililose, sembe zikaperekekanga ku ciuta wakupambana. Nangauli vikuyana, mdawuko wa pamanyuma wa kukoleranya mazuŵa gha sabata na ŵaciuta panji vibwe ukafuma ku Ŵababuloni yayi. Vimbale vya nyengo ya Achaemenid vikulongora kuti mwezi wa mazuŵa 29 panji 30 ukaŵa na masabata ghatatu gha mazuŵa 7 na sabata laumaliro la mazuŵa 8 panji 9, ntheura ndondomeko ya mazuŵa 7 yikalutiliranga kwambura kuleka yayi. Ŵababuloni ŵakasekelera so zuŵa la 19 nga ni "zuŵa liheni" lapadera, "zuŵa la kukwiya", cifukwa likaŵa pafupifupi zuŵa la 49 la mwezi wakajumpha, kumalizga "sabata la masabata". === Persia ya Achaemenid === Kalendala ya Zoroaster yikulondezga ya Ŵababuloni pa kukoleranya zuŵa la 7, 14, 21, na 28 la mwezi na Ahura Mazda. Kalendala yakwamba ya Zoroaster yikaŵa ndondomeko iyo yikagwiliskirikanga ntchito mu Ufumu wa Persia, iyo yikatoleka ku kalendala ya Ŵababuloni pofika vyaka vya m'ma 300 pambere Khristu. === Cisopa ca Ŵayuda === Ndondomeko ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri yakulutilira mu mbiri yose kwambura kukolerana na mwezi yikacitika dankha mu Cisopa ca Ŵayuda, pafupifupi mu vyaka vya m'ma 500 pambere Khristu. Pali maghanoghano ghanandi pa kwambilira kwa ndondomeko ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri ya mu Baibolo. Friedrich Delitzsch na ŵanyake ŵakasacizga kuti sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri, pakuti ni pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinayi ca mwezi, ndico kwambilira kwake kwa kuthambo, ndipo nadi kalendala ya Ŵababuloni yikasazganga mazuŵa kuti sabata laumaliro la mwezi likolerane na mwezi uphya. Kuyana na ghanoghano ili, sabata la Ŵayuda likatoleka ku Ŵababuloni ndipo likawuskikapo kuthemba mwezi. Mu buku lake, Frank Senn wakulongora ukaboni wa kugwiliskira ntchito kwakwamba kwa sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri na Ŵayuda pa nyengo ya ukapolo wa ku Babuloni mu vyaka vya m'ma 500 pambere Khristu, pamanyuma pa kunangika kwa Tempele la Solomoni. Nangauli sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri mu Cisopa ca Ŵayuda likukolerana na nkhani ya kulengeka mu Buku la Genesis, palije kumanya usange nkhani ya Genesis yikalembeka pambere pa ukapolo uwu. Kufuma nyengo ya Tempele Laciŵiri pasi pa ulongozgi wa Persia, Cisopa ca Ŵayuda cikagwiliskiranga ntchito ndondomeko ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri ya Masabata ghakuwerezgeka. George Aaron Barton wakaghanaghana kuti nkhani ya kulengeka kwa mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri mu Genesis yikukolerana na nkhani ya kulengeka ya Ŵababuloni ''Enûma Eliš'', iyo yikalembeka pa vimbale 7. Mu ghanoghano lakuyowoyeka kanandi la pakwamba pa vyaka vya m'ma 1900, Sabata la Ciheberi likuyaniskika na lizgu la Ŵasumeri ''sa-bat'', "kupumula kwa pakati", lizgu la mwezi wakuzura. Eviatar Zerubavel wakuti Sabata la mu Baibolo lingaŵa kuti likafuma ku midawuko ya Ŵababuloni pa nyengo ya ukapolo. Kweni wakuwona ndondomeko iyo yikuthemba Sabata pera kwambura kukolerana na kuthambo kuŵa caphya ca Ŵayuda. Wakuti, "kuŵika sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri kuyana na kusunga Sabata nyengo zose ni ciperekero capadera ca Ŵayuda ku midawuko ya ŵanthu. Kusankha nambala 7 kungaŵa kuti kukafuma ku Ŵaasiriya panji Ŵababuloni, kweni ŵanthu ŵa kale ŵa Mesopotamiya ŵekha ŵakaŵavya sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri." Niels-Erik Andreasen, Jeffrey H. Tigay, na ŵanyake ŵakuti Sabata la mu Baibolo likuyowoyeka nga ni zuŵa la kupumula mu vigaŵa vya kale comene vya mabuku ghankhondi ghakwamba gha Baibolo, gha vyaka vya m'ma 800 pambere Khristu, vyaka mahandiredi pambere pa ukapolo wa ku Babuloni. Ŵakusanga so kuti kuyana pakati pa Sabata la mu Baibolo na ndondomeko ya Ŵababuloni nkhucoko. Ntheura ŵakuti Sabata, na sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri, vingaŵa vyakupangika na Ŵaisraeli ŵekha. Tigay wakulemba kuti pakati pa mitundu ya pafupi iyo yikakhwaska Israeli, palije ciyelezgero cakuyana ndendende na sabata la Ŵaisraeli, ntheura sabata ili ni ciphya ca Ŵaisraeli. Masuzgo ghanyake na ghanoghano la Delitzsch ni kumazga kupambana pakati pa sabata lambura kuleka na sabata la mwezi, na kulongosora cifukwa ico palije malemba agho ghakuchema sabata la mwezi kuti ''Shabbat'' mu ciyowoyero ciliconse. Mu malemba gha Ŵayuda gha nyengo ya Septuagint, lizgu lakuti "Sabata" likang'anamulanga so sabata lose la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri, nyengo pakati pa Masabata ghaŵiri. Ntharika ya Yesu ya Mfarisi na mulipiriska msonkho yikuti Mfarisi wakufunga "kaŵiri mu sabata". Mu nkhani ya ŵanakazi awo ŵakasanga thumbo lambura kanthu, ŵakulongosoreka kuti ŵakiza "pa zuŵa lakwamba la masabata"; kung'anamulika kukulemba "sabata" m'malo mwa "masabata". Apo Ŵayuda ŵakakhala mu vigaŵa vyakupambana vya Ufumu wa Ŵaroma, midawuko yawo yikamanyikwa comene, ndipo ŵalembi ŵa Ŵaroma nga ni Seneca na Ovid ŵakuyowoya za Sabata la Ŵayuda. === Nyengo ya Ŵagiriki na Ŵaroma === Ŵaroma ŵa kale ŵakagwiliskiranga ntchito ''nundinum'' ya mazuŵa ghankhondi na ghatatu. Kweni pamanyuma pakuti kalendala ya Julian yamba kugwira ntchito mu 45 pambere Khristu, sabata la vibwe la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri likamba kugwiliskirika ntchito comene. Likakoleranyanga mazuŵa gha sabata na zuŵa, mwezi, na vibwe vinkhondi ivyo vikuwoneka na maso. Ghanoghano la maora gha vibwe ni caphya ca kulongolera mwa nyenyezi kwa Ŵagiriki, panyake mu vyaka vya m'ma 100 pambere Khristu. Ntheura, kwambilira kwa sabata la vibwe kukaghanaghanirikanga kuŵa kwa Ŵagiriki. Kweni Ilaria Bultrighini na Sascha Stern ŵakuti mdawuko uwu ukawoneka dankha mu Italy ya Ŵaroma, ndipo ŵakughanaghana kuti ghanoghano ili lingaŵa kuti likafuma pacoko ku kumanya kwa Ŵaroma sabata la Ŵayuda. Sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri likamanyikwa comene mu Ufumu wa Ŵaroma pofika vyaka vya m'ma 100 mumuwilo wa Khristu. Kwa kanyengo, sabata na ''nundinum'' vikaŵako pamoza, kweni apo Constantine wakazomerezga sabata mu 321 na Zuŵa la Zuŵa (''dies Solis'') likaŵa zuŵa la kupumula la dango, ''nundinum'' yikaŵa kuti yaleka kugwiliskirika ntchito. Ndondomeko yakulutilira ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri ya sabata yikwamba mu ulongozgi wa Augustus; zuŵa lakwamba lakumanyikwa ilo likulembeka pamoza na zuŵa la sabata ni 6 Mpupulu 60 mumuwilo wa Khristu, lakulembeka nga ni Sabata mu kalembero ka pa linga ku Pompeii. Kweni kuyana na kalendala ya Julian, 6 Mpupulu 60 likaŵa Citatu. Ici cikulongosoreka na kuŵapo kwa nthowa ziŵiri za kuthya mazina mazuŵa gha sabata kuyana na maora gha vibwe: 6 Mpupulu likaŵa Sabata kuyana na nthowa ya kunjira kwa zuŵa na Citatu kuyana na nthowa ya kufuma kwa zuŵa. === Ulaya ya Cikhristu === Ndondomeko ya sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri yindaleke mu Cikhristu, na ntheura mu mbiri ya Kumanjiliro, kwa pafupifupi vyaka 2,000, nangauli makalendala gha Coptic, Julian, na Gregory ghakasintha, nga umo kukulongorekera na zuŵa la Pasika ilo lalondezgeka kuwelera mu mindandanda yinandi mpaka ku mndandanda wa kale wa ku Alexandria wakwamba na Pasika ya 311 mumuwilo wa Khristu. Mdawuko wa kulongolera vyamunthazi kuyana na mazuŵa gha sabata agho visekelero vinyake vikuwira ukakura pakwamba pa nyengo yapakati. Mitundu yinyake ya pamanyuma yikasazgapo mabuku gha mu Germany na Ungelezi, na gha Ŵaslavi ŵa kumwera na kumafumiro. Midawuko ya Cikhristu ya nyengo yapakati ya mwaŵi panji kusoŵa mwaŵi kwa mazuŵa ghanyake gha sabata yikalutilira mpaka mazuŵa ghano. Ici comene cikukhwaska Cisulo, ico cikukolerana na kupayikika kwa Yesu. Sabata, nyengo zinyake lakulongoreka nga ni Mutuŵa Anastasia, likasopeka mu Russia, mdawuko uwo ukasuskika mu cisambizgo ca vyaka vya m'ma 1300. Mu ndondomeko ya mpingo ya kupenda, Sabata likapendekanga so nga ni zuŵa lakwamba la sabata; kweniso, likuwonekera nga ni "zuŵa la cinkhondi na citatu" ndipo nyengo zinyake likuchemeka nthena mu kusopa kwa Cikhristu. Justin Martyr wakalemba kuti: "zuŵa lakwamba pamanyuma pa Sabata, lakusyala lakwamba pa mazuŵa ghose, likuchemeka la cinkhondi na citatu, kuyana na unandi wa mazuŵa ghose gha ndondomeko, ndipo likusyala lakwamba." Nyengo ya mazuŵa ghankhondi na ghatatu, kanandi (kweni nyengo zose yayi) yakwamba na kumalira pa Sabata, yikuchemeka ''octave'', comene mu kusopa kwa Katolika. Mu Cijeremani, mazgo ghakuti "lero mu mazuŵa ghankhondi na ghatatu" ghangang'anamula so "sabata limoza kufuma lero". Ndimo viliri so mu Ciitaliya, Cifulenci, na Cisipanya. === Kuzomerezgeka mu Asiya === ==== China na Japani ==== Kuyowoya kwakwamba kwakumanyikwa mu malemba gha Ŵacayina kwa sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri kukufuma kwa Fan Ning, uyo wakaŵako pakumalira kwa vyaka vya m'ma 300 mu ufumu wa Jin, apo kuthandazgika kufuma ku Ŵamanikeya kukulembeka mu malemba gha ŵamonke ŵa Cibuda Yi Jing na Bu Kong mu vyaka vya m'ma 600. Ndondomeko ya vibwe ya Ŵacayina yikatoleka ku Japani mu vyaka vya m'ma 800 na mumonke wa Japani Kūkai. Mabuku gha mazuŵa gha mulongozgi wa Japani Fujiwara Michinaga ghakulongora kuti ndondomeko ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri yikagwiliskirikanga ntchito mu Japani pofika 1007. Mu Japani, ndondomeko iyi yikagwiliskirikanga ntchito pa kulongolera mwa nyenyezi mpaka yikaŵa maziko gha kalendala ya Kumanjiliro mu nyengo ya Meiji (1868–1912). ==== India ==== Sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri likamanyikwanga mu India pofika vyaka vya m'ma 500, ndipo likuyowoyeka mu ''Pañcasiddhāntikā''. Shashi (2000) wakuyowoya ''Garga Samhita'', ilo wakuliŵika mu vyaka vya m'ma 100 pambere panji pamanyuma pa Khristu, nga ni kuyowoya kwakwamba kwa sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri mu India. === Ghanoghano la Cisilamu === Kuyana na Cisilamu, sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri likamba na kulengeka kwa caro cose na Allah. Abu Huraira wakayowoya kuti Muhammad wakati: "Allah wakalenga dongo pa Ciŵelu, mapiri pa Sabata, makuni pa Lakwamba, vinthu vya ntchito pa Ciŵiri, ungweru pa Citatu, wakathandazga vinyama pa Cinayi, ndipo wakalenga Adamu pamanyuma pa ''Asr'' pa Cisulo; cakulengeka caumaliro pa ora laumaliro la Cisulo, pakati pa msana na usiku." == Kupenda Masabata == Masabata mu caka ca kalendala ya Gregory ghangapendeka caka ciliconse. Kupenda uku kanandi kukugwiliskirika ntchito mu vyaro vya Ulaya na Asiya. Kuli kucoko mu U.S. na kunyake. === Ndondomeko ya ISO === Ndondomeko ya kupenda masabata ni ndondomeko ya ISO, iyo yili mu ISO 8601. Ndondomeko iyi yikuti sabata lililose likwamba pa Lakwamba ndipo likukolerana na caka ico cili na Cinayi ca sabata ilo. ==== Kusanga Sabata 1 ==== Mu kacitiro, sabata 1 (W01) la caka ciliconse lingamanyikwa nthena: * Usange 1 Matika likuwira pa Lakwamba, Ciŵiri, Citatu panji Cinayi, sabata la 1 Matika ndilo Sabata 1. Kupatula para 1 Matika ni Lakwamba, Sabata 1 ili likusazgapo zuŵa (mazuŵa) ghaumaliro gha caka ca kumanyuma. * Usange 1 Matika likuwira pa Cinkhondi, Ciŵelu, panji Sabata, 1 Matika ni cigaŵa ca sabata laumaliro la caka ca kumanyuma. Sabata 1 lizamwamba pa Lakwamba lakwamba pamanyuma pa 1 Matika. Mwaciyelezgero, Sabata 1 la 2015 likamba pa Lakwamba, 29 Zimya 2014, cifukwa 1 Matika 2015 likaŵa Cinayi; Sabata 1 la 2021 likamba pa Lakwamba, 4 Matika 2021, cifukwa 1 Matika 2021 likaŵa Cinkhondi. ==== Sabata 52 na 53 ==== Ncakuthekera so kumanya usange sabata laumaliro la caka ca kumanyuma likaŵa Sabata 52 panji 53: * Usange 1 Matika ni Cinkhondi, ni cigaŵa ca Sabata 53 la caka ca kumanyuma. * Usange 1 Matika ni Ciŵelu, ni cigaŵa ca Sabata 53 usange caka ca kumanyuma cikaŵa ca mazuŵa 366, panji Sabata 52 usange yayi. * Usange 1 Matika ni Sabata, ni cigaŵa ca Sabata 52 la caka ca kumanyuma. === Ndondomeko Zinyake za Kupenda === Mu vyaro vinyake, ndondomeko ya kupenda yikupambana na ya ISO. Pali ndondomeko zinkhondi na yimoza panji kujumpha. Cifukwa sabata likwamba pa Ciŵelu, Sabata, panji Lakwamba mu ndondomeko zose izi, mazuŵa gha ntchito, Lakwamba mpaka Cinkhondi, ghali na nambala yimoza ya sabata mu ndondomeko yiliyose. Kanandi, ndondomeko izi zikuzomerezgana pa nambala ya sabata ya zuŵa lililose la ntchito: mu vyaka umo 1 Matika ni Lakwamba, Ciŵiri, Citatu, panji Cinayi, ndondomeko zose zikuzomerezgana; mu vyaka vinyake, yimoza panji ziŵiri zikupambana. Sabata la ''epi'' (sabata la kupenda nthenda) likugwiliskirika ntchito kupharazga viŵerengero vya uchanda, nga ni ŵalwari ŵa COVID-19. Likwamba pa Sabata na kumalira pa Ciŵelu. Sabata lakwamba la caka likumalira pa Ciŵelu lakwamba la Matika, usange likuwira pa zuŵa la cinayi panji kujumpha la mwezi. Ntheura sabata lakwamba lingamba mu Zimya la caka ca kumanyuma. ==== Kagwiliskiro ==== Nambala ya zuŵa la kupangika kwa vigaŵa vya magesi kanandi ni manambala ghanayi YYWW, apo YY ni manambala ghaŵiri ghaumaliro gha caka ndipo WW ni nambala ya sabata. Nambala ya zuŵa la kupangika kwa matayala iyo yikukhumbikwa na ulongozgi wa U.S. ni WWYY. == "Masabata" mu Makalendala Ghanyake == Lizgu lakuti "sabata" nyengo zinyake likugwiliskirika ntchito pa nyengo zinyake za mazuŵa ghacoko. "Masabata" gha mazuŵa ghanayi mpaka khumi ghagwiliskirika ntchito mu malo ghanandi mu mbiri. Nyengo zakujumpha mazuŵa khumi kanandi zikuchemeka "masabata" yayi. === Pambere pa Nyengo ya Mazuŵa Ghano === Makalendala ghambura kukolerana na midawuko ya Ŵakaldeya, Ŵagiriki, Ŵakhristu, panji Ŵayuda kanandi ghali na nyengo pakati pa zuŵa na mwezi za utali wakupambana, nyengo zinyake zikuchemeka "masabata". Sabata la mazuŵa ghankhondi na ghatatu likagwiliskirikanga ntchito mu Roma wa kale na panyake mu kalendala ya Ŵakelti pambere pa Cikhristu. Vimanyikwiro vya sabata la mazuŵa ghankhondi na ghanayi vikusangika mu viyowoyero vya Baltic na mu Ciwelesi. Kalendala ya kale ya Ŵacayina yikaŵa na sabata la mazuŵa khumi, nga ni kalendala ya Eguputo wa kale (na kalendala ya Republic ya France, iyo yikagaŵa myezi yake ya mazuŵa 30 mu vigaŵa vitatu). Midawuko yinyake mu Ghana na Nigeria yasunga ndondomeko za mazuŵa gha msika kuyana na masabata gha mazuŵa ghanayi na ndondomeko za masabata ghankhondi na ghatatu. Mizi yakupambana yasankha nthowa zakupambana pa kuzomerezga sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri la Cisilamu na Cikhristu. Sabata la mazuŵa ghankhondi na limoza likagwiliskirikanga ntchito mu kalendala ya Akan na mdawuko wa Kabiye mu Afilika ya Kumanjiliro mpaka 1981. Midawuko yinandi yikagwiliskiranga ntchito sabata la mazuŵa ghankhondi, kusazgapo kalendala ya Java na ndondomeko ya kale ya mazuŵa gha msika mu Korea. Ŵaigbo ŵali na "sabata la msika" la mazuŵa ghanayi. Ŵaaztec na Ŵamaya ŵakagwiliskiranga ntchito makalendala gha Amerika Yapakati. Ilo likaŵa lakuzirwa comene likagaŵa ndondomeko ya kusopa ya mazuŵa 260 mu masabata 20 gha mazuŵa 13. Ŵakagaŵa so caka ca zuŵa mu nyengo 18 za mazuŵa 20 na mazuŵa ghankhondi ghambura mazina, ndipo ici cikapanga mwezi wa mazuŵa 20 wakugaŵika mu masabata ghanayi gha mazuŵa ghankhondi. Umaliro wa sabata lililose la mazuŵa ghankhondi ukaŵa zuŵa la msika. Kalendala ya Pawukon ya Bali ni kalendala ya mazuŵa 210 iyo yili na masabata khumi ghakupambana agho ghakwenda pamoza, gha mazuŵa 1 mpaka 10. === Kusintha kwa Mazuŵa Ghano === Kalendala Yakukhazikika ya Pakati pa Vyaro yikasunga sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri kweni yikaŵika caka ca myezi 13 ya mazuŵa 28 (mazuŵa 364). Zuŵa lililose la kalendala likawiranga pa zuŵa limoza la sabata nyengo zose. Sabata la mazuŵa khumi, ilo likuchemeka ''décade'', likagwiliskirika ntchito mu France ya kusintha kwa vyaka 9 na hafu, kufuma Thukila 1793 mpaka Masika 1802. Paris Commune yikazomerezga kalendala iyi kwa mazuŵa 18 mu 1871. Kalendala ya Bahá'í yili na nyengo ya mazuŵa 19 iyo ŵanyake ŵakuyichema mwezi ndipo ŵanyake sabata. ==== Soviet Union ==== Mu Soviet Union pakati pa 1929 na 1940, ŵantchito ŵanandi ŵa mafakitale na makampani, kweni ŵa minda ya pamoza yayi, ŵakagwiliskiranga ntchito masabata gha ntchito gha mazuŵa ghankhondi na ghankhondi na limoza, apo caro cose cikalutilira kugwiliskira ntchito sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri. Kufuma 1929 mpaka 1951, mazuŵa ghankhondi gha visekelero vya caro ghakaŵa mazuŵa gha kupumula. Kufuma nyengo ya kuwa kwa mahamba 1929 mpaka nyengo ya kufunda 1931, mazuŵa 360 ghakusyala gha caka ghakagaŵika mu masabata 72 gha ntchito gha mazuŵa ghankhondi. Ŵantchito ŵakapikanga limoza mwa mazuŵa ghankhondi nga ni zuŵa lawo la kupumula, nanga ni para ŵanthu ŵa nthengwa panji ŵabwezi ŵawo ŵakapika zuŵa linyake. Pa 1 Thukila 1930, magaŵa 72 pa 100 gha ŵantchito ŵa mafakitale ŵakaŵa pa sabata la mazuŵa ghankhondi. Kufuma nyengo ya kufunda 1931 mpaka 26 Zizima 1940, mwezi uliwose ukagaŵika mu masabata ghankhondi gha ntchito gha mazuŵa ghankhondi na limoza, ndipo zuŵa la cinkhondi na cimoza likaŵa zuŵa la kupumula la wose. Kalendala ya Gregory na sabata la kale la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri vikagwiliskirikanga ntchito mu Soviet Union nyengo zose, kusazgapo 1929–1940, mwaciyelezgero pa nyuzipepara ya ''Pravda''. Mazina gha kale gha mazuŵa ghakalutilira kugwiliskirika ntchito, kusazgapo "Kuwuka" pa Sabata na "Sabata" pa Ciŵelu, nangauli ulongozgi ukakananga Ciuta. dp51zaddlmi5u877fymd7sobqnph1mt 123652 123651 2026-11-03T17:52:04Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123652 wikitext text/x-wiki '''Sabata''' (mu nkhani za Kumanjiliro na za pakati pa vyaro) ni cipimo ca nyengo ca mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri. Ndiyo nyengo ya pa kalendala iyo yili pakati pa [[Dazi|zuŵa]] na mwezi mu vigaŵa vinandi vya caro capasi. Mu caka cimoza muli masabata ghakujumpha pacoko 52, panji pakati masabata 4⅓ mu mwezi umoza. Mazuŵa gha sabata kanandi ghakugwiliskirika ntchito pa kuŵika mazuŵa gha ntchito, mazuŵa gha kupumula, na mazuŵa ghakupatulika. Lizgu lakuti "sabata" likugwiliskirika ntchito so pa cigaŵa ca sabata, nga ni mazuŵa gha ntchito na umaliro wa sabata. Masabata ghanyake mu caka ghangaŵikika pa vilato vyapadera, nga ni Sabata la Golide mu China na Japani. Mwambura kunozgeka comene, magulu ghanyake ghangakhozga masabata gha kumanyiska ŵanthu, nga ni Sabata la Mbumba la Caro mu Canada, agho ghakunozgeka kuti ŵanthu ŵalaŵiske nkhani yinyake. Midawuko yinyake ya kale na ya mdawuko yikaŵa panji yili na masabata gha utali wakupambana, kusazgapo mazuŵa khumi mu Eguputo, sabata la mazuŵa ghankhondi na ghatatu la Ŵaetruska na Ŵaroma ŵa kale, na masabata gha mazuŵa ghanayi panji ghankhondi pakati pa mazuŵa gha msika mu Afilika ya Kumanjiliro ya mazuŵa ghano. Pamanyuma Ŵaroma ŵakasintha kuya ku sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri. Ili pakwamba likaŵa sabata la vibwe, ndondomeko iyo kwambilira kwake kuli mphindano, iyo yikathya zuŵa liliwose zina la cibwe ca kale na ciuta uyo wakakolerananga na cibwe ico. Cifukwa ca kuthandazgika kwa Cikhristu, sabata la vibwe la Ŵaroma likasazganika na sabata la Cikhristu la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri ilo likalaŵiskanga Sabata (zuŵa la kuwuka kwa Khristu), ilo likafuma ku sabata la Ŵayuda la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri ilo likalaŵiskanga Cisulo. Sabata la vibwe na sabata la Ŵayuda vingaŵa kuti vikafuma ku ndondomeko za mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri mu kalendala ya Ŵababuloni, nangauli ukaboni wa ici ngucoko. Mu 321 mumuwilo wa Khristu, Fumu Yikulu Constantine wakalangura sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri mu Ufumu wa Ŵaroma, kusazgapo kupanga Sabata kuŵa zuŵa la kupumula la ŵanthu wose. Ici cikathandazgika mu Ulaya yose, ndipo pamanyuma pa caro cose. Mu Cingelezi, mazuŵa ghakugwiliskira ntchito mazina gha Ŵajeremani ghakuyana na gha Ŵaroma, kupatula Cisulo, ico cikaŵavya lakuyana: ''Sunday'' (zuŵa la zuŵa), ''Monday'' (zuŵa la mwezi), ''Tuesday'' (zuŵa la Aresi/Tiw), ''Wednesday'' (zuŵa la Mekyuri/Woden), ''Thursday'' (zuŵa la Jupita/Thor), ''Friday'' (zuŵa la Venasi/Frigg), na ''Saturday'' (zuŵa la Satani). Ni mazuŵa nicigha gha sabata agho ghakuŵa ghakwamba na ghaumaliro kukupambana kuyana na mdawuko, nangauli pafupifupi yose yikuŵika Cisulo, Sabata, panji Lakwamba kuŵa zuŵa lakwamba. Visopa vitatu vya Abraham vikupatula mazuŵa ghakupambana gha sabata nga ni zuŵa lakupatulika. Ŵakhristu ŵakusunga Sabata pa zuŵa la Sabata, kale zuŵa lakwamba la sabata, kucindika kuwuka kwa Yesu. Ŵasilamu ŵakusunga Cinkhondi, cifukwa cikalongosoreka mu Quran nga ni zuŵa lakupatulika la kusopera pamoza. Ŵayuda ŵakusunga Cisulo (''Shabbat''), zuŵa la cinkhondi na ciŵiri, kucindika kulenga kwa Ciuta caro mu mazuŵa ghankhondi na limoza na kupumula pa la cinkhondi na ciŵiri. == Zina == Lizgu la Cingelezi lakuti ''week'' likufuma ku Cingelezi ca kale ''wice'', ilo pakumalira likufuma ku muzu wa Ŵajeremani ''*wik-'' "kuzgoka, kusamira, kusintha". Lizgu la Ŵajeremani panyake likaŵa na ng'anamulo likulu pambere kalendala ya Ŵaroma yindazomerezgeke, panyake "kalondezgero". Sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri likuthyika zina mu viyowoyero vinandi na lizgu ilo likufuma ku "cinkhondi na ciŵiri". Mu Citumbuka, lizgu lakuti ''sabata'' likufuma ku Ciheberi ''shabbat'' kwizira mu viyowoyero vinyake, ndipo likung'anamula so zuŵa la Sabata. == Ng'anamulo na Utali == Sabata likulongosoreka nga ni nyengo ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri ndendende, ntheura: : sabata limoza = mazuŵa 7 = maora 168 = maminiti 10,080 = maliŵiri 604,800. Kuyana na kalendala ya Gregory: : caka cimoza ca kalendala ya Gregory = masabata 52 + zuŵa limoza (mazuŵa ghaŵiri mu caka ca mazuŵa 366) : sabata limoza ≈ magaŵa 22.9984 pa 100 gha mwezi wapakati wa Gregory Mu caka capakati ca Gregory, pali mazuŵa 365.2425, ntheura masabata 52.1775 ndendende. Pali masabata 20,871 ndendende mu vyaka 400 vya Gregory, ntheura 2 Thukila 1626 likaŵa Lakwamba, nga ni 2 Thukila 2026. Kuyaniska na kwenda kwa mwezi, sabata ni magaŵa 23.659 pa 100 gha mwezi wapakati, panji 94.637 pa 100 gha cigaŵa cimoza pa vinayi ca mwezi. Mu mbiri, ndondomeko ya malembo gha A mpaka G yagwiliskirika ntchito kupepuska kupima zuŵa la sabata. Zuŵa la sabata lingapimika makola usange nambala ya zuŵa la Julian yikumanyikwa: kusazga cimoza ku ivyo vikusyala pamanyuma pa kugaŵa nambala iyi na 7 kukupeleka zuŵa la sabata kuyana na ISO 8601. Mwaciyelezgero, nambala ya zuŵa la Julian la 2 Thukila 2026 ni 2461347; 2461347 mod 7 + 1 ni 1, ilo ni Lakwamba. Mu 1973, John Conway wakapanga lamulo la "Doomsday" la kupima mu mutu zuŵa la sabata la zuŵa liliwose. === Kwamba na Umaliro === Midawuko yikupambana pa mazuŵa agho ghakuŵa ghakwamba na ghaumaliro pa makalendala ghawo, nangauli pafupifupi yose yikuŵika Cisulo, Sabata, panji Lakwamba kuŵa zuŵa lakwamba. Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Vipimo (ISO) ukugwiliskira ntchito Lakwamba nga ni zuŵa lakwamba la sabata mu ISO 8601. Vigaŵa vinandi vya Ulaya, China, Afilika ya Kumanjiliro na ya Pakati, na Oceania vikupenda Lakwamba nga ni zuŵa lakwamba, apo vigaŵa vinandi vya Amerika, Asiya ya Kumwera na ya Kumwera-Kumafumiro, na Afilika ya Kumwera vikupenda Sabata nga ni lakwamba. Vyaro vinandi vya Ciarabu na Cipersia vikugwiliskira ntchito Cisulo nga ni zuŵa lakwamba, nangauli vinyake vikugwiliskira ntchito Lakwamba panji Sabata. Mu Citumbuka, mazina gha mazuŵa ghakulongora kuti Sabata ndilo lakumalira ndipo Lakwamba ndilo lakwamba la ntchito. == Mazuŵa gha Sabata == Mazuŵa gha sabata ghakathyika mazina gha vibwe 7 vya kale, ivyo vikasazgangapo zuŵa na mwezi. Ndondomeko iyi yikalutilira pamoza na mdawuko wa mpingo wa kupenda mazuŵa mu Cilatini ca mpingo kwamba na ''Dominica'' (Zuŵa la Fumu) nga ni zuŵa lakwamba. Ŵaciuta ŵa Ŵagiriki na Ŵaroma awo ŵakakolerananga na vibwe ŵakasinthika kuŵa ŵaciuta ŵa Ŵajeremani pakumalira kwa Ufumu wa Ŵaroma, ndipo ici cikapangiska mazina gha Ŵajeremani gha ŵaciuta ŵawo. Kalondezgero ka mazina gha mazuŵa nkhwa vibwe nga umo vikaŵikikiranga kale yayi (kuyana na mtunda: mwezi, Mekyuri, Venasi, zuŵa, Aresi, Jupita, Satani). M'malo mwake, ndondomeko ya maora gha vibwe yikapangiska mazuŵa ghakulondezgana kuthyika mazina gha vibwe ivyo vili malo ghatatu pakati pake mu kalondezgero kawo ka kale. Plutarch wakayowoya za ici mu buku ilo likalembeka pafupifupi 100 mumuwilo wa Khristu (ilo lataika). Dio Cassius (pakwamba pa vyaka vya m'ma 200) wakapeleka malongosoro ghaŵiri. Ndondomeko ya mpingo, yambura kukolerana na nyenyezi, ya kupenda mazuŵa gha sabata yikazomerezgeka mu nyengo ya pamanyuma ya kale. Ndondomeko iyi yikukhwaska so kuchema Citatu kuti "pakati pa sabata" mu Cijeremani ca kale na Cislavonic ca mpingo ca kale. Ndondomeko ya mpingo yikaŵa yinandi mu Cikhristu ca Kumafumiro, kweni ku Kumanjiliro yicali mu Ciisilandi, Cigalisiya, na Cipwitikizi pera. Mazina gha Citumbuka gha mazuŵa (Lakwamba, Ciŵiri, Citatu, Cinayi, Cinkhondi) nagho ghakupenda mazuŵa nga ni ndondomeko iyi. {| class="wikitable" | |Sabata |Lakwamba |Ciŵiri |Citatu |Cinayi |Cinkhondi |Cisulo |- |Cakuthambo |[[Zuŵa]] |[[Mwezi]] |[[Aresi]] |[[Mekyuri]] |[[Jupita]] |[[Vinasi]] |[[Satani]] |- |Ciuta wa Ŵagiriki na Ŵaroma |Helios-Sol |Selene-Luna |Ares-Mars |Hermes-Mercury |Zeus-Jupiter |Aphrodite-Venus |Cronus-Saturn |- |Cigiriki:{{dubious|date=April 2021}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Ἡλίου}}{{dubious|date=April 2021}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Σελήνης}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Ἄρεως}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Ἑρμοῦ}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Διός}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Ἀφροδίτης}} |{{Lang|grc|ἡμέρα Κρόνου}} |- |Cilatini: |{{Lang|la|[[:la:Dies Solis|dies Sōlis]]|cat=0}} |{{Lang|la|[[:la:Dies Lunae|dies Lūnae]]|cat=0}} |{{Lang|la|[[:la:Dies Martis|dies Martis]]|cat=0}} |{{Lang|la|[[:la:Dies Mercurii|dies Mercuriī]]|cat=0}} |{{Lang|la|[[:la:Dies Iovis|dies Iovis]]|cat=0}} |{{Lang|la|[[:la:Dies Veneris|dies Veneris]]|cat=0}} |{{Lang|la|[[:la:Dies Saturni|dies Saturnī]]|cat=0}} |- |{{Lang|la|[[interpretatio germanica]]|cat=0}} |Sun |Moon |Tiwaz |Wodanaz |Þunraz |Frige |— |- |Cingelezi ca kale |{{Lang|ang|sunnandæg}} |{{Lang|ang|mōnandæg}} |{{Lang|ang|tiwesdæg}} |{{Lang|ang|wōdnesdæg}} |{{Lang|ang|þunresdæg}} |{{Lang|ang|frīgedæg}} |{{Lang|ang|sæterndæg}} |- |Ca India (Navagraha) |Suryavāra/ Ravivāra/ Bhānuvāsara |Chandravāra/ Somavāra/ Induvāsara |Mangalavāra/ Bhaumavāsara |Budhavāra/ Saumyavāsara |Guruvāra/Bṛhaspativāsara |Shukravāra/ Bhṛguvāsara |Shanivāra/ Sthiravāsara |} == Mbiri == === Vuma Lapakati la Kale === Ukaboni wakwamba wa kuzirwa kwa nyengo ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri pa nyenyezi ni lamulo la fumu Sargon wa Akkad pafupifupi 2300 pambere Khristu. Ŵakkadi ŵakacindikanga nambala 7, ndipo vinthu vikulu vya kumwamba ivyo vikuwoneka na maso vikaŵa 7 (zuŵa, mwezi, na vibwe vinkhondi vya pafupi). Gudea, wasembe-fumu wa Lagash mu Sumer (pafupifupi 2100 pambere Khristu), wakazenga tempele la vipinda 7, ilo wakapatula na cisangalalo ca mazuŵa 7. Mu nkhani ya cigumula ya Gilgamesh, mphepo yikulu yikatora mazuŵa 7, nkhunda yikatumika pamanyuma pa mazuŵa 7 (nga mu Genesis), ndipo Utnapishtim, uyo wakuyana na Nowa, wakafuma mu cingalawa mazuŵa 7 pamanyuma pakuti cafika pa mtunda. Kupenda kufuma pa mwezi uphya, Ŵababuloni ŵakasekeleranga zuŵa la 7, 14, 21, na 28 la mwezi wa mazuŵa pafupifupi 29 panji 30 nga ni "mazuŵa ghakupatulika", ghakuchemeka so "mazuŵa ghaheni" (ghambura mwaŵi pa ntchito zinyake). Pa mazuŵa agha, ŵalongozgi ŵakakanizgikanga ntchito zinyake ndipo ŵanthu ŵakukhumbanga "kupempha" yayi, ndipo la 28 likaŵa "zuŵa la kupumula". Pa zuŵa lililose, sembe zikaperekekanga ku ciuta wakupambana. Nangauli vikuyana, mdawuko wa pamanyuma wa kukoleranya mazuŵa gha sabata na ŵaciuta panji vibwe ukafuma ku Ŵababuloni yayi. Vimbale vya nyengo ya Achaemenid vikulongora kuti mwezi wa mazuŵa 29 panji 30 ukaŵa na masabata ghatatu gha mazuŵa 7 na sabata laumaliro la mazuŵa 8 panji 9, ntheura ndondomeko ya mazuŵa 7 yikalutiliranga kwambura kuleka yayi. Ŵababuloni ŵakasekelera so zuŵa la 19 nga ni "zuŵa liheni" lapadera, "zuŵa la kukwiya", cifukwa likaŵa pafupifupi zuŵa la 49 la mwezi wakajumpha, kumalizga "sabata la masabata". === Persia ya Achaemenid === Kalendala ya Zoroaster yikulondezga ya Ŵababuloni pa kukoleranya zuŵa la 7, 14, 21, na 28 la mwezi na Ahura Mazda. Kalendala yakwamba ya Zoroaster yikaŵa ndondomeko iyo yikagwiliskirikanga ntchito mu Ufumu wa Persia, iyo yikatoleka ku kalendala ya Ŵababuloni pofika vyaka vya m'ma 300 pambere Khristu. === Cisopa ca Ŵayuda === Ndondomeko ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri yakulutilira mu mbiri yose kwambura kukolerana na mwezi yikacitika dankha mu Cisopa ca Ŵayuda, pafupifupi mu vyaka vya m'ma 500 pambere Khristu. Pali maghanoghano ghanandi pa kwambilira kwa ndondomeko ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri ya mu Baibolo. Friedrich Delitzsch na ŵanyake ŵakasacizga kuti sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri, pakuti ni pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinayi ca mwezi, ndico kwambilira kwake kwa kuthambo, ndipo nadi kalendala ya Ŵababuloni yikasazganga mazuŵa kuti sabata laumaliro la mwezi likolerane na mwezi uphya. Kuyana na ghanoghano ili, sabata la Ŵayuda likatoleka ku Ŵababuloni ndipo likawuskikapo kuthemba mwezi. Mu buku lake, Frank Senn wakulongora ukaboni wa kugwiliskira ntchito kwakwamba kwa sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri na Ŵayuda pa nyengo ya ukapolo wa ku Babuloni mu vyaka vya m'ma 500 pambere Khristu, pamanyuma pa kunangika kwa Tempele la Solomoni. Nangauli sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri mu Cisopa ca Ŵayuda likukolerana na nkhani ya kulengeka mu Buku la Genesis, palije kumanya usange nkhani ya Genesis yikalembeka pambere pa ukapolo uwu. Kufuma nyengo ya Tempele Laciŵiri pasi pa ulongozgi wa Persia, Cisopa ca Ŵayuda cikagwiliskiranga ntchito ndondomeko ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri ya Masabata ghakuwerezgeka. George Aaron Barton wakaghanaghana kuti nkhani ya kulengeka kwa mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri mu Genesis yikukolerana na nkhani ya kulengeka ya Ŵababuloni ''Enûma Eliš'', iyo yikalembeka pa vimbale 7. Mu ghanoghano lakuyowoyeka kanandi la pakwamba pa vyaka vya m'ma 1900, Sabata la Ciheberi likuyaniskika na lizgu la Ŵasumeri ''sa-bat'', "kupumula kwa pakati", lizgu la mwezi wakuzura. Eviatar Zerubavel wakuti Sabata la mu Baibolo lingaŵa kuti likafuma ku midawuko ya Ŵababuloni pa nyengo ya ukapolo. Kweni wakuwona ndondomeko iyo yikuthemba Sabata pera kwambura kukolerana na kuthambo kuŵa caphya ca Ŵayuda. Wakuti, "kuŵika sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri kuyana na kusunga Sabata nyengo zose ni ciperekero capadera ca Ŵayuda ku midawuko ya ŵanthu. Kusankha nambala 7 kungaŵa kuti kukafuma ku Ŵaasiriya panji Ŵababuloni, kweni ŵanthu ŵa kale ŵa Mesopotamiya ŵekha ŵakaŵavya sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri." Niels-Erik Andreasen, Jeffrey H. Tigay, na ŵanyake ŵakuti Sabata la mu Baibolo likuyowoyeka nga ni zuŵa la kupumula mu vigaŵa vya kale comene vya mabuku ghankhondi ghakwamba gha Baibolo, gha vyaka vya m'ma 800 pambere Khristu, vyaka mahandiredi pambere pa ukapolo wa ku Babuloni. Ŵakusanga so kuti kuyana pakati pa Sabata la mu Baibolo na ndondomeko ya Ŵababuloni nkhucoko. Ntheura ŵakuti Sabata, na sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri, vingaŵa vyakupangika na Ŵaisraeli ŵekha. Tigay wakulemba kuti pakati pa mitundu ya pafupi iyo yikakhwaska Israeli, palije ciyelezgero cakuyana ndendende na sabata la Ŵaisraeli, ntheura sabata ili ni ciphya ca Ŵaisraeli. Masuzgo ghanyake na ghanoghano la Delitzsch ni kumazga kupambana pakati pa sabata lambura kuleka na sabata la mwezi, na kulongosora cifukwa ico palije malemba agho ghakuchema sabata la mwezi kuti ''Shabbat'' mu ciyowoyero ciliconse. Mu malemba gha Ŵayuda gha nyengo ya Septuagint, lizgu lakuti "Sabata" likang'anamulanga so sabata lose la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri, nyengo pakati pa Masabata ghaŵiri. Ntharika ya Yesu ya Mfarisi na mulipiriska msonkho yikuti Mfarisi wakufunga "kaŵiri mu sabata". Mu nkhani ya ŵanakazi awo ŵakasanga thumbo lambura kanthu, ŵakulongosoreka kuti ŵakiza "pa zuŵa lakwamba la masabata"; kung'anamulika kukulemba "sabata" m'malo mwa "masabata". Apo Ŵayuda ŵakakhala mu vigaŵa vyakupambana vya Ufumu wa Ŵaroma, midawuko yawo yikamanyikwa comene, ndipo ŵalembi ŵa Ŵaroma nga ni Seneca na Ovid ŵakuyowoya za Sabata la Ŵayuda. === Nyengo ya Ŵagiriki na Ŵaroma === Ŵaroma ŵa kale ŵakagwiliskiranga ntchito ''nundinum'' ya mazuŵa ghankhondi na ghatatu. Kweni pamanyuma pakuti kalendala ya Julian yamba kugwira ntchito mu 45 pambere Khristu, sabata la vibwe la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri likamba kugwiliskirika ntchito comene. Likakoleranyanga mazuŵa gha sabata na zuŵa, mwezi, na vibwe vinkhondi ivyo vikuwoneka na maso. Ghanoghano la maora gha vibwe ni caphya ca kulongolera mwa nyenyezi kwa Ŵagiriki, panyake mu vyaka vya m'ma 100 pambere Khristu. Ntheura, kwambilira kwa sabata la vibwe kukaghanaghanirikanga kuŵa kwa Ŵagiriki. Kweni Ilaria Bultrighini na Sascha Stern ŵakuti mdawuko uwu ukawoneka dankha mu Italy ya Ŵaroma, ndipo ŵakughanaghana kuti ghanoghano ili lingaŵa kuti likafuma pacoko ku kumanya kwa Ŵaroma sabata la Ŵayuda. Sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri likamanyikwa comene mu Ufumu wa Ŵaroma pofika vyaka vya m'ma 100 mumuwilo wa Khristu. Kwa kanyengo, sabata na ''nundinum'' vikaŵako pamoza, kweni apo Constantine wakazomerezga sabata mu 321 na Zuŵa la Zuŵa (''dies Solis'') likaŵa zuŵa la kupumula la dango, ''nundinum'' yikaŵa kuti yaleka kugwiliskirika ntchito. Ndondomeko yakulutilira ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri ya sabata yikwamba mu ulongozgi wa Augustus; zuŵa lakwamba lakumanyikwa ilo likulembeka pamoza na zuŵa la sabata ni 6 Mpupulu 60 mumuwilo wa Khristu, lakulembeka nga ni Sabata mu kalembero ka pa linga ku Pompeii. Kweni kuyana na kalendala ya Julian, 6 Mpupulu 60 likaŵa Citatu. Ici cikulongosoreka na kuŵapo kwa nthowa ziŵiri za kuthya mazina mazuŵa gha sabata kuyana na maora gha vibwe: 6 Mpupulu likaŵa Sabata kuyana na nthowa ya kunjira kwa zuŵa na Citatu kuyana na nthowa ya kufuma kwa zuŵa. === Ulaya ya Cikhristu === Ndondomeko ya sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri yindaleke mu Cikhristu, na ntheura mu mbiri ya Kumanjiliro, kwa pafupifupi vyaka 2,000, nangauli makalendala gha Coptic, Julian, na Gregory ghakasintha, nga umo kukulongorekera na zuŵa la Pasika ilo lalondezgeka kuwelera mu mindandanda yinandi mpaka ku mndandanda wa kale wa ku Alexandria wakwamba na Pasika ya 311 mumuwilo wa Khristu. Mdawuko wa kulongolera vyamunthazi kuyana na mazuŵa gha sabata agho visekelero vinyake vikuwira ukakura pakwamba pa nyengo yapakati. Mitundu yinyake ya pamanyuma yikasazgapo mabuku gha mu Germany na Ungelezi, na gha Ŵaslavi ŵa kumwera na kumafumiro. Midawuko ya Cikhristu ya nyengo yapakati ya mwaŵi panji kusoŵa mwaŵi kwa mazuŵa ghanyake gha sabata yikalutilira mpaka mazuŵa ghano. Ici comene cikukhwaska Cinkhondi, ico cikukolerana na kupayikika kwa Yesu. Sabata, nyengo zinyake lakulongoreka nga ni Mutuŵa Anastasia, likasopeka mu Russia, mdawuko uwo ukasuskika mu cisambizgo ca vyaka vya m'ma 1300. Mu ndondomeko ya mpingo ya kupenda, Sabata likapendekanga so nga ni zuŵa lakwamba la sabata; kweniso, likuwonekera nga ni "zuŵa la cinkhondi na citatu" ndipo nyengo zinyake likuchemeka nthena mu kusopa kwa Cikhristu. Justin Martyr wakalemba kuti: "zuŵa lakwamba pamanyuma pa Sabata, lakusyala lakwamba pa mazuŵa ghose, likuchemeka la cinkhondi na citatu, kuyana na unandi wa mazuŵa ghose gha ndondomeko, ndipo likusyala lakwamba." Nyengo ya mazuŵa ghankhondi na ghatatu, kanandi (kweni nyengo zose yayi) yakwamba na kumalira pa Sabata, yikuchemeka ''octave'', comene mu kusopa kwa Katolika. Mu Cijeremani, mazgo ghakuti "lero mu mazuŵa ghankhondi na ghatatu" ghangang'anamula so "sabata limoza kufuma lero". Ndimo viliri so mu Ciitaliya, Cifulenci, na Cisipanya. === Kuzomerezgeka mu Asiya === ==== China na Japani ==== Kuyowoya kwakwamba kwakumanyikwa mu malemba gha Ŵacayina kwa sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri kukufuma kwa Fan Ning, uyo wakaŵako pakumalira kwa vyaka vya m'ma 300 mu ufumu wa Jin, apo kuthandazgika kufuma ku Ŵamanikeya kukulembeka mu malemba gha ŵamonke ŵa Cibuda Yi Jing na Bu Kong mu vyaka vya m'ma 600. Ndondomeko ya vibwe ya Ŵacayina yikatoleka ku Japani mu vyaka vya m'ma 800 na mumonke wa Japani Kūkai. Mabuku gha mazuŵa gha mulongozgi wa Japani Fujiwara Michinaga ghakulongora kuti ndondomeko ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri yikagwiliskirikanga ntchito mu Japani pofika 1007. Mu Japani, ndondomeko iyi yikagwiliskirikanga ntchito pa kulongolera mwa nyenyezi mpaka yikaŵa maziko gha kalendala ya Kumanjiliro mu nyengo ya Meiji (1868–1912). ==== India ==== Sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri likamanyikwanga mu India pofika vyaka vya m'ma 500, ndipo likuyowoyeka mu ''Pañcasiddhāntikā''. Shashi (2000) wakuyowoya ''Garga Samhita'', ilo wakuliŵika mu vyaka vya m'ma 100 pambere panji pamanyuma pa Khristu, nga ni kuyowoya kwakwamba kwa sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri mu India. === Ghanoghano la Cisilamu === Kuyana na Cisilamu, sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri likamba na kulengeka kwa caro cose na Allah. Abu Huraira wakayowoya kuti Muhammad wakati: "Allah wakalenga dongo pa Cisulo, mapiri pa Sabata, makuni pa Lakwamba, vinthu vya ntchito pa Ciŵiri, ungweru pa Citatu, wakathandazga vinyama pa Cinayi, ndipo wakalenga Adamu pamanyuma pa ''Asr'' pa Cinkhondi; cakulengeka caumaliro pa ora laumaliro la Cinkhondi, pakati pa msana na usiku." == Kupenda Masabata == Masabata mu caka ca kalendala ya Gregory ghangapendeka caka ciliconse. Kupenda uku kanandi kukugwiliskirika ntchito mu vyaro vya Ulaya na Asiya. Kuli kucoko mu U.S. na kunyake. === Ndondomeko ya ISO === Ndondomeko ya kupenda masabata ni ndondomeko ya ISO, iyo yili mu ISO 8601. Ndondomeko iyi yikuti sabata lililose likwamba pa Lakwamba ndipo likukolerana na caka ico cili na Cinayi ca sabata ilo. ==== Kusanga Sabata 1 ==== Mu kacitiro, sabata 1 (W01) la caka ciliconse lingamanyikwa nthena: * Usange 1 Matika likuwira pa Lakwamba, Ciŵiri, Citatu panji Cinayi, sabata la 1 Matika ndilo Sabata 1. Kupatula para 1 Matika ni Lakwamba, Sabata 1 ili likusazgapo zuŵa (mazuŵa) ghaumaliro gha caka ca kumanyuma. * Usange 1 Matika likuwira pa Cinkhondi, Cisulo, panji Sabata, 1 Matika ni cigaŵa ca sabata laumaliro la caka ca kumanyuma. Sabata 1 lizamwamba pa Lakwamba lakwamba pamanyuma pa 1 Matika. Mwaciyelezgero, Sabata 1 la 2015 likamba pa Lakwamba, 29 Zimya 2014, cifukwa 1 Matika 2015 likaŵa Cinayi; Sabata 1 la 2021 likamba pa Lakwamba, 4 Matika 2021, cifukwa 1 Matika 2021 likaŵa Cinkhondi. ==== Sabata 52 na 53 ==== Ncakuthekera so kumanya usange sabata laumaliro la caka ca kumanyuma likaŵa Sabata 52 panji 53: * Usange 1 Matika ni Cinkhondi, ni cigaŵa ca Sabata 53 la caka ca kumanyuma. * Usange 1 Matika ni Cisulo, ni cigaŵa ca Sabata 53 usange caka ca kumanyuma cikaŵa ca mazuŵa 366, panji Sabata 52 usange yayi. * Usange 1 Matika ni Sabata, ni cigaŵa ca Sabata 52 la caka ca kumanyuma. === Ndondomeko Zinyake za Kupenda === Mu vyaro vinyake, ndondomeko ya kupenda yikupambana na ya ISO. Pali ndondomeko zinkhondi na yimoza panji kujumpha. Cifukwa sabata likwamba pa Cisulo, Sabata, panji Lakwamba mu ndondomeko zose izi, mazuŵa gha ntchito, Lakwamba mpaka Cinkhondi, ghali na nambala yimoza ya sabata mu ndondomeko yiliyose. Kanandi, ndondomeko izi zikuzomerezgana pa nambala ya sabata ya zuŵa lililose la ntchito: mu vyaka umo 1 Matika ni Lakwamba, Ciŵiri, Citatu, panji Cinayi, ndondomeko zose zikuzomerezgana; mu vyaka vinyake, yimoza panji ziŵiri zikupambana. Sabata la ''epi'' (sabata la kupenda nthenda) likugwiliskirika ntchito kupharazga viŵerengero vya uchanda, nga ni ŵalwari ŵa COVID-19. Likwamba pa Sabata na kumalira pa Cisulo. Sabata lakwamba la caka likumalira pa Cisulo lakwamba la Matika, usange likuwira pa zuŵa la cinayi panji kujumpha la mwezi. Ntheura sabata lakwamba lingamba mu Zimya la caka ca kumanyuma. ==== Kagwiliskiro ==== Nambala ya zuŵa la kupangika kwa vigaŵa vya magesi kanandi ni manambala ghanayi YYWW, apo YY ni manambala ghaŵiri ghaumaliro gha caka ndipo WW ni nambala ya sabata. Nambala ya zuŵa la kupangika kwa matayala iyo yikukhumbikwa na ulongozgi wa U.S. ni WWYY. == "Masabata" mu Makalendala Ghanyake == Lizgu lakuti "sabata" nyengo zinyake likugwiliskirika ntchito pa nyengo zinyake za mazuŵa ghacoko. "Masabata" gha mazuŵa ghanayi mpaka khumi ghagwiliskirika ntchito mu malo ghanandi mu mbiri. Nyengo zakujumpha mazuŵa khumi kanandi zikuchemeka "masabata" yayi. === Pambere pa Nyengo ya Mazuŵa Ghano === Makalendala ghambura kukolerana na midawuko ya Ŵakaldeya, Ŵagiriki, Ŵakhristu, panji Ŵayuda kanandi ghali na nyengo pakati pa zuŵa na mwezi za utali wakupambana, nyengo zinyake zikuchemeka "masabata". Sabata la mazuŵa ghankhondi na ghatatu likagwiliskirikanga ntchito mu Roma wa kale na panyake mu kalendala ya Ŵakelti pambere pa Cikhristu. Vimanyikwiro vya sabata la mazuŵa ghankhondi na ghanayi vikusangika mu viyowoyero vya Baltic na mu Ciwelesi. Kalendala ya kale ya Ŵacayina yikaŵa na sabata la mazuŵa khumi, nga ni kalendala ya Eguputo wa kale (na kalendala ya Republic ya France, iyo yikagaŵa myezi yake ya mazuŵa 30 mu vigaŵa vitatu). Midawuko yinyake mu Ghana na Nigeria yasunga ndondomeko za mazuŵa gha msika kuyana na masabata gha mazuŵa ghanayi na ndondomeko za masabata ghankhondi na ghatatu. Mizi yakupambana yasankha nthowa zakupambana pa kuzomerezga sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri la Cisilamu na Cikhristu. Sabata la mazuŵa ghankhondi na limoza likagwiliskirikanga ntchito mu kalendala ya Akan na mdawuko wa Kabiye mu Afilika ya Kumanjiliro mpaka 1981. Midawuko yinandi yikagwiliskiranga ntchito sabata la mazuŵa ghankhondi, kusazgapo kalendala ya Java na ndondomeko ya kale ya mazuŵa gha msika mu Korea. Ŵaigbo ŵali na "sabata la msika" la mazuŵa ghanayi. Ŵaaztec na Ŵamaya ŵakagwiliskiranga ntchito makalendala gha Amerika Yapakati. Ilo likaŵa lakuzirwa comene likagaŵa ndondomeko ya kusopa ya mazuŵa 260 mu masabata 20 gha mazuŵa 13. Ŵakagaŵa so caka ca zuŵa mu nyengo 18 za mazuŵa 20 na mazuŵa ghankhondi ghambura mazina, ndipo ici cikapanga mwezi wa mazuŵa 20 wakugaŵika mu masabata ghanayi gha mazuŵa ghankhondi. Umaliro wa sabata lililose la mazuŵa ghankhondi ukaŵa zuŵa la msika. Kalendala ya Pawukon ya Bali ni kalendala ya mazuŵa 210 iyo yili na masabata khumi ghakupambana agho ghakwenda pamoza, gha mazuŵa 1 mpaka 10. === Kusintha kwa Mazuŵa Ghano === Kalendala Yakukhazikika ya Pakati pa Vyaro yikasunga sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri kweni yikaŵika caka ca myezi 13 ya mazuŵa 28 (mazuŵa 364). Zuŵa lililose la kalendala likawiranga pa zuŵa limoza la sabata nyengo zose. Sabata la mazuŵa khumi, ilo likuchemeka ''décade'', likagwiliskirika ntchito mu France ya kusintha kwa vyaka 9 na hafu, kufuma Thukila 1793 mpaka Masika 1802. Paris Commune yikazomerezga kalendala iyi kwa mazuŵa 18 mu 1871. Kalendala ya Bahá'í yili na nyengo ya mazuŵa 19 iyo ŵanyake ŵakuyichema mwezi ndipo ŵanyake sabata. ==== Soviet Union ==== Mu Soviet Union pakati pa 1929 na 1940, ŵantchito ŵanandi ŵa mafakitale na makampani, kweni ŵa minda ya pamoza yayi, ŵakagwiliskiranga ntchito masabata gha ntchito gha mazuŵa ghankhondi na ghankhondi na limoza, apo caro cose cikalutilira kugwiliskira ntchito sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri. Kufuma 1929 mpaka 1951, mazuŵa ghankhondi gha visekelero vya caro ghakaŵa mazuŵa gha kupumula. Kufuma nyengo ya kuwa kwa mahamba 1929 mpaka nyengo ya kufunda 1931, mazuŵa 360 ghakusyala gha caka ghakagaŵika mu masabata 72 gha ntchito gha mazuŵa ghankhondi. Ŵantchito ŵakapikanga limoza mwa mazuŵa ghankhondi nga ni zuŵa lawo la kupumula, nanga ni para ŵanthu ŵa nthengwa panji ŵabwezi ŵawo ŵakapika zuŵa linyake. Pa 1 Thukila 1930, magaŵa 72 pa 100 gha ŵantchito ŵa mafakitale ŵakaŵa pa sabata la mazuŵa ghankhondi. Kufuma nyengo ya kufunda 1931 mpaka 26 Zizima 1940, mwezi uliwose ukagaŵika mu masabata ghankhondi gha ntchito gha mazuŵa ghankhondi na limoza, ndipo zuŵa la cinkhondi na cimoza likaŵa zuŵa la kupumula la wose. Kalendala ya Gregory na sabata la kale la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri vikagwiliskirikanga ntchito mu Soviet Union nyengo zose, kusazgapo 1929–1940, mwaciyelezgero pa nyuzipepara ya ''Pravda''. Mazina gha kale gha mazuŵa ghakalutilira kugwiliskirika ntchito, kusazgapo "Kuwuka" pa Sabata na "Sabata" pa Cisulo, nangauli ulongozgi ukakananga Ciuta. 7bz04by0wbgnxhkhz6euwi77zrszyor 0 44071 123522 106089 2026-11-03T12:11:06Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123522 wikitext text/x-wiki {{short description|Head of state and government of Malawi}} {{Use dmy dates|date=March 2023}} {{Infobox official post | post = Mulongozgi wa Caro | body = <br/>Caro ca Malaŵi | native_name = | flag = Flag of the President of Malawi.svg | flagsize = 125px | flagborder = yes | flagcaption = Mbendera ya Mulongozgi wa Caro | imagesize = 150px | image = Malawian President Peter Mutharika in 2020.jpg | alt = | incumbent = [[Peter Mutharika]] | incumbentsince = 4 Zimya 2025 | department = [[Politics of Malawi#Executive branch|Executive branch of the Malawian Government]] | style = [[Excellency|His Excellency]] {{small|(formal)}} | member_of = [[Cabinet of Malawi|Cabinet]] | residence = Kamuzu Palace, [[Lilongwe]], Malaŵi | seat = Kamuzu Palace, Capital Hill, [[Lilongwe]] | nominator = | appointer = | appointer_qualified = | termlength = Five years, {{small|renewable once}} | termlength_qualified = | constituting_instrument = Constitution of Malawi | precursor = | formation = 6 July 1966 | first = [[Hastings Banda]] | deputy = [[Vice President of Malawi]] | salary = US$ 74,300 annually | website = {{URL|https://statehouse.mw/}} }} {{Politics of Malawi}} '''Mulongozgi wa Caro ca Malaŵi''' (mu Cicewa: ''Mtsogoleri wa Dziko la Malawi''; panji '''Mlongozgi wa Malaŵi''') ni mulara wa caro na mulara wa ulongozgi wa [[Malaŵi]]. Mulongozgi wa Caro wakulongozga cigaŵa cakufiska malango ca Ulongozgi wa Malaŵi, ndipo ndiyo mulara mukulu wa ŵankhondo ŵa Malaŵi. Mulongozgi wa Caro sono ni [[Peter Mutharika]], uyo wali pa udindo kufuma apo wakasolekaso mu Lupya 2025. == Cigaŵa Cakufiska Malango == Kuyana na Dango Likulu la mu 1995, Mulongozgi wa Caro, uyo ni mulara wa caro na mulara wa ulongozgi, wakusoleka na ŵanthu wose pa vyaka vinkhondi viliyose. Malaŵi lili na Wakuovwira Mulongozgi wa Caro, uyo wakusoleka pamoza na Mulongozgi wa Caro. Mulongozgi wa Caro wangasankha so Wakuovwira Mulongozgi wa Caro waciŵiri, uyo wakwenera kuŵa wa wupu wa ndyali unyake. Cigaŵa ici cikusazgapo so Wupu wa ŵaNduna uwo ukusankhika na Mulongozgi wa Caro. ŵaNduna ŵangasankhika mukati panji kuwaro kwa mphala. Mulongozgi wa Caro ndiyo so Nduna ya Civikiliro. Peter Mutharika wakalapizgika kuŵa Mulongozgi wa Caro ca Malaŵi pa 4 Zimya 2025 mu Blantyre. == Kwambilira kwa Udindo Uwu == Pa 6 Mpepo 1964, Nyasaland yikafwatuka ku ulongozgi wa Ŵabritoni ndipo yikajithya zina lakuti Malaŵi, apo Elizabeth II wakaŵa Fumukazi ya Malaŵi. Pasi pa Dango Likulu liphya la mu 1966, Malaŵi likaŵa caro cambura fumu, ndipo mulara wa ulongozgi Hastings Banda wakaŵa Mulongozgi wa Caro wakwamba. Kuyana na Madango Makulu gha 1966, 1994 na 1995, Mulongozgi wa Caro ndiyo mulara wa caro na wa ulongozgi, ndipo wakuteŵetera vyaka vinkhondi. Mulongozgi wa Caro wakwamba, Banda, wakasankhika na Mphala, ndipo mu 1971 wakathyika kuŵa Mulongozgi wa Caro wa umoyo wake wose. Ŵalongozgi ŵa Caro ŵakulondezgapo ŵakasolekanga na ŵanthu wose. Pamanyuma pakuwelera kwa uwuso wa ŵanthu wa mawupu ghanandi gha ndyali mu 1993, udindo wa Mulongozgi wa Caro ukaŵikika malire ghanandi kuti ungawusa ndondomeko yose ya ndyali yayi. == Kusoleka kwa Mulongozgi wa Caro == Mulongozgi wa Caro wakusoleka na ŵanandi (50% + 1) mwa ŵakusola, mu visola vyakulunjika vya ŵanthu wose. Ŵenecaro wose ŵa Malaŵi awo ŵali na vyaka 18 ŵali na wanangwa wa kusola mu visola vyose. Waliyose uyo wakwimilira pa udindo wa Mulongozgi wa Caro wakwenera kuyowoya uyo wazamuŵa Wakuovwira Mulongozgi wa Caro para wasoleka. Wakuovwira Mulongozgi wa Caro wakusoleka pamoza na Mulongozgi wa Caro, ndipo mazina ghawo ghose ghali pa pepala la kusolera. == Malire gha Nyengo == Kufuma mu 2021, Dango Likulu la Malaŵi likupeleka nyengo ziŵiri zakulondezgana za vyaka vinkhondi ku Mulongozgi wa Caro, kweni palije malire gha nyengo zose. Mu 2003, kukaŵa kuyezga kusintha malire agha kuti Bakili Muluzi walutilire, kweni kukatondeka.<ref name="termlimits">{{cite web |last1=Cook |first1=Candace |last2=Siegle |first2=Joseph |title=Circumvention of Term Limits Weakens Governance in Africa |url=https://africacenter.org/spotlight/circumvention-of-term-limits-weakens-governance-in-africa/ |website=Africa Center for Strategic Studies}}</ref> == Mndandanda wa Ŵalongozgi ŵa Caro == {{main|List of heads of state of Malawi}} == Cisola Ciphya == {{main|2025 Malawian general election}} == Wonaniso == *[[List of colonial heads of Malawi (Nyasaland)]] *[[List of heads of state of Malawi]] *[[List of heads of government of Malawi]] *[[Lists of incumbents]] == Ukaboni == {{Reflist}} {{Malawi topics}} {{MalawiPresidents}} {{Heads of state and government of African states}} [[Category:Presidents by country|Malawi]] [[Category:Presidents of Malawi| ]] [[Category:1966 establishments in Malawi]] 040jgdvrssmrt0gtns9p1n01ukuioz8 0 44079 123589 106100 2026-11-03T12:13:26Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123589 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post |post = Wachiŵiri kwa Pulezidenti |body = <br/>Malaŵi |native_name = |flag = |flagsize = |flagcaption = |insignia = Coat of arms of Malawi.svg |insigniasize = 100px |insigniacaption = [[Coat of arms of Malawi]]. |imagesize = 200px |image = Saulos Klaus Chilima, Vice President of Malawi 2017 (cropped).jpg |alt = |incumbent = |incumbentsince = |department = [[Politics of Malawi#Executive branch|Executive branch of the Malawian Government]] |style = |member_of = [[Cabinet of Malawi|Cabinet]] |residence = |seat = Capital Hill, [[Lilongwe]] |nominator = |appointer = |appointer_qualified = |termlength = |termlength_qualified = |constituting_instrument = Constitution of Malawi |precursor = |formation = November 1994 |first = [[Justin Malewezi]] and [[Chakufwa Chihana]] |deputy = |salary = 1 million kwacha per month<ref>{{cite web | url=https://www.worldbulletin.net/africa/malawi-president-hikes-his-salary-by-80-percent-h150012.html | title=Malawi President hikes his salary by 80 percent }}</ref> |website = {{URL|www.ovp.gov.mw/}} }} {{Politics of Malawi}} '''Wakuovwira Mulongozgi wa Caro ca Malaŵi''' (mu Cicewa: ''Wotsatira wa Mtsogoleri wa Dziko la Malawi''; panji '''Wachiŵiri kwa Pulezidenti wa Malaŵi''') ni udindo waciŵiri wapacanya wa ndyali mu [[Malaŵi]]. Wakuovwira Mulongozgi wa Caro wakusoleka pamoza na [[Mlongozgi wa Malaŵi|Mulongozgi wa Caro]]. Mulongozgi wa Caro wangasankha so Wakuovwira Mulongozgi wa Caro waciŵiri usange wakukhumba. Udindo uwu ukajalikiskika mu Thukila 1994 kuti uwovwire Mulongozgi wa Caro.<ref name="auto">{{Cite web|url=http://www.opc.gov.mw/index.php/presidency/menu-showcase/office-of-the-vice-president|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719132623/http://www.opc.gov.mw/index.php/presidency/menu-showcase/office-of-the-vice-president|url-status=dead|archive-date=July 19, 2019|title=Office of The Vice President|date=July 19, 2019}}</ref> Kweni udindo uwu wakhala comene wa ucindami, cifukwa ntchito yake yikulu ni kupoka malo gha Mulongozgi wa Caro para palije, wafwa, panji wangatondeka kulutilira pa udindo. == Mndandanda wa Ŵakuovwira Mulongozgi wa Caro == {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! Zina !! Kwamba udindo !! Kuleka udindo !! Vyakulemba |- || [[Justin Malewezi]] and [[Chakufwa Chihana]] || Thukila 1994 || Vuna 1996 || <ref name="auto1">{{Cite web|url=http://www.opc.gov.mw/index.php/presidency/menu-showcase-3/dr-justin-malewezi|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719132655/http://www.opc.gov.mw/index.php/presidency/menu-showcase-3/dr-justin-malewezi|url-status=dead|archive-date=Mpepo 19, 2019|title=Dr Justin Malewezi|date=Mpepo 19, 2019}}</ref><ref name="auto2">{{Cite web|url=http://www.opc.gov.mw/index.php/presidency/menu-showcase-3/chakufwa-chihana|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719132657/http://www.opc.gov.mw/index.php/presidency/menu-showcase-3/chakufwa-chihana|url-status=dead|archive-date=Mpepo 19, 2019|title=Chakufwa Chihana|date=Mpepo 19, 2019}}</ref> Malewezi as first Vice-President and Chihana as second Vice-President. |- || [[Justin Malewezi]] || Vuna 1996 || Masika 2003 || <ref name="auto1"/> |- || [[Justin Malewezi]] and [[Chakufwa Chihana]] || Masika 2003 || Zizima 2004 || <ref name="auto1"/><ref name="auto2"/> Malewezi as first Vice-President and Chihana as second Vice-President. |- || [[Cassim Chilumpha]] || Zizima 15, 2004 || Vuna 19, 2009 || <ref>{{Cite web|url=http://www.opc.gov.mw/index.php/presidency/menu-showcase-3/dr-cassim-chilumpha|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719132623/http://www.opc.gov.mw/index.php/presidency/menu-showcase-3/dr-cassim-chilumpha|url-status=dead|archive-date=Mpepo 19, 2019|title=Dr. Cassim Chilumpha|date=Mpepo 19, 2019}}</ref> |- || [[Joyce Banda]] || Vuna 29, 2009 || Masika 7, 2012 || <ref>{{Cite web|url=http://www.opc.gov.mw/index.php/presidency/menu-showcase-2/dr-joyce-banda|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719132638/http://www.opc.gov.mw/index.php/presidency/menu-showcase-2/dr-joyce-banda|url-status=dead|archive-date=Mpepo 19, 2019|title=Dr Joyce Banda|date=Mpepo 19, 2019}}</ref> Wakaŵa [[Mlongozgi wa Malaŵi|Mulongozgi wa Caro]] pamanyuma pa nyifwa ya [[Bingu wa Mutharika|Mutharika]]. |- || [[Khumbo Kachali]] || Masika 13, 2012 || Vuna 31, 2014 || <ref>{{Cite web|url=http://www.opc.gov.mw/index.php/presidency/menu-showcase-3/khumbo-kackali|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719132626/http://www.opc.gov.mw/index.php/presidency/menu-showcase-3/khumbo-kackali|url-status=dead|archive-date=Mpepo 19, 2019|title=Khumbo Kachali|date=Mpepo 19, 2019}}</ref> |- || [[Saulos Chilima]] || Vuna 31, 2014 || Vuna 28, 2019 ||<ref name="auto"/> |- || [[Everton Chimulirenji]] || Vuna 28, 2019 || Muswela 3, 2020 || Wakawuskika na mphara ya Dango Likulu<ref>{{Cite web|url=https://malawi24.com/2020/02/04/court-fires-chimulirenji-chilima-now-malawi-vice-president/|title=Court fires Chimulirenji: Chilima now Malawi vice president &#124; Malawi 24 - Malawi news|date=Muswela 4, 2020}}</ref> |- || [[Saulos Chilima]] || Muswela 3, 2020 || Zizima 10, 2024 || Wakafwa pa ngozi ya ndege ku Chikangawa |- || [[Michael Usi]] || Zizima 20, 2024 || Zimya 4, 2025 || |- || [[Jane Ansah]] || Zimya 4, 2025 || Sono || |} == Ŵakuovwira Mulongozgi wa Caro Ŵaciŵiri == * [[Chakufwa Chihana]] (Thukila 1994 – Zizima 2004), pasi pa [[Bakili Muluzi]] * [[Enoch Chihana]] (21 Zimya 2025 – sono), pasi pa [[Peter Mutharika]] == Wonaniso == *[[List of current vice presidents]] == Ukaboni == {{reflist}} [[Category:Government of Malawi]] [[Category:Politics of Malawi]] [[Category:Vice presidents|Malawi]] [[Category:Vice-presidents of Malawi| ]] [[Category:1994 establishments in Malawi]] j1w4jqzvz52rz3241ew56898hl8q22h 0 46073 123570 122711 2026-11-03T12:12:41Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123570 wikitext text/x-wiki {{short description|Government ministry in Zambia}} {{Politics of Zambia}} '''Unduna wa Vyaulimi''' ni unduna wa ulongozgi mu [[Zambia]]. Ukulongozgeka na Nduna ya Vyaulimi, ndipo uli na udindo wa kunozga, kufiska, na kulongozga vyakucita vya ulongozgi mu cigaŵa ca ulimi. Unduna uwu ukalongozganga vya ulimi, somba, na viŵeto mpaka mu 2015, apo vigaŵa vya somba na viŵeto vikalumikizgika kupanga Unduna wa Somba na Viŵeto ([[Ministry of Fisheries and Livestock (Zambia)|Ministry of Fisheries and Livestock]]).<ref>[https://www.daily-mail.co.zm/vets-welcome-split-ministry-agriculture/ Vets welcome split of Ministry of Agriculture] Daily Mail, 2 October 2015</ref> == Mndandanda wa ŵaNduna == {| class=wikitable style=text-align:center !Nduna !Wupu wa ndyali !Kwamba !Kumalira |- !colspan=4|Member for Agriculture and Natural Resources |- |[[Geoffrey Beckett]]|| || ||1953 |- |[[William Harris Wroth]]||[[Federal Party (Rhodesia and Nyasaland)|Federal Party]]||1954||1957 |- |[[Harold Watmore]]||[[Federal Party (Rhodesia and Nyasaland)|Federal Party]]||1957||1958 |- |[[Ebden Carlisle]]||[[United Federal Party]]||1958|| |- !colspan=4|Minister of African Agriculture |- |[[Edson Mwamba]]|| ||1959||1962 |- |[[Simon Kapwepwe]]||[[United National Independence Party]]||1962||1964 |- !colspan=4|Minister of Agriculture |- |[[Elijah Mudenda]]||[[United National Independence Party]]||1964|| |- !colspan=4|Minister of Agriculture, Food and Fisheries |- |[[Guy Scott]]||[[Movement for Multi-Party Democracy]]||1991||1993 |- |[[Suresh Desai]]||[[Movement for Multi-Party Democracy]]|| || |- |[[Edith Nawakwi]]||[[Movement for Multi-Party Democracy]]|| ||1998 |- |[[Amusaa Mwanamwambwa]]||[[Movement for Multi-Party Democracy]]||1998||1998 |- |[[Mundia Sikatana]]||[[Movement for Multi-Party Democracy]]||2002||2006 |- !colspan=4|Minister of Agriculture and Cooperatives |- |[[Peter Daka]]||[[Movement for Multi-Party Democracy]]||2009||2010 |- !colspan=4|Minister of Agriculture and Livestock |- |[[Emmanuel Chenda]]||[[Patriotic Front (Zambia)|Patriotic Front]]||2011||2013 |- |[[Bob Sichinga]]||[[Patriotic Front (Zambia)|Patriotic Front]]||2013||2014 |- |[[Wylbur Simuusa]]||[[Patriotic Front (Zambia)|Patriotic Front]]||2014|| |- |[[Given Lubinda]]||[[Patriotic Front (Zambia)|Patriotic Front]]||2015||2015 |- !colspan=4|Minister of Agriculture |- |[[Dora Siliya]]||[[Patriotic Front (Zambia)|Patriotic Front]]||2016||2018 |- |[[Micheal Zondani Katambo]]||[[Patriotic Front (Zambia)|Patriotic Front]]||2018|| |} ==Zambia Agricultural Research Institute== Wupu wa Kusanda Vyaulimi wa Zambia (Zambia Agricultural Research Institute, ZARI), uwo uli pasi pa Unduna wa Vyaulimi, ndiwo wupu ukulu comene wa kusanda vyaulimi mu Zambia.<ref>{{Cite web|date=25 May 2020|title=The Ministry of Agriculture-Zambia Agricultural Research Institute|url=https://www.agriculture.gov.zm/?page_id=4821|website=The Ministry of Agriculture-Zambia Agricultural Research Institute|access-date=19 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228230244/https://www.agriculture.gov.zm/?page_id=4821|archive-date=28 December 2021}}</ref> Ntchito yake ni kusanda vyapadera na kupeleka ulongozgi ku ŵalimi na ku ulongozgi. ZARI ni umoza mwa mawupu ghakulu agho ghakusanda mbuto za vyakulya mu Zambia.<ref>{{Cite book|last1=Wrigley|first1=Colin W.|url=https://books.google.com/books?id=ce7tBgAAQBAJ&dq=%22Zambia+Agricultural+Research+Institute%22+%22ministry+of+agriculture%22&pg=PA449|title=Encyclopedia of Food Grains|last2=Corke|first2=Harold|last3=Seetharaman|first3=Koushik|last4=Faubion|first4=Jonathan|date=2015-12-17|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-394786-4|pages=449|language=en}}</ref> ==Ukaboni== {{reflist}} == Milumikizgi yakuwaro == *[https://web.archive.org/web/20230918212828/https://www.agriculture.gov.zm/ Official website] {{Ministries of Zambia}} {{authority control}} [[Category:Agriculture ministries|Zambia]] [[Category:Government ministries of Zambia|Agriculture]] [[Category:Agricultural organisations based in Zambia]] [[Category:Agriculture ministers of Zambia| ]] [[Category:Agriculture ministers|Zambia]] fl77mw9vx05yr4izuyghnp9dzj2rtk0 0 46764 123583 112041 2026-11-03T12:13:13Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123583 wikitext text/x-wiki '''Vimenyu''' (cimoza: '''cimenyu''') ni tunthu twakwamba twa visungunu vya usungunu, ndipo ndivyo vyakwamba pa kupanga vyamvimba vyose. Cimenyu cili na mtima uwo uli na mapurotoni, ndipo kanandi manyutironi, uwo ukuzungulirika na gulu la malekitironi agho ghakukoleka na nkhongono ya umagineti-magesi. Visungunu vikupambana cimoza na cinyake na unandi wa mapurotoni mu vimenyu vyawo. Mwaciyelezgero, cimenyu ciliconse ico cili na mapurotoni 11 ni sodiyamu, ndipo cimenyu ciliconse ico cili na mapurotoni 29 ni mkuŵa. Vimenyu ivyo vili na mapurotoni ghakuyana kweni manyutironi ghakupambana vikuchemeka mitundu yakupambana ya cisungunu cimoza. Vimenyu ni vicoko comene, pafupifupi pikomita 100 mu ukulu. Sisi la munthu ndakukula pafupifupi vimenyu vya kaboni miliyoni yimoza. Vimenyu ni vicoko kuluska jigha lifupi comene la ungweru wakuwoneka, ndipo ici cikung'anamula kuti ŵanthu ŵangawona vimenyu yayi na vilaŵiskiro vyakukuzga vya nyengo zose. Kujumpha magaŵa 99.94 pa 100 gha kuzitika kwa cimenyu kuli mu mtima wake. Mapurotoni ghali na cinyamulo ca magesi cakusazgira, ndipo manyutironi ghalije cinyamulo, ntheura mtima uli na cinyamulo cakusazgira. Malekitironi ghali na cinyamulo cakucepeska, ndipo kupambana kwa vinyamulo uku ndiko kukughakoleska ku mtima. Para unandi wa mapurotoni na malekitironi ngwakuyana, nga umo kanandi kuliri, cimenyu cilije cinyamulo. Cimenyu ico cili na cinyamulo cikuchemeka ayoni. Vimenyu vingakolerana na vimenyu vinyake kwizira mu malutata gha usungunu kuti vipange vyakusazganika nga ni mamolekyu panji makristalo. Nkhongono ya vimenyu ya kukolerana na kupatukana ndiyo yikwiziska kusintha kunandi uko tikuwona mu kawiro. [[Usungunu]] ni kasandiro ako kakusanda kusintha uku. == Mbiri ya Fundo ya Vimenyu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''atom'' likufuma ku lizgu la Cigiriki ca kale ''atomos'', kung'anamula "cambura kudumulika". Kweni ghanoghano ili la kale likazengeka pa vinjeru vya kasandiro ka vinjeru, pa kasandiro yayi. Fundo ya vimenyu ya mazuŵa ghano yikuzengeka pa maghanoghano agha gha kale yayi. == Kazengero == Nangauli lizgu lakuti ''atom'' kale likang'anamulanga kanthu ako kangadumulika yayi kuŵa tunthu ticoko, mu kasandiro ka mazuŵa ghano cimenyu cikupangika na tunthu tunandi tucoko kuluska cimenyu. Tunthu ito ni elekitironi, purotoni, na nyutironi. == Vimanyikwiro == Vimenyu viŵiri viliconse ivyo vili na unandi wakuyana wa mapurotoni mu mitima yawo ni vya cisungunu cimoza. Vimenyu ivyo vili na mapurotoni ghakuyana kweni manyutironi ghakupambana ni mitundu yakupambana ya cisungunu cimoza. Mwaciyelezgero, vimenyu vyose vya haidirojeni vili na purotoni yimoza pera, kweni pali mitundu yambura nyutironi, na nyutironi yimoza, na manyutironi ghaŵiri. == Kuwonekera == Nangauli vimenyu ni vicoko comene kuti viwoneke, vilwero vinyake vya kukuzgira vikuzomerezga kuviwona pa vinthu vyakukhwima. == Kwambilira == Vyamvimba vya vimenyu vikupanga pafupifupi magaŵa 4 pa 100 gha nkhongono zose za ntchito za caro cose ca mlengalenga ico cikuwoneka. [[Category:Kemistre]] 3jxzf8xromya8e227xkw3bryber1e09 0 46824 123566 112392 2026-11-03T12:12:34Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123566 wikitext text/x-wiki '''Uchanda wa moyo''' uli na ng'anamulo zinandi izo zagwiliskirika ntchito pa vilato vyakupambana mu nyengo zakupambana, ndipo ni ghanoghano ilo lili na vigaŵa vinandi. Kanandi ukung'anamula umoyo uwemi wa thupi na wa mtima. Uchanda uwemi ukukolerana na kugwira ntchito makola kwa thupi la munthu pa umoyo wa zuŵa na zuŵa, kwambura nthenda, kupweteka (kusazgapo kupweteka kwa mahara), panji vilonda. Uchanda ungakhozgeka mwa kukhumbiska vyakucita viwemi, nga ni kucita masewera gha thupi nyengo zose na kugona kwakukwana, na mwa kucepeska panji kuleka vyakucita viheni, nga ni kukweŵa fodya panji kuŵa na njuŵi comene. Uchanda ukukhwaskika na vyakusankha vya munthu, kweniso na umo wupu wa ŵanthu ukunozgekera, uko kungapangiska ŵanthu ŵanyake kufikira ucizgi mwakupepuka, ndipo ŵanyake mwakusuzga. Uchanda ungakhwaskika so na vinthu vya mu thupi nga ni nthenda za kuhara. == Kagwiliskiro ka Lizgu == Vyakucita vyandondomeko vya kuvikilira panji kucizga masuzgo gha umoyo na kukhozga uchanda uwemi mwa ŵanthu vikucitika na ŵantchito ŵa [[Mankhwala|kupwelelera umoyo]]. Uchanda wa vinyama ukupwelelereka na kasandiro ka ucizgi wa vinyama. == Mbiri == Ng'anamulo ya uchanda yasintha mu nyengo. Ng'anamulo zakwamba zikalaŵiskanga pa nkhongono ya thupi kugwira ntchito; uchanda ukawonekanga nga ni kugwira ntchito makola kwa thupi uko nthenda zingakunanga nyengo zinyake. == Ivyo Vikukhwaska Uchanda == Malo agho munthu wakukhala ghangakhwaska uchanda wake na umoyo wake. Ŵanyake ŵakuti uchanda ukusungika na kukhozgeka kwizira mu kasandiro ka umoyo, kweniso kwizira mu vyakucita na nkhalo ya munthu na ya wupu wa ŵanthu. == Kusunga Uchanda == Kusanga na kusunga uchanda ni ntchito ya nyengo zose, iyo yikukhwaskika na kukura kwa umanyi wa kupwelelera umoyo na nthowa izo munthu wakujiŵikira kuti wakhale makola. == Uchanda pa Ntchito == Kusazgirapo ngozi, ntchito zinandi zili na ngozi za nthenda na masuzgo ghanyake gha umoyo gha nyengo yitali. gs4ke8jz2bv8g8wsv5i46ss133dolhe 123567 123566 2026-11-03T12:12:36Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Uchanda]] to [[Uchanda wa moyo]]: Zina lakuzomerezgeka 123566 wikitext text/x-wiki '''Uchanda wa moyo''' uli na ng'anamulo zinandi izo zagwiliskirika ntchito pa vilato vyakupambana mu nyengo zakupambana, ndipo ni ghanoghano ilo lili na vigaŵa vinandi. Kanandi ukung'anamula umoyo uwemi wa thupi na wa mtima. Uchanda uwemi ukukolerana na kugwira ntchito makola kwa thupi la munthu pa umoyo wa zuŵa na zuŵa, kwambura nthenda, kupweteka (kusazgapo kupweteka kwa mahara), panji vilonda. Uchanda ungakhozgeka mwa kukhumbiska vyakucita viwemi, nga ni kucita masewera gha thupi nyengo zose na kugona kwakukwana, na mwa kucepeska panji kuleka vyakucita viheni, nga ni kukweŵa fodya panji kuŵa na njuŵi comene. Uchanda ukukhwaskika na vyakusankha vya munthu, kweniso na umo wupu wa ŵanthu ukunozgekera, uko kungapangiska ŵanthu ŵanyake kufikira ucizgi mwakupepuka, ndipo ŵanyake mwakusuzga. Uchanda ungakhwaskika so na vinthu vya mu thupi nga ni nthenda za kuhara. == Kagwiliskiro ka Lizgu == Vyakucita vyandondomeko vya kuvikilira panji kucizga masuzgo gha umoyo na kukhozga uchanda uwemi mwa ŵanthu vikucitika na ŵantchito ŵa [[Mankhwala|kupwelelera umoyo]]. Uchanda wa vinyama ukupwelelereka na kasandiro ka ucizgi wa vinyama. == Mbiri == Ng'anamulo ya uchanda yasintha mu nyengo. Ng'anamulo zakwamba zikalaŵiskanga pa nkhongono ya thupi kugwira ntchito; uchanda ukawonekanga nga ni kugwira ntchito makola kwa thupi uko nthenda zingakunanga nyengo zinyake. == Ivyo Vikukhwaska Uchanda == Malo agho munthu wakukhala ghangakhwaska uchanda wake na umoyo wake. Ŵanyake ŵakuti uchanda ukusungika na kukhozgeka kwizira mu kasandiro ka umoyo, kweniso kwizira mu vyakucita na nkhalo ya munthu na ya wupu wa ŵanthu. == Kusunga Uchanda == Kusanga na kusunga uchanda ni ntchito ya nyengo zose, iyo yikukhwaskika na kukura kwa umanyi wa kupwelelera umoyo na nthowa izo munthu wakujiŵikira kuti wakhale makola. == Uchanda pa Ntchito == Kusazgirapo ngozi, ntchito zinandi zili na ngozi za nthenda na masuzgo ghanyake gha umoyo gha nyengo yitali. gs4ke8jz2bv8g8wsv5i46ss133dolhe 123647 123567 2026-11-03T17:44:18Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123647 wikitext text/x-wiki '''Uchanda wa moyo''' uli na ng'anamulo zinandi izo zagwiliskirika ntchito pa vilato vyakupambana mu nyengo zakupambana, ndipo ni ghanoghano ilo lili na vigaŵa vinandi. Kanandi ukung'anamula umoyo uwemi wa thupi na wa mtima. Uchanda uwemi ukukolerana na kugwira ntchito makola kwa thupi la munthu pa umoyo wa zuŵa na zuŵa, kwambura nthenda, kupweteka (kusazgapo kupweteka kwa mahara), panji vilonda. Uchanda ungakhozgeka mwa kukhumbiska vyakucita viwemi, nga ni kucita maseŵero gha thupi nyengo zose na kugona kwakukwana, na mwa kucepeska panji kuleka vyakucita viheni, nga ni kukweŵa fodya panji kuŵa na njuŵi comene. Uchanda ukukhwaskika na vyakusankha vya munthu, nga ni nkhalo ya ngozi, kweniso na umo wupu wa ŵanthu ukunozgekera, nga ni kupambanyizga ŵanthu pa mtundu mu ucizgi. Ici cikung'anamula kuti wupu wa ŵanthu wanozgeka mwakuti ŵanthu ŵanyake ŵakufikira ucizgi panji kucita vyakukhozga uchanda mwakupepuka, ndipo ŵanyake mwakusuzga. Uchanda ungakhwaskika so na vinthu vya mu thupi nga ni nthenda zakuharika. == Kagwiliskiro ka Lizgu == Vyakucita vyandondomeko vya kuvikilira panji kucizga masuzgo gha umoyo na kukhozga uchanda uwemi mwa ŵanthu vikucitika na ŵantchito ŵa ucizgi, nga ni pa kupima nthenda panji kulemba mankhwala, apo uchanda wa vinyama ukupwelelereka na kasandiro ka ucizgi wa vinyama. Lizgu lakuti "wa uchanda uwemi" likugwiliskirika ntchito so comene pa mawupu ghambura umoyo na pa ivyo ghakucitira ŵanthu, nga ni mu ng'anamulo la mizi ya uchanda uwemi, misumba ya uchanda uwemi, panji malo ghakuzingilizga gha uchanda uwemi. Kupatula ucizgi na malo agho munthu wakukhala, vinthu vinyake vinandi vikumanyikwa kukhwaska uchanda wa ŵanthu. Ivi vikuchemeka "vyakusimikizga uchanda", ndipo vikusazgapo kuŵa wanalume panji wanakazi, mtundu, nkhalo, na vyacuma vya munthu. Kusanda kwalongora kuti kufipa mtima kukulu kungakhwaska uchanda wa ŵanthu. == Mbiri == Ng'anamulo la uchanda lasintha mu nyengo. Kuyana na kalaŵiskiro ka kasandiro ka thupi, ng'anamulo zakwamba za uchanda zikalaŵiskanga nkhongono ya thupi kugwira ntchito; uchanda ukawonekanga nga ni kugwira ntchito makola uko kungasokonezgeka nyengo zinyake na nthenda. Ciyelezgero ca ng'anamulo lantheura ni: "kuŵa makola kwa thupi, umo likugwilira ntchito, na mahara; nkhongono ya kucita ntchito zakuzirwa mu mbumba, pa ntchito, na mu muzi; nkhongono ya kuzizipizga kufipa mtima kwa thupi, kwa mahara, na kwa ubale na ŵanthu". Pamanyuma, mu 1948, mwakupambana comene na ng'anamulo za kale, Wupu wa Uchanda wa Caro Cose (WHO) ukasacizga ng'anamulo lapacanya, ilo likakoleranya uchanda na umoyo uwemi, nga ni "umoyo uwemi wa thupi, wa mahara, na wa ubale na ŵanthu, kwambura kuŵa waka kusoŵa kwa nthenda na kutomboroka". Nangauli ng'anamulo ili likapokereka makola na ŵanyake nga ni liphya, likasuskika so kuti ndambura kulunjika, ndikulu comene, ndipo ndambura kupimika. Kwa nyengo yitali likasiyika nga ni ghanoghano lambura kufiskika, ndipo mphindano zinandi za uchanda zikawelera ku ciyelezgero ca kasandiro ka thupi. Nga umo ŵanthu ŵakasinthira kuwona nthenda kufuma ku kuŵa cakucitika cimoza kuya ku kuŵa ndondomeko, ndimo zikasinthira ng'anamulo za uchanda. WHO yikalongozga so apo yikakhozga kukura kwa ndondomeko ya kukhozga uchanda mu ma 1980. Ici cikiziska ghanoghano liphya la uchanda, kwambura kuŵa cakucitika cimoza, kweni nkhongono ya kuzizipizga na kuwelera, mu mazgo ghanyake, "cuma ca kukhalira umoyo". Mu 1984, WHO yikasintha ng'anamulo la uchanda kuŵa "umo munthu panji gulu lingafiskira ivyo likukhumba, kukwaniska vyakukhumbikwa vyake, na kusintha panji kuzizipizga malo ghake. Uchanda ni cuma ca umoyo wa zuŵa na zuŵa, kwambura kuŵa cilato ca umoyo; ni ghanoghano liwemi, ilo likulaŵiska vyuma vya ŵanthu na vya munthu, na nkhongono za thupi." Ntheura, uchanda ukang'anamulanga nkhongono ya kusunga thupi kuŵa makola na kuwelera pamanyuma pa vyakucitika viheni. Uchanda wa mahara, wa vinjeru, wa mtima, na wa ubale ukang'anamulanga nkhongono ya munthu kuzizipizga kufipa mtima, kusambira luso, na kusunga ubale, ivyo vyose ni vyuma vya kuzizipizga na kujikhalira. Ici cikujula nthowa zinandi za kusambizga, kukhozga, na kusambira uchanda. Kufuma pakumalira kwa ma 1970, ndondomeko ya Healthy People ya ulongozgi wa United States yaŵa cigaŵa cikulu ca umo United States yikukhozgera uchanda wa ŵanthu. Vyaka khumi vyaliwose, ndondomeko yiphya ya Healthy People yikufumiskika, na vilato viphya na vyakufiska vyakupimika pa kukhozga uchanda mu vyaka khumi vyakulondezga, ndipo pakumalira pakupendeka usange pali kuluta panthazi panji yayi. Kuluta panthazi kwaŵa kucoko pa vilato vinandi, ndipo ici capangiska ŵanthu kukayikira usange Healthy People yikugwira ntchito makola mu ndondomeko ya uchanda ya U.S. yambura kukolerana. Healthy People 2020 yikulaŵiska comene kukhozga uchanda na kuvikilira, ndipo yikusazgapo kuzirwa kwa kumazga vyakusimikizga uchanda vya mu wupu wa ŵanthu. Nthowa yiphya ya pa intaneti yikupepuska kagwiliskiro na kuthandazgika m'malo mwa mabuku ghakulu ghakudindika gha kale. Vyakufumapo vya kusintha uku vizamumanyikwa mu vyaka vyakwiza. Kufuma pa kwamba kwa vyaka vya m'ma 2000, uchanda wawonekera comene nga ni udindo wa munthu yumoza, apo luso la kukhozga uchanda lakura. Uchanda ungang'anamulika nga ni nkhongono, ndipo kujipenda kwa munthu kungaŵa cimanyikwiro ca kupima umo ntchito za kukhozga uchanda zikwendera. Ici cikapeleka so mwaŵi ku munthu waliyose kujipulika wa uchanda uwemi, nanga ni apo wali na nthenda zinandi za nyengo yitali panji nthenda yambura kucizgika, na kupenda so vyakusimikizga uchanda (kufuma ku nthowa ya kale iyo yikulaŵiska kucepeska nthenda pera). == Vyakusimikizga Uchanda == Malo agho munthu wakukhalira ghangakhwaska uchanda wake na umo umoyo wake uliri. Ŵanandi ŵakuti uchanda ukusungika na kukhozgeka kwizira mu kuluta panthazi na kugwiliskira ntchito kasandiro ka uchanda pera yayi, kweni so kwizira mu ntchito na vyakusankha vya nkhalo vya munthu na wupu wa ŵanthu. Kuyana na WHO, vyakusimikizga uchanda vikulu ni malo gha ŵanthu na gha vyacuma, malo gha thupi, na vimanyikwiro na nkhalo za munthu. Kufumba maghanoghano gha ŵanthu kukulongora kuti ŵanthu ŵakuwona kufikira ucizgi, kusambizga za uchanda, na malo gha muzi nga ni vyakusimikizga vikulu comene vya uchanda uwemi. Kusanda kunandi na malipoti kufuma ku mawupu ghakupambana ghakupenda ubale pakati pa uchanda na vinthu vyakupambana, kusazgapo nkhalo, malo, kanozgero ka ucizgi, na ndondomeko za uchanda. Ndondomeko yimoza ya uchanda iyo yanjizgika mu vyaro vinandi mu vyaka vya sonosono ni msonkho wa shuga. Msonkho wa vyakumwa ukaŵako apo ŵanthu ŵakafipa mtima comene na kututuŵa, comene mwa ŵacoko. Vyakumwa vya shuga vyaŵa cilato ca ntchito za kucepeska kututuŵa, cifukwa ukaboni ukusazgikira wa ubale wawo na kututuŵa. Viyelezgero vinyake ni lipoti la Lalonde la 1974 la ku Canada; kusanda kwa Alameda County ku California; na malipoti gha WHO gha uchanda wa caro cose, agho ghakulaŵiska nkhani za uchanda wa caro cose kusazgapo kufikira ucizgi na kukhozga uchanda wa ŵanthu wose, comene mu vyaro vyakukura. Ghanoghano la "cigaŵa ca uchanda", lakupambana na ucizgi, likafuma ku lipoti la Lalonde la ku Canada. Lipoti ili likalongora vigaŵa vitatu vyakukolerana nga ni vyakusimikizga vikulu vya uchanda wa munthu. Ni ivi: * Vya thupi: vigaŵa vyose vya uchanda, vya thupi na vya mahara, ivyo vikukura mu thupi la munthu kuyana na vyakuhara. * Vya malo: nkhani zose za uchanda za kuwaro kwa thupi la munthu, izo munthu wakuzilaŵilira pacoko panji yayi; * Vya nkhalo: vyakusankha vyose vya munthu (ivyo munthu wakuvilaŵilira) ivyo vingovwira panji kwiziska ulwari panji nyifwa; Kusunga na kukhozga uchanda kukufiskika kwizira mu kusazga kwakupambana kwa umoyo uwemi wa thupi, wa mahara, na wa ubale, kusazga uko nyengo zinyake kukuchemeka "makona ghatatu gha uchanda". Kalata ya Ottawa ya WHO ya 1986 ya Kukhozga Uchanda yikayowoya so kuti uchanda ni cakucitika pera yayi, kweni so "cuma ca umoyo wa zuŵa na zuŵa, kwambura kuŵa cilato ca umoyo. Uchanda ni ghanoghano liwemi ilo likulaŵiska vyuma vya ŵanthu na vya munthu, na nkhongono za thupi." Kulaŵiska comene nkhalo na ubale wake na uchanda, vyakusangika vya kusanda kwa Alameda County vikulongora kuti ŵanthu ŵangakhozga uchanda wawo kwizira mu maseŵero gha thupi, kugona kwakukwana, kukhala nyengo mu malo gha kawiro, kusunga kuzitika kwiwemi kwa thupi, kucepeska kumwa moŵa, na kuleka kukweŵa fodya. Uchanda na ulwari vingaŵako pamoza, cifukwa nanga ni ŵanthu ŵa nthenda zinandi za nyengo yitali panji nthenda zambura kucizgika ŵangajiwona kuŵa ŵa uchanda uwemi. Malo ghakuzingilizga kanandi ghakuyowoyeka nga ni cinthu cakuzirwa ico cikukhwaska uchanda wa ŵanthu. Ici cikusazgapo vimanyikwiro vya malo gha kawiro, malo ghakuzengeka, na malo gha ubale na ŵanthu. Vinthu nga ni maji na mphepo zakutowa, nyumba zakukwana, na mizi na misewu yakuvikilirika vyasangika kuti vikovwira uchanda uwemi, comene uchanda wa ŵana ŵacoko na ŵana. Kusanda kunyake kwalongora kuti kusoŵa kwa malo gha kupumulira mu muzi, kusazgapo malo gha kawiro, kukupangiska kusoŵa kukondwa na kututuŵa kukulu, ivyo vikukolerana na uchanda uheni. Kwalongoreka kuti kukhala nyengo yinandi mu malo gha kawiro kukukolerana na uchanda uwemi uwo ŵanthu ŵakujiyowoyera, ntheura uwemi wa malo gha kawiro mu misumba ukwenera kulaŵiskika mu ndondomeko za ulongozgi na kagwiliskiro ka malo. Vyakuhara, panji vimanyikwiro vyakuharika kufuma ku ŵapapi, navyo vikugwira ntchito pa kusimikizga uchanda wa ŵanthu. Ici cingasazgapo kuŵa pa ngozi ya nthenda zinyake, kweniso nkhalo izo ŵanthu ŵakusambira mu mbumba zawo. Mwaciyelezgero, vyakuhara vingakhwaska umo ŵanthu ŵakuzizipizgira kufipa mtima, kwa mahara, kwa mtima, panji kwa thupi. Kututuŵa ni suzgo likulu mu United States ilo likovwira uchanda uheni wa mahara na kufipa mtima kwa ŵanthu ŵanandi. Suzgo limoza ni mphindano pa nkhongono ya vyakuhara kuyaniska na vinthu vinyake; kukolerana pakati pa vyakuhara na malo kungaŵa kwakuzirwa comene. === Masuzgo Agho Ghangaŵako === Masuzgo ghanandi gha uchanda ghali pa caro cose. Nthenda ni limoza mwa masuzgo ghanandi comene. Kuyana na GlobalIssues.org, ŵanthu pafupifupi miliyoni 36 ŵakufwa caka ciliconse na nthenda zambura kuyambukira, kusazgapo nthenda za mtima, kansa, shuga, na nthenda za mapapu za nyengo yitali. Mwa nthenda zakuyambukira, za tubungulu na za mabakiteriya, [[Edesi (AIDS)|Edesi/HIV]], TB, na [[Malungo|malungo]] ndizo zinandi comene, ndipo zikukoma ŵanthu mamiliyoni caka ciliconse. Suzgo linyake la uchanda ilo likukoma panji kovwira masuzgo ghanyake ni kusoŵa vyakulya vyakukwana, comene mwa ŵana. Ŵana ŵacoko ndiwo ŵakukhwaskika comene. Ŵana pafupifupi miliyoni 7.5 ŵa pasi pa vyaka 5 ŵakufwa na kusoŵa vyakulya vyakukwana, kanandi cifukwa ca kusoŵa ndalama za kusanga panji kupanga vyakulya. Vilonda vya thupi navyo ni suzgo la uchanda pa caro cose. Vilonda ivi, kusazgapo kuphwanyika kwa mafupa na kupsa, vingacepeska uwemi wa umoyo wa munthu panji kumukoma, kusazgapo nthenda izo zikufuma ku cilonda. Vyakusankha vya nkhalo vikovwira uchanda uheni kanandi. Ivi vikusazgapo kukweŵa fodya, na so vyakulya viheni, kwali kurya comene panji kurya pacoko comene. Kuleka kucita maseŵero gha thupi nako kungovwira masuzgo gha uchanda, pamoza na kusoŵa tulo, kumwa moŵa comene, na kuleka kupwelelera mino. Pali so nthenda zakuharika izo munthu wakuhara, ndipo zingapambana pa umo zikukhwaskira munthu (na apo zikuwonekera). Nangauli masuzgo ghanandi agha ghangavikilirika, cifukwa cikulu ca uchanda uheni pa caro cose ni kuti ŵanthu pafupifupi biliyoni yimoza ŵalije nthowa ya kufikira ucizgi. Suzgo likulu comene na liheni comene lingaŵa kuti ŵanthu ŵanandi comene ŵalije nthowa ya kusanga ucizgi uwemi. === Uchanda wa Mahara === WHO yikulongosora uchanda wa mahara kuŵa "umoyo uwemi umo munthu wakumanya nkhongono zake, wangazizipizga kufipa mtima kwa umoyo kwa nyengo zose, wangagwira ntchito makola na mwakupindura, ndipo wangovwira muzi wake". Uchanda wa mahara ni kusoŵa ulwari wa mahara pera yayi. Ulwari wa mahara ukulongosoreka kuŵa "vyakucitika vya maghanoghano, vya mtima, na vya nkhalo ivyo vikusokonezga umoyo uwemi wa ubale na wa mtima na umoyo na ntchito za ŵanthu". Kuŵa na ulwari wa mahara kungananga comene, kwa kanyengo panji kwa muyirayira, umo mahara gha munthu ghakugwilira ntchito. Pafupifupi magaŵa 20 pa 100 gha ŵalara wose mu U.S. ŵangasangika na ulwari wa mahara. Ulwari wa mahara ndiwo cifukwa cikulu ca kutomboroka mu United States na Canada. Viyelezgero vya ulwari uwu ni ''schizophrenia'', ADHD, kufipa mtima kukulu, ''bipolar disorder'', ulwari wa wofi, ulwari wa pamanyuma pa cakucitika ciheni, na ''autism''. Vinthu vinandi vikovwira masuzgo gha uchanda wa mahara, kusazgapo: * Vinthu vya thupi, nga ni vyakuhara panji usungunu wa wongo * Mbiri ya mbumba ya masuzgo gha uchanda wa mahara * Vyakucitika vya umoyo, nga ni vyakucitika viheni panji kuvukika == Kusunga Uchanda == Kufiska na kusunga uchanda ni ndondomeko yakulutilira, iyo yikupangika na kukura kwa vinjeru na kacitiro ka ucizgi, na nthowa za munthu na ntchito zakunozgeka za kukhala na uchanda uwemi. === Vyakulya === Nthowa yakuzirwa ya kusunga uchanda wa munthu ni kurya vyakulya viwemi. Vyakulya viwemi vikusazgapo vyakulya vyakupambana vya vyakumera na vya vinyama ivyo vikupeleka vyakukhozga thupi. Vyakukhozga ivi vikupeleka nkhongono ku thupi na kulisunga kugwira ntchito. Vikovwira kuzenga na kukhozga mafupa, minofu, na misempha ndipo vikulongozga so ntchito za thupi (mwaciyelezgero, kukanikizga kwa ndopa). Maji ngakukhumbikwa pa kukura, kuŵaba, na uchanda uwemi. Vyakukhozga vikulu vikurika vinandi, ndipo vikusazgapo purotini, shuga na vyakulya vya nkhongono, na mafuta. Vyakukhozga vicoko, mavitamini na vinthu vinyake, vikurika vicoko, kweni nvyakukhumbikwa pa ntchito za thupi. Ciyelezgero ca vyakulya ca mawonekero gha pyramid ni cakulongozgera ca vyakulya viwemi cakugaŵika mu vigaŵa. Cigaŵa ciliconse cikulongora unandi wakwenelera wa gulu la vyakulya ilo (mwaciyelezgero purotini, mafuta, vyakulya vya nkhongono na shuga). Kusankha vyakulya viwemi kungacepeska ngozi ya nthenda za mtima na ya mitundu yinyake ya kansa, ndipo kungovwira munthu kusunga kuzitika kwake kwiwemi. Vyakulya vya Ŵanthu ŵa mu mphepete mwa Mediterranean kanandi vikukolerana na kukhozga uchanda. Ici nyengo zinyake cikufuma ku vinthu vinyake vya vyakumera ivyo vili mu vyakulya ivi. === Maseŵero gha Thupi === Maseŵero gha thupi ghakukhozga panji kusunga nkhongono za thupi na uchanda wose. Ghakukhozga mafupa na minofu na kunozga mtima na mitsempha. Kuyana na National Institutes of Health, pali mitundu yinayi ya maseŵero: gha kuzizipizga, gha nkhongono, gha kupindika, na gha kujikhazga. CDC yikuti maseŵero gha thupi ghangacepeska ngozi ya nthenda za mtima, kansa, shuga, kukanikizga kukulu kwa ndopa, kututuŵa, kufipa mtima, na wofi. Kuti munthu waleke kujipweteka, kanandi kukuyowoyeka kuti wambe maseŵero pacoko pacoko. Kucita maseŵero ghaliwose, kwali ntchito za pa nyumba, za pa luŵazi, kwenda, panji kwimilira apo ukuyowoya pa foni, kukuwonekera kuŵa kwiwemi kuluska kuleka kose. === Tulo === Tulo ni cigaŵa cakukhumbikwa pa kusunga uchanda. Ku ŵana, tulo ntwakuzirwa so pa kukura. Kusoŵa tulo kwa nyengo yitali kukukolerana na kusazgikira kwa ngozi ya masuzgo ghanyake gha uchanda gha nyengo yitali. Kweniso, kusoŵa tulo kwalongoreka kukolerana na kukora nthenda luŵiro na kucira pacoko pacoko. Mu kusanda kunyake, ŵanthu awo ŵakagonanga maora 6 panji pasi usiku ŵakaŵa pa ngozi kanayi ya kukora cimfine kuluska awo ŵakagonanga maora 7 panji kujumpha. Cifukwa tulo tukulongozga kagayiro ka vyakulya mu thupi, kusoŵa tulo kungovwira kusazgikira kwa kuzitika panji kukanizga kucepa kwa kuzitika. Kweniso, mu 2007, wupu wa kusanda kansa wa WHO ukati "ntchito ya usiku iyo yikusokonezga ndondomeko ya tulo panyake yikwiziska kansa", kulongora ngozi ya ntchito ya usiku ya nyengo yitali. Mu 2015, National Sleep Foundation yikapharazga malangulo ghaphya gha unandi wa tulo kuyana na vyaka, ndipo yikati "ŵanthu awo ŵakugona nyengo zose kuwaro kwa unandi wakwenelera ŵangaŵa na vimanyikwiro vya masuzgo ghakulu gha uchanda, panji, usange ŵakucita mwakukhumba, ŵakunanga uchanda wawo." === Ntchito ya Kasandiro === Kasandiro ka uchanda ni cigaŵa ca kasandiro ico cikulaŵiska uchanda. Pali nthowa ziŵiri zikulu: kusanda thupi na nkhani za uchanda kuti ŵamanye umo ŵanthu (na vinyama) ŵakugwilira ntchito, na kugwiliskira ntchito vinjeru ivi kukhozga uchanda na kuvikilira na kucizga nthenda na masuzgo ghanyake gha thupi na gha mahara. Kasandiro aka kakuthemba vigaŵa vinandi, kusazgapo kasandiro ka vyamoyo, usungunu wa vyamoyo, kasandiro ka vyakwenda, kasandiro ka kuthandazgika kwa nthenda, kasandiro ka mankhwala, na kasandiro ka ŵanthu mu ucizgi. Kasandiro ka uchanda ka kugwiliskira ntchito kakuyezga kumanya na kukhozga uchanda wa ŵanthu mu vigaŵa nga ni kusambizga za uchanda, luso la vilwero vya ucizgi, na uchanda wa ŵanthu wose. Ntchito zakunozgeka za kukhozga uchanda kuyana na fundo za kasandiro ka uchanda zikucitika na ŵantchito ŵakusambira [[Mankhwala|kasandiro ka ucizgi]], unesi, vyakulya, mankhwala, ntchito ya kovwira ŵanthu, kasandiro ka mahara, na ntchito zinyake za ucizgi. Ŵacizgi ŵakulaŵiska comene uchanda wa munthu yumoza, apo ŵantchito ŵa uchanda wa ŵanthu wose ŵakulaŵiska uchanda wa mizi na ŵanthu wose. Makampani ghakuzomerezga comene ndondomeko za uchanda pa malo gha ntchito cifukwa zikukhozga uchanda wa ŵantchito ŵawo, nga ni ntchito za uchanda za sukulu izo zikukhozga uchanda wa ŵana. === Ucizgi === Ucizgi wa mazuŵa ghano kanandi ukucitika mu ndondomeko za ucizgi. Malango, kupeleka ziphaso, na ndondomeko za ndalama vikuŵikika na maulongozgi, nyengo zinyake pamoza na mawupu gha pakati pa vyaro, nga ni mipingo. Vimanyikwiro vya ndondomeko yiliyose ya ucizgi vikukhwaska comene umo ucizgi ukupelekekera. Kufuma kale, Ŵakhristu kulaŵiska lusungu lwakucitika kukapangiska kukura kwa unesi wakunozgeka na vipatala, ndipo Mpingo wa Katolika mazuŵa ghano ukucali wupu ukulu comene wambura kuŵa wa ulongozgi wakupeleka ucizgi pa caro cose. Vyaro vya mafakitale (kupatula United States) na vyaro vinandi vyakukura vikupeleka ucizgi kwizira mu ndondomeko ya ucizgi wa ŵanthu wose, iyo yikukhumba kusimikizga ucizgi wa ŵanthu wose kwizira mu ndondomeko ya mulipiri yumoza, panji inshuwalansi yakukakizga. Ici cikusimikizga kuti ŵanthu wose ŵakufikira ucizgi kuyana na ivyo ŵakukhumba, kwambura kuthemba nkhongono ya kulipira. Ucizgi ungapelekeka na ŵacizgi ŵa paŵekha, vipatala vya ulongozgi, panji mawupu gha lusungu, kanandi na vyose vitatu pamoza. Mawupu ghanandi gha mafuko ghakusimikizga ucizgi wa ŵanthu wose yayi. Mu ŵanthu ŵantheura, ucizgi ukupelekeka ku awo ŵangalipira panji awo ŵali na inshuwalansi, panji awo ucizgi wawo ukulipirika na ulongozgi panji fuko. Kuŵa pakweru kwa mauthenga ni cinthu cinyake ico cikupambanyizga ndondomeko ya kupeleka ucizgi. Kufikira mauthenga pa nthenda, ucizgi, uwemi, na mitengo kukukhwaska comene kusankha kwa ŵalwari, ndipo ntheura vifukwa vya ŵacizgi. Nangauli ndondomeko ya ucizgi ya U.S. yasuskika cifukwa ca kusoŵa kuŵa pakweru, malango ghaphya ghangakhozga kuŵa pakweru. Pali kususkana pakati pa khumbo la kuŵa pakweru na nkhani nga ni kusunga vya ŵalwari mwakubisika na kugwiliskira ntchito mauthenga pa malonda. ==== Kapelekero ==== Kapelekero ka ucizgi kakugaŵika mu vigaŵa vitatu: ucizgi wakwamba, waciŵiri, na wacitatu. Ucizgi wakwamba ukupelekeka na ŵacizgi, ŵakovwira ŵacizgi, manesi, panji ŵantchito ŵanyake ŵa ucizgi awo ŵakukumana dankha na mulwari uyo wakupenja ucizgi. Ici cikucitika mu vipinda vya ŵacizgi, makiliniki, nyumba za ŵalara, sukulu, kuyendera pa nyumba, na malo ghanyake ghapafupi na ŵalwari. Pafupifupi magaŵa 90 pa 100 gha kuyendera ucizgi ghangacizgika na ŵacizgi ŵakwamba. Ici cikusazgapo kucizga nthenda zaluŵiro na za nyengo yitali, kuvikilira, na kusambizga za uchanda ku vyaka vyose na ŵanalume na ŵanakazi. Ucizgi waciŵiri ukupelekeka na ŵacizgi ŵapadera mu vipinda vyawo panji mu vipatala vya muzi ku mulwari uyo watumika na mucizgi wakwamba. Ŵalwari ŵakutumika para ŵakukhumba luso panji ntchito za ŵacizgi ŵapadera. Ici cikusazgapo ucizgi wa kuwelera ku nyumba na wa kugona mu cipatala, vigaŵa vya ngozi, ucizgi wapadera wa ŵalwari ŵakulu, vya kupanda, kucizga minofu, kubaba, kupima nthenda, kujambura thupi, na malo gha kupwelelera ŵalwari ŵakufwa. Ucizgi wacitatu ukupelekeka na vipatala vyapadera panji malo ghakulu gha vigaŵa agho ghali na vilwero vya kupima na kucizga ivyo vikusangika kanandi yayi mu vipatala vya muzi. Ici cikusazgapo malo gha ngozi zikulu, malo gha kucizga kupsa, ucizgi wapadera wa ŵana ŵakubabika, kuŵika viŵaro, nthumbo za ngozi, na kucizga kansa na nkhongono. Ucizgi wa mazuŵa ghano ukuthemba so mauthenga, agho mu malo ghanandi ghacali kulembeka pa mapepala, kweni comene sono mwa nthowa za magesi. Mu vyaro vyakavu, ucizgi wa mazuŵa ghano kanandi ngwakudura comene ku munthu wapakati. Ŵasandi ŵa ndondomeko za ucizgi ŵakuti malipiro gha ŵalwari ghawuskike mu vigaŵa ivi, nangauli nanga pamanyuma pa kughawuskapo, mitengo na vikanizgo vikulu vikucalipo. Kupatula kulemba mankhwala na kupeleka mankhwala ni kacitiro mu ucizgi umo mucizgi uyo wakulemba mankhwala ngwakupambana na uyo wakupeleka mankhwala. Ku Kumanjiliro kuli mdawuko wa vyaka mahandiredi wa kupatula ŵakupeleka mankhwala na ŵacizgi. Mu vyaro vya Asiya, ŵacizgi kanandi ŵakupeleka so mankhwala. === Ntchito ya Uchanda wa Ŵanthu Wose === Uchanda wa ŵanthu wose walongosoreka kuŵa "kasandiro na luso la kuvikilira nthenda, kutalikiska umoyo na kukhozga uchanda kwizira mu ntchito zakunozgeka na vyakusankha vyavinjeru vya wupu wa ŵanthu, mawupu gha ulongozgi na gha paŵekha, mizi na ŵanthu." Ukukhwaskana na ngozi ku uchanda wa muzi wose kuyana na kupenda uchanda wa ŵanthu. Ŵanthu ŵangaŵa ŵacoko pera panji ŵanandi nga ni ŵanthu wose ŵa vigaŵa vikulu vya mtunda vinandi (mwaciyelezgero, pa nthenda yakuthandazgika pa caro cose). Uchanda wa ŵanthu wose uli na vigaŵa vinandi, kweni kanandi vikusazgapo kasandiro ka kuthandazgika kwa nthenda, viŵerengero vya uchanda, na ntchito za uchanda. Uchanda wa malo ghakuzingilizga, wa muzi, wa nkhalo, na wa pa ntchito nawo ni vigaŵa vyakuzirwa. Cilato ca ntchito za uchanda wa ŵanthu wose ni kuvikilira na kulongozga nthenda, vilonda na masuzgo ghanyake gha uchanda kwizira mu kulondezga ŵalwari na kukhozga nkhalo, mizi, na malo ghawemi. Ukukhumba kuvikilira masuzgo gha uchanda kuti ghaleke kucitika panji kuwerezgeka mwa kupanga ndondomeko za kusambizga, kupanga ndondomeko za ulongozgi, kwendeska ntchito na kusanda. Kanandi, kucizga nthenda panji kulaŵilira tuzirombo kungaŵa kwakuzirwa pa kuvikilira ŵanyake, nga ni pa kuthandazgika kwa nthenda. Ndondomeko za katemera na kupeleka makondomu kuvikilira kuthandazgika kwa nthenda zakuyambukira ni viyelezgero vya ntchito za kuvikilira za uchanda wa ŵanthu wose, nga umo ziliri ntchito za kusambizga za kukhozga katemera na kagwiliskiro ka makondomu. Uchanda wa ŵanthu wose ukucita so ntchito zakupambana kucepeska kupambana kwa uchanda pakati pa vigaŵa vyakupambana vya caro, ndipo nyengo zinyake vya caro cose. Nkhani yimoza ni kufikira ucizgi kwa ŵanthu na mizi pa ndalama, malo, panji midawuko. Kagwiliskiro ka ndondomeko ya uchanda wa ŵanthu wose kakusazgapo uchanda wa ŵamama na ŵana, kwendeska ntchito za uchanda, kuzgora ngozi, na kuvikilira na kulaŵilira nthenda zakuyambukira na za nyengo yitali. Uwemi ukulu wa ndondomeko za uchanda wa ŵanthu wose ukumanyikwa comene. Cigaŵa cifukwa ca ndondomeko na ntchito izo zikapangika kwizira mu uchanda wa ŵanthu wose, vyaka vya m'ma 1900 vikawona kucepa kwa nyifwa za ŵana ŵacoko na ŵana na kusazgikira kwa utali wa umoyo mu vigaŵa vinandi vya caro cose. Mwaciyelezgero, kukughanaghanirika kuti utali wa umoyo wa Ŵaamerika wasazgikira na vyaka 30 kufuma 1900, ndipo pa caro cose na vyaka 6 kufuma 1990. === Nthowa za Kujipwelelera === Uchanda wa munthu ukuthemba pacoko vimanyikwiro ivyo ŵanthu ŵakuwona na kulondezga pa uchanda wawo. Ivi vikusazgapo ntchito za munthu za kuvikilira panji kucepeska vyakufumapo vya nthenda, kanandi nthenda ya nyengo yitali. Vikusazgapo so ukhondo wa munthu pa kuvikilira nthenda, nga ni kugeza na kusamba mawoko na sopo; kutozga mino; kusunga, kuphika na kugwira vyakulya makola; na vinyake vinandi. Mauthenga agho munthu wakusanga pa kujilaŵiska pa umoyo wa zuŵa na zuŵa, nga ni pa tulo, maseŵero, vyakulya na malo, ghangagwiliskirika ntchito pa vyakusankha na vyakucita vya munthu (mwaciyelezgero, "Nkhupulika kuvuka mlenji ntheura nizamuyezga kugona pa mtsamiro unyake"), na so pa vyakusankha vya ucizgi (mwaciyelezgero, mulwari uyo wakuwona kuti skapato zake zikumufinya kuluska kale wangaŵa na suzgo la mtima, ndipo wangakhumba mankhwala gha kucepeska maji mu thupi). Uchanda wa munthu ukuthemba so pacoko ubale wa munthu na ŵanthu. Kusunga ubale wankhongono, kugwira ntchito zakwambura malipiro, na ntchito zinyake za pamoza na ŵanthu vikukolerana na uchanda uwemi wa mahara na umoyo utali. Kusanda kunyake kwa ku Amerika kwa ŵalara ŵa vyaka kujumpha 70 kukasanga kuti kugwira ntchito zambura malipiro kanandi kukakolerana na kucepa kwa ngozi ya nyifwa, kwambura kulaŵiska uchanda wa thupi. Kusanda kunyake kwa ku Singapore kukasanga kuti ŵalara ŵakupumula ŵakugwira ntchito zambura malipiro ŵakaŵa na vinjeru viwemi, kufipa mtima kucoko, na umoyo uwemi wa mahara kuluska awo ŵakagwiranga yayi. Kufipa mtima kwa nyengo yitali kungananga uchanda, ndipo kwayowoyeka nga ni cifukwa ca kunangika kwa vinjeru apo munthu wakukota, kufipa mtima kukulu, na nthenda. Kulongozga kufipa mtima ni kugwiliskira ntchito nthowa za kucepeska kufipa mtima panji kusazgira nkhongono ya kukuzizipizga. Nthowa za kupumuzga thupi ni nthowa za thupi za kucepeska kufipa mtima. Nthowa za mahara zikusazgapo ucizgi wa maghanoghano, kughanaghana mwakupumula, na kughanaghana viwemi, izo zikucepeska umo munthu wakuzgorera kufipa mtima. Kukhozga luso nga ni kumazga masuzgo na kulongozga nyengo kukucepeska kusoŵa kusimikizga na kukhozga kujigomezga, ndipo ici cikucepeska so kufipa mtima. == Uchanda pa Ntchito == Kupatula ngozi, ntchito zinandi zili so na ngozi ya nthenda, ulwari, na masuzgo ghanyake gha uchanda gha nyengo yitali. Nthenda zinandi za pa ntchito ni mitundu yakupambana ya nthenda za mapapu za fuvu, kusazgapo ya fuvu la malibwe na ya ŵantchito ŵa makala gha pasi (nthenda ya mapapu ghakufipa). Asima ni nthenda yinyake ya kupuma iyo ŵantchito ŵanandi ŵali pa ngozi yake. Ŵantchito ŵangaŵa so pa ngozi ya nthenda za cikopa, kusazgapo kuyabwa, kupsa na zuŵa, na kansa ya cikopa. Nthenda zinyake za pa ntchito ni nthenda ya kupweteka kwa woko na poizoni wa mtovu. Apo ntchito za kuteŵetera ŵanthu zasazgikira mu vyaro vyakukura, ntchito zinandi zaŵa za kukhala pasi, ndipo zikwiziska masuzgo gha uchanda ghakupambana na gha ntchito za mafakitale na za ulimi. Masuzgo gha mazuŵa ghano, nga ni kusazgikira kwa kututuŵa na masuzgo gha kufipa mtima na kugwira ntchito comene mu vyaro vinandi, ghasuzgiska so ubale pakati pa ntchito na uchanda. Maulongozgi ghanandi ghakuwona uchanda wa pa ntchito nga ni suzgo la wupu wa ŵanthu, ndipo ghapanga mawupu gha ulongozgi kuti ghasimikizge uchanda na civikiliro ca ŵantchito. Viyelezgero ni Health and Safety Executive ya Britain, na mu United States, National Institute for Occupational Safety and Health, iyo yikusanda uchanda na civikiliro pa ntchito, na Occupational Safety and Health Administration, iyo yikulongozga malango na ndondomeko za civikiliro na uchanda wa ŵantchito. rhpliz8lj17jgitcxbzd1fm4ffxwy4s 123661 123647 2026-11-03T18:08:29Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123661 wikitext text/x-wiki '''Uchanda wa moyo''' uli na ng'anamulo zinandi izo zagwiliskirika ntchito pa vilato vyakupambana mu nyengo zakupambana, ndipo ni ghanoghano ilo lili na vigaŵa vinandi. Kanandi ukung'anamula umoyo uwemi wa thupi na wa mtima. Uchanda uwemi ukukolerana na kugwira ntchito makola kwa thupi la munthu pa umoyo wa zuŵa na zuŵa, kwambura nthenda, kupweteka (kusazgapo kupweteka kwa mahara), panji vilonda. Uchanda ungakhozgeka mwa kukhumbiska vyakucita viwemi, nga ni kucita maseŵero gha thupi nyengo zose na kugona kwakukwana, na mwa kucepeska panji kuleka vyakucita viheni, nga ni kukweŵa fodya panji kuŵa na njuŵi comene. Uchanda ukukhwaskika na vyakusankha vya munthu, nga ni nkhalo ya ngozi, kweniso na umo wupu wa ŵanthu ukunozgekera, nga ni kupambanyizga ŵanthu pa mtundu mu ucizgi. Ici cikung'anamula kuti wupu wa ŵanthu wanozgeka mwakuti ŵanthu ŵanyake ŵakufikira ucizgi panji kucita vyakukhozga uchanda mwakupepuka, ndipo ŵanyake mwakusuzga. Uchanda ungakhwaskika so na vinthu vya mu thupi nga ni nthenda zakuharika. == Kagwiliskiro ka Lizgu == Vyakucita vyandondomeko vya kuvikilira panji kucizga masuzgo gha umoyo na kukhozga uchanda uwemi mwa ŵanthu vikucitika na ŵantchito ŵa ucizgi, nga ni pa kupima nthenda panji kulemba mankhwala, apo uchanda wa vinyama ukupwelelereka na kasandiro ka ucizgi wa vinyama. Lizgu lakuti "wa uchanda uwemi" likugwiliskirika ntchito so comene pa mawupu ghambura umoyo na pa ivyo ghakucitira ŵanthu, nga ni mu ng'anamulo la mizi ya uchanda uwemi, misumba ya uchanda uwemi, panji malo ghakuzingilizga gha uchanda uwemi. Kupatula ucizgi na malo agho munthu wakukhala, vinthu vinyake vinandi vikumanyikwa kukhwaska uchanda wa ŵanthu. Ivi vikuchemeka "vyakusimikizga uchanda", ndipo vikusazgapo kuŵa wanalume panji wanakazi, mtundu, nkhalo, na vyacuma vya munthu. Kusanda kwalongora kuti kufipa mtima kukulu kungakhwaska uchanda wa ŵanthu. == Mbiri == Ng'anamulo la uchanda lasintha mu nyengo. Kuyana na kalaŵiskiro ka kasandiro ka thupi, ng'anamulo zakwamba za uchanda zikalaŵiskanga nkhongono ya thupi kugwira ntchito; uchanda ukawonekanga nga ni kugwira ntchito makola uko kungasokonezgeka nyengo zinyake na nthenda. Ciyelezgero ca ng'anamulo lantheura ni: "kuŵa makola kwa thupi, umo likugwilira ntchito, na mahara; nkhongono ya kucita ntchito zakuzirwa mu mbumba, pa ntchito, na mu muzi; nkhongono ya kuzizipizga kufipa mtima kwa thupi, kwa mahara, na kwa ubale na ŵanthu". Pamanyuma, mu 1948, mwakupambana comene na ng'anamulo za kale, Wupu wa Uchanda wa Caro Cose (WHO) ukasacizga ng'anamulo lapacanya, ilo likakoleranya uchanda na umoyo uwemi, nga ni "umoyo uwemi wa thupi, wa mahara, na wa ubale na ŵanthu, kwambura kuŵa waka kusoŵa kwa nthenda na kutomboroka". Nangauli ng'anamulo ili likapokereka makola na ŵanyake nga ni liphya, likasuskika so kuti ndambura kulunjika, ndikulu comene, ndipo ndambura kupimika. Kwa nyengo yitali likasiyika nga ni ghanoghano lambura kufiskika, ndipo mphindano zinandi za uchanda zikawelera ku ciyelezgero ca kasandiro ka thupi. Nga umo ŵanthu ŵakasinthira kuwona nthenda kufuma ku kuŵa cakucitika cimoza kuya ku kuŵa ndondomeko, ndimo zikasinthira ng'anamulo za uchanda. WHO yikalongozga so apo yikakhozga kukura kwa ndondomeko ya kukhozga uchanda mu ma 1980. Ici cikiziska ghanoghano liphya la uchanda, kwambura kuŵa cakucitika cimoza, kweni nkhongono ya kuzizipizga na kuwelera, mu mazgo ghanyake, "cuma ca kukhalira umoyo". Mu 1984, WHO yikasintha ng'anamulo la uchanda kuŵa "umo munthu panji gulu lingafiskira ivyo likukhumba, kukwaniska vyakukhumbikwa vyake, na kusintha panji kuzizipizga malo ghake. Uchanda ni cuma ca umoyo wa zuŵa na zuŵa, kwambura kuŵa cilato ca umoyo; ni ghanoghano liwemi, ilo likulaŵiska vyuma vya ŵanthu na vya munthu, na nkhongono za thupi." Ntheura, uchanda ukang'anamulanga nkhongono ya kusunga thupi kuŵa makola na kuwelera pamanyuma pa vyakucitika viheni. Uchanda wa mahara, wa vinjeru, wa mtima, na wa ubale ukang'anamulanga nkhongono ya munthu kuzizipizga kufipa mtima, kusambira luso, na kusunga ubale, ivyo vyose ni vyuma vya kuzizipizga na kujikhalira. Ici cikujula nthowa zinandi za kusambizga, kukhozga, na kusambira uchanda. Kufuma pakumalira kwa ma 1970, ndondomeko ya Healthy People ya ulongozgi wa United States yaŵa cigaŵa cikulu ca umo United States yikukhozgera uchanda wa ŵanthu. Vyaka khumi vyaliwose, ndondomeko yiphya ya Healthy People yikufumiskika, na vilato viphya na vyakufiska vyakupimika pa kukhozga uchanda mu vyaka khumi vyakulondezga, ndipo pakumalira pakupendeka usange pali kuluta panthazi panji yayi. Kuluta panthazi kwaŵa kucoko pa vilato vinandi, ndipo ici capangiska ŵanthu kukayikira usange Healthy People yikugwira ntchito makola mu ndondomeko ya uchanda ya U.S. yambura kukolerana. Healthy People 2020 yikulaŵiska comene kukhozga uchanda na kuvikilira, ndipo yikusazgapo kuzirwa kwa kumazga vyakusimikizga uchanda vya mu wupu wa ŵanthu. Nthowa yiphya ya pa intaneti yikupepuska kagwiliskiro na kuthandazgika m'malo mwa mabuku ghakulu ghakudindika gha kale. Vyakufumapo vya kusintha uku vizamumanyikwa mu vyaka vyakwiza. Kufuma pa kwamba kwa vyaka vya m'ma 2000, uchanda wawonekera comene nga ni udindo wa munthu yumoza, apo luso la kukhozga uchanda lakura. Uchanda ungang'anamulika nga ni nkhongono, ndipo kujipenda kwa munthu kungaŵa cimanyikwiro ca kupima umo ntchito za kukhozga uchanda zikwendera. Ici cikapeleka so mwaŵi ku munthu waliyose kujipulika wa uchanda uwemi, nanga ni apo wali na nthenda zinandi za nyengo yitali panji nthenda yambura kucizgika, na kupenda so vyakusimikizga uchanda (kufuma ku nthowa ya kale iyo yikulaŵiska kucepeska nthenda pera). == Vyakusimikizga Uchanda == Malo agho munthu wakukhalira ghangakhwaska uchanda wake na umo umoyo wake uliri. Ŵanandi ŵakuti uchanda ukusungika na kukhozgeka kwizira mu kuluta panthazi na kugwiliskira ntchito kasandiro ka uchanda pera yayi, kweni so kwizira mu ntchito na vyakusankha vya nkhalo vya munthu na wupu wa ŵanthu. Kuyana na WHO, vyakusimikizga uchanda vikulu ni malo gha ŵanthu na gha vyacuma, malo gha thupi, na vimanyikwiro na nkhalo za munthu. Kufumba maghanoghano gha ŵanthu kukulongora kuti ŵanthu ŵakuwona kufikira ucizgi, kusambizga za uchanda, na malo gha muzi nga ni vyakusimikizga vikulu comene vya uchanda uwemi. Kusanda kunandi na malipoti kufuma ku mawupu ghakupambana ghakupenda ubale pakati pa uchanda na vinthu vyakupambana, kusazgapo nkhalo, malo, kanozgero ka ucizgi, na ndondomeko za uchanda. Ndondomeko yimoza ya uchanda iyo yanjizgika mu vyaro vinandi mu vyaka vya sonosono ni msonkho wa shuga. Msonkho wa vyakumwa ukaŵako apo ŵanthu ŵakafipa mtima comene na kututuŵa, comene mwa ŵacoko. Vyakumwa vya shuga vyaŵa cilato ca ntchito za kucepeska kututuŵa, cifukwa ukaboni ukusazgikira wa ubale wawo na kututuŵa. Viyelezgero vinyake ni lipoti la Lalonde la 1974 la ku Canada; kusanda kwa Alameda County ku California; na malipoti gha WHO gha uchanda wa caro cose, agho ghakulaŵiska nkhani za uchanda wa caro cose kusazgapo kufikira ucizgi na kukhozga uchanda wa ŵanthu wose, comene mu vyaro vyakukura. Ghanoghano la "cigaŵa ca uchanda", lakupambana na ucizgi, likafuma ku lipoti la Lalonde la ku Canada. Lipoti ili likalongora vigaŵa vitatu vyakukolerana nga ni vyakusimikizga vikulu vya uchanda wa munthu. Ni ivi: * Vya thupi: vigaŵa vyose vya uchanda, vya thupi na vya mahara, ivyo vikukura mu thupi la munthu kuyana na vyakuhara. * Vya malo: nkhani zose za uchanda za kuwaro kwa thupi la munthu, izo munthu wakuzilaŵilira pacoko panji yayi; * Vya nkhalo: vyakusankha vyose vya munthu (ivyo munthu wakuvilaŵilira) ivyo vingovwira panji kwiziska ulwari panji nyifwa; Kusunga na kukhozga uchanda kukufiskika kwizira mu kusazga kwakupambana kwa umoyo uwemi wa thupi, wa mahara, na wa ubale, kusazga uko nyengo zinyake kukuchemeka "makona ghatatu gha uchanda". Kalata ya Ottawa ya WHO ya 1986 ya Kukhozga Uchanda yikayowoya so kuti uchanda ni cakucitika pera yayi, kweni so "cuma ca umoyo wa zuŵa na zuŵa, kwambura kuŵa cilato ca umoyo. Uchanda ni ghanoghano liwemi ilo likulaŵiska vyuma vya ŵanthu na vya munthu, na nkhongono za thupi." Kulaŵiska comene nkhalo na ubale wake na uchanda, vyakusangika vya kusanda kwa Alameda County vikulongora kuti ŵanthu ŵangakhozga uchanda wawo kwizira mu maseŵero gha thupi, kugona kwakukwana, kukhala nyengo mu malo gha kawiro, kusunga kuzitika kwiwemi kwa thupi, kucepeska kumwa moŵa, na kuleka kukweŵa fodya. Uchanda na ulwari vingaŵako pamoza, cifukwa nanga ni ŵanthu ŵa nthenda zinandi za nyengo yitali panji nthenda zambura kucizgika ŵangajiwona kuŵa ŵa uchanda uwemi. Malo ghakuzingilizga kanandi ghakuyowoyeka nga ni cinthu cakuzirwa ico cikukhwaska uchanda wa ŵanthu. Ici cikusazgapo vimanyikwiro vya malo gha kawiro, malo ghakuzengeka, na malo gha ubale na ŵanthu. Vinthu nga ni maji na mphepo zakutowa, nyumba zakukwana, na mizi na misewu yakuvikilirika vyasangika kuti vikovwira uchanda uwemi, comene uchanda wa ŵana ŵacoko na ŵana. Kusanda kunyake kwalongora kuti kusoŵa kwa malo gha kupumulira mu muzi, kusazgapo malo gha kawiro, kukupangiska kusoŵa kukondwa na kututuŵa kukulu, ivyo vikukolerana na uchanda uheni. Kwalongoreka kuti kukhala nyengo yinandi mu malo gha kawiro kukukolerana na uchanda uwemi uwo ŵanthu ŵakujiyowoyera, ntheura uwemi wa malo gha kawiro mu misumba ukwenera kulaŵiskika mu ndondomeko za ulongozgi na kagwiliskiro ka malo. Vyakuhara, panji vimanyikwiro vyakuharika kufuma ku ŵapapi, navyo vikugwira ntchito pa kusimikizga uchanda wa ŵanthu. Ici cingasazgapo kuŵa pa ngozi ya nthenda zinyake, kweniso nkhalo izo ŵanthu ŵakusambira mu mbumba zawo. Mwaciyelezgero, vyakuhara vingakhwaska umo ŵanthu ŵakuzizipizgira kufipa mtima, kwa mahara, kwa mtima, panji kwa thupi. Kututuŵa ni suzgo likulu mu United States ilo likovwira uchanda uheni wa mahara na kufipa mtima kwa ŵanthu ŵanandi. Suzgo limoza ni mphindano pa nkhongono ya vyakuhara kuyaniska na vinthu vinyake; kukolerana pakati pa vyakuhara na malo kungaŵa kwakuzirwa comene. === Masuzgo Agho Ghangaŵako === Masuzgo ghanandi gha uchanda ghali pa caro cose. Nthenda ni limoza mwa masuzgo ghanandi comene. Kuyana na GlobalIssues.org, ŵanthu pafupifupi miliyoni 36 ŵakufwa caka ciliconse na nthenda zambura kuyambukira, kusazgapo nthenda za mtima, kansa, shuga, na nthenda za mapapu za nyengo yitali. Mwa nthenda zakuyambukira, za tubungulu na za mabakiteriya, [[Edesi (AIDS)|Edesi/HIV]], TB, na [[Malungo|malungo]] ndizo zinandi comene, ndipo zikukoma ŵanthu mamiliyoni caka ciliconse. Suzgo linyake la uchanda ilo likukoma panji kovwira masuzgo ghanyake ni kusoŵa vyakulya vyakukwana, comene mwa ŵana. Ŵana ŵacoko ndiwo ŵakukhwaskika comene. Ŵana pafupifupi miliyoni 7.5 ŵa pasi pa vyaka 5 ŵakufwa na kusoŵa vyakulya vyakukwana, kanandi cifukwa ca kusoŵa ndalama za kusanga panji kupanga vyakulya. Vilonda vya thupi navyo ni suzgo la uchanda pa caro cose. Vilonda ivi, kusazgapo kuphwanyika kwa mafupa na kupsa, vingacepeska uwemi wa umoyo wa munthu panji kumukoma, kusazgapo nthenda izo zikufuma ku cilonda. Vyakusankha vya nkhalo vikovwira uchanda uheni kanandi. Ivi vikusazgapo kukweŵa fodya, na so vyakulya viheni, kwali kurya comene panji kurya pacoko comene. Kuleka kucita maseŵero gha thupi nako kungovwira masuzgo gha uchanda, pamoza na kusoŵa tulo, kumwa moŵa comene, na kuleka kupwelelera mino. Pali so nthenda zakuharika izo munthu wakuhara, ndipo zingapambana pa umo zikukhwaskira munthu (na apo zikuwonekera). Nangauli masuzgo ghanandi agha ghangavikilirika, cifukwa cikulu ca uchanda uheni pa caro cose ni kuti ŵanthu pafupifupi biliyoni yimoza ŵalije nthowa ya kufikira ucizgi. Suzgo likulu comene na liheni comene lingaŵa kuti ŵanthu ŵanandi comene ŵalije nthowa ya kusanga ucizgi uwemi. === Uchanda wa Mahara === WHO yikulongosora uchanda wa mahara kuŵa "umoyo uwemi umo munthu wakumanya nkhongono zake, wangazizipizga kufipa mtima kwa umoyo kwa nyengo zose, wangagwira ntchito makola na mwakupindura, ndipo wangovwira muzi wake". Uchanda wa mahara ni kusoŵa ulwari wa mahara pera yayi. Ulwari wa mahara ukulongosoreka kuŵa "vyakucitika vya maghanoghano, vya mtima, na vya nkhalo ivyo vikusokonezga umoyo uwemi wa ubale na wa mtima na umoyo na ntchito za ŵanthu". Kuŵa na ulwari wa mahara kungananga comene, kwa kanyengo panji kwa muyirayira, umo mahara gha munthu ghakugwilira ntchito. Pafupifupi magaŵa 20 pa 100 gha ŵalara wose mu U.S. ŵangasangika na ulwari wa mahara. Ulwari wa mahara ndiwo cifukwa cikulu ca kutomboroka mu United States na Canada. Viyelezgero vya ulwari uwu ni ''schizophrenia'', ADHD, kufipa mtima kukulu, ''bipolar disorder'', ulwari wa wofi, ulwari wa pamanyuma pa cakucitika ciheni, na ''autism''. Vinthu vinandi vikovwira masuzgo gha uchanda wa mahara, kusazgapo: * Vinthu vya thupi, nga ni vyakuhara panji usungunu wa wongo * Mbiri ya mbumba ya masuzgo gha uchanda wa mahara * Vyakucitika vya umoyo, nga ni vyakucitika viheni panji kuvukika == Kusunga Uchanda == Kufiska na kusunga uchanda ni ndondomeko yakulutilira, iyo yikupangika na kukura kwa vinjeru na kacitiro ka ucizgi, na nthowa za munthu na ntchito zakunozgeka za kukhala na uchanda uwemi. === Vyakulya === Nthowa yakuzirwa ya kusunga uchanda wa munthu ni kurya vyakulya viwemi. Vyakulya viwemi vikusazgapo vyakulya vyakupambana vya vyakumera na vya vinyama ivyo vikupeleka vyakukhozga thupi. Vyakukhozga ivi vikupeleka nkhongono ku thupi na kulisunga kugwira ntchito. Vikovwira kuzenga na kukhozga mafupa, minofu, na misempha ndipo vikulongozga so ntchito za thupi (mwaciyelezgero, kukanikizga kwa ndopa). Maji ngakukhumbikwa pa kukura, kuŵaba, na uchanda uwemi. Vyakukhozga vikulu vikurika vinandi, ndipo vikusazgapo purotini, shuga na vyakulya vya nkhongono, na mafuta. Vyakukhozga vicoko, mavitamini na vinthu vinyake, vikurika vicoko, kweni nvyakukhumbikwa pa ntchito za thupi. Ciyelezgero ca vyakulya ca mawonekero gha pyramid ni cakulongozgera ca vyakulya viwemi cakugaŵika mu vigaŵa. Cigaŵa ciliconse cikulongora unandi wakwenelera wa gulu la vyakulya ilo (mwaciyelezgero purotini, mafuta, vyakulya vya nkhongono na shuga). Kusankha vyakulya viwemi kungacepeska ngozi ya nthenda za mtima na ya mitundu yinyake ya kansa, ndipo kungovwira munthu kusunga kuzitika kwake kwiwemi. Vyakulya vya Ŵanthu ŵa mu mphepete mwa Mediterranean kanandi vikukolerana na kukhozga uchanda. Ici nyengo zinyake cikufuma ku vinthu vinyake vya vyakumera ivyo vili mu vyakulya ivi. === Maseŵero gha Thupi === Maseŵero gha thupi ghakukhozga panji kusunga nkhongono za thupi na uchanda wose. Ghakukhozga mafupa na minofu na kunozga mtima na mitsempha. Kuyana na National Institutes of Health, pali mitundu yinayi ya maseŵero: gha kuzizipizga, gha nkhongono, gha kupindika, na gha kujikhazga. CDC yikuti maseŵero gha thupi ghangacepeska ngozi ya nthenda za mtima, kansa, shuga, kukanikizga kukulu kwa ndopa, kututuŵa, kufipa mtima, na wofi. Kuti munthu waleke kujipweteka, kanandi kukuyowoyeka kuti wambe maseŵero pacoko pacoko. Kucita maseŵero ghaliwose, kwali ntchito za pa nyumba, za pa luŵazi, kwenda, panji kwimilira apo ukuyowoya pa foni, kukuwonekera kuŵa kwiwemi kuluska kuleka kose. === Tulo === Tulo ni cigaŵa cakukhumbikwa pa kusunga uchanda. Ku ŵana, tulo ntwakuzirwa so pa kukura. Kusoŵa tulo kwa nyengo yitali kukukolerana na kusazgikira kwa ngozi ya masuzgo ghanyake gha uchanda gha nyengo yitali. Kweniso, kusoŵa tulo kwalongoreka kukolerana na kukora nthenda luŵiro na kucira pacoko pacoko. Mu kusanda kunyake, ŵanthu awo ŵakagonanga maora 6 panji pasi usiku ŵakaŵa pa ngozi kanayi ya kukora cimfine kuluska awo ŵakagonanga maora 7 panji kujumpha. Cifukwa tulo tukulongozga kagayiro ka vyakulya mu thupi, kusoŵa tulo kungovwira kusazgikira kwa kuzitika panji kukanizga kucepa kwa kuzitika. Kweniso, mu 2007, wupu wa kusanda kansa wa WHO ukati "ntchito ya usiku iyo yikusokonezga ndondomeko ya tulo panyake yikwiziska kansa", kulongora ngozi ya ntchito ya usiku ya nyengo yitali. Mu 2015, National Sleep Foundation yikapharazga malangulo ghaphya gha unandi wa tulo kuyana na vyaka, ndipo yikati "ŵanthu awo ŵakugona nyengo zose kuwaro kwa unandi wakwenelera ŵangaŵa na vimanyikwiro vya masuzgo ghakulu gha uchanda, panji, usange ŵakucita mwakukhumba, ŵakunanga uchanda wawo." === Ntchito ya Kasandiro === Kasandiro ka uchanda ni cigaŵa ca kasandiro ico cikulaŵiska uchanda. Pali nthowa ziŵiri zikulu: kusanda thupi na nkhani za uchanda kuti ŵamanye umo ŵanthu (na vinyama) ŵakugwilira ntchito, na kugwiliskira ntchito vinjeru ivi kukhozga uchanda na kuvikilira na kucizga nthenda na masuzgo ghanyake gha thupi na gha mahara. Kasandiro aka kakuthemba vigaŵa vinandi, kusazgapo kasandiro ka vyamoyo, usungunu wa vyamoyo, kusanda mendero, kasandiro ka kuthandazgika kwa nthenda, kasandiro ka mankhwala, na kasandiro ka ŵanthu mu ucizgi. Kasandiro ka uchanda ka kugwiliskira ntchito kakuyezga kumanya na kukhozga uchanda wa ŵanthu mu vigaŵa nga ni kusambizga za uchanda, luso la vilwero vya ucizgi, na uchanda wa ŵanthu wose. Ntchito zakunozgeka za kukhozga uchanda kuyana na fundo za kasandiro ka uchanda zikucitika na ŵantchito ŵakusambira [[Mankhwala|kasandiro ka ucizgi]], unesi, vyakulya, mankhwala, ntchito ya kovwira ŵanthu, kasandiro ka mahara, na ntchito zinyake za ucizgi. Ŵacizgi ŵakulaŵiska comene uchanda wa munthu yumoza, apo ŵantchito ŵa uchanda wa ŵanthu wose ŵakulaŵiska uchanda wa mizi na ŵanthu wose. Makampani ghakuzomerezga comene ndondomeko za uchanda pa malo gha ntchito cifukwa zikukhozga uchanda wa ŵantchito ŵawo, nga ni ntchito za uchanda za sukulu izo zikukhozga uchanda wa ŵana. === Ucizgi === Ucizgi wa mazuŵa ghano kanandi ukucitika mu ndondomeko za ucizgi. Malango, kupeleka ziphaso, na ndondomeko za ndalama vikuŵikika na maulongozgi, nyengo zinyake pamoza na mawupu gha pakati pa vyaro, nga ni mipingo. Vimanyikwiro vya ndondomeko yiliyose ya ucizgi vikukhwaska comene umo ucizgi ukupelekekera. Kufuma kale, Ŵakhristu kulaŵiska lusungu lwakucitika kukapangiska kukura kwa unesi wakunozgeka na vipatala, ndipo Mpingo wa Katolika mazuŵa ghano ukucali wupu ukulu comene wambura kuŵa wa ulongozgi wakupeleka ucizgi pa caro cose. Vyaro vya mafakitale (kupatula United States) na vyaro vinandi vyakukura vikupeleka ucizgi kwizira mu ndondomeko ya ucizgi wa ŵanthu wose, iyo yikukhumba kusimikizga ucizgi wa ŵanthu wose kwizira mu ndondomeko ya mulipiri yumoza, panji inshuwalansi yakukakizga. Ici cikusimikizga kuti ŵanthu wose ŵakufikira ucizgi kuyana na ivyo ŵakukhumba, kwambura kuthemba nkhongono ya kulipira. Ucizgi ungapelekeka na ŵacizgi ŵa paŵekha, vipatala vya ulongozgi, panji mawupu gha lusungu, kanandi na vyose vitatu pamoza. Mawupu ghanandi gha mafuko ghakusimikizga ucizgi wa ŵanthu wose yayi. Mu ŵanthu ŵantheura, ucizgi ukupelekeka ku awo ŵangalipira panji awo ŵali na inshuwalansi, panji awo ucizgi wawo ukulipirika na ulongozgi panji fuko. Kuŵa pakweru kwa mauthenga ni cinthu cinyake ico cikupambanyizga ndondomeko ya kupeleka ucizgi. Kufikira mauthenga pa nthenda, ucizgi, uwemi, na mitengo kukukhwaska comene kusankha kwa ŵalwari, ndipo ntheura vifukwa vya ŵacizgi. Nangauli ndondomeko ya ucizgi ya U.S. yasuskika cifukwa ca kusoŵa kuŵa pakweru, malango ghaphya ghangakhozga kuŵa pakweru. Pali kususkana pakati pa khumbo la kuŵa pakweru na nkhani nga ni kusunga vya ŵalwari mwakubisika na kugwiliskira ntchito mauthenga pa malonda. ==== Kapelekero ==== Kapelekero ka ucizgi kakugaŵika mu vigaŵa vitatu: ucizgi wakwamba, waciŵiri, na wacitatu. Ucizgi wakwamba ukupelekeka na ŵacizgi, ŵakovwira ŵacizgi, manesi, panji ŵantchito ŵanyake ŵa ucizgi awo ŵakukumana dankha na mulwari uyo wakupenja ucizgi. Ici cikucitika mu vipinda vya ŵacizgi, makiliniki, nyumba za ŵalara, sukulu, kuyendera pa nyumba, na malo ghanyake ghapafupi na ŵalwari. Pafupifupi magaŵa 90 pa 100 gha kuyendera ucizgi ghangacizgika na ŵacizgi ŵakwamba. Ici cikusazgapo kucizga nthenda zaluŵiro na za nyengo yitali, kuvikilira, na kusambizga za uchanda ku vyaka vyose na ŵanalume na ŵanakazi. Ucizgi waciŵiri ukupelekeka na ŵacizgi ŵapadera mu vipinda vyawo panji mu vipatala vya muzi ku mulwari uyo watumika na mucizgi wakwamba. Ŵalwari ŵakutumika para ŵakukhumba luso panji ntchito za ŵacizgi ŵapadera. Ici cikusazgapo ucizgi wa kuwelera ku nyumba na wa kugona mu cipatala, vigaŵa vya ngozi, ucizgi wapadera wa ŵalwari ŵakulu, vya kupanda, kucizga minofu, kubaba, kupima nthenda, kujambura thupi, na malo gha kupwelelera ŵalwari ŵakufwa. Ucizgi wacitatu ukupelekeka na vipatala vyapadera panji malo ghakulu gha vigaŵa agho ghali na vilwero vya kupima na kucizga ivyo vikusangika kanandi yayi mu vipatala vya muzi. Ici cikusazgapo malo gha ngozi zikulu, malo gha kucizga kupsa, ucizgi wapadera wa ŵana ŵakubabika, kuŵika viŵaro, nthumbo za ngozi, na kucizga kansa na nkhongono. Ucizgi wa mazuŵa ghano ukuthemba so mauthenga, agho mu malo ghanandi ghacali kulembeka pa mapepala, kweni comene sono mwa nthowa za magesi. Mu vyaro vyakavu, ucizgi wa mazuŵa ghano kanandi ngwakudura comene ku munthu wapakati. Ŵasandi ŵa ndondomeko za ucizgi ŵakuti malipiro gha ŵalwari ghawuskike mu vigaŵa ivi, nangauli nanga pamanyuma pa kughawuskapo, mitengo na vikanizgo vikulu vikucalipo. Kupatula kulemba mankhwala na kupeleka mankhwala ni kacitiro mu ucizgi umo mucizgi uyo wakulemba mankhwala ngwakupambana na uyo wakupeleka mankhwala. Ku Kumanjiliro kuli mdawuko wa vyaka mahandiredi wa kupatula ŵakupeleka mankhwala na ŵacizgi. Mu vyaro vya Asiya, ŵacizgi kanandi ŵakupeleka so mankhwala. === Ntchito ya Uchanda wa Ŵanthu Wose === Uchanda wa ŵanthu wose walongosoreka kuŵa "kasandiro na luso la kuvikilira nthenda, kutalikiska umoyo na kukhozga uchanda kwizira mu ntchito zakunozgeka na vyakusankha vyavinjeru vya wupu wa ŵanthu, mawupu gha ulongozgi na gha paŵekha, mizi na ŵanthu." Ukukhwaskana na ngozi ku uchanda wa muzi wose kuyana na kupenda uchanda wa ŵanthu. Ŵanthu ŵangaŵa ŵacoko pera panji ŵanandi nga ni ŵanthu wose ŵa vigaŵa vikulu vya mtunda vinandi (mwaciyelezgero, pa nthenda yakuthandazgika pa caro cose). Uchanda wa ŵanthu wose uli na vigaŵa vinandi, kweni kanandi vikusazgapo kasandiro ka kuthandazgika kwa nthenda, viŵerengero vya uchanda, na ntchito za uchanda. Uchanda wa malo ghakuzingilizga, wa muzi, wa nkhalo, na wa pa ntchito nawo ni vigaŵa vyakuzirwa. Cilato ca ntchito za uchanda wa ŵanthu wose ni kuvikilira na kulongozga nthenda, vilonda na masuzgo ghanyake gha uchanda kwizira mu kulondezga ŵalwari na kukhozga nkhalo, mizi, na malo ghawemi. Ukukhumba kuvikilira masuzgo gha uchanda kuti ghaleke kucitika panji kuwerezgeka mwa kupanga ndondomeko za kusambizga, kupanga ndondomeko za ulongozgi, kwendeska ntchito na kusanda. Kanandi, kucizga nthenda panji kulaŵilira tuzirombo kungaŵa kwakuzirwa pa kuvikilira ŵanyake, nga ni pa kuthandazgika kwa nthenda. Ndondomeko za katemera na kupeleka makondomu kuvikilira kuthandazgika kwa nthenda zakuyambukira ni viyelezgero vya ntchito za kuvikilira za uchanda wa ŵanthu wose, nga umo ziliri ntchito za kusambizga za kukhozga katemera na kagwiliskiro ka makondomu. Uchanda wa ŵanthu wose ukucita so ntchito zakupambana kucepeska kupambana kwa uchanda pakati pa vigaŵa vyakupambana vya caro, ndipo nyengo zinyake vya caro cose. Nkhani yimoza ni kufikira ucizgi kwa ŵanthu na mizi pa ndalama, malo, panji midawuko. Kagwiliskiro ka ndondomeko ya uchanda wa ŵanthu wose kakusazgapo uchanda wa ŵamama na ŵana, kwendeska ntchito za uchanda, kuzgora ngozi, na kuvikilira na kulaŵilira nthenda zakuyambukira na za nyengo yitali. Uwemi ukulu wa ndondomeko za uchanda wa ŵanthu wose ukumanyikwa comene. Cigaŵa cifukwa ca ndondomeko na ntchito izo zikapangika kwizira mu uchanda wa ŵanthu wose, vyaka vya m'ma 1900 vikawona kucepa kwa nyifwa za ŵana ŵacoko na ŵana na kusazgikira kwa utali wa umoyo mu vigaŵa vinandi vya caro cose. Mwaciyelezgero, kukughanaghanirika kuti utali wa umoyo wa Ŵaamerika wasazgikira na vyaka 30 kufuma 1900, ndipo pa caro cose na vyaka 6 kufuma 1990. === Nthowa za Kujipwelelera === Uchanda wa munthu ukuthemba pacoko vimanyikwiro ivyo ŵanthu ŵakuwona na kulondezga pa uchanda wawo. Ivi vikusazgapo ntchito za munthu za kuvikilira panji kucepeska vyakufumapo vya nthenda, kanandi nthenda ya nyengo yitali. Vikusazgapo so ukhondo wa munthu pa kuvikilira nthenda, nga ni kugeza na kusamba mawoko na sopo; kutozga mino; kusunga, kuphika na kugwira vyakulya makola; na vinyake vinandi. Mauthenga agho munthu wakusanga pa kujilaŵiska pa umoyo wa zuŵa na zuŵa, nga ni pa tulo, maseŵero, vyakulya na malo, ghangagwiliskirika ntchito pa vyakusankha na vyakucita vya munthu (mwaciyelezgero, "Nkhupulika kuvuka mlenji ntheura nizamuyezga kugona pa mtsamiro unyake"), na so pa vyakusankha vya ucizgi (mwaciyelezgero, mulwari uyo wakuwona kuti skapato zake zikumufinya kuluska kale wangaŵa na suzgo la mtima, ndipo wangakhumba mankhwala gha kucepeska maji mu thupi). Uchanda wa munthu ukuthemba so pacoko ubale wa munthu na ŵanthu. Kusunga ubale wankhongono, kugwira ntchito zakwambura malipiro, na ntchito zinyake za pamoza na ŵanthu vikukolerana na uchanda uwemi wa mahara na umoyo utali. Kusanda kunyake kwa ku Amerika kwa ŵalara ŵa vyaka kujumpha 70 kukasanga kuti kugwira ntchito zambura malipiro kanandi kukakolerana na kucepa kwa ngozi ya nyifwa, kwambura kulaŵiska uchanda wa thupi. Kusanda kunyake kwa ku Singapore kukasanga kuti ŵalara ŵakupumula ŵakugwira ntchito zambura malipiro ŵakaŵa na vinjeru viwemi, kufipa mtima kucoko, na umoyo uwemi wa mahara kuluska awo ŵakagwiranga yayi. Kufipa mtima kwa nyengo yitali kungananga uchanda, ndipo kwayowoyeka nga ni cifukwa ca kunangika kwa vinjeru apo munthu wakukota, kufipa mtima kukulu, na nthenda. Kulongozga kufipa mtima ni kugwiliskira ntchito nthowa za kucepeska kufipa mtima panji kusazgira nkhongono ya kukuzizipizga. Nthowa za kupumuzga thupi ni nthowa za thupi za kucepeska kufipa mtima. Nthowa za mahara zikusazgapo ucizgi wa maghanoghano, kughanaghana mwakupumula, na kughanaghana viwemi, izo zikucepeska umo munthu wakuzgorera kufipa mtima. Kukhozga luso nga ni kumazga masuzgo na kulongozga nyengo kukucepeska kusoŵa kusimikizga na kukhozga kujigomezga, ndipo ici cikucepeska so kufipa mtima. == Uchanda pa Ntchito == Kupatula ngozi, ntchito zinandi zili so na ngozi ya nthenda, ulwari, na masuzgo ghanyake gha uchanda gha nyengo yitali. Nthenda zinandi za pa ntchito ni mitundu yakupambana ya nthenda za mapapu za fuvu, kusazgapo ya fuvu la malibwe na ya ŵantchito ŵa makala gha pasi (nthenda ya mapapu ghakufipa). Asima ni nthenda yinyake ya kupuma iyo ŵantchito ŵanandi ŵali pa ngozi yake. Ŵantchito ŵangaŵa so pa ngozi ya nthenda za cikopa, kusazgapo kuyabwa, kupsa na zuŵa, na kansa ya cikopa. Nthenda zinyake za pa ntchito ni nthenda ya kupweteka kwa woko na poizoni wa mtovu. Apo ntchito za kuteŵetera ŵanthu zasazgikira mu vyaro vyakukura, ntchito zinandi zaŵa za kukhala pasi, ndipo zikwiziska masuzgo gha uchanda ghakupambana na gha ntchito za mafakitale na za ulimi. Masuzgo gha mazuŵa ghano, nga ni kusazgikira kwa kututuŵa na masuzgo gha kufipa mtima na kugwira ntchito comene mu vyaro vinandi, ghasuzgiska so ubale pakati pa ntchito na uchanda. Maulongozgi ghanandi ghakuwona uchanda wa pa ntchito nga ni suzgo la wupu wa ŵanthu, ndipo ghapanga mawupu gha ulongozgi kuti ghasimikizge uchanda na civikiliro ca ŵantchito. Viyelezgero ni Health and Safety Executive ya Britain, na mu United States, National Institute for Occupational Safety and Health, iyo yikusanda uchanda na civikiliro pa ntchito, na Occupational Safety and Health Administration, iyo yikulongozga malango na ndondomeko za civikiliro na uchanda wa ŵantchito. e6ao2sa851fenfno8b2z30yqddnkpbc 123676 123661 2026-11-04T11:31:40Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha Wikidata (tum labels) 123676 wikitext text/x-wiki '''Uchanda wa moyo''' uli na ng'anamulo zinandi izo zagwiliskirika ntchito pa vilato vyakupambana mu nyengo zakupambana, ndipo ni ghanoghano ilo lili na vigaŵa vinandi. Kanandi ukung'anamula umoyo uwemi wa thupi na wa mtima. Uchanda uwemi ukukolerana na kugwira ntchito makola kwa thupi la munthu pa umoyo wa zuŵa na zuŵa, kwambura nthenda, kupweteka (kusazgapo kupweteka kwa mahara), panji vilonda. Uchanda ungakhozgeka mwa kukhumbiska vyakucita viwemi, nga ni kucita maseŵero gha thupi nyengo zose na kugona kwakukwana, na mwa kucepeska panji kuleka vyakucita viheni, nga ni kukweŵa fodya panji kuŵa na njuŵi comene. Uchanda ukukhwaskika na vyakusankha vya munthu, nga ni nkhalo ya ngozi, kweniso na umo wupu wa ŵanthu ukunozgekera, nga ni kupambanyizga ŵanthu pa mtundu mu ucizgi. Ici cikung'anamula kuti wupu wa ŵanthu wanozgeka mwakuti ŵanthu ŵanyake ŵakufikira ucizgi panji kucita vyakukhozga uchanda mwakupepuka, ndipo ŵanyake mwakusuzga. Uchanda ungakhwaskika so na vinthu vya mu thupi nga ni nthenda zakuharika. == Kagwiliskiro ka Lizgu == Vyakucita vyandondomeko vya kuvikilira panji kucizga masuzgo gha umoyo na kukhozga uchanda uwemi mwa ŵanthu vikucitika na ŵantchito ŵa ucizgi, nga ni pa kupima nthenda panji kulemba mankhwala, apo uchanda wa vinyama ukupwelelereka na kasandiro ka ucizgi wa vinyama. Lizgu lakuti "wa uchanda uwemi" likugwiliskirika ntchito so comene pa mawupu ghambura umoyo na pa ivyo ghakucitira ŵanthu, nga ni mu ng'anamulo la mizi ya uchanda uwemi, misumba ya uchanda uwemi, panji malo ghakuzingilizga gha uchanda uwemi. Kupatula ucizgi na malo agho munthu wakukhala, vinthu vinyake vinandi vikumanyikwa kukhwaska uchanda wa ŵanthu. Ivi vikuchemeka "vyakusimikizga uchanda", ndipo vikusazgapo kuŵa wanalume panji wanakazi, mtundu, nkhalo, na vyacuma vya munthu. Kusanda kwalongora kuti kufipa mtima kukulu kungakhwaska uchanda wa ŵanthu. == Mbiri == Ng'anamulo la uchanda lasintha mu nyengo. Kuyana na kalaŵiskiro ka kasandiro ka thupi, ng'anamulo zakwamba za uchanda zikalaŵiskanga nkhongono ya thupi kugwira ntchito; uchanda ukawonekanga nga ni kugwira ntchito makola uko kungasokonezgeka nyengo zinyake na nthenda. Ciyelezgero ca ng'anamulo lantheura ni: "kuŵa makola kwa thupi, umo likugwilira ntchito, na mahara; nkhongono ya kucita ntchito zakuzirwa mu mbumba, pa ntchito, na mu muzi; nkhongono ya kuzizipizga kufipa mtima kwa thupi, kwa mahara, na kwa ubale na ŵanthu". Pamanyuma, mu 1948, mwakupambana comene na ng'anamulo za kale, Wupu wa Uchanda wa Caro Cose (WHO) ukasacizga ng'anamulo lapacanya, ilo likakoleranya uchanda na umoyo uwemi, nga ni "umoyo uwemi wa thupi, wa mahara, na wa ubale na ŵanthu, kwambura kuŵa waka kusoŵa kwa nthenda na kutomboroka". Nangauli ng'anamulo ili likapokereka makola na ŵanyake nga ni liphya, likasuskika so kuti ndambura kulunjika, ndikulu comene, ndipo ndambura kupimika. Kwa nyengo yitali likasiyika nga ni ghanoghano lambura kufiskika, ndipo mphindano zinandi za uchanda zikawelera ku ciyelezgero ca kasandiro ka thupi. Nga umo ŵanthu ŵakasinthira kuwona nthenda kufuma ku kuŵa cakucitika cimoza kuya ku kuŵa ndondomeko, ndimo zikasinthira ng'anamulo za uchanda. WHO yikalongozga so apo yikakhozga kukura kwa ndondomeko ya kukhozga uchanda mu ma 1980. Ici cikiziska ghanoghano liphya la uchanda, kwambura kuŵa cakucitika cimoza, kweni nkhongono ya kuzizipizga na kuwelera, mu mazgo ghanyake, "cuma ca kukhalira umoyo". Mu 1984, WHO yikasintha ng'anamulo la uchanda kuŵa "umo munthu panji gulu lingafiskira ivyo likukhumba, kukwaniska vyakukhumbikwa vyake, na kusintha panji kuzizipizga malo ghake. Uchanda ni cuma ca umoyo wa zuŵa na zuŵa, kwambura kuŵa cilato ca umoyo; ni ghanoghano liwemi, ilo likulaŵiska vyuma vya ŵanthu na vya munthu, na nkhongono za thupi." Ntheura, uchanda ukang'anamulanga nkhongono ya kusunga thupi kuŵa makola na kuwelera pamanyuma pa vyakucitika viheni. Uchanda wa mahara, wa vinjeru, wa mtima, na wa ubale ukang'anamulanga nkhongono ya munthu kuzizipizga kufipa mtima, kusambira luso, na kusunga ubale, ivyo vyose ni vyuma vya kuzizipizga na kujikhalira. Ici cikujula nthowa zinandi za kusambizga, kukhozga, na kusambira uchanda. Kufuma pakumalira kwa ma 1970, ndondomeko ya Healthy People ya ulongozgi wa United States yaŵa cigaŵa cikulu ca umo United States yikukhozgera uchanda wa ŵanthu. Vyaka khumi vyaliwose, ndondomeko yiphya ya Healthy People yikufumiskika, na vilato viphya na vyakufiska vyakupimika pa kukhozga uchanda mu vyaka khumi vyakulondezga, ndipo pakumalira pakupendeka usange pali kuluta panthazi panji yayi. Kuluta panthazi kwaŵa kucoko pa vilato vinandi, ndipo ici capangiska ŵanthu kukayikira usange Healthy People yikugwira ntchito makola mu ndondomeko ya uchanda ya U.S. yambura kukolerana. Healthy People 2020 yikulaŵiska comene kukhozga uchanda na kuvikilira, ndipo yikusazgapo kuzirwa kwa kumazga vyakusimikizga uchanda vya mu wupu wa ŵanthu. Nthowa yiphya ya pa intaneti yikupepuska kagwiliskiro na kuthandazgika m'malo mwa mabuku ghakulu ghakudindika gha kale. Vyakufumapo vya kusintha uku vizamumanyikwa mu vyaka vyakwiza. Kufuma pa kwamba kwa vyaka vya m'ma 2000, uchanda wawonekera comene nga ni udindo wa munthu yumoza, apo luso la kukhozga uchanda lakura. Uchanda ungang'anamulika nga ni nkhongono, ndipo kujipenda kwa munthu kungaŵa cimanyikwiro ca kupima umo ntchito za kukhozga uchanda zikwendera. Ici cikapeleka so mwaŵi ku munthu waliyose kujipulika wa uchanda uwemi, nanga ni apo wali na nthenda zinandi za nyengo yitali panji nthenda yambura kucizgika, na kupenda so vyakusimikizga uchanda (kufuma ku nthowa ya kale iyo yikulaŵiska kucepeska nthenda pera). == Vyakusimikizga Uchanda == Malo agho munthu wakukhalira ghangakhwaska uchanda wake na umo umoyo wake uliri. Ŵanandi ŵakuti uchanda ukusungika na kukhozgeka kwizira mu kuluta panthazi na kugwiliskira ntchito kasandiro ka uchanda pera yayi, kweni so kwizira mu ntchito na vyakusankha vya nkhalo vya munthu na wupu wa ŵanthu. Kuyana na WHO, vyakusimikizga uchanda vikulu ni malo gha ŵanthu na gha vyacuma, malo gha thupi, na vimanyikwiro na nkhalo za munthu. Kufumba maghanoghano gha ŵanthu kukulongora kuti ŵanthu ŵakuwona kufikira ucizgi, kusambizga za uchanda, na malo gha muzi nga ni vyakusimikizga vikulu comene vya uchanda uwemi. Kusanda kunandi na malipoti kufuma ku mawupu ghakupambana ghakupenda ubale pakati pa uchanda na vinthu vyakupambana, kusazgapo nkhalo, malo, kanozgero ka ucizgi, na ndondomeko za uchanda. Ndondomeko yimoza ya uchanda iyo yanjizgika mu vyaro vinandi mu vyaka vya sonosono ni msonkho wa shuga. Msonkho wa vyakumwa ukaŵako apo ŵanthu ŵakafipa mtima comene na kututuŵa, comene mwa ŵacoko. Vyakumwa vya shuga vyaŵa cilato ca ntchito za kucepeska kututuŵa, cifukwa ukaboni ukusazgikira wa ubale wawo na kututuŵa. Viyelezgero vinyake ni lipoti la Lalonde la 1974 la ku Canada; kusanda kwa Alameda County ku California; na malipoti gha WHO gha uchanda wa caro cose, agho ghakulaŵiska nkhani za uchanda wa caro cose kusazgapo kufikira ucizgi na kukhozga uchanda wa ŵanthu wose, comene mu vyaro vyakukura. Ghanoghano la "cigaŵa ca uchanda", lakupambana na ucizgi, likafuma ku lipoti la Lalonde la ku Canada. Lipoti ili likalongora vigaŵa vitatu vyakukolerana nga ni vyakusimikizga vikulu vya uchanda wa munthu. Ni ivi: * Vya thupi: vigaŵa vyose vya uchanda, vya thupi na vya mahara, ivyo vikukura mu thupi la munthu kuyana na vyakuhara. * Vya malo: nkhani zose za uchanda za kuwaro kwa thupi la munthu, izo munthu wakuzilaŵilira pacoko panji yayi; * Vya nkhalo: vyakusankha vyose vya munthu (ivyo munthu wakuvilaŵilira) ivyo vingovwira panji kwiziska ulwari panji nyifwa; Kusunga na kukhozga uchanda kukufiskika kwizira mu kusazga kwakupambana kwa umoyo uwemi wa thupi, wa mahara, na wa ubale, kusazga uko nyengo zinyake kukuchemeka "makona ghatatu gha uchanda". Kalata ya Ottawa ya WHO ya 1986 ya Kukhozga Uchanda yikayowoya so kuti uchanda ni cakucitika pera yayi, kweni so "cuma ca umoyo wa zuŵa na zuŵa, kwambura kuŵa cilato ca umoyo. Uchanda ni ghanoghano liwemi ilo likulaŵiska vyuma vya ŵanthu na vya munthu, na nkhongono za thupi." Kulaŵiska comene nkhalo na ubale wake na uchanda, vyakusangika vya kusanda kwa Alameda County vikulongora kuti ŵanthu ŵangakhozga uchanda wawo kwizira mu maseŵero gha thupi, kugona kwakukwana, kukhala nyengo mu malo gha kawiro, kusunga kuzitika kwiwemi kwa thupi, kucepeska kumwa moŵa, na kuleka kukweŵa fodya. Uchanda na ulwari vingaŵako pamoza, cifukwa nanga ni ŵanthu ŵa nthenda zinandi za nyengo yitali panji nthenda zambura kucizgika ŵangajiwona kuŵa ŵa uchanda uwemi. Malo ghakuzingilizga kanandi ghakuyowoyeka nga ni cinthu cakuzirwa ico cikukhwaska uchanda wa ŵanthu. Ici cikusazgapo vimanyikwiro vya malo gha kawiro, malo ghakuzengeka, na malo gha ubale na ŵanthu. Vinthu nga ni maji na mphepo zakutowa, nyumba zakukwana, na mizi na misewu yakuvikilirika vyasangika kuti vikovwira uchanda uwemi, comene uchanda wa ŵana ŵacoko na ŵana. Kusanda kunyake kwalongora kuti kusoŵa kwa malo gha kupumulira mu muzi, kusazgapo malo gha kawiro, kukupangiska kusoŵa kukondwa na kututuŵa kukulu, ivyo vikukolerana na uchanda uheni. Kwalongoreka kuti kukhala nyengo yinandi mu malo gha kawiro kukukolerana na uchanda uwemi uwo ŵanthu ŵakujiyowoyera, ntheura uwemi wa malo gha kawiro mu misumba ukwenera kulaŵiskika mu ndondomeko za ulongozgi na kagwiliskiro ka malo. Vyakuhara, panji vimanyikwiro vyakuharika kufuma ku ŵapapi, navyo vikugwira ntchito pa kusimikizga uchanda wa ŵanthu. Ici cingasazgapo kuŵa pa ngozi ya nthenda zinyake, kweniso nkhalo izo ŵanthu ŵakusambira mu mbumba zawo. Mwaciyelezgero, vyakuhara vingakhwaska umo ŵanthu ŵakuzizipizgira kufipa mtima, kwa mahara, kwa mtima, panji kwa thupi. Kututuŵa ni suzgo likulu mu United States ilo likovwira uchanda uheni wa mahara na kufipa mtima kwa ŵanthu ŵanandi. Suzgo limoza ni mphindano pa nkhongono ya vyakuhara kuyaniska na vinthu vinyake; kukolerana pakati pa vyakuhara na malo kungaŵa kwakuzirwa comene. === Masuzgo Agho Ghangaŵako === Masuzgo ghanandi gha uchanda ghali pa caro cose. Nthenda ni limoza mwa masuzgo ghanandi comene. Kuyana na GlobalIssues.org, ŵanthu pafupifupi miliyoni 36 ŵakufwa caka ciliconse na nthenda zambura kuyambukira, kusazgapo nthenda za mtima, kansa, shuga, na nthenda za phapo za nyengo yitali. Mwa nthenda zakuyambukira, za tubungulu na za mabakiteriya, [[Edesi (AIDS)|Edesi/HIV]], TB, na [[Malungo|malungo]] ndizo zinandi comene, ndipo zikukoma ŵanthu mamiliyoni caka ciliconse. Suzgo linyake la uchanda ilo likukoma panji kovwira masuzgo ghanyake ni kusoŵa vyakulya vyakukwana, comene mwa ŵana. Ŵana ŵacoko ndiwo ŵakukhwaskika comene. Ŵana pafupifupi miliyoni 7.5 ŵa pasi pa vyaka 5 ŵakufwa na kusoŵa vyakulya vyakukwana, kanandi cifukwa ca kusoŵa ndalama za kusanga panji kupanga vyakulya. Vilonda vya thupi navyo ni suzgo la uchanda pa caro cose. Vilonda ivi, kusazgapo kuphwanyika kwa mafupa na kupsa, vingacepeska uwemi wa umoyo wa munthu panji kumukoma, kusazgapo nthenda izo zikufuma ku cilonda. Vyakusankha vya nkhalo vikovwira uchanda uheni kanandi. Ivi vikusazgapo kukweŵa fodya, na so vyakulya viheni, kwali kurya comene panji kurya pacoko comene. Kuleka kucita maseŵero gha thupi nako kungovwira masuzgo gha uchanda, pamoza na kusoŵa tulo, kumwa moŵa comene, na kuleka kupwelelera mino. Pali so nthenda zakuharika izo munthu wakuhara, ndipo zingapambana pa umo zikukhwaskira munthu (na apo zikuwonekera). Nangauli masuzgo ghanandi agha ghangavikilirika, cifukwa cikulu ca uchanda uheni pa caro cose ni kuti ŵanthu pafupifupi biliyoni yimoza ŵalije nthowa ya kufikira ucizgi. Suzgo likulu comene na liheni comene lingaŵa kuti ŵanthu ŵanandi comene ŵalije nthowa ya kusanga ucizgi uwemi. === Uchanda wa Mahara === WHO yikulongosora uchanda wa mahara kuŵa "umoyo uwemi umo munthu wakumanya nkhongono zake, wangazizipizga kufipa mtima kwa umoyo kwa nyengo zose, wangagwira ntchito makola na mwakupindura, ndipo wangovwira muzi wake". Uchanda wa mahara ni kusoŵa ulwari wa mahara pera yayi. Ulwari wa mahara ukulongosoreka kuŵa "vyakucitika vya maghanoghano, vya mtima, na vya nkhalo ivyo vikusokonezga umoyo uwemi wa ubale na wa mtima na umoyo na ntchito za ŵanthu". Kuŵa na ulwari wa mahara kungananga comene, kwa kanyengo panji kwa muyirayira, umo mahara gha munthu ghakugwilira ntchito. Pafupifupi magaŵa 20 pa 100 gha ŵalara wose mu U.S. ŵangasangika na ulwari wa mahara. Ulwari wa mahara ndiwo cifukwa cikulu ca kutomboroka mu United States na Canada. Viyelezgero vya ulwari uwu ni ''schizophrenia'', ADHD, kufipa mtima kukulu, ''bipolar disorder'', ulwari wa wofi, ulwari wa pamanyuma pa cakucitika ciheni, na ''autism''. Vinthu vinandi vikovwira masuzgo gha uchanda wa mahara, kusazgapo: * Vinthu vya thupi, nga ni vyakuhara panji usungunu wa wongo * Mbiri ya mbumba ya masuzgo gha uchanda wa mahara * Vyakucitika vya umoyo, nga ni vyakucitika viheni panji kuvukika == Kusunga Uchanda == Kufiska na kusunga uchanda ni ndondomeko yakulutilira, iyo yikupangika na kukura kwa vinjeru na kacitiro ka ucizgi, na nthowa za munthu na ntchito zakunozgeka za kukhala na uchanda uwemi. === Vyakulya === Nthowa yakuzirwa ya kusunga uchanda wa munthu ni kurya vyakulya viwemi. Vyakulya viwemi vikusazgapo vyakulya vyakupambana vya vyakumera na vya vinyama ivyo vikupeleka vyakukhozga thupi. Vyakukhozga ivi vikupeleka nkhongono ku thupi na kulisunga kugwira ntchito. Vikovwira kuzenga na kukhozga mafupa, minofu, na misempha ndipo vikulongozga so ntchito za thupi (mwaciyelezgero, kukanikizga kwa ndopa). Maji ngakukhumbikwa pa kukura, kuŵaba, na uchanda uwemi. Vyakukhozga vikulu vikurika vinandi, ndipo vikusazgapo purotini, shuga na vyakulya vya nkhongono, na mafuta. Vyakukhozga vicoko, mavitamini na vinthu vinyake, vikurika vicoko, kweni nvyakukhumbikwa pa ntchito za thupi. Ciyelezgero ca vyakulya ca mawonekero gha pyramid ni cakulongozgera ca vyakulya viwemi cakugaŵika mu vigaŵa. Cigaŵa ciliconse cikulongora unandi wakwenelera wa gulu la vyakulya ilo (mwaciyelezgero purotini, mafuta, vyakulya vya nkhongono na shuga). Kusankha vyakulya viwemi kungacepeska ngozi ya nthenda za mtima na ya mitundu yinyake ya kansa, ndipo kungovwira munthu kusunga kuzitika kwake kwiwemi. Vyakulya vya Ŵanthu ŵa mu mphepete mwa Mediterranean kanandi vikukolerana na kukhozga uchanda. Ici nyengo zinyake cikufuma ku vinthu vinyake vya vyakumera ivyo vili mu vyakulya ivi. === Maseŵero gha Thupi === Maseŵero gha thupi ghakukhozga panji kusunga nkhongono za thupi na uchanda wose. Ghakukhozga mafupa na minofu na kunozga mtima na mitsempha. Kuyana na National Institutes of Health, pali mitundu yinayi ya maseŵero: gha kuzizipizga, gha nkhongono, gha kupindika, na gha kujikhazga. CDC yikuti maseŵero gha thupi ghangacepeska ngozi ya nthenda za mtima, kansa, shuga, kukanikizga kukulu kwa ndopa, kututuŵa, kufipa mtima, na wofi. Kuti munthu waleke kujipweteka, kanandi kukuyowoyeka kuti wambe maseŵero pacoko pacoko. Kucita maseŵero ghaliwose, kwali ntchito za pa nyumba, za pa luŵazi, kwenda, panji kwimilira apo ukuyowoya pa foni, kukuwonekera kuŵa kwiwemi kuluska kuleka kose. === Tulo === Tulo ni cigaŵa cakukhumbikwa pa kusunga uchanda. Ku ŵana, tulo ntwakuzirwa so pa kukura. Kusoŵa tulo kwa nyengo yitali kukukolerana na kusazgikira kwa ngozi ya masuzgo ghanyake gha uchanda gha nyengo yitali. Kweniso, kusoŵa tulo kwalongoreka kukolerana na kukora nthenda luŵiro na kucira pacoko pacoko. Mu kusanda kunyake, ŵanthu awo ŵakagonanga maora 6 panji pasi usiku ŵakaŵa pa ngozi kanayi ya kukora cimfine kuluska awo ŵakagonanga maora 7 panji kujumpha. Cifukwa tulo tukulongozga kagayiro ka vyakulya mu thupi, kusoŵa tulo kungovwira kusazgikira kwa kuzitika panji kukanizga kucepa kwa kuzitika. Kweniso, mu 2007, wupu wa kusanda kansa wa WHO ukati "ntchito ya usiku iyo yikusokonezga ndondomeko ya tulo panyake yikwiziska kansa", kulongora ngozi ya ntchito ya usiku ya nyengo yitali. Mu 2015, National Sleep Foundation yikapharazga malangulo ghaphya gha unandi wa tulo kuyana na vyaka, ndipo yikati "ŵanthu awo ŵakugona nyengo zose kuwaro kwa unandi wakwenelera ŵangaŵa na vimanyikwiro vya masuzgo ghakulu gha uchanda, panji, usange ŵakucita mwakukhumba, ŵakunanga uchanda wawo." === Ntchito ya Kasandiro === Kasandiro ka uchanda ni cigaŵa ca kasandiro ico cikulaŵiska uchanda. Pali nthowa ziŵiri zikulu: kusanda thupi na nkhani za uchanda kuti ŵamanye umo ŵanthu (na vinyama) ŵakugwilira ntchito, na kugwiliskira ntchito vinjeru ivi kukhozga uchanda na kuvikilira na kucizga nthenda na masuzgo ghanyake gha thupi na gha mahara. Kasandiro aka kakuthemba vigaŵa vinandi, kusazgapo kasandiro ka vyamoyo, usungunu wa vyamoyo, kusanda mendero, kasandiro ka kuthandazgika kwa nthenda, kasandiro ka mankhwala, na kasandiro ka ŵanthu mu ucizgi. Kasandiro ka uchanda ka kugwiliskira ntchito kakuyezga kumanya na kukhozga uchanda wa ŵanthu mu vigaŵa nga ni kusambizga za uchanda, luso la vilwero vya ucizgi, na uchanda wa ŵanthu wose. Ntchito zakunozgeka za kukhozga uchanda kuyana na fundo za kasandiro ka uchanda zikucitika na ŵantchito ŵakusambira [[Mankhwala|kasandiro ka ucizgi]], unesi, vyakulya, mankhwala, ntchito ya kovwira ŵanthu, kasandiro ka mahara, na ntchito zinyake za ucizgi. Ŵacizgi ŵakulaŵiska comene uchanda wa munthu yumoza, apo ŵantchito ŵa uchanda wa ŵanthu wose ŵakulaŵiska uchanda wa mizi na ŵanthu wose. Makampani ghakuzomerezga comene ndondomeko za uchanda pa malo gha ntchito cifukwa zikukhozga uchanda wa ŵantchito ŵawo, nga ni ntchito za uchanda za sukulu izo zikukhozga uchanda wa ŵana. === Ucizgi === Ucizgi wa mazuŵa ghano kanandi ukucitika mu ndondomeko za ucizgi. Malango, kupeleka ziphaso, na ndondomeko za ndalama vikuŵikika na maulongozgi, nyengo zinyake pamoza na mawupu gha pakati pa vyaro, nga ni mipingo. Vimanyikwiro vya ndondomeko yiliyose ya ucizgi vikukhwaska comene umo ucizgi ukupelekekera. Kufuma kale, Ŵakhristu kulaŵiska lusungu lwakucitika kukapangiska kukura kwa unesi wakunozgeka na vipatala, ndipo Mpingo wa Katolika mazuŵa ghano ukucali wupu ukulu comene wambura kuŵa wa ulongozgi wakupeleka ucizgi pa caro cose. Vyaro vya mafakitale (kupatula United States) na vyaro vinandi vyakukura vikupeleka ucizgi kwizira mu ndondomeko ya ucizgi wa ŵanthu wose, iyo yikukhumba kusimikizga ucizgi wa ŵanthu wose kwizira mu ndondomeko ya mulipiri yumoza, panji inshuwalansi yakukakizga. Ici cikusimikizga kuti ŵanthu wose ŵakufikira ucizgi kuyana na ivyo ŵakukhumba, kwambura kuthemba nkhongono ya kulipira. Ucizgi ungapelekeka na ŵacizgi ŵa paŵekha, vipatala vya ulongozgi, panji mawupu gha lusungu, kanandi na vyose vitatu pamoza. Mawupu ghanandi gha mafuko ghakusimikizga ucizgi wa ŵanthu wose yayi. Mu ŵanthu ŵantheura, ucizgi ukupelekeka ku awo ŵangalipira panji awo ŵali na inshuwalansi, panji awo ucizgi wawo ukulipirika na ulongozgi panji fuko. Kuŵa pakweru kwa mauthenga ni cinthu cinyake ico cikupambanyizga ndondomeko ya kupeleka ucizgi. Kufikira mauthenga pa nthenda, ucizgi, uwemi, na mitengo kukukhwaska comene kusankha kwa ŵalwari, ndipo ntheura vifukwa vya ŵacizgi. Nangauli ndondomeko ya ucizgi ya U.S. yasuskika cifukwa ca kusoŵa kuŵa pakweru, malango ghaphya ghangakhozga kuŵa pakweru. Pali kususkana pakati pa khumbo la kuŵa pakweru na nkhani nga ni kusunga vya ŵalwari mwakubisika na kugwiliskira ntchito mauthenga pa malonda. ==== Kapelekero ==== Kapelekero ka ucizgi kakugaŵika mu vigaŵa vitatu: ucizgi wakwamba, waciŵiri, na wacitatu. Ucizgi wakwamba ukupelekeka na ŵacizgi, ŵakovwira ŵacizgi, manesi, panji ŵantchito ŵanyake ŵa ucizgi awo ŵakukumana dankha na mulwari uyo wakupenja ucizgi. Ici cikucitika mu vipinda vya ŵacizgi, makiliniki, nyumba za ŵalara, sukulu, kuyendera pa nyumba, na malo ghanyake ghapafupi na ŵalwari. Pafupifupi magaŵa 90 pa 100 gha kuyendera ucizgi ghangacizgika na ŵacizgi ŵakwamba. Ici cikusazgapo kucizga nthenda zaluŵiro na za nyengo yitali, kuvikilira, na kusambizga za uchanda ku vyaka vyose na ŵanalume na ŵanakazi. Ucizgi waciŵiri ukupelekeka na ŵacizgi ŵapadera mu vipinda vyawo panji mu vipatala vya muzi ku mulwari uyo watumika na mucizgi wakwamba. Ŵalwari ŵakutumika para ŵakukhumba luso panji ntchito za ŵacizgi ŵapadera. Ici cikusazgapo ucizgi wa kuwelera ku nyumba na wa kugona mu cipatala, vigaŵa vya ngozi, ucizgi wapadera wa ŵalwari ŵakulu, vya kupanda, kucizga minofu, kubaba, kupima nthenda, kujambura thupi, na malo gha kupwelelera ŵalwari ŵakufwa. Ucizgi wacitatu ukupelekeka na vipatala vyapadera panji malo ghakulu gha vigaŵa agho ghali na vilwero vya kupima na kucizga ivyo vikusangika kanandi yayi mu vipatala vya muzi. Ici cikusazgapo malo gha ngozi zikulu, malo gha kucizga kupsa, ucizgi wapadera wa ŵana ŵakubabika, kuŵika viŵaro, nthumbo za ngozi, na kucizga kansa na nkhongono. Ucizgi wa mazuŵa ghano ukuthemba so mauthenga, agho mu malo ghanandi ghacali kulembeka pa mapepala, kweni comene sono mwa nthowa za magesi. Mu vyaro vyakavu, ucizgi wa mazuŵa ghano kanandi ngwakudura comene ku munthu wapakati. Ŵasandi ŵa ndondomeko za ucizgi ŵakuti malipiro gha ŵalwari ghawuskike mu vigaŵa ivi, nangauli nanga pamanyuma pa kughawuskapo, mitengo na vikanizgo vikulu vikucalipo. Kupatula kulemba mankhwala na kupeleka mankhwala ni kacitiro mu ucizgi umo mucizgi uyo wakulemba mankhwala ngwakupambana na uyo wakupeleka mankhwala. Ku Kumanjiliro kuli mdawuko wa vyaka mahandiredi wa kupatula ŵakupeleka mankhwala na ŵacizgi. Mu vyaro vya Asiya, ŵacizgi kanandi ŵakupeleka so mankhwala. === Ntchito ya Uchanda wa Ŵanthu Wose === Uchanda wa ŵanthu wose walongosoreka kuŵa "kasandiro na luso la kuvikilira nthenda, kutalikiska umoyo na kukhozga uchanda kwizira mu ntchito zakunozgeka na vyakusankha vyavinjeru vya wupu wa ŵanthu, mawupu gha ulongozgi na gha paŵekha, mizi na ŵanthu." Ukukhwaskana na ngozi ku uchanda wa muzi wose kuyana na kupenda uchanda wa ŵanthu. Ŵanthu ŵangaŵa ŵacoko pera panji ŵanandi nga ni ŵanthu wose ŵa vigaŵa vikulu vya mtunda vinandi (mwaciyelezgero, pa nthenda yakuthandazgika pa caro cose). Uchanda wa ŵanthu wose uli na vigaŵa vinandi, kweni kanandi vikusazgapo kasandiro ka kuthandazgika kwa nthenda, viŵerengero vya uchanda, na ntchito za uchanda. Uchanda wa malo ghakuzingilizga, wa muzi, wa nkhalo, na wa pa ntchito nawo ni vigaŵa vyakuzirwa. Cilato ca ntchito za uchanda wa ŵanthu wose ni kuvikilira na kulongozga nthenda, vilonda na masuzgo ghanyake gha uchanda kwizira mu kulondezga ŵalwari na kukhozga nkhalo, mizi, na malo ghawemi. Ukukhumba kuvikilira masuzgo gha uchanda kuti ghaleke kucitika panji kuwerezgeka mwa kupanga ndondomeko za kusambizga, kupanga ndondomeko za ulongozgi, kwendeska ntchito na kusanda. Kanandi, kucizga nthenda panji kulaŵilira tuzirombo kungaŵa kwakuzirwa pa kuvikilira ŵanyake, nga ni pa kuthandazgika kwa nthenda. Ndondomeko za katemera na kupeleka makondomu kuvikilira kuthandazgika kwa nthenda zakuyambukira ni viyelezgero vya ntchito za kuvikilira za uchanda wa ŵanthu wose, nga umo ziliri ntchito za kusambizga za kukhozga katemera na kagwiliskiro ka makondomu. Uchanda wa ŵanthu wose ukucita so ntchito zakupambana kucepeska kupambana kwa uchanda pakati pa vigaŵa vyakupambana vya caro, ndipo nyengo zinyake vya caro cose. Nkhani yimoza ni kufikira ucizgi kwa ŵanthu na mizi pa ndalama, malo, panji midawuko. Kagwiliskiro ka ndondomeko ya uchanda wa ŵanthu wose kakusazgapo uchanda wa ŵamama na ŵana, kwendeska ntchito za uchanda, kuzgora ngozi, na kuvikilira na kulaŵilira nthenda zakuyambukira na za nyengo yitali. Uwemi ukulu wa ndondomeko za uchanda wa ŵanthu wose ukumanyikwa comene. Cigaŵa cifukwa ca ndondomeko na ntchito izo zikapangika kwizira mu uchanda wa ŵanthu wose, vyaka vya m'ma 1900 vikawona kucepa kwa nyifwa za ŵana ŵacoko na ŵana na kusazgikira kwa utali wa umoyo mu vigaŵa vinandi vya caro cose. Mwaciyelezgero, kukughanaghanirika kuti utali wa umoyo wa Ŵaamerika wasazgikira na vyaka 30 kufuma 1900, ndipo pa caro cose na vyaka 6 kufuma 1990. === Nthowa za Kujipwelelera === Uchanda wa munthu ukuthemba pacoko vimanyikwiro ivyo ŵanthu ŵakuwona na kulondezga pa uchanda wawo. Ivi vikusazgapo ntchito za munthu za kuvikilira panji kucepeska vyakufumapo vya nthenda, kanandi nthenda ya nyengo yitali. Vikusazgapo so ukhondo wa munthu pa kuvikilira nthenda, nga ni kugeza na kusamba mawoko na sopo; kutozga mino; kusunga, kuphika na kugwira vyakulya makola; na vinyake vinandi. Mauthenga agho munthu wakusanga pa kujilaŵiska pa umoyo wa zuŵa na zuŵa, nga ni pa tulo, maseŵero, vyakulya na malo, ghangagwiliskirika ntchito pa vyakusankha na vyakucita vya munthu (mwaciyelezgero, "Nkhupulika kuvuka mlenji ntheura nizamuyezga kugona pa mtsamiro unyake"), na so pa vyakusankha vya ucizgi (mwaciyelezgero, mulwari uyo wakuwona kuti skapato zake zikumufinya kuluska kale wangaŵa na suzgo la mtima, ndipo wangakhumba mankhwala gha kucepeska maji mu thupi). Uchanda wa munthu ukuthemba so pacoko ubale wa munthu na ŵanthu. Kusunga ubale wankhongono, kugwira ntchito zakwambura malipiro, na ntchito zinyake za pamoza na ŵanthu vikukolerana na uchanda uwemi wa mahara na umoyo utali. Kusanda kunyake kwa ku Amerika kwa ŵalara ŵa vyaka kujumpha 70 kukasanga kuti kugwira ntchito zambura malipiro kanandi kukakolerana na kucepa kwa ngozi ya nyifwa, kwambura kulaŵiska uchanda wa thupi. Kusanda kunyake kwa ku Singapore kukasanga kuti ŵalara ŵakupumula ŵakugwira ntchito zambura malipiro ŵakaŵa na vinjeru viwemi, kufipa mtima kucoko, na umoyo uwemi wa mahara kuluska awo ŵakagwiranga yayi. Kufipa mtima kwa nyengo yitali kungananga uchanda, ndipo kwayowoyeka nga ni cifukwa ca kunangika kwa vinjeru apo munthu wakukota, kufipa mtima kukulu, na nthenda. Kulongozga kufipa mtima ni kugwiliskira ntchito nthowa za kucepeska kufipa mtima panji kusazgira nkhongono ya kukuzizipizga. Nthowa za kupumuzga thupi ni nthowa za thupi za kucepeska kufipa mtima. Nthowa za mahara zikusazgapo ucizgi wa maghanoghano, kughanaghana mwakupumula, na kughanaghana viwemi, izo zikucepeska umo munthu wakuzgorera kufipa mtima. Kukhozga luso nga ni kumazga masuzgo na kulongozga nyengo kukucepeska kusoŵa kusimikizga na kukhozga kujigomezga, ndipo ici cikucepeska so kufipa mtima. == Uchanda pa Ntchito == Kupatula ngozi, ntchito zinandi zili so na ngozi ya nthenda, ulwari, na masuzgo ghanyake gha uchanda gha nyengo yitali. Nthenda zinandi za pa ntchito ni mitundu yakupambana ya nthenda za phapo za fuvu, kusazgapo ya fuvu la malibwe na ya ŵantchito ŵa makala gha pasi (nthenda ya phapo ghakufipa). Asima ni nthenda yinyake ya kupuma iyo ŵantchito ŵanandi ŵali pa ngozi yake. Ŵantchito ŵangaŵa so pa ngozi ya nthenda za cikumba, kusazgapo kuyabwa, kupsa na zuŵa, na kansa ya cikumba. Nthenda zinyake za pa ntchito ni nthenda ya kupweteka kwa woko na poizoni wa mtovu. Apo ntchito za kuteŵetera ŵanthu zasazgikira mu vyaro vyakukura, ntchito zinandi zaŵa za kukhala pasi, ndipo zikwiziska masuzgo gha uchanda ghakupambana na gha ntchito za mafakitale na za ulimi. Masuzgo gha mazuŵa ghano, nga ni kusazgikira kwa kututuŵa na masuzgo gha kufipa mtima na kugwira ntchito comene mu vyaro vinandi, ghasuzgiska so ubale pakati pa ntchito na uchanda. Maulongozgi ghanandi ghakuwona uchanda wa pa ntchito nga ni suzgo la wupu wa ŵanthu, ndipo ghapanga mawupu gha ulongozgi kuti ghasimikizge uchanda na civikiliro ca ŵantchito. Viyelezgero ni Health and Safety Executive ya Britain, na mu United States, National Institute for Occupational Safety and Health, iyo yikusanda uchanda na civikiliro pa ntchito, na Occupational Safety and Health Administration, iyo yikulongozga malango na ndondomeko za civikiliro na uchanda wa ŵantchito. pzv3t40ualwufju3e25fzh77o6yqz7a 0 46837 123504 116385 2026-11-03T12:10:22Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123504 wikitext text/x-wiki {{short description|Branch of mathematics concerning chance and uncertainty}} {{Distinguish|probability theory|game theory|graph theory|statistics}} {{other uses}} [[File:Dice Distribution (bar).svg|thumb|250px|Kuthekera kwa kuguzira manambara ghanandi mwakugwiliskira nchito madayisi ghaŵiri]] '''Kusanda mwaŵi''' ni cigaŵa ca [[Samuzi|masamu]] ico cikukhwaskana na vyakucitika na malongosoro gha nambala gha umo vingacitikira. Mwaŵi wa cakucitika ni nambala iyo yili pakati pa 0 na 1; para nambala iyi njikulu, ndipo mwaŵi wakuti cakucitika ici cicitike ngukulu. Nambala iyi kanandi yikulongosoreka nga ni magaŵa pa 100 (%), kufuma pa 0% mpaka 100%. Ciyelezgero cipepuka ni kuponya ndalama yakwenelera. Pakuti ndalama iyi njakwenelera, vyakufumapo viŵiri ("mutu" na "mcira") vili na mwaŵi wakuyana; ndipo pakuti palije cakufumapo cinyake, mwaŵi wa "mutu" panji "mcira" ni 1/2 (ico cingalembeka so kuti 0.5 panji 50%). Mazgu agha ghapika axiomatic masamu formalization mu ''probability theory'', iyo yikugwiriskirika nchito comene mu vigaŵa vya masambiro nga ni viŵelengero, masamu, [[Kasanthulo|sayansi]], ndalama, kutchova njuga, vinjeru vyakupangika, kusambira kwa makina, sayansi ya kompyuta, maseŵero theory, na filosofe the drawing expects of the, mwachiyelezgero. Fundo ya mwaŵi theory yikugwiriskirikaso nchito pakulongosora umo vinthu vikwendera na umo ndondomeko zakusuzga vikuchitikira nyengo zose. Mazgu agha ghapika [[Probability axioms|mazina ghakukhozgeka]] ghaku khazikiska masamu mu ''[[Fundo ya mwaŵi]]'', iyo yikugwiriskirika ncito comene mu [[vigaŵa vya kusambira]] nga ni [[viŵelengero]], [[masamu]], [[sayansi]], [[ndalama]], [[kutchova njuga]], [[mahara ghakupangika]], [[kusambira vya makina]], [[sayansi ya kompyuta]], [[filosofi,] pa nkhani ya kukhazikika pafupipafupi uko kukulindilirika. Probability theory yikugwiriskirikaso ncito kurongosora umo [[vinthu vyakusuzga]] vikucitikira ndiposo umo vikucitikira nyengo zose.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/477530/probability-theory Probability Theory]. The Britannica website.</ref> ==Mbiri la lizgu== {{see also|mbiri ya probability#Etymology|Glossary of probability and statistics}} {{further|Likelihood}} Lizgu la ''probability'' [[Etymology|likufuma]] ku lizgu la Latin {{Lang|la|probabilitas}}, Lizgu ili lingang'anamuraso "[[:wiktionary:probity|probity]]", muyezo wa [[mazaza]] ya [[kaboni]] mu [[mulandu wa malango]] ku Europe, ndipo kanandi wakakolerana na [[ufumu]] wa kaboni. Mu nthowa yinyake, ici cikupambana comene na ng’anamuro la mazuŵa ghano la ''kuthemba'', ilo mwakupambana ni chipimilo cha kulemera kwa [[umboni wa empirical]], ndipo likufikapo kufuma ku [[kughanaghana kwakupangiska]] na [[kurongosora kwa viŵelengero]].<ref name="Emergence">[[Ian Hacking|Hacking, I.]] (2006) ''The Emergence of Probability: A Philosophical Study of Early Ideas about Probability, Induction and Statistical Inference'', Cambridge University Press, {{ISBN|978-0-521-68557-3}} {{page needed|date=June 2012}}</ref> ==Bekaniso== {{main|Outline of probability}} * [[Contingency (philosophy)|Contingency]] * [[Equiprobability]] * [[Fuzzy logic]] * [[Heuristic (psychology)]] == Notes == {{NoteFoot}} == References == {{Reflist}} ==Bibliography== * [[Olav Kallenberg|Kallenberg, O.]] (2005) ''Probabilistic Symmetries and Invariance Principles''. Springer-Verlag, New York. 510 pp.&nbsp;{{isbn|0-387-25115-4}} * Kallenberg, O. (2002) ''Foundations of Modern Probability,'' 2nd ed. Springer Series in Statistics. 650 pp.&nbsp;{{isbn|0-387-95313-2}} * Olofsson, Peter (2005) ''Probability, Statistics, and Stochastic Processes'', Wiley-Interscience. 504 pp {{isbn|0-471-67969-0}}. ==External links== {{Wikiquote}} {{Wikibooks}} {{Commons category}} {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=Probability}} * [http://www.math.uah.edu/stat/ Virtual Laboratories in Probability and Statistics (Univ. of Ala.-Huntsville)] * {{In Our Time |Probability |b00bqf61 |Probability}} * [https://web.archive.org/web/20081216153436/http://wiki.stat.ucla.edu/socr/index.php/EBook Probability and Statistics EBook] * [[Edwin Thompson Jaynes]]. ''Probability Theory: The Logic of Science''. Preprint: Washington University, (1996). – [https://web.archive.org/web/20160119131820/http://omega.albany.edu:8008/JaynesBook.html HTML index with links to PostScript files] and [http://bayes.wustl.edu/etj/prob/book.pdf PDF] (first three chapters) * [http://www.economics.soton.ac.uk/staff/aldrich/Figures.htm People from the History of Probability and Statistics (Univ. of Southampton)] * [http://www.economics.soton.ac.uk/staff/aldrich/Probability%20Earliest%20Uses.htm Probability and Statistics on the Earliest Uses Pages (Univ. of Southampton)] * [https://web.archive.org/web/20170630173713/http://jeff560.tripod.com/stat.html Earliest Uses of Symbols in Probability and Statistics] on [https://web.archive.org/web/20160220073955/http://jeff560.tripod.com/mathsym.html Earliest Uses of Various Mathematical Symbols] * [http://www.celiagreen.com/charlesmccreery/statistics/bayestutorial.pdf A tutorial on probability and Bayes' theorem devised for first-year Oxford University students] * [http://ubu.com/historical/young/index.html U B U W E B :: La Monte Young] pdf file of [[An Anthology of Chance Operations]] (1963) at [[UbuWeb]] * [https://web.archive.org/web/20110727200156/http://www.dartmouth.edu/~chance/teaching_aids/books_articles/probability_book/book.html Introduction to Probability – eBook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727200156/http://www.dartmouth.edu/~chance/teaching_aids/books_articles/probability_book/book.html |date=27 July 2011 }}, by Charles Grinstead, Laurie Snell [https://web.archive.org/web/20120325135243/https://bitbucket.org/shabbychef/numas_text/ Source] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325135243/https://bitbucket.org/shabbychef/numas_text/ |date=25 March 2012 }} ''([[GNU Free Documentation License]])'' * {{in lang|en|it}} [[Bruno de Finetti]], ''[https://web.archive.org/web/20130408012019/http://amshistorica.unibo.it/35 Probabilità e induzione]'', Bologna, CLUEB, 1993. {{isbn|88-8091-176-7}} (digital version) * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_06.html Richard Feynman's Lecture on probability.] {{Logic |overview}} {{Glossaries of science and engineering}} {{Portal bar|Mathematics}} {{Authority control}} [[Category:Probability| ]] hluq3rsa8cztss6bq2118iyq14w7nlw 123631 123504 2026-11-03T15:35:26Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123631 wikitext text/x-wiki {{short description|Branch of mathematics concerning chance and uncertainty}} {{Distinguish|probability theory|game theory|graph theory|statistics}} {{other uses}} [[File:Dice Distribution (bar).svg|thumb|250px|Kuthekera kwa kuguzira manambara ghanandi mwakugwiliskira nchito madayisi ghaŵiri]] '''Mwaŵi''' (mu Cingelezi ''probability'') ukukhwaskana na vyakucitika na malongosoro gha manambala gha umo vingacitikira. Mwaŵi wa cakucitika ni nambala iyo yili pakati pa 0 na 1; para nambala iyi njikulu, ndipo mwaŵi wakuti cakucitika ici cicitike ngukulu. Nambala iyi kanandi yikulongosoreka nga ni magaŵa pa 100 (%), kufuma pa 0% mpaka 100%. Ciyelezgero cipepuka ni kuponya ndalama yakwenelera (yambura kutemwa cigaŵa cimoza). Pakuti ndalama njakwenelera, vyakufumapo viŵiri ("mutu" na "mcira") vili na mwaŵi wakuyana; mwaŵi wa "mutu" ngwakuyana na mwaŵi wa "mcira"; ndipo pakuti palije cakufumapo cinyake, mwaŵi wa "mutu" panji "mcira" ni 1/2 (ico cingalembeka so kuti 0.5 panji 50%). Maghanoghano agha ghapika ndondomeko yakunozgeka ya [[Samuzi|masamu]] mu '''kasandiro ka mwaŵi''', ako kakugwiliskirika ntchito comene mu vigaŵa vya kasambiro nga ni viŵerengero, masamu, kasandiro, vya ndalama, njuga, [[Vinjeru vyakupangika|vinjeru vyakupangika]], kusambira kwa makina, kasandiro ka makompyuta, kasandiro ka maseŵero, na filosofi, mwaciyelezgero kumanya unandi wa umo vyakucitika vingacitikira. Kasandiro ka mwaŵi kakugwiliskirika ntchito so kulongosora umo ndondomeko zakusuzga zikugwilira ntchito na ivyo zikucita nyengo zose. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''probability'' likufuma ku Cilatini ''probabilitas'', ilo lingang'anamula so "unenesko", cipimo ca mazaza gha kaboni pa mlandu wa dango mu Ulaya, ndipo kanandi likakoleranga na ucindami wa kaboni. Mu nthowa yinyake, ici cikupambana comene na ng'anamulo la mazuŵa ghano la mwaŵi, ilo ni cipimo ca uzito wa ukaboni wakuwoneka, ndipo likufikika mwa kughanaghana kufuma ku viyelezgero na kupenda viŵerengero. == Kung'anamulika == Para tikuyowoya za viyezgo vyamwaŵi, ndiko kuti viyezgo ivyo vyakufumapo vyake nvyamwaŵi kweni vyalongosoreka makola, mu maghanoghano pera (nga ni kuponya ndalama), mwaŵi ungalongosoreka na manambala mwa kugaŵa unandi wa vyakufumapo ivyo tikukhumba na unandi wose wa vyakufumapo vyose. Ici cikuchemeka mwaŵi wa maghanoghano (kupambana na mwaŵi wa kuyezga, uwo ukupimika mu viyezgo vyeneco). Mwaŵi ni nambala pakati pa 0 na 1; para mwaŵi ngukulu, ndipo cakufumapo ico tikukhumba cingacitika comene. Mwaciyelezgero, kuponya ndalama kaŵiri kungapeleka "mutu-mutu", "mutu-mcira", "mcira-mutu", na "mcira-mcira". Mwaŵi wa kusanga "mutu-mutu" ni cimoza pa vinayi, panji mu manambala, 1/4, 0.25 panji 25%. Mwaŵi wa kusanga mutu umoza panji kujumpha ni vitatu pa vinayi, panji 0.75, ndipo cakucitika ici cingacitika comene. Kweni pa kugwiliskira ntchito, pali magulu ghaŵiri ghakulu ghakususkana gha kung'anamula mwaŵi, ndipo ŵakulondezga ŵake ŵali na maghanoghano ghakupambana pa umo mwaŵi uliri: # '''Ŵakulondezga vya unenesko wa kuwaro''' ŵakupeleka manambala kulongosora vyakucitika vyeneco panji vya kawiro. Mtundu wakumanyikwa comene ni mwaŵi wa unandi wa kucitika, uwo ukuti mwaŵi wa cakucitika camwaŵi ukulongora unandi wa kucitika kwa cakufumapo apo cakuyezga cawerezgeka kwambura kumala. Kung'anamulika uku kukuwona mwaŵi kuŵa unandi wa vyakufumapo "pakumalira". Kusintha kwa ghanoghano ili ni mwaŵi wa cizgowero, uwo ukung'anamula mwaŵi nga ni cizgowero ca cakuyezga kupeleka cakufumapo cinyake, nanga ni usange cacitika kamoza pera. # '''Ŵakulondezga vya maghanoghano gha munthu''' ŵakupeleka manambala kuyana na mwaŵi wa maghanoghano, ndiko kuti, nga ni cipimo ca kugomezga. Cipimo ca kugomezga cang'anamulika nga ni "mtengo uwo ungagula panji kuguliska pangano ilo likulipira cigaŵa cimoza ca candulo usange E yacitika, 0 usange E yindacitike", nangauli kung'anamulika uku kukuzomerezgeka na wose yayi. Mtundu wakumanyikwa comene ni mwaŵi wa Bayes, uwo ukusazgapo vinjeru vya ŵakumanya pamoza na vyakusangika mu viyezgo kuti upange mwaŵi. Vinjeru vya ŵakumanya vikulongoreka na kagaŵiro ka mwaŵi ka pambere. Vyakusangika vikusazgika mu ndondomeko ya kuyana. Kandanizgo ka mwaŵi wa pambere na wa kuyana, para kanozgeka, kakupeleka kagaŵiro ka mwaŵi ka pamanyuma ako kakusazgapo mauthenga ghose agho ghakumanyikwa mpaka sono. Kuyana na fundo ya Aumann ya kuzomerezgana, ŵakughanaghana nga ni Bayes awo maghanoghano ghawo gha pambere ghakuyana ŵazamuŵa na maghanoghano ghakuyana gha pamanyuma. Kweni maghanoghano gha pambere ghakupambana comene ghangapangiska vyakumalizgira vyakupambana, kwambura kuthemba unandi wa mauthenga agho ŵakugaŵana. == Mbiri == Kusanda kwa mwaŵi mwa kasandiro ni kukura kwa mazuŵa ghano kwa masamu. Njuga yikulongora kuti ŵanthu ŵakakhumbanga kupima maghanoghano gha mwaŵi mu mbiri yose, kweni malongosoro ghakulunjika gha masamu ghakiza pamanyuma comene. Pali vifukwa vya kukura pacoko kwa masamu gha mwaŵi. Nangauli maseŵero gha mwaŵi ghakapeleka cifukwa ca kusanda mwaŵi mwa masamu, nkhani zikulu zicali kubisika na vikhulupiliro vya utesi. Kuyana na Richard Jeffrey, "Pambere pa pakati pa vyaka vya m'ma 1600, lizgu lakuti 'probable' (Cilatini ''probabilis'') likang'anamulanga 'lakuzomerezgeka', ndipo likagwiliskirikanga ntchito mu ng'anamulo ili pa maghanoghano na pa vyakucita. Cakucita panji ghanoghano 'lakuzomerezgeka' likaŵa ilo ŵanthu ŵavinjeru ŵangacita panji kughanaghana mu vyakucitika ivyo." Kweni comene mu nkhani za dango, 'probable' lingagwiliskirika ntchito so pa mazgo agho ghakaŵa na ukaboni uwemi. Gerolamo Cardano, mukumanya vinthu vinandi wa ku Italy wa mu vyaka vya m'ma 1500, wakalongora uwemi wa kulongosora mwaŵi nga ni kuyaniska kwa vyakufumapo viwemi na viheni (ico cikung'anamula kuti mwaŵi wa cakucitika ukupelekeka na kuyaniska kwa vyakufumapo viwemi na unandi wose wa vyakufumapo ivyo vingacitika). Kupatula ntchito yakwamba ya Cardano, fundo za mwaŵi zikwamba na makalata pakati pa Pierre de Fermat na Blaise Pascal (1654). Christiaan Huygens (1657) wakapeleka kusanda kwakwamba kwa kasandiro kwa nkhani iyi ako kakumanyikwa. ''Ars Conjectandi'' ya Jakob Bernoulli (yakupharazgika pamanyuma pa nyifwa yake, 1713) na ''Doctrine of Chances'' ya Abraham de Moivre (1718) vikasanda nkhani iyi nga ni cigaŵa ca masamu. Kasandiro ka viheni kangalondezgeka kuwelera ku ''Opera Miscellanea'' ya Roger Cotes (yakupharazgika pamanyuma pa nyifwa yake, 1722), kweni kalata iyo Thomas Simpson wakanozga mu 1755 (yakudindika 1756) ndiyo yikamba kugwiliskira ntchito kasandiro aka pa viheni vya kulaŵiska. Kudindika so (1757) kwa kalata iyi kukaŵika fundo zakuti viheni vyakusazgikira na vyakucepa vili na mwaŵi wakuyana, na kuti mphaka zinyake zingapimika zikulongosora vigaŵa vya viheni vyose. Simpson wakayowoya so za viheni vyakulutilira na kulongosora mzere wa mwaŵi. Malango ghaŵiri ghakwamba gha viheni agho ghakasacizgika ghose ghakafuma kwa Pierre-Simon Laplace. Lamulo lakwamba likapharazgika mu 1774, ndipo likati unandi wa kucitika kwa cheni ungalongosoreka nga ni ndondomeko ya ''exponential'' ya ukulu wa cheni, kwambura kulaŵiska usange ncakusazgikira panji cakucepa. Lamulo laciŵiri la viheni likasacizgika mu 1778 na Laplace, ndipo likati unandi wa kucitika kwa cheni ni ndondomeko ya ''exponential'' ya cheni cakandanizgika na ceneco. Lamulo laciŵiri ili likuchemeka kagaŵiro ka nyengo zose panji lamulo la Gauss. "Nchakusuzga mu mbiri kuti Gauss ndiyo wakasanga lamulo ili, cifukwa nanga wakaŵa wavinjeru luŵiro, pambere wandafikiske vyaka viŵiri wakasanga ici yayi." Daniel Bernoulli (1778) wakanjizga fundo ya kandanizgo kakulu ka mwaŵi wa ndondomeko ya viheni vyakucitika pamoza. Adrien-Marie Legendre (1805) wakapanga nthowa ya ''least squares'', ndipo wakayinjizga mu buku lake la nthowa ziphya za kumanya nthowa za nyenyezi za mcira. Kwambura kumanya ntchito ya Legendre, mulembi wa ku Ireland na Amerika, Robert Adrain, mulongozgi wa magazini ya "The Analyst" (1808), ndiyo wakamba kusanga lamulo la kupepuka kwa cheni, : <math>\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> apo ''h'' ni nambala yambura kusintha iyo yikuthemba ukwenelero wa kulaŵiska, ndipo ''c'' ni nambala iyo yikusimikizga kuti ukulu wa malo pasi pa mzere ni 1. Wakapeleka ukaboni uŵiri, ndipo waciŵiri ukaŵa wakuyana na wa John Herschel (1850). Gauss wakapeleka ukaboni wakwamba uwo ukumanyikwa mu Ulaya (wacitatu pamanyuma pa Adrain) mu 1809. Ukaboni unyake ukapelekeka na Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), James Ivory (1825, 1826), Hagen (1837), Friedrich Bessel (1838), W.F. Donkin (1844, 1856), na Morgan Crofton (1870). Ŵanyake awo ŵakovwira ni Ellis (1844), De Morgan (1864), Glaisher (1872), na Giovanni Schiaparelli (1875). Ndondomeko ya Peters (1856) ya ''r'', cheni ca mwaŵi ca kulaŵiska kumoza, njakumanyikwa makola. Mu vyaka vya m'ma 1800, ŵalembi ŵa kasandiro ka pose ŵakaŵa Laplace, Sylvestre Lacroix (1816), Littrow (1833), Adolphe Quetelet (1853), Richard Dedekind (1860), Helmert (1872), Hermann Laurent (1873), Liagre, Didion na Karl Pearson. Augustus De Morgan na George Boole ŵakanozga malongosoro gha kasandiro aka. Mu 1906, Andrey Markov wakanjizga ghanoghano la minjololo ya Markov, ilo likagwira ntchito yikulu mu kasandiro ka ndondomeko zamwaŵi na kagwiliskiro kake. Kasandiro ka mwaŵi ka mazuŵa ghano, ako kakuthemba kasandiro ka kupima, kakapangika na Andrey Kolmogorov mu 1931. Ku cigaŵa ca masamu gha mawonekero, awo ŵakalemba mu ''The Educational Times'' ŵakaŵa Miller, Crofton, McColl, Wolstenholme, Watson, na Artemas Martin. == Kasandiro == Nga ni masandiro ghanyake, kasandiro ka mwaŵi ni kulongora maghanoghano ghake mu mazgo ghakunozgeka, ndiko kuti, mu mazgo agho ghangawoneka paŵekha kufuma ku ng'anamulo lawo. Mazgo agha ghakusinthika na malango gha masamu na gha kughanaghana makola, ndipo vyakufumapo vyose vikung'anamulika panji kuwezgereka ku suzgo ilo likupendeka. Pali nthowa ziŵiri izo zikakhozgeka kunozga mwaŵi mwa masamu: nthowa ya Kolmogorov na nthowa ya Cox. Mu nthowa ya Kolmogorov, magulu ghakung'anamulika nga ni vyakucitika, ndipo mwaŵi nga ni cipimo pa gulu la magulu. Mu fundo ya Cox, mwaŵi ukutoreka nga ni cinthu cakwamba (cambura kupendeka so), ndipo vikulu ni kupanga kagaŵiro kakukolerana ka mwaŵi ku mazgo. Mu nthowa zose ziŵiri, malango gha mwaŵi ngakuyana, kupatula tunthu tucoko twa luso. Pali nthowa zinyake za kupima kusoŵa kusimikizga, nga ni kasandiro ka Dempster–Shafer panji kasandiro ka kuthekera, kweni izi nzakupambana comene ndipo zikukolerana yayi na malango gha mwaŵi agho ghakumanyikwa. == Kagwiliskiro == Kasandiro ka mwaŵi kakugwiliskirika ntchito pa umoyo wa zuŵa na zuŵa pa kupima ngozi na kupanga viyelezgero. Makampani gha inshuwalansi na misika ghakugwiliskira ntchito kasandiro ka ngozi kuti ghamanye mitengo na kusankha pa malonda. Maulongozgi ghakugwiliskira ntchito nthowa za mwaŵi pa kulongozga malo ghakuzingilizga, kupenda vyakwenelera, na kulongozga vya ndalama. Ciyelezgero ca kagwiliskiro ka kasandiro ka mwaŵi pa malonda gha magaŵa gha makampani ni umo mwaŵi wakuwoneka wa nkhondo yikulu mu Vuma Lapakati ukukhwasila mitengo ya mafuta, ndipo ici cikukhwaska vyacuma vyose. Para mulonda wa vinthu waghanaghana kuti nkhondo yingacitika comene, mitengo ya vinthu ivyo yingakwera panji kucepa, ndipo ici cikumanyiska ŵalonda ŵanyake maghanoghano agha. Ntheura, mwaŵi ukupimika paŵekha yayi, ndipo nyengo zose mwa vinjeru yayi. Kasandiro ka vya ndalama vya nkhalo kakiza kulongosora umo kughanaghana kwa gulu kukukhwaskira mitengo, ndondomeko, na mtendere na nkhondo. Kupatula kupima vya ndalama, mwaŵi ungagwiliskirika ntchito kupenda umo vinthu vikwendera mu kasandiro ka vyamoyo (mwaciyelezgero, kuthandazgika kwa nthenda) na mu kasandiro ka malo gha vyamoyo. Nga ni pa vya ndalama, kupima ngozi kungagwiliskirika ntchito nga ni cilwero ca viŵerengero kupima mwaŵi wa kucitika kwa vyakucitika viheni, ndipo kungovwira kuŵika ndondomeko za kuvigega. Mwaŵi ukugwiliskirika ntchito kupanga maseŵero gha mwaŵi mwakuti nyumba za njuga zisange candulo cakusimikizgika, kweni zipeleke ku ŵaseŵezi malipiro kanandi mwakukwana kuti ŵalutilire kuseŵera. Kagwiliskiro kanyake kakuzirwa ka kasandiro ka mwaŵi pa umoyo wa zuŵa na zuŵa ni kugomezgeka kwa vinthu. Vinthu vinandi vya ŵakugula, nga ni magalimoto na vilwero vya magesi, vikugwiliskira ntchito kasandiro ka kugomezgeka pa kupanga vinthu kuti vicepeske mwaŵi wa kunangika. Mwaŵi wa kunangika ungakhwaska visankho vya ŵakupanga pa cipangano ca kunozga panji kusintha cinthu. Viyelezgero vya ciyowoyero vya viŵerengero ivyo vikugwiliskirika ntchito pa kupenda viyowoyero vya ŵanthu na makompyuta navyo ni viyelezgero vya kagwiliskiro ka kasandiro ka mwaŵi. == Kalongosoreko ka Masamu == Ghanaghanirani cakuyezga ico cingapeleka vyakufumapo vinandi. Gulu la vyakufumapo vyose ivyo vingacitika likuchemeka malo gha viyelezgero gha cakuyezga, ndipo nyengo zinyake likulembeka kuti Ω. Gulu la magulu ghose gha malo gha viyelezgero likupangika mwa kulaŵiska kawunjikiro kose kakupambana ka vyakufumapo ivyo vingacitika. Mwaciyelezgero, kuponya dayisi kungapeleka vyakufumapo vinkhondi na cimoza. Kawunjikiro kamoza ka vyakufumapo kakupeleka nambala ya mphumphi pa dayisi. Ntheura, kagulu {1,3,5} ni cigaŵa ca gulu la magulu gha malo gha viyelezgero gha kuponya dayisi. Kawunjikiro aka kakuchemeka "vyakucitika". Apa, {1,3,5} ni cakucitika cakuti dayisi yawa pa nambala ya mphumphi. Usange vyakufumapo ivyo vyacitika nadi vili mu cakucitika cinyake, tikuti cakucitika ico cacitika. Mwaŵi ni nthowa ya kupeleka ku cakucitika ciliconse nambala pakati pa zero na yimoza, na lamulo lakuti cakucitika ico cili na vyakufumapo vyose ivyo vingacitika (mu ciyelezgero citu, cakucitika {1,2,3,4,5,6}) cipike nambala yimoza. Kuti kuŵe mwaŵi, kupeleka manambala kukwenera kufiska lamulo lakuti pa kawunjikiro kaliko kose ka vyakucitika vyambura kucitika pamoza (vyakucitika ivyo vilije cakufumapo cakugaŵana, nga ni {1,6}, {3}, na {2,4}), mwaŵi wakuti cimoza mwa vyakucitika ici cicitike ni kusazga kwa mwaŵi wa vyakucitika vyose paŵekha. Mwaŵi wa cakucitika A ukulembeka kuti <math>P(A)</math>, <math>p(A)</math>, panji <math>\text{Pr}(A)</math>. Ng'anamulo ili la masamu la mwaŵi lingagwira ntchito so pa malo gha viyelezgero ghambura mphaka, nanga ni ghambura kupendeka, mwa kugwiliskira ntchito ghanoghano la cipimo. Cakususkana na cakucitika A ni cakucitika [A yayi] (ndiko kuti, cakucitika ca A kuleka kucitika), ico kanandi cikulembeka kuti <math>A', A^c, \overline{A}, \neg A</math>, panji <math>{\sim}A</math>; mwaŵi wake ni P(A yayi) = 1 − P(A). Mwaciyelezgero, mwaŵi wa kuleka kusanga 6 pa dayisi ya mbali 6 ni 1 – (mwaŵi wa kusanga 6) = 1 − 1/6 = 5/6. Usange vyakucitika viŵiri A na B vyacitika pa kucita kamoza cakuyezga, ici cikuchemeka mwaŵi wa pamoza wa A na B, wakulembeka kuti <math>P(A \cap B)</math>. === Vyakucitika Vyambura Kuthembana === Usange vyakucitika viŵiri, A na B, nvyambura kuthembana, mwaŵi wa pamoza ni : <math>P(A \text{ na } B) = P(A \cap B) = P(A)P(B).</math> Mwaciyelezgero, usange ndalama ziŵiri zaponyeka, mwaŵi wakuti zose ziŵiri zipeleke mutu ni <math>\tfrac{1}{2} \times \tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Vyakucitika Vyambura Kucitika Pamoza === Usange cakucitika A panji cakucitika B cingacitika, kweni vyose viŵiri pamoza yayi, vikuchemeka vyakucitika vyambura kucitika pamoza. Usange vyakucitika viŵiri nvyambura kucitika pamoza, mwaŵi wakuti vyose viŵiri vicitike ni : <math>P(A \text{ na } B) = P(A \cap B) = 0.</math> Usange vyakucitika viŵiri nvyambura kucitika pamoza, mwaŵi wakuti cimoza mwa ivyo cicitike ni : <math>P(A \text{ panji } B) = P(A \cup B) = P(A) + P(B).</math> Mwaciyelezgero, mwaŵi wa kusanga 1 panji 2 pa dayisi ya mbali 6 ni <math>P(1 \text{ panji } 2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Vyakucitika Ivyo Vingacitika Pamoza === Usange vyakucitika vingacitika pamoza, ndipo : <math>P(A \cup B) = P(A) + P(B) - P(A \cap B).</math> Mwaciyelezgero, para mukutora kadi yimoza mu kadi 52, mwaŵi wa kusanga kadi ya mtima panji kadi ya cithuzi (J, Q, K) (panji zose ziŵiri) ni <math>\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},</math> cifukwa mu kadi 52, 13 nza mtima, 12 nza cithuzi, ndipo 3 nza vyose viŵiri: apa kadi "3 za vyose viŵiri" zili mu "13 za mtima" na mu "12 za cithuzi", kweni zikwenera kupendeka kamoza pera. Ici cingasazgika so pa vyakucitika vinandi ivyo vingacitika pamoza. Pa vyakucitika vitatu, kukuŵa nthena: : <math>P(A \cup B \cup C) = P(A) + P(B) + P(C) - P(A \cap B) - P(A \cap C) - P(B \cap C) + P(A \cap B \cap C)</math> Ntheura tikuwona kuti ndondomeko iyi yingawerezgeka pa unandi uliwose wa vyakucitika. === Mwaŵi wa Kuthemba === Mwaŵi wa kuthemba ni mwaŵi wa cakucitika A, para cakucitika cinyake B cacitika. Mwaŵi wa kuthemba ukulembeka kuti <math>P(A \mid B)</math>, ndipo ukuŵerengeka kuti "mwaŵi wa A, para B yacitika". Ukulongosoreka na : <math>P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}</math> Usange <math>P(B) = 0</math>, ndipo <math>P(A \mid B)</math> ndambura kulongosoreka mu ndondomeko iyi. Kweni ncakuthekera kulongosora mwaŵi wa kuthemba pa vyakucitika vinyake vya mwaŵi wa zero. Mwaciyelezgero, mu cikwama ca mipira 2 yakufiira na mipira 2 ya buluu (mipira 4 yose), mwaŵi wa kutora mpira wakufiira ni <math>1/2;</math> kweni para mukutora mpira waciŵiri, mwaŵi wakuti uŵe wakufiira panji wa buluu ukuthemba mpira uwo wakatoreka pakwamba. Mwaciyelezgero, usange mpira wakufiira wakatoreka, mwaŵi wa kutora so mpira wakufiira ungaŵa <math>1/3,</math> cifukwa pakasyala mpira 1 wakufiira na 2 ya buluu pera. Ndipo usange mpira wa buluu wakatoreka pakwamba, mwaŵi wa kutora mpira wakufiira ungaŵa <math>2/3.</math> === Mwaŵi wa Kuwezgera === Mu kasandiro ka mwaŵi na kagwiliskiro kake, lamulo la Bayes likukolerana mwaŵi wa cakucitika <math>A_1</math> kuluska cakucitika <math>A_2</math>, pambere na pamanyuma pa kuthemba cakucitika cinyake <math>B</math>. Mwaŵi wa <math>A_1</math> kuluska <math>A_2</math> ni waka kuyaniska kwa mwaŵi wa vyakucitika viŵiri. Para vyakucitika vinandi <math>A</math> vikukhumbikwa, kwambura kuŵa viŵiri pera, lamulo lingayowoyeka so kuti mwaŵi wa pamanyuma ukolerana na mwaŵi wa pambere kandanizga kuyana, <math>P(A \mid B) \propto P(A) P(B \mid A)</math>, apo cimanyikwiro ca kukolerana cikung'anamula kuti cigaŵa ca kumazere cikukolerana na (ndiko kuti, ncakuyana na nambala yambura kusintha kandanizga) cigaŵa ca kumalyero apo <math>A</math> yikusintha, pa <math>B</math> yakukhazikika. Mu mtundu uwu, likuwelera kwa Laplace (1774) na Cournot (1843). == Ubale na Mwaŵi mu Kasandiro ka Tuvinthu Tucoko Comene == Mu caro ca kusimikizgika, kuyana na maghanoghano gha Newton, mwaŵi ungaŵako yayi usange vyakucitika vyose vingamanyikwa (ciŵanda ca Laplace) (kweni pali vyakucitika umo kukhwaskika na vyakucitika vyakwamba kukujumpha nkhongono zithu za kuvipima, ndiko kuti kuvimanya). Pa gudumu la njuga la ''roulette'', usange nkhongono ya woko na nyengo ya nkhongono iyo vikumanyikwa, nambala iyo mpira ungimilirapo yingaŵa yakusimikizgika (nangauli mu kacitiro, ici cingaŵa caunenesko pera pa gudumu ilo ndakunozgeka makola yayi, nga umo buku la Thomas A. Bass likavumbulira). Ici cikukhumba so kumanya kuzitika kwa gudumu na kukwekana kwake, kuzitika, kuterera, na kuzunguliya kwa mpira, kusintha kwa luŵiro lwa woko apo likuzunguzga, na vinyake. Ntheura malongosoro gha mwaŵi ghangaŵa ghakovwira comene kuluska kasandiro ka Newton pa kupenda vyakufumapo vya kuzunguzga kanandi gudumu la ''roulette''. Ŵasandi ŵa vyakwenda ŵakukumana na suzgo lakuyana mu kasandiro ka mphepo, umo ndondomeko, nangauli njakusimikizgika mu maghanoghano, njakusuzga comene (na unandi wa tuvinthu tucoko pafupifupi nga ni nambala ya Avogadro 6.02×10²³) mwakuti malongosoro gha viŵerengero pera ndigho ghangathekera. Kasandiro ka mwaŵi nkhakukhumbikwa kulongosora vyakucitika vya tuvinthu tucoko comene. Kusanga kukulu kwa kasandiro ka vyakwenda kwa kwamba kwa vyaka vya m'ma 1900 kukaŵa kuti ndondomeko zose za vinthu ivyo vikucitika pa ukulu wa pasi pa atomu nza mwaŵi, ndipo zikulongozgeka na malango gha kasandiro ka tuvinthu tucoko comene. Ndondomeko ya jigha yikusintha mwakusimikizgika, kweni, kuyana na kung'anamulika kwa Copenhagen, yikukhwaskana na mwaŵi wa kuwona, ndipo cakufumapo cikulongosoreka na kuwa kwa ndondomeko ya jigha para kulaŵiska kwacitika. Kweni kutaya kusimikizgika kukazomerezgeka na wose yayi. Albert Einstein wakalemba mu kalata kwa Max Born kuti: "Nkhusimikizga kuti Ciuta wakuseŵera madayisi yayi". Nga ni Einstein, Erwin Schrödinger, uyo wakasanga ndondomeko ya jigha, wakagomezganga kuti kasandiro ka tuvinthu tucoko comene ni kapimiro ka viŵerengero ka unenesko wa pasi wakusimikizgika. Mu kung'anamulika kunyake kwa mazuŵa ghano, kutaya kukolerana kwa tuvinthu tucoko kukugwiliskirika ntchito kulongosora cifukwa ico vyakufumapo vya viyezgo vikuwonekera kuŵa vya mwaŵi. == Wonani So == {{main|Outline of probability}} * [[Contingency (philosophy)|Contingency]] * [[Equiprobability]] * [[Fuzzy logic]] * [[Heuristic (psychology)]] == Notes == {{NoteFoot}} == References == {{Reflist}} ==Bibliography== * [[Olav Kallenberg|Kallenberg, O.]] (2005) ''Probabilistic Symmetries and Invariance Principles''. Springer-Verlag, New York. 510 pp.&nbsp;{{isbn|0-387-25115-4}} * Kallenberg, O. (2002) ''Foundations of Modern Probability,'' 2nd ed. Springer Series in Statistics. 650 pp.&nbsp;{{isbn|0-387-95313-2}} * Olofsson, Peter (2005) ''Probability, Statistics, and Stochastic Processes'', Wiley-Interscience. 504 pp {{isbn|0-471-67969-0}}. ==External links== {{Wikiquote}} {{Wikibooks}} {{Commons category}} {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=Probability}} * [http://www.math.uah.edu/stat/ Virtual Laboratories in Probability and Statistics (Univ. of Ala.-Huntsville)] * {{In Our Time |Probability |b00bqf61 |Probability}} * [https://web.archive.org/web/20081216153436/http://wiki.stat.ucla.edu/socr/index.php/EBook Probability and Statistics EBook] * [[Edwin Thompson Jaynes]]. ''Probability Theory: The Logic of Science''. Preprint: Washington University, (1996). – [https://web.archive.org/web/20160119131820/http://omega.albany.edu:8008/JaynesBook.html HTML index with links to PostScript files] and [http://bayes.wustl.edu/etj/prob/book.pdf PDF] (first three chapters) * [http://www.economics.soton.ac.uk/staff/aldrich/Figures.htm People from the History of Probability and Statistics (Univ. of Southampton)] * [http://www.economics.soton.ac.uk/staff/aldrich/Probability%20Earliest%20Uses.htm Probability and Statistics on the Earliest Uses Pages (Univ. of Southampton)] * [https://web.archive.org/web/20170630173713/http://jeff560.tripod.com/stat.html Earliest Uses of Symbols in Probability and Statistics] on [https://web.archive.org/web/20160220073955/http://jeff560.tripod.com/mathsym.html Earliest Uses of Various Mathematical Symbols] * [http://www.celiagreen.com/charlesmccreery/statistics/bayestutorial.pdf A tutorial on probability and Bayes' theorem devised for first-year Oxford University students] * [http://ubu.com/historical/young/index.html U B U W E B :: La Monte Young] pdf file of [[An Anthology of Chance Operations]] (1963) at [[UbuWeb]] * [https://web.archive.org/web/20110727200156/http://www.dartmouth.edu/~chance/teaching_aids/books_articles/probability_book/book.html Introduction to Probability – eBook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727200156/http://www.dartmouth.edu/~chance/teaching_aids/books_articles/probability_book/book.html |date=27 July 2011 }}, by Charles Grinstead, Laurie Snell [https://web.archive.org/web/20120325135243/https://bitbucket.org/shabbychef/numas_text/ Source] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325135243/https://bitbucket.org/shabbychef/numas_text/ |date=25 March 2012 }} ''([[GNU Free Documentation License]])'' * {{in lang|en|it}} [[Bruno de Finetti]], ''[https://web.archive.org/web/20130408012019/http://amshistorica.unibo.it/35 Probabilità e induzione]'', Bologna, CLUEB, 1993. {{isbn|88-8091-176-7}} (digital version) * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_06.html Richard Feynman's Lecture on probability.] {{Logic |overview}} {{Glossaries of science and engineering}} {{Portal bar|Mathematics}} {{Authority control}} [[Category:Probability| ]] h7ji9kza36gkeulzjk40la2mbddz9we 123632 123631 2026-11-03T15:35:50Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123632 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|probability theory|game theory|graph theory|statistics}} {{other uses}} [[File:Dice Distribution (bar).svg|thumb|250px|Kuthekera kwa kuguzira manambara ghanandi mwakugwiliskira nchito madayisi ghaŵiri]] '''Mwaŵi''' (mu Cingelezi ''probability'') ukukhwaskana na vyakucitika na malongosoro gha manambala gha umo vingacitikira. Mwaŵi wa cakucitika ni nambala iyo yili pakati pa 0 na 1; para nambala iyi njikulu, ndipo mwaŵi wakuti cakucitika ici cicitike ngukulu. Nambala iyi kanandi yikulongosoreka nga ni magaŵa pa 100 (%), kufuma pa 0% mpaka 100%. Ciyelezgero cipepuka ni kuponya ndalama yakwenelera (yambura kutemwa cigaŵa cimoza). Pakuti ndalama njakwenelera, vyakufumapo viŵiri ("mutu" na "mcira") vili na mwaŵi wakuyana; mwaŵi wa "mutu" ngwakuyana na mwaŵi wa "mcira"; ndipo pakuti palije cakufumapo cinyake, mwaŵi wa "mutu" panji "mcira" ni 1/2 (ico cingalembeka so kuti 0.5 panji 50%). Maghanoghano agha ghapika ndondomeko yakunozgeka ya [[Samuzi|masamu]] mu '''kasandiro ka mwaŵi''', ako kakugwiliskirika ntchito comene mu vigaŵa vya kasambiro nga ni viŵerengero, masamu, kasandiro, vya ndalama, njuga, [[Vinjeru vyakupangika|vinjeru vyakupangika]], kusambira kwa makina, kasandiro ka makompyuta, kasandiro ka maseŵero, na filosofi, mwaciyelezgero kumanya unandi wa umo vyakucitika vingacitikira. Kasandiro ka mwaŵi kakugwiliskirika ntchito so kulongosora umo ndondomeko zakusuzga zikugwilira ntchito na ivyo zikucita nyengo zose. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''probability'' likufuma ku Cilatini ''probabilitas'', ilo lingang'anamula so "unenesko", cipimo ca mazaza gha kaboni pa mlandu wa dango mu Ulaya, ndipo kanandi likakoleranga na ucindami wa kaboni. Mu nthowa yinyake, ici cikupambana comene na ng'anamulo la mazuŵa ghano la mwaŵi, ilo ni cipimo ca uzito wa ukaboni wakuwoneka, ndipo likufikika mwa kughanaghana kufuma ku viyelezgero na kupenda viŵerengero. == Kung'anamulika == Para tikuyowoya za viyezgo vyamwaŵi, ndiko kuti viyezgo ivyo vyakufumapo vyake nvyamwaŵi kweni vyalongosoreka makola, mu maghanoghano pera (nga ni kuponya ndalama), mwaŵi ungalongosoreka na manambala mwa kugaŵa unandi wa vyakufumapo ivyo tikukhumba na unandi wose wa vyakufumapo vyose. Ici cikuchemeka mwaŵi wa maghanoghano (kupambana na mwaŵi wa kuyezga, uwo ukupimika mu viyezgo vyeneco). Mwaŵi ni nambala pakati pa 0 na 1; para mwaŵi ngukulu, ndipo cakufumapo ico tikukhumba cingacitika comene. Mwaciyelezgero, kuponya ndalama kaŵiri kungapeleka "mutu-mutu", "mutu-mcira", "mcira-mutu", na "mcira-mcira". Mwaŵi wa kusanga "mutu-mutu" ni cimoza pa vinayi, panji mu manambala, 1/4, 0.25 panji 25%. Mwaŵi wa kusanga mutu umoza panji kujumpha ni vitatu pa vinayi, panji 0.75, ndipo cakucitika ici cingacitika comene. Kweni pa kugwiliskira ntchito, pali magulu ghaŵiri ghakulu ghakususkana gha kung'anamula mwaŵi, ndipo ŵakulondezga ŵake ŵali na maghanoghano ghakupambana pa umo mwaŵi uliri: # '''Ŵakulondezga vya unenesko wa kuwaro''' ŵakupeleka manambala kulongosora vyakucitika vyeneco panji vya kawiro. Mtundu wakumanyikwa comene ni mwaŵi wa unandi wa kucitika, uwo ukuti mwaŵi wa cakucitika camwaŵi ukulongora unandi wa kucitika kwa cakufumapo apo cakuyezga cawerezgeka kwambura kumala. Kung'anamulika uku kukuwona mwaŵi kuŵa unandi wa vyakufumapo "pakumalira". Kusintha kwa ghanoghano ili ni mwaŵi wa cizgowero, uwo ukung'anamula mwaŵi nga ni cizgowero ca cakuyezga kupeleka cakufumapo cinyake, nanga ni usange cacitika kamoza pera. # '''Ŵakulondezga vya maghanoghano gha munthu''' ŵakupeleka manambala kuyana na mwaŵi wa maghanoghano, ndiko kuti, nga ni cipimo ca kugomezga. Cipimo ca kugomezga cang'anamulika nga ni "mtengo uwo ungagula panji kuguliska pangano ilo likulipira cigaŵa cimoza ca candulo usange E yacitika, 0 usange E yindacitike", nangauli kung'anamulika uku kukuzomerezgeka na wose yayi. Mtundu wakumanyikwa comene ni mwaŵi wa Bayes, uwo ukusazgapo vinjeru vya ŵakumanya pamoza na vyakusangika mu viyezgo kuti upange mwaŵi. Vinjeru vya ŵakumanya vikulongoreka na kagaŵiro ka mwaŵi ka pambere. Vyakusangika vikusazgika mu ndondomeko ya kuyana. Kandanizgo ka mwaŵi wa pambere na wa kuyana, para kanozgeka, kakupeleka kagaŵiro ka mwaŵi ka pamanyuma ako kakusazgapo mauthenga ghose agho ghakumanyikwa mpaka sono. Kuyana na fundo ya Aumann ya kuzomerezgana, ŵakughanaghana nga ni Bayes awo maghanoghano ghawo gha pambere ghakuyana ŵazamuŵa na maghanoghano ghakuyana gha pamanyuma. Kweni maghanoghano gha pambere ghakupambana comene ghangapangiska vyakumalizgira vyakupambana, kwambura kuthemba unandi wa mauthenga agho ŵakugaŵana. == Mbiri == Kusanda kwa mwaŵi mwa kasandiro ni kukura kwa mazuŵa ghano kwa masamu. Njuga yikulongora kuti ŵanthu ŵakakhumbanga kupima maghanoghano gha mwaŵi mu mbiri yose, kweni malongosoro ghakulunjika gha masamu ghakiza pamanyuma comene. Pali vifukwa vya kukura pacoko kwa masamu gha mwaŵi. Nangauli maseŵero gha mwaŵi ghakapeleka cifukwa ca kusanda mwaŵi mwa masamu, nkhani zikulu zicali kubisika na vikhulupiliro vya utesi. Kuyana na Richard Jeffrey, "Pambere pa pakati pa vyaka vya m'ma 1600, lizgu lakuti 'probable' (Cilatini ''probabilis'') likang'anamulanga 'lakuzomerezgeka', ndipo likagwiliskirikanga ntchito mu ng'anamulo ili pa maghanoghano na pa vyakucita. Cakucita panji ghanoghano 'lakuzomerezgeka' likaŵa ilo ŵanthu ŵavinjeru ŵangacita panji kughanaghana mu vyakucitika ivyo." Kweni comene mu nkhani za dango, 'probable' lingagwiliskirika ntchito so pa mazgo agho ghakaŵa na ukaboni uwemi. Gerolamo Cardano, mukumanya vinthu vinandi wa ku Italy wa mu vyaka vya m'ma 1500, wakalongora uwemi wa kulongosora mwaŵi nga ni kuyaniska kwa vyakufumapo viwemi na viheni (ico cikung'anamula kuti mwaŵi wa cakucitika ukupelekeka na kuyaniska kwa vyakufumapo viwemi na unandi wose wa vyakufumapo ivyo vingacitika). Kupatula ntchito yakwamba ya Cardano, fundo za mwaŵi zikwamba na makalata pakati pa Pierre de Fermat na Blaise Pascal (1654). Christiaan Huygens (1657) wakapeleka kusanda kwakwamba kwa kasandiro kwa nkhani iyi ako kakumanyikwa. ''Ars Conjectandi'' ya Jakob Bernoulli (yakupharazgika pamanyuma pa nyifwa yake, 1713) na ''Doctrine of Chances'' ya Abraham de Moivre (1718) vikasanda nkhani iyi nga ni cigaŵa ca masamu. Kasandiro ka viheni kangalondezgeka kuwelera ku ''Opera Miscellanea'' ya Roger Cotes (yakupharazgika pamanyuma pa nyifwa yake, 1722), kweni kalata iyo Thomas Simpson wakanozga mu 1755 (yakudindika 1756) ndiyo yikamba kugwiliskira ntchito kasandiro aka pa viheni vya kulaŵiska. Kudindika so (1757) kwa kalata iyi kukaŵika fundo zakuti viheni vyakusazgikira na vyakucepa vili na mwaŵi wakuyana, na kuti mphaka zinyake zingapimika zikulongosora vigaŵa vya viheni vyose. Simpson wakayowoya so za viheni vyakulutilira na kulongosora mzere wa mwaŵi. Malango ghaŵiri ghakwamba gha viheni agho ghakasacizgika ghose ghakafuma kwa Pierre-Simon Laplace. Lamulo lakwamba likapharazgika mu 1774, ndipo likati unandi wa kucitika kwa cheni ungalongosoreka nga ni ndondomeko ya ''exponential'' ya ukulu wa cheni, kwambura kulaŵiska usange ncakusazgikira panji cakucepa. Lamulo laciŵiri la viheni likasacizgika mu 1778 na Laplace, ndipo likati unandi wa kucitika kwa cheni ni ndondomeko ya ''exponential'' ya cheni cakandanizgika na ceneco. Lamulo laciŵiri ili likuchemeka kagaŵiro ka nyengo zose panji lamulo la Gauss. "Nchakusuzga mu mbiri kuti Gauss ndiyo wakasanga lamulo ili, cifukwa nanga wakaŵa wavinjeru luŵiro, pambere wandafikiske vyaka viŵiri wakasanga ici yayi." Daniel Bernoulli (1778) wakanjizga fundo ya kandanizgo kakulu ka mwaŵi wa ndondomeko ya viheni vyakucitika pamoza. Adrien-Marie Legendre (1805) wakapanga nthowa ya ''least squares'', ndipo wakayinjizga mu buku lake la nthowa ziphya za kumanya nthowa za nyenyezi za mcira. Kwambura kumanya ntchito ya Legendre, mulembi wa ku Ireland na Amerika, Robert Adrain, mulongozgi wa magazini ya "The Analyst" (1808), ndiyo wakamba kusanga lamulo la kupepuka kwa cheni, : <math>\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> apo ''h'' ni nambala yambura kusintha iyo yikuthemba ukwenelero wa kulaŵiska, ndipo ''c'' ni nambala iyo yikusimikizga kuti ukulu wa malo pasi pa mzere ni 1. Wakapeleka ukaboni uŵiri, ndipo waciŵiri ukaŵa wakuyana na wa John Herschel (1850). Gauss wakapeleka ukaboni wakwamba uwo ukumanyikwa mu Ulaya (wacitatu pamanyuma pa Adrain) mu 1809. Ukaboni unyake ukapelekeka na Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), James Ivory (1825, 1826), Hagen (1837), Friedrich Bessel (1838), W.F. Donkin (1844, 1856), na Morgan Crofton (1870). Ŵanyake awo ŵakovwira ni Ellis (1844), De Morgan (1864), Glaisher (1872), na Giovanni Schiaparelli (1875). Ndondomeko ya Peters (1856) ya ''r'', cheni ca mwaŵi ca kulaŵiska kumoza, njakumanyikwa makola. Mu vyaka vya m'ma 1800, ŵalembi ŵa kasandiro ka pose ŵakaŵa Laplace, Sylvestre Lacroix (1816), Littrow (1833), Adolphe Quetelet (1853), Richard Dedekind (1860), Helmert (1872), Hermann Laurent (1873), Liagre, Didion na Karl Pearson. Augustus De Morgan na George Boole ŵakanozga malongosoro gha kasandiro aka. Mu 1906, Andrey Markov wakanjizga ghanoghano la minjololo ya Markov, ilo likagwira ntchito yikulu mu kasandiro ka ndondomeko zamwaŵi na kagwiliskiro kake. Kasandiro ka mwaŵi ka mazuŵa ghano, ako kakuthemba kasandiro ka kupima, kakapangika na Andrey Kolmogorov mu 1931. Ku cigaŵa ca masamu gha mawonekero, awo ŵakalemba mu ''The Educational Times'' ŵakaŵa Miller, Crofton, McColl, Wolstenholme, Watson, na Artemas Martin. == Kasandiro == Nga ni masandiro ghanyake, kasandiro ka mwaŵi ni kulongora maghanoghano ghake mu mazgo ghakunozgeka, ndiko kuti, mu mazgo agho ghangawoneka paŵekha kufuma ku ng'anamulo lawo. Mazgo agha ghakusinthika na malango gha masamu na gha kughanaghana makola, ndipo vyakufumapo vyose vikung'anamulika panji kuwezgereka ku suzgo ilo likupendeka. Pali nthowa ziŵiri izo zikakhozgeka kunozga mwaŵi mwa masamu: nthowa ya Kolmogorov na nthowa ya Cox. Mu nthowa ya Kolmogorov, magulu ghakung'anamulika nga ni vyakucitika, ndipo mwaŵi nga ni cipimo pa gulu la magulu. Mu fundo ya Cox, mwaŵi ukutoreka nga ni cinthu cakwamba (cambura kupendeka so), ndipo vikulu ni kupanga kagaŵiro kakukolerana ka mwaŵi ku mazgo. Mu nthowa zose ziŵiri, malango gha mwaŵi ngakuyana, kupatula tunthu tucoko twa luso. Pali nthowa zinyake za kupima kusoŵa kusimikizga, nga ni kasandiro ka Dempster–Shafer panji kasandiro ka kuthekera, kweni izi nzakupambana comene ndipo zikukolerana yayi na malango gha mwaŵi agho ghakumanyikwa. == Kagwiliskiro == Kasandiro ka mwaŵi kakugwiliskirika ntchito pa umoyo wa zuŵa na zuŵa pa kupima ngozi na kupanga viyelezgero. Makampani gha inshuwalansi na misika ghakugwiliskira ntchito kasandiro ka ngozi kuti ghamanye mitengo na kusankha pa malonda. Maulongozgi ghakugwiliskira ntchito nthowa za mwaŵi pa kulongozga malo ghakuzingilizga, kupenda vyakwenelera, na kulongozga vya ndalama. Ciyelezgero ca kagwiliskiro ka kasandiro ka mwaŵi pa malonda gha magaŵa gha makampani ni umo mwaŵi wakuwoneka wa nkhondo yikulu mu Vuma Lapakati ukukhwasila mitengo ya mafuta, ndipo ici cikukhwaska vyacuma vyose. Para mulonda wa vinthu waghanaghana kuti nkhondo yingacitika comene, mitengo ya vinthu ivyo yingakwera panji kucepa, ndipo ici cikumanyiska ŵalonda ŵanyake maghanoghano agha. Ntheura, mwaŵi ukupimika paŵekha yayi, ndipo nyengo zose mwa vinjeru yayi. Kasandiro ka vya ndalama vya nkhalo kakiza kulongosora umo kughanaghana kwa gulu kukukhwaskira mitengo, ndondomeko, na mtendere na nkhondo. Kupatula kupima vya ndalama, mwaŵi ungagwiliskirika ntchito kupenda umo vinthu vikwendera mu kasandiro ka vyamoyo (mwaciyelezgero, kuthandazgika kwa nthenda) na mu kasandiro ka malo gha vyamoyo. Nga ni pa vya ndalama, kupima ngozi kungagwiliskirika ntchito nga ni cilwero ca viŵerengero kupima mwaŵi wa kucitika kwa vyakucitika viheni, ndipo kungovwira kuŵika ndondomeko za kuvigega. Mwaŵi ukugwiliskirika ntchito kupanga maseŵero gha mwaŵi mwakuti nyumba za njuga zisange candulo cakusimikizgika, kweni zipeleke ku ŵaseŵezi malipiro kanandi mwakukwana kuti ŵalutilire kuseŵera. Kagwiliskiro kanyake kakuzirwa ka kasandiro ka mwaŵi pa umoyo wa zuŵa na zuŵa ni kugomezgeka kwa vinthu. Vinthu vinandi vya ŵakugula, nga ni magalimoto na vilwero vya magesi, vikugwiliskira ntchito kasandiro ka kugomezgeka pa kupanga vinthu kuti vicepeske mwaŵi wa kunangika. Mwaŵi wa kunangika ungakhwaska visankho vya ŵakupanga pa cipangano ca kunozga panji kusintha cinthu. Viyelezgero vya ciyowoyero vya viŵerengero ivyo vikugwiliskirika ntchito pa kupenda viyowoyero vya ŵanthu na makompyuta navyo ni viyelezgero vya kagwiliskiro ka kasandiro ka mwaŵi. == Kalongosoreko ka Masamu == Ghanaghanirani cakuyezga ico cingapeleka vyakufumapo vinandi. Gulu la vyakufumapo vyose ivyo vingacitika likuchemeka malo gha viyelezgero gha cakuyezga, ndipo nyengo zinyake likulembeka kuti Ω. Gulu la magulu ghose gha malo gha viyelezgero likupangika mwa kulaŵiska kawunjikiro kose kakupambana ka vyakufumapo ivyo vingacitika. Mwaciyelezgero, kuponya dayisi kungapeleka vyakufumapo vinkhondi na cimoza. Kawunjikiro kamoza ka vyakufumapo kakupeleka nambala ya mphumphi pa dayisi. Ntheura, kagulu {1,3,5} ni cigaŵa ca gulu la magulu gha malo gha viyelezgero gha kuponya dayisi. Kawunjikiro aka kakuchemeka "vyakucitika". Apa, {1,3,5} ni cakucitika cakuti dayisi yawa pa nambala ya mphumphi. Usange vyakufumapo ivyo vyacitika nadi vili mu cakucitika cinyake, tikuti cakucitika ico cacitika. Mwaŵi ni nthowa ya kupeleka ku cakucitika ciliconse nambala pakati pa zero na yimoza, na lamulo lakuti cakucitika ico cili na vyakufumapo vyose ivyo vingacitika (mu ciyelezgero citu, cakucitika {1,2,3,4,5,6}) cipike nambala yimoza. Kuti kuŵe mwaŵi, kupeleka manambala kukwenera kufiska lamulo lakuti pa kawunjikiro kaliko kose ka vyakucitika vyambura kucitika pamoza (vyakucitika ivyo vilije cakufumapo cakugaŵana, nga ni {1,6}, {3}, na {2,4}), mwaŵi wakuti cimoza mwa vyakucitika ici cicitike ni kusazga kwa mwaŵi wa vyakucitika vyose paŵekha. Mwaŵi wa cakucitika A ukulembeka kuti <math>P(A)</math>, <math>p(A)</math>, panji <math>\text{Pr}(A)</math>. Ng'anamulo ili la masamu la mwaŵi lingagwira ntchito so pa malo gha viyelezgero ghambura mphaka, nanga ni ghambura kupendeka, mwa kugwiliskira ntchito ghanoghano la cipimo. Cakususkana na cakucitika A ni cakucitika [A yayi] (ndiko kuti, cakucitika ca A kuleka kucitika), ico kanandi cikulembeka kuti <math>A', A^c, \overline{A}, \neg A</math>, panji <math>{\sim}A</math>; mwaŵi wake ni P(A yayi) = 1 − P(A). Mwaciyelezgero, mwaŵi wa kuleka kusanga 6 pa dayisi ya mbali 6 ni 1 – (mwaŵi wa kusanga 6) = 1 − 1/6 = 5/6. Usange vyakucitika viŵiri A na B vyacitika pa kucita kamoza cakuyezga, ici cikuchemeka mwaŵi wa pamoza wa A na B, wakulembeka kuti <math>P(A \cap B)</math>. === Vyakucitika Vyambura Kuthembana === Usange vyakucitika viŵiri, A na B, nvyambura kuthembana, mwaŵi wa pamoza ni : <math>P(A \text{ na } B) = P(A \cap B) = P(A)P(B).</math> Mwaciyelezgero, usange ndalama ziŵiri zaponyeka, mwaŵi wakuti zose ziŵiri zipeleke mutu ni <math>\tfrac{1}{2} \times \tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Vyakucitika Vyambura Kucitika Pamoza === Usange cakucitika A panji cakucitika B cingacitika, kweni vyose viŵiri pamoza yayi, vikuchemeka vyakucitika vyambura kucitika pamoza. Usange vyakucitika viŵiri nvyambura kucitika pamoza, mwaŵi wakuti vyose viŵiri vicitike ni : <math>P(A \text{ na } B) = P(A \cap B) = 0.</math> Usange vyakucitika viŵiri nvyambura kucitika pamoza, mwaŵi wakuti cimoza mwa ivyo cicitike ni : <math>P(A \text{ panji } B) = P(A \cup B) = P(A) + P(B).</math> Mwaciyelezgero, mwaŵi wa kusanga 1 panji 2 pa dayisi ya mbali 6 ni <math>P(1 \text{ panji } 2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Vyakucitika Ivyo Vingacitika Pamoza === Usange vyakucitika vingacitika pamoza, ndipo : <math>P(A \cup B) = P(A) + P(B) - P(A \cap B).</math> Mwaciyelezgero, para mukutora kadi yimoza mu kadi 52, mwaŵi wa kusanga kadi ya mtima panji kadi ya cithuzi (J, Q, K) (panji zose ziŵiri) ni <math>\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},</math> cifukwa mu kadi 52, 13 nza mtima, 12 nza cithuzi, ndipo 3 nza vyose viŵiri: apa kadi "3 za vyose viŵiri" zili mu "13 za mtima" na mu "12 za cithuzi", kweni zikwenera kupendeka kamoza pera. Ici cingasazgika so pa vyakucitika vinandi ivyo vingacitika pamoza. Pa vyakucitika vitatu, kukuŵa nthena: : <math>P(A \cup B \cup C) = P(A) + P(B) + P(C) - P(A \cap B) - P(A \cap C) - P(B \cap C) + P(A \cap B \cap C)</math> Ntheura tikuwona kuti ndondomeko iyi yingawerezgeka pa unandi uliwose wa vyakucitika. === Mwaŵi wa Kuthemba === Mwaŵi wa kuthemba ni mwaŵi wa cakucitika A, para cakucitika cinyake B cacitika. Mwaŵi wa kuthemba ukulembeka kuti <math>P(A \mid B)</math>, ndipo ukuŵerengeka kuti "mwaŵi wa A, para B yacitika". Ukulongosoreka na : <math>P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}</math> Usange <math>P(B) = 0</math>, ndipo <math>P(A \mid B)</math> ndambura kulongosoreka mu ndondomeko iyi. Kweni ncakuthekera kulongosora mwaŵi wa kuthemba pa vyakucitika vinyake vya mwaŵi wa zero. Mwaciyelezgero, mu cikwama ca mipira 2 yakufiira na mipira 2 ya buluu (mipira 4 yose), mwaŵi wa kutora mpira wakufiira ni <math>1/2;</math> kweni para mukutora mpira waciŵiri, mwaŵi wakuti uŵe wakufiira panji wa buluu ukuthemba mpira uwo wakatoreka pakwamba. Mwaciyelezgero, usange mpira wakufiira wakatoreka, mwaŵi wa kutora so mpira wakufiira ungaŵa <math>1/3,</math> cifukwa pakasyala mpira 1 wakufiira na 2 ya buluu pera. Ndipo usange mpira wa buluu wakatoreka pakwamba, mwaŵi wa kutora mpira wakufiira ungaŵa <math>2/3.</math> === Mwaŵi wa Kuwezgera === Mu kasandiro ka mwaŵi na kagwiliskiro kake, lamulo la Bayes likukolerana mwaŵi wa cakucitika <math>A_1</math> kuluska cakucitika <math>A_2</math>, pambere na pamanyuma pa kuthemba cakucitika cinyake <math>B</math>. Mwaŵi wa <math>A_1</math> kuluska <math>A_2</math> ni waka kuyaniska kwa mwaŵi wa vyakucitika viŵiri. Para vyakucitika vinandi <math>A</math> vikukhumbikwa, kwambura kuŵa viŵiri pera, lamulo lingayowoyeka so kuti mwaŵi wa pamanyuma ukolerana na mwaŵi wa pambere kandanizga kuyana, <math>P(A \mid B) \propto P(A) P(B \mid A)</math>, apo cimanyikwiro ca kukolerana cikung'anamula kuti cigaŵa ca kumazere cikukolerana na (ndiko kuti, ncakuyana na nambala yambura kusintha kandanizga) cigaŵa ca kumalyero apo <math>A</math> yikusintha, pa <math>B</math> yakukhazikika. Mu mtundu uwu, likuwelera kwa Laplace (1774) na Cournot (1843). == Ubale na Mwaŵi mu Kasandiro ka Tuvinthu Tucoko Comene == Mu caro ca kusimikizgika, kuyana na maghanoghano gha Newton, mwaŵi ungaŵako yayi usange vyakucitika vyose vingamanyikwa (ciŵanda ca Laplace) (kweni pali vyakucitika umo kukhwaskika na vyakucitika vyakwamba kukujumpha nkhongono zithu za kuvipima, ndiko kuti kuvimanya). Pa gudumu la njuga la ''roulette'', usange nkhongono ya woko na nyengo ya nkhongono iyo vikumanyikwa, nambala iyo mpira ungimilirapo yingaŵa yakusimikizgika (nangauli mu kacitiro, ici cingaŵa caunenesko pera pa gudumu ilo ndakunozgeka makola yayi, nga umo buku la Thomas A. Bass likavumbulira). Ici cikukhumba so kumanya kuzitika kwa gudumu na kukwekana kwake, kuzitika, kuterera, na kuzunguliya kwa mpira, kusintha kwa luŵiro lwa woko apo likuzunguzga, na vinyake. Ntheura malongosoro gha mwaŵi ghangaŵa ghakovwira comene kuluska kasandiro ka Newton pa kupenda vyakufumapo vya kuzunguzga kanandi gudumu la ''roulette''. Ŵasandi ŵa vyakwenda ŵakukumana na suzgo lakuyana mu kasandiro ka mphepo, umo ndondomeko, nangauli njakusimikizgika mu maghanoghano, njakusuzga comene (na unandi wa tuvinthu tucoko pafupifupi nga ni nambala ya Avogadro 6.02×10²³) mwakuti malongosoro gha viŵerengero pera ndigho ghangathekera. Kasandiro ka mwaŵi nkhakukhumbikwa kulongosora vyakucitika vya tuvinthu tucoko comene. Kusanga kukulu kwa kasandiro ka vyakwenda kwa kwamba kwa vyaka vya m'ma 1900 kukaŵa kuti ndondomeko zose za vinthu ivyo vikucitika pa ukulu wa pasi pa atomu nza mwaŵi, ndipo zikulongozgeka na malango gha kasandiro ka tuvinthu tucoko comene. Ndondomeko ya jigha yikusintha mwakusimikizgika, kweni, kuyana na kung'anamulika kwa Copenhagen, yikukhwaskana na mwaŵi wa kuwona, ndipo cakufumapo cikulongosoreka na kuwa kwa ndondomeko ya jigha para kulaŵiska kwacitika. Kweni kutaya kusimikizgika kukazomerezgeka na wose yayi. Albert Einstein wakalemba mu kalata kwa Max Born kuti: "Nkhusimikizga kuti Ciuta wakuseŵera madayisi yayi". Nga ni Einstein, Erwin Schrödinger, uyo wakasanga ndondomeko ya jigha, wakagomezganga kuti kasandiro ka tuvinthu tucoko comene ni kapimiro ka viŵerengero ka unenesko wa pasi wakusimikizgika. Mu kung'anamulika kunyake kwa mazuŵa ghano, kutaya kukolerana kwa tuvinthu tucoko kukugwiliskirika ntchito kulongosora cifukwa ico vyakufumapo vya viyezgo vikuwonekera kuŵa vya mwaŵi. == Wonani So == {{main|Outline of probability}} * [[Contingency (philosophy)|Contingency]] * [[Equiprobability]] * [[Fuzzy logic]] * [[Heuristic (psychology)]] == Notes == {{NoteFoot}} == References == {{Reflist}} ==Bibliography== * [[Olav Kallenberg|Kallenberg, O.]] (2005) ''Probabilistic Symmetries and Invariance Principles''. Springer-Verlag, New York. 510 pp.&nbsp;{{ISBN|0-387-25115-4}} * Kallenberg, O. (2002) ''Foundations of Modern Probability,'' 2nd ed. Springer Series in Statistics. 650 pp.&nbsp;{{ISBN|0-387-95313-2}} * Olofsson, Peter (2005) ''Probability, Statistics, and Stochastic Processes'', Wiley-Interscience. 504 pp {{ISBN|0-471-67969-0}}. ==External links== {{Wikiquote}} {{Wikibooks}} {{Commons category}} {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=Probability}} * [http://www.math.uah.edu/stat/ Virtual Laboratories in Probability and Statistics (Univ. of Ala.-Huntsville)] * [https://web.archive.org/web/20081216153436/http://wiki.stat.ucla.edu/socr/index.php/EBook Probability and Statistics EBook] * [[Edwin Thompson Jaynes]]. ''Probability Theory: The Logic of Science''. Preprint: Washington University, (1996). – [https://web.archive.org/web/20160119131820/http://omega.albany.edu:8008/JaynesBook.html HTML index with links to PostScript files] and [http://bayes.wustl.edu/etj/prob/book.pdf PDF] (first three chapters) * [http://www.economics.soton.ac.uk/staff/aldrich/Figures.htm People from the History of Probability and Statistics (Univ. of Southampton)] * [http://www.economics.soton.ac.uk/staff/aldrich/Probability%20Earliest%20Uses.htm Probability and Statistics on the Earliest Uses Pages (Univ. of Southampton)] * [https://web.archive.org/web/20170630173713/http://jeff560.tripod.com/stat.html Earliest Uses of Symbols in Probability and Statistics] on [https://web.archive.org/web/20160220073955/http://jeff560.tripod.com/mathsym.html Earliest Uses of Various Mathematical Symbols] * [http://www.celiagreen.com/charlesmccreery/statistics/bayestutorial.pdf A tutorial on probability and Bayes' theorem devised for first-year Oxford University students] * [http://ubu.com/historical/young/index.html U B U W E B :: La Monte Young] pdf file of [[An Anthology of Chance Operations]] (1963) at [[UbuWeb]] * [https://web.archive.org/web/20110727200156/http://www.dartmouth.edu/~chance/teaching_aids/books_articles/probability_book/book.html Introduction to Probability – eBook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727200156/http://www.dartmouth.edu/~chance/teaching_aids/books_articles/probability_book/book.html |date=27 July 2011 }}, by Charles Grinstead, Laurie Snell [https://web.archive.org/web/20120325135243/https://bitbucket.org/shabbychef/numas_text/ Source] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325135243/https://bitbucket.org/shabbychef/numas_text/ |date=25 March 2012 }} ''([[GNU Free Documentation License]])'' * {{in lang|en|it}} [[Bruno de Finetti]], ''[https://web.archive.org/web/20130408012019/http://amshistorica.unibo.it/35 Probabilità e induzione]'', Bologna, CLUEB, 1993. {{ISBN|88-8091-176-7}} (digital version) * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_06.html Richard Feynman's Lecture on probability.] {{Authority control}} [[Category:Probability| ]] gnxd1doyai92sp1zh2h16x5so0f4js5 123663 123632 2026-11-03T18:08:39Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123663 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|probability theory|game theory|graph theory|statistics}} {{other uses}} [[File:Dice Distribution (bar).svg|thumb|250px|Kuthekera kwa kuguzira manambara ghanandi mwakugwiliskira nchito madayisi ghaŵiri]] '''Mwaŵi''' (mu Cingelezi ''probability'') ukukhwaskana na vyakucitika na malongosoro gha manambala gha umo vingacitikira. Mwaŵi wa cakucitika ni nambala iyo yili pakati pa 0 na 1; para nambala iyi njikulu, ndipo mwaŵi wakuti cakucitika ici cicitike ngukulu. Nambala iyi kanandi yikulongosoreka nga ni magaŵa pa 100 (%), kufuma pa 0% mpaka 100%. Ciyelezgero cipepuka ni kuponya ndalama yakwenelera (yambura kutemwa cigaŵa cimoza). Pakuti ndalama njakwenelera, vyakufumapo viŵiri ("mutu" na "mcira") vili na mwaŵi wakuyana; mwaŵi wa "mutu" ngwakuyana na mwaŵi wa "mcira"; ndipo pakuti palije cakufumapo cinyake, mwaŵi wa "mutu" panji "mcira" ni 1/2 (ico cingalembeka so kuti 0.5 panji 50%). Maghanoghano agha ghapika ndondomeko yakunozgeka ya [[Samuzi|masamu]] mu '''kasandiro ka mwaŵi''', ako kakugwiliskirika ntchito comene mu vigaŵa vya kasambiro nga ni viŵerengero, masamu, kasandiro, vya ndalama, njuga, [[Vinjeru vyakupangika|vinjeru vyakupangika]], kusambira kwa makina, kasandiro ka makompyuta, kasandiro ka maseŵero, na filosofi, mwaciyelezgero kumanya unandi wa umo vyakucitika vingacitikira. Kasandiro ka mwaŵi kakugwiliskirika ntchito so kulongosora umo ndondomeko zakusuzga zikugwilira ntchito na ivyo zikucita nyengo zose. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''probability'' likufuma ku Cilatini ''probabilitas'', ilo lingang'anamula so "unenesko", cipimo ca mazaza gha kaboni pa mlandu wa dango mu Ulaya, ndipo kanandi likakoleranga na ucindami wa kaboni. Mu nthowa yinyake, ici cikupambana comene na ng'anamulo la mazuŵa ghano la mwaŵi, ilo ni cipimo ca uzito wa ukaboni wakuwoneka, ndipo likufikika mwa kughanaghana kufuma ku viyelezgero na kupenda viŵerengero. == Kung'anamulika == Para tikuyowoya za viyezgo vyamwaŵi, ndiko kuti viyezgo ivyo vyakufumapo vyake nvyamwaŵi kweni vyalongosoreka makola, mu maghanoghano pera (nga ni kuponya ndalama), mwaŵi ungalongosoreka na manambala mwa kugaŵa unandi wa vyakufumapo ivyo tikukhumba na unandi wose wa vyakufumapo vyose. Ici cikuchemeka mwaŵi wa maghanoghano (kupambana na mwaŵi wa kuyezga, uwo ukupimika mu viyezgo vyeneco). Mwaŵi ni nambala pakati pa 0 na 1; para mwaŵi ngukulu, ndipo cakufumapo ico tikukhumba cingacitika comene. Mwaciyelezgero, kuponya ndalama kaŵiri kungapeleka "mutu-mutu", "mutu-mcira", "mcira-mutu", na "mcira-mcira". Mwaŵi wa kusanga "mutu-mutu" ni cimoza pa vinayi, panji mu manambala, 1/4, 0.25 panji 25%. Mwaŵi wa kusanga mutu umoza panji kujumpha ni vitatu pa vinayi, panji 0.75, ndipo cakucitika ici cingacitika comene. Kweni pa kugwiliskira ntchito, pali magulu ghaŵiri ghakulu ghakususkana gha kung'anamula mwaŵi, ndipo ŵakulondezga ŵake ŵali na maghanoghano ghakupambana pa umo mwaŵi uliri: # '''Ŵakulondezga vya unenesko wa kuwaro''' ŵakupeleka manambala kulongosora vyakucitika vyeneco panji vya kawiro. Mtundu wakumanyikwa comene ni mwaŵi wa unandi wa kucitika, uwo ukuti mwaŵi wa cakucitika camwaŵi ukulongora unandi wa kucitika kwa cakufumapo apo cakuyezga cawerezgeka kwambura kumala. Kung'anamulika uku kukuwona mwaŵi kuŵa unandi wa vyakufumapo "pakumalira". Kusintha kwa ghanoghano ili ni mwaŵi wa cizgowero, uwo ukung'anamula mwaŵi nga ni cizgowero ca cakuyezga kupeleka cakufumapo cinyake, nanga ni usange cacitika kamoza pera. # '''Ŵakulondezga vya maghanoghano gha munthu''' ŵakupeleka manambala kuyana na mwaŵi wa maghanoghano, ndiko kuti, nga ni cipimo ca kugomezga. Cipimo ca kugomezga cang'anamulika nga ni "mtengo uwo ungagula panji kuguliska pangano ilo likulipira cigaŵa cimoza ca candulo usange E yacitika, 0 usange E yindacitike", nangauli kung'anamulika uku kukuzomerezgeka na wose yayi. Mtundu wakumanyikwa comene ni mwaŵi wa Bayes, uwo ukusazgapo vinjeru vya ŵakumanya pamoza na vyakusangika mu viyezgo kuti upange mwaŵi. Vinjeru vya ŵakumanya vikulongoreka na kagaŵiro ka mwaŵi ka pambere. Vyakusangika vikusazgika mu ndondomeko ya kuyana. Kandanizgo ka mwaŵi wa pambere na wa kuyana, para kanozgeka, kakupeleka kagaŵiro ka mwaŵi ka pamanyuma ako kakusazgapo mauthenga ghose agho ghakumanyikwa mpaka sono. Kuyana na fundo ya Aumann ya kuzomerezgana, ŵakughanaghana nga ni Bayes awo maghanoghano ghawo gha pambere ghakuyana ŵazamuŵa na maghanoghano ghakuyana gha pamanyuma. Kweni maghanoghano gha pambere ghakupambana comene ghangapangiska vyakumalizgira vyakupambana, kwambura kuthemba unandi wa mauthenga agho ŵakugaŵana. == Mbiri == Kusanda kwa mwaŵi mwa kasandiro ni kukura kwa mazuŵa ghano kwa masamu. Njuga yikulongora kuti ŵanthu ŵakakhumbanga kupima maghanoghano gha mwaŵi mu mbiri yose, kweni malongosoro ghakulunjika gha masamu ghakiza pamanyuma comene. Pali vifukwa vya kukura pacoko kwa masamu gha mwaŵi. Nangauli maseŵero gha mwaŵi ghakapeleka cifukwa ca kusanda mwaŵi mwa masamu, nkhani zikulu zicali kubisika na vikhulupiliro vya utesi. Kuyana na Richard Jeffrey, "Pambere pa pakati pa vyaka vya m'ma 1600, lizgu lakuti 'probable' (Cilatini ''probabilis'') likang'anamulanga 'lakuzomerezgeka', ndipo likagwiliskirikanga ntchito mu ng'anamulo ili pa maghanoghano na pa vyakucita. Cakucita panji ghanoghano 'lakuzomerezgeka' likaŵa ilo ŵanthu ŵavinjeru ŵangacita panji kughanaghana mu vyakucitika ivyo." Kweni comene mu nkhani za dango, 'probable' lingagwiliskirika ntchito so pa mazgo agho ghakaŵa na ukaboni uwemi. Gerolamo Cardano, mukumanya vinthu vinandi wa ku Italy wa mu vyaka vya m'ma 1500, wakalongora uwemi wa kulongosora mwaŵi nga ni kuyaniska kwa vyakufumapo viwemi na viheni (ico cikung'anamula kuti mwaŵi wa cakucitika ukupelekeka na kuyaniska kwa vyakufumapo viwemi na unandi wose wa vyakufumapo ivyo vingacitika). Kupatula ntchito yakwamba ya Cardano, fundo za mwaŵi zikwamba na makalata pakati pa Pierre de Fermat na Blaise Pascal (1654). Christiaan Huygens (1657) wakapeleka kusanda kwakwamba kwa kasandiro kwa nkhani iyi ako kakumanyikwa. ''Ars Conjectandi'' ya Jakob Bernoulli (yakupharazgika pamanyuma pa nyifwa yake, 1713) na ''Doctrine of Chances'' ya Abraham de Moivre (1718) vikasanda nkhani iyi nga ni cigaŵa ca masamu. Kasandiro ka viheni kangalondezgeka kuwelera ku ''Opera Miscellanea'' ya Roger Cotes (yakupharazgika pamanyuma pa nyifwa yake, 1722), kweni kalata iyo Thomas Simpson wakanozga mu 1755 (yakudindika 1756) ndiyo yikamba kugwiliskira ntchito kasandiro aka pa viheni vya kulaŵiska. Kudindika so (1757) kwa kalata iyi kukaŵika fundo zakuti viheni vyakusazgikira na vyakucepa vili na mwaŵi wakuyana, na kuti mphaka zinyake zingapimika zikulongosora vigaŵa vya viheni vyose. Simpson wakayowoya so za viheni vyakulutilira na kulongosora mzere wa mwaŵi. Malango ghaŵiri ghakwamba gha viheni agho ghakasacizgika ghose ghakafuma kwa Pierre-Simon Laplace. Lamulo lakwamba likapharazgika mu 1774, ndipo likati unandi wa kucitika kwa cheni ungalongosoreka nga ni ndondomeko ya ''exponential'' ya ukulu wa cheni, kwambura kulaŵiska usange ncakusazgikira panji cakucepa. Lamulo laciŵiri la viheni likasacizgika mu 1778 na Laplace, ndipo likati unandi wa kucitika kwa cheni ni ndondomeko ya ''exponential'' ya cheni cakandanizgika na ceneco. Lamulo laciŵiri ili likuchemeka kagaŵiro ka nyengo zose panji lamulo la Gauss. "Nchakusuzga mu mbiri kuti Gauss ndiyo wakasanga lamulo ili, cifukwa nanga wakaŵa wavinjeru luŵiro, pambere wandafikiske vyaka viŵiri wakasanga ici yayi." Daniel Bernoulli (1778) wakanjizga fundo ya kandanizgo kakulu ka mwaŵi wa ndondomeko ya viheni vyakucitika pamoza. Adrien-Marie Legendre (1805) wakapanga nthowa ya ''least squares'', ndipo wakayinjizga mu buku lake la nthowa ziphya za kumanya nthowa za nyenyezi za mcira. Kwambura kumanya ntchito ya Legendre, mulembi wa ku Ireland na Amerika, Robert Adrain, mulongozgi wa magazini ya "The Analyst" (1808), ndiyo wakamba kusanga lamulo la kupepuka kwa cheni, : <math>\phi(x) = ce^{-h^2 x^2}</math> apo ''h'' ni nambala yambura kusintha iyo yikuthemba ukwenelero wa kulaŵiska, ndipo ''c'' ni nambala iyo yikusimikizga kuti ukulu wa malo pasi pa mzere ni 1. Wakapeleka ukaboni uŵiri, ndipo waciŵiri ukaŵa wakuyana na wa John Herschel (1850). Gauss wakapeleka ukaboni wakwamba uwo ukumanyikwa mu Ulaya (wacitatu pamanyuma pa Adrain) mu 1809. Ukaboni unyake ukapelekeka na Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), James Ivory (1825, 1826), Hagen (1837), Friedrich Bessel (1838), W.F. Donkin (1844, 1856), na Morgan Crofton (1870). Ŵanyake awo ŵakovwira ni Ellis (1844), De Morgan (1864), Glaisher (1872), na Giovanni Schiaparelli (1875). Ndondomeko ya Peters (1856) ya ''r'', cheni ca mwaŵi ca kulaŵiska kumoza, njakumanyikwa makola. Mu vyaka vya m'ma 1800, ŵalembi ŵa kasandiro ka pose ŵakaŵa Laplace, Sylvestre Lacroix (1816), Littrow (1833), Adolphe Quetelet (1853), Richard Dedekind (1860), Helmert (1872), Hermann Laurent (1873), Liagre, Didion na Karl Pearson. Augustus De Morgan na George Boole ŵakanozga malongosoro gha kasandiro aka. Mu 1906, Andrey Markov wakanjizga ghanoghano la minjololo ya Markov, ilo likagwira ntchito yikulu mu kasandiro ka ndondomeko zamwaŵi na kagwiliskiro kake. Kasandiro ka mwaŵi ka mazuŵa ghano, ako kakuthemba kasandiro ka kupima, kakapangika na Andrey Kolmogorov mu 1931. Ku cigaŵa ca masamu gha mawonekero, awo ŵakalemba mu ''The Educational Times'' ŵakaŵa Miller, Crofton, McColl, Wolstenholme, Watson, na Artemas Martin. == Kasandiro == Nga ni masandiro ghanyake, kasandiro ka mwaŵi ni kulongora maghanoghano ghake mu mazgo ghakunozgeka, ndiko kuti, mu mazgo agho ghangawoneka paŵekha kufuma ku ng'anamulo lawo. Mazgo agha ghakusinthika na malango gha masamu na gha kughanaghana makola, ndipo vyakufumapo vyose vikung'anamulika panji kuwezgereka ku suzgo ilo likupendeka. Pali nthowa ziŵiri izo zikakhozgeka kunozga mwaŵi mwa masamu: nthowa ya Kolmogorov na nthowa ya Cox. Mu nthowa ya Kolmogorov, magulu ghakung'anamulika nga ni vyakucitika, ndipo mwaŵi nga ni cipimo pa gulu la magulu. Mu fundo ya Cox, mwaŵi ukutoreka nga ni cinthu cakwamba (cambura kupendeka so), ndipo vikulu ni kupanga kagaŵiro kakukolerana ka mwaŵi ku mazgo. Mu nthowa zose ziŵiri, malango gha mwaŵi ngakuyana, kupatula tunthu tucoko twa luso. Pali nthowa zinyake za kupima kusoŵa kusimikizga, nga ni kasandiro ka Dempster–Shafer panji kasandiro ka kuthekera, kweni izi nzakupambana comene ndipo zikukolerana yayi na malango gha mwaŵi agho ghakumanyikwa. == Kagwiliskiro == Kasandiro ka mwaŵi kakugwiliskirika ntchito pa umoyo wa zuŵa na zuŵa pa kupima ngozi na kupanga viyelezgero. Makampani gha inshuwalansi na misika ghakugwiliskira ntchito kasandiro ka ngozi kuti ghamanye mitengo na kusankha pa malonda. Maulongozgi ghakugwiliskira ntchito nthowa za mwaŵi pa kulongozga malo ghakuzingilizga, kupenda vyakwenelera, na kulongozga vya ndalama. Ciyelezgero ca kagwiliskiro ka kasandiro ka mwaŵi pa malonda gha magaŵa gha makampani ni umo mwaŵi wakuwoneka wa nkhondo yikulu mu Vuma Lapakati ukukhwasila mitengo ya mafuta, ndipo ici cikukhwaska vyacuma vyose. Para mulonda wa vinthu waghanaghana kuti nkhondo yingacitika comene, mitengo ya vinthu ivyo yingakwera panji kucepa, ndipo ici cikumanyiska ŵalonda ŵanyake maghanoghano agha. Ntheura, mwaŵi ukupimika paŵekha yayi, ndipo nyengo zose mwa vinjeru yayi. Kasandiro ka vya ndalama vya nkhalo kakiza kulongosora umo kughanaghana kwa gulu kukukhwaskira mitengo, ndondomeko, na mtendere na nkhondo. Kupatula kupima vya ndalama, mwaŵi ungagwiliskirika ntchito kupenda umo vinthu vikwendera mu kasandiro ka vyamoyo (mwaciyelezgero, kuthandazgika kwa nthenda) na mu kasandiro ka malo gha vyamoyo. Nga ni pa vya ndalama, kupima ngozi kungagwiliskirika ntchito nga ni cilwero ca viŵerengero kupima mwaŵi wa kucitika kwa vyakucitika viheni, ndipo kungovwira kuŵika ndondomeko za kuvigega. Mwaŵi ukugwiliskirika ntchito kupanga maseŵero gha mwaŵi mwakuti nyumba za njuga zisange candulo cakusimikizgika, kweni zipeleke ku ŵaseŵezi malipiro kanandi mwakukwana kuti ŵalutilire kuseŵera. Kagwiliskiro kanyake kakuzirwa ka kasandiro ka mwaŵi pa umoyo wa zuŵa na zuŵa ni kugomezgeka kwa vinthu. Vinthu vinandi vya ŵakugula, nga ni magalimoto na vilwero vya magesi, vikugwiliskira ntchito kasandiro ka kugomezgeka pa kupanga vinthu kuti vicepeske mwaŵi wa kunangika. Mwaŵi wa kunangika ungakhwaska visankho vya ŵakupanga pa cipangano ca kunozga panji kusintha cinthu. Viyelezgero vya ciyowoyero vya viŵerengero ivyo vikugwiliskirika ntchito pa kupenda viyowoyero vya ŵanthu na makompyuta navyo ni viyelezgero vya kagwiliskiro ka kasandiro ka mwaŵi. == Kalongosoreko ka Masamu == Ghanaghanirani cakuyezga ico cingapeleka vyakufumapo vinandi. Gulu la vyakufumapo vyose ivyo vingacitika likuchemeka malo gha viyelezgero gha cakuyezga, ndipo nyengo zinyake likulembeka kuti Ω. Gulu la magulu ghose gha malo gha viyelezgero likupangika mwa kulaŵiska kawunjikiro kose kakupambana ka vyakufumapo ivyo vingacitika. Mwaciyelezgero, kuponya dayisi kungapeleka vyakufumapo vinkhondi na cimoza. Kawunjikiro kamoza ka vyakufumapo kakupeleka nambala ya mphumphi pa dayisi. Ntheura, kagulu {1,3,5} ni cigaŵa ca gulu la magulu gha malo gha viyelezgero gha kuponya dayisi. Kawunjikiro aka kakuchemeka "vyakucitika". Apa, {1,3,5} ni cakucitika cakuti dayisi yawa pa nambala ya mphumphi. Usange vyakufumapo ivyo vyacitika nadi vili mu cakucitika cinyake, tikuti cakucitika ico cacitika. Mwaŵi ni nthowa ya kupeleka ku cakucitika ciliconse nambala pakati pa zero na yimoza, na lamulo lakuti cakucitika ico cili na vyakufumapo vyose ivyo vingacitika (mu ciyelezgero citu, cakucitika {1,2,3,4,5,6}) cipike nambala yimoza. Kuti kuŵe mwaŵi, kupeleka manambala kukwenera kufiska lamulo lakuti pa kawunjikiro kaliko kose ka vyakucitika vyambura kucitika pamoza (vyakucitika ivyo vilije cakufumapo cakugaŵana, nga ni {1,6}, {3}, na {2,4}), mwaŵi wakuti cimoza mwa vyakucitika ici cicitike ni kusazga kwa mwaŵi wa vyakucitika vyose paŵekha. Mwaŵi wa cakucitika A ukulembeka kuti <math>P(A)</math>, <math>p(A)</math>, panji <math>\text{Pr}(A)</math>. Ng'anamulo ili la masamu la mwaŵi lingagwira ntchito so pa malo gha viyelezgero ghambura mphaka, nanga ni ghambura kupendeka, mwa kugwiliskira ntchito ghanoghano la cipimo. Cakususkana na cakucitika A ni cakucitika [A yayi] (ndiko kuti, cakucitika ca A kuleka kucitika), ico kanandi cikulembeka kuti <math>A', A^c, \overline{A}, \neg A</math>, panji <math>{\sim}A</math>; mwaŵi wake ni P(A yayi) = 1 − P(A). Mwaciyelezgero, mwaŵi wa kuleka kusanga 6 pa dayisi ya mbali 6 ni 1 – (mwaŵi wa kusanga 6) = 1 − 1/6 = 5/6. Usange vyakucitika viŵiri A na B vyacitika pa kucita kamoza cakuyezga, ici cikuchemeka mwaŵi wa pamoza wa A na B, wakulembeka kuti <math>P(A \cap B)</math>. === Vyakucitika Vyambura Kuthembana === Usange vyakucitika viŵiri, A na B, nvyambura kuthembana, mwaŵi wa pamoza ni : <math>P(A \text{ na } B) = P(A \cap B) = P(A)P(B).</math> Mwaciyelezgero, usange ndalama ziŵiri zaponyeka, mwaŵi wakuti zose ziŵiri zipeleke mutu ni <math>\tfrac{1}{2} \times \tfrac{1}{2} = \tfrac{1}{4}.</math> === Vyakucitika Vyambura Kucitika Pamoza === Usange cakucitika A panji cakucitika B cingacitika, kweni vyose viŵiri pamoza yayi, vikuchemeka vyakucitika vyambura kucitika pamoza. Usange vyakucitika viŵiri nvyambura kucitika pamoza, mwaŵi wakuti vyose viŵiri vicitike ni : <math>P(A \text{ na } B) = P(A \cap B) = 0.</math> Usange vyakucitika viŵiri nvyambura kucitika pamoza, mwaŵi wakuti cimoza mwa ivyo cicitike ni : <math>P(A \text{ panji } B) = P(A \cup B) = P(A) + P(B).</math> Mwaciyelezgero, mwaŵi wa kusanga 1 panji 2 pa dayisi ya mbali 6 ni <math>P(1 \text{ panji } 2) = P(1) + P(2) = \tfrac{1}{6} + \tfrac{1}{6} = \tfrac{1}{3}.</math> === Vyakucitika Ivyo Vingacitika Pamoza === Usange vyakucitika vingacitika pamoza, ndipo : <math>P(A \cup B) = P(A) + P(B) - P(A \cap B).</math> Mwaciyelezgero, para mukutora kadi yimoza mu kadi 52, mwaŵi wa kusanga kadi ya mtima panji kadi ya cithuzi (J, Q, K) (panji zose ziŵiri) ni <math>\tfrac{13}{52} + \tfrac{12}{52} - \tfrac{3}{52} = \tfrac{11}{26},</math> cifukwa mu kadi 52, 13 nza mtima, 12 nza cithuzi, ndipo 3 nza vyose viŵiri: apa kadi "3 za vyose viŵiri" zili mu "13 za mtima" na mu "12 za cithuzi", kweni zikwenera kupendeka kamoza pera. Ici cingasazgika so pa vyakucitika vinandi ivyo vingacitika pamoza. Pa vyakucitika vitatu, kukuŵa nthena: : <math>P(A \cup B \cup C) = P(A) + P(B) + P(C) - P(A \cap B) - P(A \cap C) - P(B \cap C) + P(A \cap B \cap C)</math> Ntheura tikuwona kuti ndondomeko iyi yingawerezgeka pa unandi uliwose wa vyakucitika. === Mwaŵi wa Kuthemba === Mwaŵi wa kuthemba ni mwaŵi wa cakucitika A, para cakucitika cinyake B cacitika. Mwaŵi wa kuthemba ukulembeka kuti <math>P(A \mid B)</math>, ndipo ukuŵerengeka kuti "mwaŵi wa A, para B yacitika". Ukulongosoreka na : <math>P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}</math> Usange <math>P(B) = 0</math>, ndipo <math>P(A \mid B)</math> ndambura kulongosoreka mu ndondomeko iyi. Kweni ncakuthekera kulongosora mwaŵi wa kuthemba pa vyakucitika vinyake vya mwaŵi wa zero. Mwaciyelezgero, mu cikwama ca mipira 2 yakufiira na mipira 2 ya buluu (mipira 4 yose), mwaŵi wa kutora mpira wakufiira ni <math>1/2;</math> kweni para mukutora mpira waciŵiri, mwaŵi wakuti uŵe wakufiira panji wa buluu ukuthemba mpira uwo wakatoreka pakwamba. Mwaciyelezgero, usange mpira wakufiira wakatoreka, mwaŵi wa kutora so mpira wakufiira ungaŵa <math>1/3,</math> cifukwa pakasyala mpira 1 wakufiira na 2 ya buluu pera. Ndipo usange mpira wa buluu wakatoreka pakwamba, mwaŵi wa kutora mpira wakufiira ungaŵa <math>2/3.</math> === Mwaŵi wa Kuwezgera === Mu kasandiro ka mwaŵi na kagwiliskiro kake, lamulo la Bayes likukolerana mwaŵi wa cakucitika <math>A_1</math> kuluska cakucitika <math>A_2</math>, pambere na pamanyuma pa kuthemba cakucitika cinyake <math>B</math>. Mwaŵi wa <math>A_1</math> kuluska <math>A_2</math> ni waka kuyaniska kwa mwaŵi wa vyakucitika viŵiri. Para vyakucitika vinandi <math>A</math> vikukhumbikwa, kwambura kuŵa viŵiri pera, lamulo lingayowoyeka so kuti mwaŵi wa pamanyuma ukolerana na mwaŵi wa pambere kandanizga kuyana, <math>P(A \mid B) \propto P(A) P(B \mid A)</math>, apo cimanyikwiro ca kukolerana cikung'anamula kuti cigaŵa ca kumazere cikukolerana na (ndiko kuti, ncakuyana na nambala yambura kusintha kandanizga) cigaŵa ca kumalyero apo <math>A</math> yikusintha, pa <math>B</math> yakukhazikika. Mu mtundu uwu, likuwelera kwa Laplace (1774) na Cournot (1843). == Ubale na Mwaŵi mu Kasandiro ka Tuvinthu Tucoko Comene == Mu caro ca kusimikizgika, kuyana na maghanoghano gha Newton, mwaŵi ungaŵako yayi usange vyakucitika vyose vingamanyikwa (ciŵanda ca Laplace) (kweni pali vyakucitika umo kukhwaskika na vyakucitika vyakwamba kukujumpha nkhongono zithu za kuvipima, ndiko kuti kuvimanya). Pa gudumu la njuga la ''roulette'', usange nkhongono ya woko na nyengo ya nkhongono iyo vikumanyikwa, nambala iyo mpira ungimilirapo yingaŵa yakusimikizgika (nangauli mu kacitiro, ici cingaŵa caunenesko pera pa gudumu ilo ndakunozgeka makola yayi, nga umo buku la Thomas A. Bass likavumbulira). Ici cikukhumba so kumanya kuzitika kwa gudumu na kukwekana kwake, kuzitika, kuterera, na kuzunguliya kwa mpira, kusintha kwa luŵiro lwa woko apo likuzunguzga, na vinyake. Ntheura malongosoro gha mwaŵi ghangaŵa ghakovwira comene kuluska kasandiro ka Newton pa kupenda vyakufumapo vya kuzunguzga kanandi gudumu la ''roulette''. Ŵasandi ŵa mendero ŵakukumana na suzgo lakuyana mu kasandiro ka mphepo, umo ndondomeko, nangauli njakusimikizgika mu maghanoghano, njakusuzga comene (na unandi wa tuvinthu tucoko pafupifupi nga ni nambala ya Avogadro 6.02×10²³) mwakuti malongosoro gha viŵerengero pera ndigho ghangathekera. Kasandiro ka mwaŵi nkhakukhumbikwa kulongosora vyakucitika vya tuvinthu tucoko comene. Kusanga kukulu kwa kusanda mendero kwa kwamba kwa vyaka vya m'ma 1900 kukaŵa kuti ndondomeko zose za vinthu ivyo vikucitika pa ukulu wa pasi pa atomu nza mwaŵi, ndipo zikulongozgeka na malango gha kasandiro ka tuvinthu tucoko comene. Ndondomeko ya jigha yikusintha mwakusimikizgika, kweni, kuyana na kung'anamulika kwa Copenhagen, yikukhwaskana na mwaŵi wa kuwona, ndipo cakufumapo cikulongosoreka na kuwa kwa ndondomeko ya jigha para kulaŵiska kwacitika. Kweni kutaya kusimikizgika kukazomerezgeka na wose yayi. Albert Einstein wakalemba mu kalata kwa Max Born kuti: "Nkhusimikizga kuti Ciuta wakuseŵera madayisi yayi". Nga ni Einstein, Erwin Schrödinger, uyo wakasanga ndondomeko ya jigha, wakagomezganga kuti kasandiro ka tuvinthu tucoko comene ni kapimiro ka viŵerengero ka unenesko wa pasi wakusimikizgika. Mu kung'anamulika kunyake kwa mazuŵa ghano, kutaya kukolerana kwa tuvinthu tucoko kukugwiliskirika ntchito kulongosora cifukwa ico vyakufumapo vya viyezgo vikuwonekera kuŵa vya mwaŵi. == Wonani So == {{main|Outline of probability}} * [[Contingency (philosophy)|Contingency]] * [[Equiprobability]] * [[Fuzzy logic]] * [[Heuristic (psychology)]] == Notes == {{NoteFoot}} == References == {{Reflist}} ==Bibliography== * [[Olav Kallenberg|Kallenberg, O.]] (2005) ''Probabilistic Symmetries and Invariance Principles''. Springer-Verlag, New York. 510 pp.&nbsp;{{ISBN|0-387-25115-4}} * Kallenberg, O. (2002) ''Foundations of Modern Probability,'' 2nd ed. Springer Series in Statistics. 650 pp.&nbsp;{{ISBN|0-387-95313-2}} * Olofsson, Peter (2005) ''Probability, Statistics, and Stochastic Processes'', Wiley-Interscience. 504 pp {{ISBN|0-471-67969-0}}. ==External links== {{Wikiquote}} {{Wikibooks}} {{Commons category}} {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=Probability}} * [http://www.math.uah.edu/stat/ Virtual Laboratories in Probability and Statistics (Univ. of Ala.-Huntsville)] * [https://web.archive.org/web/20081216153436/http://wiki.stat.ucla.edu/socr/index.php/EBook Probability and Statistics EBook] * [[Edwin Thompson Jaynes]]. ''Probability Theory: The Logic of Science''. Preprint: Washington University, (1996). – [https://web.archive.org/web/20160119131820/http://omega.albany.edu:8008/JaynesBook.html HTML index with links to PostScript files] and [http://bayes.wustl.edu/etj/prob/book.pdf PDF] (first three chapters) * [http://www.economics.soton.ac.uk/staff/aldrich/Figures.htm People from the History of Probability and Statistics (Univ. of Southampton)] * [http://www.economics.soton.ac.uk/staff/aldrich/Probability%20Earliest%20Uses.htm Probability and Statistics on the Earliest Uses Pages (Univ. of Southampton)] * [https://web.archive.org/web/20170630173713/http://jeff560.tripod.com/stat.html Earliest Uses of Symbols in Probability and Statistics] on [https://web.archive.org/web/20160220073955/http://jeff560.tripod.com/mathsym.html Earliest Uses of Various Mathematical Symbols] * [http://www.celiagreen.com/charlesmccreery/statistics/bayestutorial.pdf A tutorial on probability and Bayes' theorem devised for first-year Oxford University students] * [http://ubu.com/historical/young/index.html U B U W E B :: La Monte Young] pdf file of [[An Anthology of Chance Operations]] (1963) at [[UbuWeb]] * [https://web.archive.org/web/20110727200156/http://www.dartmouth.edu/~chance/teaching_aids/books_articles/probability_book/book.html Introduction to Probability – eBook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727200156/http://www.dartmouth.edu/~chance/teaching_aids/books_articles/probability_book/book.html |date=27 July 2011 }}, by Charles Grinstead, Laurie Snell [https://web.archive.org/web/20120325135243/https://bitbucket.org/shabbychef/numas_text/ Source] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325135243/https://bitbucket.org/shabbychef/numas_text/ |date=25 March 2012 }} ''([[GNU Free Documentation License]])'' * {{in lang|en|it}} [[Bruno de Finetti]], ''[https://web.archive.org/web/20130408012019/http://amshistorica.unibo.it/35 Probabilità e induzione]'', Bologna, CLUEB, 1993. {{ISBN|88-8091-176-7}} (digital version) * [https://feynmanlectures.caltech.edu/I_06.html Richard Feynman's Lecture on probability.] {{Authority control}} [[Category:Probability| ]] 2kegjrbjozzbxow0bi1b9bo3t7vjv88 0 46847 123492 112453 2026-11-03T12:09:46Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123492 wikitext text/x-wiki '''Haidrojeni''' ni cisungunu; cili na cimanyikwiro '''H''' na nambala ya cimenyu 1. Ni cisungunu cakupepuka comene na cinandi comene mu caro cose ca mlengalenga, ndipo cikupanga pafupifupi magaŵa 75 pa 100 gha vyamvimba vyose vyakuwoneka. Para kufunda na kukanikizga nkhwapakati, haidrojeni ni mpweya wa mamolekyu gha vimenyu viŵiri (H₂), wambura mtundu, wambura kununkha, wambura poizoni, ndipo wakuwaka luŵiro. Nyenyezi, kusazgapo [[Zuŵa|zuŵa]], zikupangika comene na haidrojeni, apo pa caro capasi haidrojeni yikusangika nga ni mpweya na mu mamolekyu, nga ni mu [[Maji|maji]]. Mtundu wakumanyikwa comene wa haidrojeni uli na purotoni yimoza, elekitironi yimoza, ndipo ulije nyutironi. nuzh8qb6azppvm2dsmthsoolgqszut5 0 46848 123554 112458 2026-11-03T12:12:07Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123554 wikitext text/x-wiki '''Golide''' (panji '''Sahabu''') ni cisungunu; cimanyikwiro cake ca usungunu ni '''Au''' (kufuma ku Cilatini ''aurum'') na nambala ya cimenyu 79. Para walije kusazganika, ni cisulo cakuŵala ca mtundu wa cisulo-cikasu, cakuzitika, cakupepuka, cakupindika, na cakutambasulika. Mu usungunu, golide ni cisulo ca gulu la 11, ndipo ni cimoza mwa visulo vyakuzirwa. Ni cimoza mwa visungunu ivyo vikukolerana pacoko comene na vinthu vinyake. Golide ni cakukhwima para kufunda na kukanikizga nkhwapakati. Golide kanandi wakusangika wambura kusazganika, nga ni tumalibwe na tunthu tucoko, mu malibwe na mu mcenga wa milonga. m52xvo6bsirle04961q84wqjlb58s6i 0 46849 123490 112460 2026-11-03T12:09:39Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123490 wikitext text/x-wiki '''Fesa''' (panji '''Siliva''') ni cisungunu; cili na cimanyikwiro '''Ag''' (kufuma ku Cilatini ''argentum'') na nambala ya cimenyu 47. Ni cisulo cakupepuka, cituŵa, cakuŵala, ico cikuyendeska magesi na kufunda kuluska cisulo ciliconse, ndipo cikuwezga ungweru comene. Fesa wakusangika mu caro capasi wambura kusazganika, wakusazganika na [[Sahabu (Golide)|golide]] na visulo vinyake, na mu malibwe. Fesa unandi ukufumira pa kufumya mtovu, zinki, [[Mkuŵa|mkuŵa]], na golide. Kufuma kale, fesa wakuwonekera nga ni cisulo cakuzirwa ca ndalama. Ni cimoza mwa visulo vinkhondi na viŵiri vya kale, ndipo wagwira ntchito yikulu mu ndondomeko za ndalama na vyakujikongoleska. tlff0owxksuqoeuo8rv7ew0z7syw9a8 0 46851 123496 112468 2026-11-03T12:09:58Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123496 wikitext text/x-wiki '''Kaboni''' (kufuma ku Cilatini ''carbo'', "makala") ni cisungunu; cili na cimanyikwiro '''C''' na nambala ya cimenyu 6. Nchisulo yayi, ndipo [[Vimenyu|vimenyu]] vyake vingapanga malutata ghanayi na vimenyu vinyake cifukwa cili na malekitironi ghanayi mu cigaŵa cake ca kuwaro. Kali mu gulu la 14 la [[gome la nyengo na nyengo|gome la visungunu]].<ref>{{Cite web |title=carbon {{!}} Facts, Uses, & Properties |url=https://www.britannica.com/science/carbon-chemical-element |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024183827/https://www.britannica.com/science/carbon-chemical-element |archive-date=2017-10-24 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> Kaboni yikupanga pafupifupi magaŵa 0.025 pa 100 gha cigaŵa ca kuwaro ca caro capasi.<ref>{{Cite web |date=22 February 2024 |title=carbon |url=https://www.britannica.com/science/carbon-chemical-element |website=Britannica encyclopedia}}</ref> Kaboni ni cisungunu ca 15 pa unandi mu cigaŵa ca kuwaro ca caro capasi, ndipo ca cinayi mu caro cose ca mlengalenga pamanyuma pa haidirojeni, heliyamu, na okisijeni. Cifukwa ca unandi wake na nkhongono yake ya kupanga vyakusazganika vinandi, kaboni ndiyo cisungunu ca umoyo wose uwo tikumanya. Ni cisungunu ca ciŵiri pa unandi mu thupi la munthu (pafupifupi magaŵa 18.5 pa 100). Vimenyu vya kaboni vingakolerana mu nthowa zakupambana, ndipo vikupanga mitundu yakupambana ya kaboni, nga ni gilafayiti na dayamondi. Gilafayiti njakufipa na yakupepuka, apo dayamondi njakujulika comene na yakukhwima comene. == Vimanyikwiro == Kaboni yakukhwima yili mu mitundu yinandi, kusazgapo gilafayiti, iyo njakupepuka, yakufipa, na yakuterera, na dayamondi, ico ni cinthu cakukhwima comene ca kawiro. == Uko Yikusangika == Kaboni ni cisungunu ca cinayi pa unandi mu caro cose ca mlengalenga. Yili comene mu [[Zuŵa|zuŵa]], nyenyezi, nyenyezi za mcira, na mu mphepo za vibwe vinandi. == Vyakusazganika == Kaboni yingapanga minjololo yitali comene ya vimenyu vya kaboni vyakukolerana. Malutata agha ngakukhora. == Mbiri na Muzu wa Lizgu == Zina la Cingelezi lakuti ''carbon'' likufuma ku Cilatini ''carbo'', kung'anamula makala. dv0ojzp88cwegbnu9g1gm8e94z921ml 0 46864 123500 112520 2026-11-03T12:10:10Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123500 wikitext text/x-wiki [[File:Crystal_Project_computer.png|right|thumb| Chithunzithunzi cha munthu wakujambula cha mrangura ya munthu payekha iyo yikaŵa mu vilimika vya m’ma 2000, iyo yili na chikwama cha chisulo na vinthu vyakupangira mrangura, chiwoneskero na kiyibodi ( mbeŵa yikulongoreka yayi)]] '''Mrangura wa munthu payekha''' (mu Cingelezi ''personal computer'', '''PC'''), panji ''mrangura'' waka, ni [[Mrangura (Kompyuta)|mrangura]] uwo wapangika kuti munthu yumoza wauŵe nawo na kuugwiliskira ntchito. Kanandi ukugwiliskirika ntchito pa milimo nga ni kulemba mazgo, kuwona malo gha pa intaneti pa [[Intaneti|intaneti]], makalata gha pa intaneti, kulongozga mafayilo, na kuyowoyerana pa vidiyo. Kupambana na mirangura yikulu yakudura iyo ŵanthu ŵanandi ŵakugaŵana nyengo pamoza, mirangura ya ŵanthu paŵekha yapangika kuti munthu uyo wakuyigwiliskira ntchito wayiyendeske yekha, m'malo mwa ŵaluso ŵa mirangura. == Mazgu == Lizgu lakuti "mrangura ya munthu payekha" (PC) likugwiriskirika nchito pakuyowoya za mrangura iyo yikupangika kuti munthu waliyose wagwiriskirenge nchito. Nangauli pakwamba lizgu ili likuyowoya za mirangura ghachokoghachoko agho ghakukolerana na PC ya IBM, sono lizgu ili likukhwaska chomene mirangura ghose agho ghakupangika kuti munthu wagwiriskirenge ntchito, kusazgapo agho ghakugwiliskira ntchito mirangura ghanyake nga ni macOS panji Linux. == Mbiri == Mbiri ya mirangura gha munthu payekha yikulongora umo ghakapangikira kufuma ku makina ghakurughakuru ghakuyana na chipinda m’paka ku vipangizo vichokovichoko, vyankhongono ivyo tikugwiliskira ntchito mazuŵa ghano. === Kufuma === Vipangizo vyakwambilira vyakupangira mirangura nga ni ENIAC (1946) vikaŵa mirangura gha munthu payekha yayi kweni vikaŵika maziko gha mirangura gha digito. Fundo ya mrangura ya "munthu" yikawonekera mu vilimika vya m'ma 1960 apo ŵantchito ŵakaghanaghananga makina ghachokoghachoko, ghakusangika. M'ma 1960 * 1964: Olivetti wakambiska mrangura ya Programma 101, iyo yikaŵa yimoza mwa mirangura ghakwamba gha pa mrangura. * 1965: PDP-8 ya DEC, iyo yikaŵa mrangura yichoko, yikapangiska kuti ŵamalonda na mayunivesite ŵaŵe na mwaŵi wa kugwiliskira ntchito mrangura. M'ma 1970 * Mu 1971: Pulosesa yakwamba ya Intel 4004 yikafumiskika. * 1975: Altair 8800, iyo kanandi ŵakuti ndiyo yikaŵa mrangura yakwamba yaunenesko ya munthu payekha, yikaguliskika nga ni chipangizo. * 1977: “Utatu” wa mirangura gha munthu payekha—Apple II, Commodore PET, na TRS-80—ukapangiska kuti ŵanthu ŵanandi ŵaŵe na ma PC. M'ma 1980 * 1981: IBM yikambiska IBM PC, ndipo yikakhazikiska ndondomeko ya x86 kuŵa ndondomeko yikuru. * 1983: Compaq wakafumiska PC yakwamba yakunyamulika iyo yikukolerana na IBM. * Mu 1984: Macintosh wa Apple wakapangiska kuti ŵanthu ŵanandi ŵambe kugwiliskira ntchito pulogiramu ya vithuzithuzi (GUI). M'ma 1990 * 1991: Linux, iyo yikaŵa pulogiramu yakujulika, yikapangika. * 1995: Windows 95 ya Microsoft yikasintha umo PC yikugwiriskikira nchito na GUI yake yiwemi. * Kukwera kwa intaneti kukapangiska kuti ma PC ghaŵe ghakuzirwa chomene kuti ŵanthu ŵayowoyanenge na kusanga uthenga. == Mitundu == Mamrangura gha ŵanthu ghakuŵa ghakupambanapambana, ndipo limoza likukolerana na vinthu vyakupambanapambana. === Kukhazikika === Yikupangika kuti yikhale pa malo ghakukhazikika. ==== Malo ghakugwilira ntchito ==== Mamrangura ghakugwira ntchito makora chomene agho ghakugwiriskirika nchito pa milimo yapadera nga ni 3D rendering panji kupanga mirangura gha sayansi. ==== mrangura ya pa mrangura ==== Nsanja ya chikhalidwe panji ndondomeko zose-mu-chimoza na ma monitor ghapadera. === Yakunyamulika === Mamrangura agho ghapangika kuti ghaŵe ghakwendakwenda. ==== Kunyamulika ==== Mamrangura ghakale ghakunyamulika (e.g., Osborne 1) agho ghakaŵa ghakuzirwa ndipo ghakakhumbikwiranga nkhongono za AC. ==== Laputopu ==== Mamrangura ghachokoghachoko, ghakugwira ntchito na mabatire ghali na makiyibodi na vithuzithuzi. ==== Tableti ==== Vipangizo vyakukhwaska vyambura kiyibodi (mwachiyelezgero, iPad, Microsoft Surface). ==== Foni yamakono ==== Mamrangura gha mu mawoko agho ghali na nkhongono zakuchezgera pa foni (mwachiyelezgero, iPhone, vipangizo vya Android). ==== PC ya mafoni ghapachanya (UMPC) ==== Ma PC ghachoko, ghambura kulemera chomene agho ghali na ndondomeko yose yakugwiliskira ntchito (mwachiyelezgero, Sony VAIO UX). ==== PC ya mu thumba ==== Chigaŵa cha vipangizo vyakuyana na PDA ivyo vikugwira ntchito na Windows Mobile. ==== Ma PC gha pa palm na gha mu mawoko ==== Mamrangura ghakale gha mu thumba (mwachiyelezgero, Psion Series, HP 200LX). == Vipangizgo == Vigaŵa vikuruvikuru ni ivi: * Chigaŵa chapakati chakupangira vinthu (CPU) * Kukumbukira (RAM) * Kusungirako (HDD, SSD) * Vipangizo vyakunjilirapo/vyakufumiskamo (kiyibodi, mbeŵa, monita) * Chigaŵa chakupangira vithuzithuzi (GPU) == Mapulogalamu == Mapulogalamu agho ghakovwira ma PC kuti ghachitenge milimo. === Nthowa yakugwiliskira ntchito === Mapulogalamu ghakuzirwa ghakulaŵilira vyakugwiriskira ntchito na mapulogiramu (mwachiyelezgero, Windows, macOS, Linux). === Mapulogalamu === Kupanga vinthu, kupanga vinthu, na mapulogalamu ghakovwira (mwachiyelezgero, Ofesi ya Microsoft, Adobe Photoshop). === Kuseŵera === Maseŵera gha pa PC ghakusazgapo maudindo gha AAA, maseŵera gha indie, na emulators, kanandi ghakukhumbikwira ma GPU ghakujipeleka. == Kuguliska == Msika wa PC wasintha na kusintha kwa ivyo ŵakugula ŵakukhumba. === Kugaŵana kwa msika === Ŵanthu awo ŵakuseŵera chomene ni Lenovo, HP, Dell, Apple, na Acer. === Mtengo wakuguliska wapakatikati === Mitengo yikupambana kufuma ku malaputopu gha bajeti (<$500) kufikira ku malo ghakugwilira ntchito ghapachanya (>$3000). == Kukhwaska chilengiwa == Nkhawa zikusazgapo: * E-waste kufuma ku vipangizo vyambura kugwira ntchito * Kugwiriskira ncito nkhongono * Kugwiliskira ntchito vinthu vyakofya * Kuseŵezeskaso vinthu vyakale na kuyezgayezga kuti viŵe vyambura kumara == Wonaniso == * Mbiri ya vyakupangapanga * Mndandanda wa awo ŵakupanga vinthu vya pa mrangura * Kuyezgelera ndondomeko zakugwiliskira ntchito == Vyolemba == {{notelist}} == Pobeka == {{reflist}} == Further reading == * ''Accidental Empires: How the boys of [[Silicon Valley]] make their millions, battle foreign competition, and still can't get a date'', Robert X. Cringely, Addison-Wesley Publishing, (1992), {{ISBN|0-201-57032-7}} * [https://books.google.com/books?id=qURs4j9vKn4C ''PC Magazine'', Vol. 2], No. 6, November 1983, "SCAMP: The Missing Link in the PC's Past?" == malinki ghakuwalo == {{Commons}} {{Wikiversity|Introduction to Computers/Personal}} {{Wiktionary}} {{Wikiquote}} * [[How Stuff Works]] pages: ** [https://web.archive.org/web/20081225064841/http://videos.howstuffworks.com/harvard-extension-schools-computer-science-e-1-understand/1290-dissecting-a-pc-video.htm Dissecting a PC] ** [http://computer.howstuffworks.com/pc.htm How PCs Work] ** [http://videos.howstuffworks.com/labratstv/3548-how-to-upgrade-your-computer-video.htm How to Upgrade Your Computer] ** [[wikihow:Build-a-Computer|How to Build a Computer]] ** [https://icecat.com/search/pcsworkstations Global archive with product data-sheets of PCs and Workstations] {{Computer sizes}} {{Authority control}} [[Category:American inventions]] [[Category:Classes of computers]] [[Category:Home appliances]] [[Category:Office equipment]] [[Category:Personal computers| ]] [[Category:Time Person of the Year]] lm74urj8j9i9lf12fmtrwzoqf7efip9 0 46867 123491 112532 2026-11-03T12:09:42Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123491 wikitext text/x-wiki Mu [[Mkwawo wa mrangura|mikwawo ya mrangura]], '''findu''' (kufuma ku Cilatini ''nodus'', "mfundo") ni malo agho mauthenga ghakugaŵikirapo so, panji malo ghakumalizgira kuyowoyerana, mukati mwa mikwawo ya kuyowoyerana kwa kutali panji ya mirangura. Findu ya mkwawo yakuwoneka ni cilwero ca malekitironi ico calumikizgika ku mkwawo, ndipo cingapanga, kupokera, panji kutumizga mauthenga pa nthowa ya kuyowoyerana.<ref>{{Cite web |title=Node |url=http://encarta.msn.com/encnet/features/dictionary/DictionaryResults.aspx?refid=1861633439 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213103406/http://encarta.msn.com/encnet/features/dictionary/DictionaryResults.aspx?refid=1861633439 |archive-date=2009-02-13 |access-date=2007-10-23 |website=Encarta |publisher=[[Microsoft]]}}</ref> c3unhud84v14i34ta5ez7hdyr54umhg 123604 123491 2026-11-03T14:21:27Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123604 wikitext text/x-wiki Mu [[Mkwawo wa mrangura|mikwawo]], '''findu''' (kufuma ku Cilatini ''nodus'', "mfundo") ni malo agho mauthenga ghakugaŵikirapo so, panji malo ghakumalizgira kuyowoyerana, mukati mwa mikwawo ya kuyowoyerana kwa kutali panji ya [[Mrangura (Kompyuta)|mirangura]]. Findu ya mkwawo yakuwoneka ni cilwero ca malekitironi ico calumikizgika ku mkwawo, ndipo cingapanga, kupokera, panji kutumizga mauthenga pa nthowa ya kuyowoyerana.<ref>{{Cite web |title=Node |url=http://encarta.msn.com/encnet/features/dictionary/DictionaryResults.aspx?refid=1861633439 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213103406/http://encarta.msn.com/encnet/features/dictionary/DictionaryResults.aspx?refid=1861633439 |archive-date=2009-02-13 |access-date=2007-10-23 |website=Encarta |publisher=[[Microsoft]]}}</ref> Pa kuyowoyerana kwa vyakumanyikwa, findu ya mkwawo yakuwoneka yingaŵa cilwero ca kuyowoyerana kwa vyakumanyikwa (nga ni modemu, habu, bulijji, panji suwichi) panji cilwero ca kumalizgira kwa vyakumanyikwa (nga ni lamya ya digito, cakudindira, panji mrangura wakupokera). Malo ghakugaŵirapo ghambura kucita kanthu, nga ni felemu ya kugaŵira panji pulani ya kulumikizgira ŵaya, ghakuwonekera nga ni findu yayi. == Mikwawo ya Mirangura == Pa kuyowoyerana kwa vyakumanyikwa, findu ya mkwawo yakuwoneka yingaŵa cilwero ca kuyowoyerana kwa vyakumanyikwa (DCE) nga ni modemu, habu, bulijji, panji suwichi; panji cilwero ca kumalizgira kwa vyakumanyikwa (DTE) nga ni lamya ya digito, cakudindira, panji mrangura wakupokera. Usange mkwawo ni mkwawo wa malo ghacoko (LAN) panji mkwawo wa malo ghakulu (WAN), findu yiliyose ya LAN panji WAN iyo yikugwira ntchito pa cigaŵa ca kulumikizga vyakumanyikwa yikwenera kuŵa na adiresi ya mkwawo, kanandi yimoza pa cilwero ciliconse ca kulumikizgira ku mkwawo ico yili naco. Viyelezgero ni mirangura, modemu ya DSL iyo yili na Ethernet, na malo gha kunjilira pa mkwawo kwambura ŵaya. Vilwero, nga ni habu ya Ethernet panji modemu, ivyo vikugwira ntchito pasi pa cigaŵa ca kulumikizga vyakumanyikwa pera, vikukhumba adiresi ya mkwawo yayi. Usange mkwawo uwo ni [[Intaneti|intaneti]] panji mkwawo wa mukati mwa wupu, findu zinandi za mkwawo zakuwoneka ni mirangura yakupokera, iyo yikuchemeka so findu za intaneti, ndipo yikumanyikwa na adiresi ya IP; ndipo vyakupokera vyose ni findu za mkwawo zakuwoneka. Kweni vilwero vinyake vya cigaŵa ca kulumikizga vyakumanyikwa, nga ni masuwichi, mabulijji, na malo gha kunjilira kwambura ŵaya, vilije adiresi ya IP (kupatula nyengo zinyake pa ulongozgi), ndipo vikuwonekera nga ni findu za intaneti panji vyakupokera yayi, kweni vikuwonekera nga ni findu za mkwawo zakuwoneka na findu za LAN. == Kuyowoyerana kwa Kutali == Mu mkwawo wa lamya za pa ŵaya, findu yingaŵa malo gha kulumikizgira lamya gha ŵanthu wose panji gha ŵanthu paŵekha, cilwero ca kuwunjika vimanyikwiro ca kutali, panji mrangura uwo ukupeleka uteŵeti wa mkwawo wavinjeru. Pa kuyowoyerana kwa lamya za m'manja, malo gha kulumikizgira na malo gha kusungira vyakumanyikwa nga ni cilwero ca kulaŵilira masiteshoni, cikalata ca malo gha ŵakugwiliskira ntchito, na findu za GPRS (GGSN na SGSN) ni viyelezgero vya findu. Masiteshoni gha mkwawo wa lamya za m'manja ghakuwonekera nga ni findu yayi pa nkhani iyi. Mu ndondomeko za wayilesi ya kanema ya pa ŵaya (CATV), lizgu ili lili na ng'anamulo yikulu, ndipo kanandi likukolerana na findu ya ŵaya ya ungweru. Iyi yingalongosoreka nga ni nyumba panji malonda gha mu cigaŵa cinyake ivyo vikupokera uteŵeti kufuma ku cilwero cimoza cakupokera ca ŵaya ya ungweru. Findu ya ŵaya ya ungweru kanandi yikulongosoreka na unandi wa nyumba izo yikuteŵetera. == Ndondomeko Zakugaŵika == Mu mkwawo wa ndondomeko yakugaŵika, findu ni ŵakupempha uteŵeti, maseva, panji ŵakuyana. Wakuyana nyengo zinyake wangaŵa wakupempha uteŵeti, ndipo nyengo zinyake seva. Mu mkwawo wa ŵakuyana panji mkwawo wapacanya, findu izo zikutumizga vyakumanyikwa vya vilwero vinyake vya mkwawo kweniso vyawo zikuchemeka findu zikulu. Ndondomeko zakugaŵika nyengo zinyake zingagwiliskira ntchito findu za mu maghanoghano kuti ndondomeko yimanye kupambana kwa findu. Suzgo ili likumazgika na nthowa zapadera za kupenda, nga ni ''consistent hashing'', nga umo viliri mu ''Dynamo'' ya Amazon. Mu mkwawo ukulu wa mirangura, mirangura yiliyose iyo yili ku mphepete kwa mkwawo, iyo yikulumikizga mikwawo yinyake yayi, na iyo kanandi yikulumikizgika kwa kanyengo kacoko ku mitambo yimoza panji yinandi ya mirangura, yikuchemeka findu za kumalizgira. Kanandi, mu ndondomeko ya mitambo ya mirangura, mrangura wa munthu panji wa wakugula uyo ukulumikizgika ku mtambo umoza wakulongozgeka makola ukuchemeka findu ya kumalizgira. Cifukwa cakuti mirangura iyi ni cigaŵa ca mkwawo kweni yikulongozgeka na mwenecho wa mtambo yayi, yikwiziska ngozi yikulu ku mtambo wose. Ici cikuchemeka suzgo la findu ya kumalizgira. Pali nthowa zinandi za kumazga suzgo ili, kweni zose zikukhumba kupangiska mrangura wa findu ya kumalizgira kuŵa wakugomezgeka. hsmhurbi2nu2bkrn084pt9m66fkrx4g 0 46869 123578 113448 2026-11-03T12:13:02Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123578 wikitext text/x-wiki [[File:JavaScript_code.png|thumb|'''Vilwerovipepu''' vyakulembeka mu ciyowoyero ca JavaScript.]] '''Vilwerovipepu''' ni vilayizgo vya [[Mrangura (Kompyuta)|mrangura]] ivyo vikulangulira mrangura umo ungacitira ntchito. Vilwerovipepu vikusazgapo so vikalata vya kanozgero na vya vyakukhumbikwa. Mbiri ya vilwerovipepu yikukolerana comene na kupangika kwa mirangura mu vyaka vya pakati pa m'ma 1900. Vilayizgo vyakwamba vikalembekanga mu ciyowoyero ca makina ca vilwero vyeneivyo. Kwambika kwa viyowoyero vyapacanya vya kupangira vilayizgo mu 1958 kukapangiska malangulo kuŵa ghakuŵazgika na ŵanthu, ndipo ici cikapepuska kupanga vilwerovipepu. Vilwerovipepu vingagaŵika mu mitundu iŵiri yikulu: * vilwerovipepu vya kwendeska mrangura, ivyo vikulaŵilira vilwero vya mrangura na kovwira vilayizgo vinyake * vilayizgo vya ntchito, ivyo vikucita ntchito zapadera za ŵakugwiliskira ntchito Kupanga vilwerovipepu kuli na mbondolo zinandi: kunozga, kulemba vilayizgo, kuyezga, kufumya, na kusunga. Uwemi na civikiliro ca vilwerovipepu ngakuzirwa, cifukwa vibudi na malo ghakupotoka ghangiziska kunangika kwa ndondomeko na kunjira kwa ŵakunanga. == Mbiri == Kugwiliskira ntchito kwakwamba kwa lizgu lakuti ''software'' pa vilayizgo vya mirangura kukacitika na musandi wa masamu John Wilder Tukey mu 1958. == Mitundu == Pali mitundu iŵiri yikulu ya vilwerovipepu: vilwerovipepu vya kwendeska mrangura na vilayizgo vya ntchito. ojmxrt70l4f6pfavbllmeo7st5x0uyc 123616 123578 2026-11-03T14:32:21Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123616 wikitext text/x-wiki [[File:JavaScript_code.png|thumb|'''Vilwerovipepu''' vyakulembeka mu ciyowoyero ca JavaScript.]] '''Vilwerovipepu''' ni vilayizgo vya [[Mrangura (Kompyuta)|mrangura]] ivyo vikulangulira mrangura umo ungacitira ntchito. Vilwerovipepu vikusazgapo so vikalata vya kanozgero na vya vyakukhumbikwa. Mbiri ya vilwerovipepu yikukolerana comene na kupangika kwa mirangura ya digito pakati pa vyaka vya m'ma 1900. Vilayizgo vyakwamba vikalembekanga mu ciyowoyero ca makina ca vilwero vyeneivyo. Kwambika kwa viyowoyero vyapacanya vya kupangira vilayizgo mu 1958 kukapangiska malangulo kuŵa ghakuŵazgika na ŵanthu, ndipo ici cikapepuska kupanga vilwerovipepu na kuvisamira ku mirangura ya kazengero kakupambana. Vilwerovipepu vyakulembeka mu ciyowoyero ca vilayizgo vikwendeskeka kwizira mu cakung'anamulira (''compiler'' panji ''interpreter'') kuti vigwire ntchito pa vilwero vya mrangura. Mu nyengo, vilwerovipepu vyaŵa vyakusuzga, cifukwa ca kukura kwa mikwawo, vilwerovipepu vya kwendeska mrangura, na malo gha kusungira vyakumanyikwa. Vilwerovipepu vingagaŵika mu mitundu iŵiri yikulu: * vilwerovipepu vya kwendeska mrangura, ivyo vikulongozga vyuma vya vilwero na kovwira vilayizgo vinyake * [[Vilwerovipepu vya mlimo|vilwerovipepu vya mlimo]], ivyo vikucita ntchito zapadera za ŵakugwiliskira ntchito Kukura kwa mitambo ya mirangura kwiziska nthowa yiphya ya kupelekera vilwerovipepu, vilwerovipepu nga ni uteŵeti (SaaS). Mu SaaS, vilwerovipepu vikusungika na wakupeleka, ndipo ŵanthu ŵakuvifikira kwizira mu [[Intaneti|intaneti]]. Kupanga vilwerovipepu kuli na mbondolo zinandi: kunozga, kulemba vilayizgo, kuyezga, kufumya, na kusunga. Uwemi na civikiliro ca vilwerovipepu ngakuzirwa comene, cifukwa vibudi na malo ghakupotoka ghangiziska kutondeka kwa ndondomeko na kunjira kwa ŵakunanga. Kweniso, nkhani za dango nga ni vikalata vya wanangwa vya vilwerovipepu na wanangwa pa cuma ca maghanoghano zikugwira ntchito yikulu pa kuthandazga vilwerovipepu. == Mbiri == Kugwiliskira ntchito kwakwamba kwa lizgu lakuti ''software'' pa vilayizgo vya mirangura kukacitika na musandi wa masamu John Wilder Tukey mu 1958. Mirangura yakwamba iyo yikalembekanga vilayizgo, iyo yikawoneka kumalira kwa ma 1940, yikalembekanga mu ciyowoyero ca makina. Ciyowoyero ca makina nchakusuzga kunozgamo vibudi, ndipo cingasamira ku mirangura yinyake yayi. Pakwamba, vyuma vya vilwero vikaŵa vyakudura kuluska ŵanthu. Apo vilayizgo vikaŵa vyakusuzga, luŵiro la ŵakulemba vilayizgo likaŵa cikanizgo. Kwambika kwa viyowoyero vyapacanya vya vilayizgo mu 1958 kukabisa vyakubisika vya vilwero, ndipo kukalongosora ndondomeko za kupenda mu khodi. Viyowoyero vyakwamba ni Fortran, Lisp, na COBOL. == Mitundu == Pali mitundu iŵiri yikulu ya vilwerovipepu: * Vilwerovipepu vya kwendeska mrangura ni "cigaŵa ca vilwerovipepu ico cikulongozga vyuma vya mrangura kwa ŵakugwiliskira ntchito na vilwerovipepu vyawo vya mlimo". Vili na vilato vitatu vikulu: ** Kugaŵa vyuma pakati pa vilwerovipepu vya mlimo vyakupambana, kusankha nyengo iyo vizamupokera nyengo ya cigaŵa cikulu ca kupendera (CPU) panji malo mu malo gha kusungira. ** Kupeleka mawonekero agho ghakubisa vyakubisika vya kufikira vilwero (nga ni malo gha kusungira gheneco), kuti ŵakulemba vilayizgo ŵapepukirike. ** Kupeleka uteŵeti wakuyana, nga ni nthowa ya kufikira mikwawo na vilwero vya kusungira. Ici cikuzomerezga cilwerocipepu ca mlimo kugwira ntchito pa vilwero vyakupambana kwambura kulembeka so. * Vilwerovipepu vya mlimo vikugwira ntchito pacanya pa vilwerovipepu vya kwendeska, ndipo vikugwiliskira ntchito vyuma vya mrangura kucita ntchito. Pali mitundu yinandi ya vilwerovipepu vya mlimo cifukwa ntchito izo zingacitika na mirangura ya mazuŵa ghano ni zinandi comene. Vilwerovipepu vya mlimo ndivyo vinandi, ndipo vikukhumba malo agho vilwerovipepu vya kwendeska vikupeleka, ndipo kanandi vinyake, kuti vigwire ntchito. Vilwerovipepu vingagaŵika so kuyana na umo vikupelekekera. Vilwerovipepu vya kale vikugulika na wanangwa wa nyengo zose pa mtundu umoza, vikuguzika, na kugwira ntchito pa vilwero vya wakugula. Kukura kwa intaneti na mitambo ya mirangura kukiziska nthowa yiphya, vilwerovipepu nga ni uteŵeti (SaaS), umo wakupeleka wakusunga vilwerovipepu (kanandi pa vyakuzengera vyakubwereka) na kupeleka kagwiliskiro kake ku ŵakugula, kanandi pa malipiro gha nyengo na nyengo. Pofika 2023, vilwerovipepu vya SaaS, ivyo kanandi vikupelekeka kwizira mu cilwerocipepu ca pa intaneti, vikaŵa nthowa yikulu iyo makampani ghakupelekera vilwerovipepu vya mlimo. == Kupanga na Kusunga == Makampani gha vilwerovipepu ghakukhumba kupeleka cakupangika ciwemi pa nyengo yake na kwambura kujumpha ndalama zakupangira. Suzgo limoza ni lakuti kughanaghanira nkhongono iyo kupanga vilwerovipepu kukukhumba kanandi nkhwambura kufika. Kupanga vilwerovipepu kukwamba na kughanaghana cilato, kupenda usange cingacitika, kupenda vyakukhumbikwa vya malonda, na kunozga vilwerovipepu. Vilwerovipepu vinandi vikufwasura kupangika kwake mwa kugwiliskira ntchito so panji kusazgamo vilwerovipepu ivyo vilipo kale, kwali vya malonda vyakunozgeka kale (COTS) panji vya khodi yakujura. Kuwoneseska uwemi wa vilwerovipepu kanandi ni kusazganika kwa kupenda khodi na ŵazengi ŵanyake na kuyezga vilwerovipepu na makina. Cifukwa ca kusoŵa kwa nyengo, kuyezga kungafika pa vigaŵa vyose vya ntchito ya vilwerovipepu yayi, ntheura ŵakupanga kanandi ŵakulaŵiska pa ntchito zakuzirwa comene. Nthowa za masamu zikugwiliskirika ntchito mu ndondomeko zinyake umo ngozi njikulu kusimikizga kuti khodi njaunenesko, apo kuyezga kwa ŵakugwiliskira ntchito kukovwira kuwoneseska kuti cakupangika cikufiska ivyo ŵakugula ŵakukhumba. Pali nthowa zinandi za kupangira vilwerovipepu, kufuma ku kumalizga mbondolo zose mwakulondezgana mpaka ku nthowa za kucita pamoza na kuwerezgawerezga. Kupanga vilwerovipepu kukulongozgeka na vyakukhumbikwa vya ŵakugwiliskira ntchito ŵa munthazi, kupambana na kusunga, uko kukulongozgeka na vyakucitika nga ni pempho la kusintha. Kanandi, vilwerovipepu vikufumyika vyambura kumalizgika para gulu la kupanga lamaliska nyengo panji ndalama. Nangauli pali kuyezga na kuwoneseska uwemi, pafupifupi vilwerovipepu vyose vili na vibudi umo ndondomeko yikugwira ntchito umo yikwenera yayi. Kusunga vilwerovipepu pamanyuma pa kufumya nkhwakukhumbikwa kuti vibudi ivi vinozgeke para vyasangika, na kuti vilwerovipepu vilutilire kugwira ntchito apo malo ghakusintha. Vimanyikwiro viphya kanandi vikusazgika pamanyuma pa kufumya. Mu nyengo, kusunga kukucepa pacoko pacoko, mpaka kukumalira apo cakupangika cikuwuskika pa msika. Apo vilwerovipepu vikukota, vikuchemeka vilwerovipepu vya kale, ndipo vingalutilira kugwiliskirika ntchito kwa vyaka makumi ghanandi, nanga para palije munthu uyo wakumanya kuvinozga. Mu umoyo wose wa cakupangika, kusunga vilwerovipepu kukughanaghanirika kuŵa magaŵa 75 pa 100 panji kujumpha gha ndalama zose za kupanga. Kumalizga ntchito ya vilwerovipepu kukukhumba luso la mitundu yinandi, kwa ŵakulemba vilayizgo pera yayi kweniso pa kuyezga, kulemba malongosoro, kulongozga ntchito, kujambula, kupwelelera umo ŵakugwiliskira ntchito ŵakupulikira, kovwira ŵakugwiliskira ntchito, kuguliska, na kupenja ndalama. == Uwemi na Civikiliro == Uwemi wa vilwerovipepu ukulongosoreka nga ni kufiska vyakukhumbikwa ivyo vyayowoyeka kweniso ivyo ŵakugula ŵakuthemba. Uwemi ni lizgu likulu ilo lingang'anamula kugwira ntchito makola kwa khodi, kugwiliskirika ntchito so na kusamirika kwake, panji kupepuka kwa kuyisintha. Kanandi nkhwakusunga ndalama comene kuŵika uwemi mu cakupangika kufuma pakwamba kuluska kuyezga kuwusazga pamanyuma. Khodi yiwemi yikucepeska ndalama za umoyo wose ku ŵapeleki na ŵakugula, cifukwa njakugomezgeka ndipo njakupepuka kuyisunga. Kutondeka kwa vilwerovipepu mu ndondomeko umo ngozi njikulu kungiziska vyakupweteka vikulu, kusazgapo vilonda panji nyifwa. Kuyana na kughanaghanira kunyake, ndalama izo vilwerovipepu viheni vikwiziska zingafika pa magaŵa 20 mpaka 40 pa 100 gha malonda. Nangauli ŵakupanga ŵakukhumba kupeleka cakupangika ico cikugwira ntchito makola cose, pafupifupi vilwerovipepu vyose vili na vibudi. Kukura kwa intaneti kukasazgirapo so comene kukhumbikwa kwa civikiliro ca mirangura, cifukwa kukazomerezga ŵakunanga kuwukira kufuma kutali. Usange cibudi cikwiziska ngozi ya civikiliro, cikuchemeka malo ghakupotoka. Vyakunozgera vilwerovipepu kanandi vikufumyika kuti vinozge malo ghakupotoka agho ghasangika, kweni agho ghacali ghambura kumanyikwa (''zero days'') na agho ghandanozgeke ghacali pa ngozi ya kunangika. Malo ghakupotoka ghakupambana pa umo ŵakunanga ŵangaghagwiliskira ntchito, ndipo ngozi yeneyiyo yikuthemba kawiro ka malo ghakupotoka na kuzirwa kwa ndondomeko iyo ghali. Nangauli malo ghanyake ghakupotoka ghangagwiliskirika ntchito pera pa kuwukira kwa kukanizga uteŵeti, ghanyake ghakuzomerezga wakuwukira kunjizga na kwendeska khodi yake (yakuchemeka vilwerovipepu viheni), kwambura wakugwiliskira ntchito kumanya. Kuti kuwukira kukanizgike, vilwerovipepu vyose mu ndondomeko vikwenera kunozgeka kuti vikhore na kuwelera pamanyuma pa kuwukira kwa kuwaro. Nangauli pali kuyezga kuwoneseska civikiliro, cigaŵa cikulu ca mirangura cili na vilwerovipepu viheni. == Kulemba na Kwendeska == === Viyowoyero vya Vilayizgo === [[Chiyowoyero cha vilayizgo|Viyowoyero vya vilayizgo]] ni mawonekero agho vilwerovipepu vikulembekeramo. Kufuma mu ma 1950, viyowoyero vya vilayizgo vyakupambana masauzandi vyapangika; vinyake vyagwiliskirika ntchito kwa vyaka makumi ghanandi, apo vinyake vikaleka kugwiliskirika ntchito. Ng'anamulo zinyake zikugaŵa khodi ya makina (malangulo gheneco agho vilwero vikufiska) na ciyowoyero ca ''assembly'' (ciyowoyero cakuŵazgika na ŵanthu comene kuluska khodi ya makina, ico mazgo ghake ghangang'anamulika limoza na limoza kuŵa khodi ya makina) nga ni viyowoyero vya vilayizgo. Vilayizgo vyakulembeka mu viyowoyero vyapacanya vikuyana mu vinthu vinyake vikulu: kumanya khodi ya makina kukukhumbikwa yayi kuti vilembeke, vingasamira ku mirangura yinyake, ndipo ni vifupi na vyakuŵazgika comene kuluska khodi ya makina. Vikwenera kuŵazgika na ŵanthu kweniso kung'anamulika kuŵa malangulo ghakuwoneka makola ku vilwero vya mrangura. === Kung'anamula na Kwendeska === Kupangika kwa viyowoyero vyapacanya vya vilayizgo kukacitika pa nyengo yimoza na vyakung'anamulira (''compilers'') ivyo vikukhumbikwa kuving'anamula vyekha kuŵa khodi ya makina. Vilayizgo vinandi vilije vyuma vyose ivyo vikukhumbikwa kuti viyendeskeke, ndipo vikuthemba nyumba za vilayizgo za kuwaro. Cigaŵa ca ntchito ya cakung'anamulira ni kulumikizga mafayilo agha mwakuti cilayizgo cingayendeskeka na vilwero. Para cang'anamulika, cilayizgo cingasungika nga ni fayilo, ndipo cakwambiskira (cigaŵa ca vilwerovipepu vya kwendeska) cingatora fayilo iyi na kuyendeska pa mrangura. Viyowoyero vinyake vya vilayizgo vikugwiliskira ntchito cakung'anamulira ca pa nyengo yeneyiyo (''interpreter''), ico cikusandura cilayizgo kuŵa khodi ya makina pa nyengo iyo cikwendeskeka, ndipo ici cikupangiska kuŵa vyakuzerezga kakhumi mpaka kahandiredi kuluska viyowoyero vyakung'anamulika kale. == Nkhani za Dango == === Udindo === Vilwerovipepu kanandi vikufumyika apo ŵakumanya kuti vyambura kumalizgika panji vili na vibudi. Ŵakugula ŵakuvigula ŵakumanya, ndipo ici cikiziska ndondomeko ya dango umo udindo pa vilwerovipepu wacepeskeka comene kuyaniska na vyakupangika vinyake. === Vikalata vya Wanangwa === Kufuma pakati pa ma 1970, vilwerovipepu na khodi yake ya muzu vyavikilirika na dango la wanangwa wa mwenecho pa ntchito yake, ilo likupeleka ku mwenecho wanangwa pera wa kukopa khodi. Maghanoghano panji ndondomeko za kupenda izo zili mukati vikuvikilirika na dango ili yayi, kweni nyengo zinyake vikuwonekera nga ni vyakubisika vya malonda, ndipo vikubisika na nthowa nga ni maphangano gha kuleka kuvumbura. Wanangwa pa vilwerovipepu kanandi uli na munthu panji kampani iyo yikapeleka ndalama panji kupanga vilwerovipepu (kuyana na maphangano ghawo na ŵantchito panji ŵakugwira ntchito ŵa paŵekha awo ŵakawovwira kuvilemba). Vilwerovipepu vinyake ni vya ŵanthu wose, ndipo vilije vikanizgo pa uyo wangavigwiliskira ntchito, kuvikopa, kuvigaŵana, panji kuvisintha; ciyelezgero cakumanyikwa ni vilwerovipepu ivyo ulongozgi wa United States walemba. Vilwerovipepu vya wanangwa na khodi yakujura vikuzomerezga so kugwiliskira ntchito, kugaŵana, na kusintha kwa wanangwa, panji na malango ghacoko. Kagwiliskiro ka vilwerovipepu vinyake kakulongozgeka na phangano (cikalata ca wanangwa ca vilwerovipepu) ilo mwenecho walemba na kuŵika pa wakugwiliskira ntchito. Vilwerovipepu vya mwenecho pera kanandi vikuguliskika pasi pa cikalata ca wanangwa cakukanizga, ico cikucepeska kagwiliskiro na kugaŵana kwake. Vikalata vinyake vya wanangwa vya vilwerovipepu vya wanangwa vikukhumba kuti mitundu yakusinthika yifumyike pasi pa cikalata cakuyana (''copyleft''), ico cikukanizga vilwerovipepu kuguliskika panji kuthandazgika pasi pa vikanizgo vya mwenecho pera. === Vikalata vya Wanangwa pa Vyakupanga Viphya === Vikalata vya wanangwa pa vyakupanga viphya (''patents'') vikupeleka ku wakupanga wanangwa pera, kwa nyengo yakupimika, pa cakupangika panji ndondomeko yiphya. Maghanoghano pa ivyo vilwerovipepu vingacita vikuvikilirika na dango yayi, ndipo kagwiliskiro kake keneko kakuvikilirika na dango la wanangwa wa mwenecho pa ntchito yake. Mu vyaro vinyake, cakukhumbikwa cakuti cakupanga ciphya ciŵe na vyakufumapo pa caro ca kawiro cingaŵa cimoza mwa vyakukhumbikwa kuti cikalata ca wanangwa pa vilwerovipepu cizomerezgeke. Vikalata ivi vya vilwerovipepu vyasuskika comene mu mbiri. Pambere pa mulandu wa 1998 wa ''State Street Bank & Trust Co. v. Signature Financial Group, Inc.'', vikalata ivi vikazomerezgekanga yayi mu United States. Mu mulandu uwo, Mphara Yilala yikeruzga kuti ndondomeko za malonda zingapokera vikalata ivi. Kupempha vikalata ivi nkhwakusuzga na kwakudura, ndipo milandu ya vikalata ivi yingasazgirapo mtengo wa vyakupangika. Kupambana na wanangwa wa mwenecho pa ntchito yake, vikalata ivi kanandi vikugwira ntchito pera mu dera la mazaza umo vyapelekeka. == Vyakufumapo == Muzengi Capers Jones wakulemba kuti "mirangura na vilwerovipepu vikusintha comene cigaŵa ciliconse ca umoyo wa ŵanthu: masambiro, ntchito, nkhondo, kusanguluska, ucizgi, dango, na vinyake vyose". Vyaŵa kulikose mu umoyo wa zuŵa na zuŵa mu vyaro ivyo vyatukuka. Kanandi, vilwerovipepu vikusazgirapo ntchito za luso la vilwero ilo lilipo kale, nga ni vilwero vya pa nyumba na makina gha kukwezgera ŵanthu mu nyumba zitali. Vilwerovipepu vikiziska so luso la vilwero liphya nga ni intaneti, maseŵero gha vidiyo, lamya za m'manja, na GPS. Nthowa ziphya za kuyowoyerana, kusazgapo imelo, magulu gha kudumbiskana, mablogu, na mikwawo ya wupu wa ŵanthu, zikazomerezgeka na intaneti. Umanyi unandi comene kuluska nyumba ya mabuku yiliyose ya mapepala sono ukusangika luŵiro mwa kupenja pa intaneti. Ŵaluso ŵanandi ŵa kupanga vinthu vyaphya ŵasintha kuŵa ŵakugwiliskira ntchito vilwero vya vilwerovipepu, nga ni kujambula na mrangura, kupanga vinthu vya vigaŵa vitatu, kusintha vithuzi vya digito, na kupanga vithuzi vyakwenda na mrangura. Pafupifupi cilwero ciliconse cakusuzga cikulongozgeka na vilwerovipepu. d06jf74wfau78r0mwx23sqkv6ty6egu 0 46874 123520 112552 2026-11-03T12:11:01Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123520 wikitext text/x-wiki '''Mkuŵa''' ni cisungunu; cili na cimanyikwiro '''Cu''' (kufuma ku Cilatini ''cuprum'') na nambala ya cimenyu 29. Ni cisulo cakupepuka, cakupindika, ndipo cakutambasulika, ico cikuyendeska comene kufunda na [[Magesi|magesi]]. Pa cigaŵa ca kuwaro ico capukutika sonosono, mkuŵa wambura kusazganika uli na mtundu wa pinki na lalanje. Mkuŵa ukugwiliskirika ntchito pa kuyendeska kufunda na magesi, pa kuzenga, na mu visulo vyakusazganika, nga ni fesa la sterling ilo likugwiliskirika ntchito pa vyakujikongoleska, na ''cupronickel'' ilo likugwiliskirika ntchito pa kupanga vilwero vya pa nyanja na ndalama. Mkuŵa ni cimoza mwa visulo vicoko ivyo vikusangika mu kawiro mu mtundu wakuti vingagwiliskirika ntchito luŵiro, kwambura kusazganika. Ici cikapangiska ŵanthu kwamba kuugwiliskira ntchito kale comene. 9bd4te5y8swli19jx1vwd6dh42epyse 0 46876 123559 112568 2026-11-03T12:12:18Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123559 wikitext text/x-wiki '''Sodiyamu''' ni cisungunu; cili na cimanyikwiro '''Na''' (kufuma ku Cilatini ciphya ''natrium'') na nambala ya cimenyu 11. Ni cisulo cakupepuka, cituŵa nga ni fesa, ico cikukolerana luŵiro comene na vinthu vinyake. Sodiyamu ni cisulo ca alikali, ca gulu la 1 la gome la visungunu. Cisulo ici cambura kusazganika cikusangika mu kawiro yayi, ndipo cikwenera kufumyika mu vyakusazganika. Sodiyamu ni cisungunu ca cinkhondi na cimoza pa unandi mu cigaŵa ca kuwaro ca [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]], ndipo cili mu malibwe ghanandi, nga ni mcere (NaCl). Vyakusazganika vinandi vya sodiyamu vikusungunuka comene mu [[Maji|maji]]; ntheura sodiyamu na kolorini ndivyo visungunu vinandi comene ivyo vyasungunuka mu nyanja zikulu. hcdh5yb5mkzkqgluibr44a95dbf3fiv 123642 123559 2026-11-03T17:33:11Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123642 wikitext text/x-wiki '''Sodiyamu''' ni cisungunu; cili na cimanyikwiro '''Na''' (kufuma ku Cilatini ciphya ''natrium'') na nambala ya cimenyu 11. Ni cisulo cakupepuka, cituŵa nga ni fesa, ico cikukolerana luŵiro comene na vinthu vinyake. Sodiyamu ni cisulo ca alikali, ca gulu la 1 la gome la visungunu. Mtundu wake wekha wakukhazikika ni ²³Na. Cisulo ici cambura kusazganika cikusangika mu kawiro yayi, ndipo cikwenera kufumyika mu vyakusazganika. Sodiyamu ni cisungunu ca cinkhondi na cimoza pa unandi mu cikopa ca [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]], ndipo cili mu malibwe ghanandi, nga ni ''feldspar'', ''sodalite'', na mcere wa pasi (NaCl). Vyakusazganika vinandi vya sodiyamu vikusungunuka comene mu [[Maji|maji]]: maji ghafumya sodiyamu mu malibwe gha caro capasi kwa vyaka mamiliyoni, ntheura sodiyamu na kolorini ndivyo visungunu vinandi comene ivyo vyasungunuka mu mbwani pa kuzitika. Sodiyamu cikafumyika kakwamba na Humphry Davy mu 1807 mwa kugaŵa sodiyamu haidrokisayidi na magesi. Mwa vyakusazganika vinandi vyakovwira vya sodiyamu, sodiyamu haidrokisayidi yikugwiliskirika ntchito pa kupanga sopo, ndipo sodiyamu kolorayidi (mcere wakulya) yikugwiliskirika ntchito kusungunuska cisanu na ni cakulya cakuzirwa ku vinyama kusazgapo ŵanthu. Sodiyamu ni cisungunu cakukhumbikwa ku vinyama vyose na ku vyakumera vinyake. Tuvinthu twa magesi twa sodiyamu ndito tunandi comene mu maji gha kuwaro kwa tumaselo, ndipo ndito tukupanga cigaŵa cikulu ca kukanikizga kwa maji agha. Tumaselo twa vinyama tukupopa tuvinthu twa sodiyamu kuwaro kwa kaselo kwizira mu mpope wa sodiyamu na potasiyamu, ilo lili mu cikopa ca kaselo, kuti tusunge unandi wa sodiyamu kuwaro kwa kaselo pafupifupi kakhumi kuluska mukati. Mu tumaselo twa misempha, kwenda luŵiro kwa tuvinthu twa sodiyamu mukati mwa kaselo kukupangiska kutumika kwa uthenga wa misempha. == Vimanyikwiro == === Vya Kawiro === Pa kufunda na kukanikizga kwa nyengo zose, sodiyamu ni cisulo cakupepuka ca mtundu wa fesa ico cikusazganika na okisijeni wa mu mphepo, kupanga sodiyamu okisayidi. Sodiyamu cinandi kanandi cikusungika mu mafuta panji mu mphepo yambura kusazganika. Cisulo ca sodiyamu cingadumulika makola na mpeni. Cikwendeska makola magesi na kufunda. Sodiyamu cikusungunuka pa 98 °C na kutuntha pa 883 °C, pasi pa lithiyamu kweni pacanya pa visulo vya alikali vyakuzitika nga ni potasiyamu, rubidiyamu, na sesiyamu. Vimanyikwiro ivi vikusintha comene pa kukanikizga kukulu: pa 1.5 Mbar, mtundu ukusintha kufuma ku fesa kuya ku wakufipa; pa 1.9 Mbar cikuŵa cakuwonekera mukati na mtundu wakufiira; ndipo pa 3 Mbar, sodiyamu ni cinthu cakukhwima cakuwonekera mukati. Mitundu yose iyi ya kukanikizga kukulu yikwendeska magesi yayi. Pa kuyezga mu moto, sodiyamu na vyakusazganika vyake vikuŵala na mtundu wa cikasu, cifukwa ma''electron'' gha sodiyamu ghakufumiska ungweru apo ghakuwa kufuma ku cigaŵa cinyake kuya ku cinyake; utali wa jigha la ungweru uwu ni pafupifupi nanomita 589.3, mzere uwo ukuchemeka D. Mzere uwu ukugaŵika mu viŵiri, pa 589.0 na 589.6 nm. === Mitundu ya Vimenyu === Mitundu 20 ya vimenyu vya sodiyamu yikumanyikwa, kweni ²³Na pera ndiyo yakukhazikika. ²³Na yikupangika mu nyenyezi apo vimenyu viŵiri vya kaboni vikusazganika; ici cikukhumba kufunda kwakujumpha ma''megakelvin'' 600 na nyenyezi ya kuzitika kwa katatu kwa zuŵa panji kujumpha. Mitundu yiŵiri ya mtima wa vimenyu yikupangika na nkhongono za kuthambo: ²²Na yili na nyengo ya kucepa hafu ya vyaka 2.6 na ²⁴Na ya maora 15; mitundu yinyake yose yili na nyengo ya kucepa hafu ya pasi pa miniti yimoza. Para munthu wakhwaskika na nkhongono zikulu za nyutironi, nga ni pa ngozi ya nyukiliya, ²³Na yinyake mu ndopa yikusanduka ²⁴Na; unandi wa nkhongono izo munthu wakapokera ungapimika mwa kupima unandi wa ²⁴Na kuyaniska na ²³Na. == Usungunu == Vimenyu vya sodiyamu vili na ma''electron'' 11, limoza kujumpha ndondomeko yakukhazikika ya mphepo ya neon. Ntheura sodiyamu kanandi cikupanga vyakusazganika umo cili na magesi ghakusazgikira (Na⁺). === Sodiyamu ca Cisulo === Sodiyamu ca cisulo kanandi cikusazganika luŵiro pacoko kuluska potasiyamu kweni luŵiro kuluska lithiyamu. Cikupeleka ma''electron'' luŵiro comene. === Mcere na Okisayidi === Vyakusazganika vya sodiyamu ngakuzirwa comene pa malonda, comene ku mafakitale gha kupanga galasi, mapepala, sopo, na nsalu. Vyakuzirwa comene ni mcere wakulya (NaCl), soda ash (Na₂CO₃), soda ya kuphikira (NaHCO₃), soda yakupsereza (NaOH), sodiyamu naiteleti (NaNO₃), na borax. Sopo zinandi ni mcere wa sodiyamu wa mafuta. Sopo za sodiyamu zikusungunuka pa kufunda kukulu (ndipo zikuwoneka "zakukhwima") kuluska sopo za potasiyamu. Nga ni visulo vyose vya alikali, sodiyamu cikusazganika na maji na kufumiska kufunda. Vithuzi vya kamera ya luŵiro vya visulo vya alikali vikuphulika mu maji vikulongora kuti kuphulika uku kukufuma ku magesi. Kusazganika uku kukupanga soda yakupsereza na mphepo ya haidrojeni iyo yikuyaka. Para cikuyaka mu mphepo, cikupanga comene sodiyamu peroksayidi na sodiyamu okisayidi pacoko. === Kusungunuka mu Maji === Sodiyamu cikupanga vyakusazganika ivyo vikusungunuka mu maji. Mcere wa sodiyamu ukusungunuka comene mu maji, ntheura kanandi ukufumyika mwa kufumbuska maji panji kusazga vinthu nga ni ethanol; mwaciyelezgero, magalamu 0.35 pera gha sodiyamu kolorayidi ndigho ghangasungunuka mu lita yimoza ya ethanol. Unandi wa sodiyamu mu vinthu ukupimika na vilwero vya ungweru panji vya magesi. === Vyakusazganika Vinyake === Nga ni visulo vinyake vya alikali, sodiyamu cikusungunuka mu amoniya kupeleka vyakuthira vya mtundu wakufipa; para vyafumbuka, vikusiya cikopa cakuŵala ca sodiyamu ca cisulo. Sodiyamu cikupanga so vyakusazganika na vinthu vya vyamoyo (vya kaboni) vinandi, ndipo vinyake vikugwiliskirika ntchito mu usungunu. === Kusazganika na Visulo Vinyake === Sodiyamu cikusazganika na visulo vinandi, nga ni potasiyamu, kalisiyamu, mtovu, golide, siliva, zinki, na mekyuri. Sodiyamu na potasiyamu vikupanga NaK, ico cikuthira pa kufunda kwa nyengo zose ndipo cikwendeska makola comene kufunda na magesi. Pa kuthira, sodiyamu cikusazganika makola na mtovu. == Mbiri == Cifukwa nchakuzirwa ku umoyo wa ŵanthu, mcere waŵa cuma cakuzirwa kwa nyengo yitali. Mu Ulaya ya nyengo yapakati, cakusazganika ca sodiyamu ca zina la Cilatini ''sodanum'' cikagwiliskirikanga ntchito nga ni mankhwala gha mutu kupweteka. Zina lakuti sodiyamu likughanaghanirika kufuma ku Ciarabu ''suda'', "mutu kupweteka", cifukwa ntchito ya soda pa kucizga mutu kupweteka yikamanyikwanga kale. Nangauli sodiyamu, nyengo zinyake cakuchemeka soda, cikamanyikwanga kale mu vyakusazganika, cisulo ceneco cikafumyika mu 1807 pera na Sir Humphry Davy mwa kugaŵa sodiyamu haidrokisayidi na magesi. Mu 1809, msandi wa Ŵajeremani Ludwig Wilhelm Gilbert wakasacizga mazina ghakuti ''Natronium'' na ''Kalium''. Cimanyikwiro ca usungunu ca sodiyamu cikapharazgika kakwamba mu 1814 na Jöns Jakob Berzelius, ndipo cikufuma ku zina la Cilatini ciphya ''natrium'', ilo likufuma ku ''natron'' ya Eguputo, mcere wa kawiro uwo comene ni sodiyamu kaboneti. ''Natron'' yikaŵa na ntchito zinandi mu mafakitale na mu nyumba. Sodiyamu cikupeleka mtundu wa cikasu ukulu ku moto. Mu 1860, Kirchhoff na Bunsen ŵakawona kuti kuyezga kwa moto kwa sodiyamu nkhwakupulika comene: mu kona la cipinda cawo, ŵakaphulika miligalamu 3 pera za sodiyamu, ndipo moto ukaŵala cikasu na kulongora mzere wa sodiyamu kwa maminiti 10. Kufuma apa ŵakapima kuti cigaŵa cimoza ca mphepo cingaŵa na sodiyamu wakujumpha cigaŵa cimoza pa miliyoni 20 yayi. == Kusangika == Cikopa ca caro capasi cili na magaŵa 2.27 pa 100 gha sodiyamu, ntheura ni cisungunu ca cinkhondi na cimoza pa unandi pa caro capasi na cisulo ca cinayi pa unandi, pamanyuma pa aluminiyamu, cisulo, kalisiyamu, na magnesiyamu, ndipo panthazi pa potasiyamu. Mu mbwani muli magalamu pafupifupi 10.8 gha sodiyamu pa lita. Cifukwa cikusazganika luŵiro comene, cikusangika paŵekha yayi. Cili mu malibwe ghanandi, ghanyake ghakusungunuka comene nga ni mcere wa pasi na ''natron'', ghanyake ghambura kusungunuka. Mu caro cose ca mlengalenga, sodiyamu ni cisungunu ca khumi na cinkhondi pa unandi, magaŵa 0.002 pa 100 gha vimenyu vyose. === Kulaŵiska Kuthambo === Sodiyamu cili na mzere wa ungweru ukulu comene mu cigaŵa ca cikasu (mzere weneuwo uwo ukugwiliskirika ntchito mu nyali za sodiyamu za mu misewu). Ukuwoneka nga ni mzere wa kukora ungweru mu nyenyezi zinandi, kusazgapo zuŵa. Mzere uwu ukasandika kakwamba mu 1814 na Joseph von Fraunhofer, uyo wakauchema mzere "D". Nkhongono ya mzere D yikuzomerezga kusangika kwake mu malo ghanandi gha kuthambo. Ukuwoneka mu nyenyezi izo pacanya pake pakuzizima mwakukwana kuti sodiyamu cikhale nga ni vimenyu. Nyenyezi zinyake zikuwoneka nga zili na mzere uwu, kweni ukufuma ku mphepo ya pakati pa nyenyezi. Sodiyamu casangika so mu malo ghanandi gha Kanozgero ka Zuŵa, kusazgapo mphepo yicoko ya Mekyuri na ya mwezi. Nyenyezi za mcira zinyake zili na mcira wa sodiyamu, uwo ukasangika kakwamba pa nyenyezi ya mcira ya Hale–Bopp mu 1997. Sodiyamu casangika nanga ni mu mphepo za vibwe vinyake vya kuwaro kwa Kanozgero ka Zuŵa. == Kupanga mu Mafakitale == Pafupifupi matani 100,000 gha sodiyamu ca cisulo ghakupangika caka ciliconse pa ntchito zapadera. Sodiyamu ca cisulo cikapangika kakwamba pa malonda pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1800 mwa kotcha sodiyamu kaboneti na kaboni pa 1100 °C, nga ni cigaŵa cakwamba ca kupanga aluminiyamu: : Na₂CO₃ + 2 C → 2 Na + 3 CO Khumbo likulu la aluminiyamu likapangiska khumbo la sodiyamu. Kwiza kwa nthowa ya Hall–Héroult ya kupanga aluminiyamu kukamalizga khumbo la sodiyamu linandi. Sodiyamu sono cikupangika mwa kugaŵa na magesi sodiyamu kolorayidi wakusungunuka (mcere), kuyana na nthowa iyo yikalembeka mu 1924. NaCl yikusazganika na kalisiyamu kolorayidi kuti yisungunuke pasi pa 700 °C. Nthowa iyi njambura kudura kuluska nthowa ya kale. Usange sodiyamu cakutowa comene cikukhumbikwa, cingatunthika kamoza panji kanandi. Msika wa sodiyamu ukusintha comene cifukwa nchakusuzga kucisunga na kucinyamula; cikwenera kusungika mu mphepo yakomira yambura kusazganika panji mu mafuta ghambura maji. == Kagwiliskiro == Nangauli sodiyamu ca cisulo cili na ntchito zinyake zakuzirwa, ntchito zikulu zikugwiliskira ntchito vyakusazganika vyake; matani mamiliyoni gha sodiyamu kolorayidi, haidrokisayidi, na kaboneti ghakupangika caka ciliconse. Sodiyamu kolorayidi yikugwiliskirika ntchito comene kusungunuska cisanu na kusunga vyakulya; sodiyamu bikaboneti yikugwiliskirika ntchito pa kuphika nga ni cakufukumuska. Mankhwala ghanandi ghakusazgika sodiyamu kuti ghanjire makola mu thupi. Sodiyamu ca cisulo cikugwiliskirika ntchito comene pa kupanga vyakusazganika vinyake vya usungunu. Kale cikagwiliskirikanga ntchito pa kupanga mtovu wa mu mafuta gha galimoto na titanium, kweni kupanga sodiyamu kukacepa pamanyuma pa 1970. Nyali za sodiyamu kanandi zikugwiliskirika ntchito pa kumulika misewu mu misumba, ndipo zikupeleka ungweru wa cikasu. Sodiyamu cikugwiliskirika ntchito so mu usungunu wa vinthu vya vyamoyo. Ma''laser'' agho ghakufumiska ungweru wa mzere D wa sodiyamu ghakugwiliskirika ntchito kupanga nyenyezi zakupangika izo zikovwira vilaŵiskiro vya kutali vya pa caro capasi. === Kunyamula Kufunda === Sodiyamu cakuthira cikugwiliskirika ntchito kunyamula kufunda mu nyumba zinyake za nyukiliya, cifukwa cikwendeska makola kufunda ndipo cikukora nyutironi zicoko. Cikutuntha pa kufunda kukulu, ntheura nyumba ya nyukiliya yingagwira ntchito pa kukanikizga kwa nyengo zose, kweni suzgo ni kuti cikuwonekera mukati yayi na cikusazganika luŵiro comene. Sodiyamu cikuphulika para cakhwaska maji, nangauli cikuyaka pacoko waka mu mphepo. Sodiyamu-24, ico cikufumiska nkhongono za nyukiliya, cingapangika pa ntchito, kweni nkhongono izi zikumala mu mazuŵa ghacoko. Usange nyumba ya nyukiliya yikwenera kuzimika kanandi, NaK yikugwiliskirika ntchito, cifukwa yikuthira pa kufunda kwa cipinda. Ntchito yinyake ya sodiyamu pa kunyamula kufunda ni mu vigaŵa vya injini zankhongono, umo sodiyamu cikovwira kuzizimiska vigaŵa ivi. == Ntchito mu Vyamoyo == === Mu Ŵanthu === Mu ŵanthu, sodiyamu ni cakulya cakukhumbikwa ico cikulongozga unandi wa ndopa, kukanikizga kwa ndopa, kukhazikika kwa maji mu thupi, na pH. Unandi upasi uwo thupi likukhumba ukughanaghanirika kuŵa pafupifupi miligalamu 120 pa zuŵa ku ŵana ŵakubabika mpaka miligalamu 500 pa zuŵa ku ŵa vyaka 10 kujumpha. ==== Vyakulya ==== Sodiyamu kolorayidi, mcere wakulya (NaCl), ndiyo kasupe mukulu wa sodiyamu mu vyakulya, ndipo yikugwiliskirika ntchito kunowetsa na kusunga vyakulya. Ku Ŵaamerika, mcere unandi ukufuma ku vyakulya vyakupangika mu mafakitale. Makasupe ghanyake ni sodiyamu wa kawiro mu vyakulya na vyakusazgika mu vyakulya nga ni MSG, soda ya kuphikira, na vinyake. Wupu wa Ucizgi wa U.S. ukaŵika unandi ukulu uwo ungazomerezgeka pa magalamu 2.3 gha sodiyamu pa zuŵa, kweni munthu wapakati mu United States wakurya magalamu 3.4 pa zuŵa. Wupu wa Mtima wa Amerika ukuti munthu waleke kujumpha magalamu 1.5 pa zuŵa. Wupu unyake wa ŵasandi ukasanga kuti palije ukaboni wakukwana wa kuŵika unandi wakukhumbikwa wakusimikizgika, ntheura ukaŵika unandi wakukwana: miligalamu 110 pa zuŵa ku ŵana ŵa myezi 0–6; 370 ku myezi 7–12; 800 ku vyaka 1–3; 1,000 ku vyaka 4–8; 1,200 ku vyaka 9–13; 1,500 ku vyaka 14–18; na 1,500 ku ŵalara wose. Mcere wakulya uli na magaŵa pafupifupi 39.34 pa 100 gha sodiyamu pa kuzitika. Ici cikung'anamula kuti gramu yimoza ya mcere yili na miligalamu pafupifupi 393.4 za sodiyamu. Ntheura miligalamu 1,500 za sodiyamu (unandi wakukwana ku mulara) zili mu miligalamu pafupifupi 3,813 za mcere. ==== Kurya Sodiyamu Munandi ==== Kurya sodiyamu munandi nkhuheni ku umoyo, ndipo kungasintha umo mtima ukugwilira ntchito. Kukukolerana so na nthenda za impso za nyengo yitali, kukanikizga kukulu kwa ndopa, nthenda za mtima, na kufwa ciŵaro. ===== Kukanikizga Kukulu kwa Ndopa ===== Pali ubale ukulu pakati pa kurya sodiyamu munandi na kukanikizga kukulu kwa ndopa. Kusanda kwasanga kuti kucepeska sodiyamu na magalamu 2 pa zuŵa kukucepeska kukanikizga kwa ndopa na mm Hg pafupifupi 2 mpaka 4. Kucepeska uku kungacepeska ŵalwari ŵa kukanikizga kukulu kwa ndopa na magaŵa 9–17 pa 100. Kukanikizga kukulu kwa ndopa kukukoma ŵanthu miliyoni 7.6 pambere nyengo yawo yindafike pa caro cose caka ciliconse. Cifukwa mcere wakulya uli na magaŵa pafupifupi 39.3 pa 100 gha sodiyamu, magalamu 2.3 gha sodiyamu ni pafupifupi magalamu 5.9 gha mcere, pafupifupi supuni yicoko yimoza. Kusanda kunyake kukasanga kuti ŵanthu awo ŵakafumiskanga sodiyamu pasi pa magalamu 3 pa zuŵa mu matuzi ŵakaŵa pa ngozi yikulu ya nyifwa, kufwa ciŵaro, panji nthenda ya mtima kuluska awo ŵakafumiskanga magalamu 4 mpaka 5. Unandi wa magalamu 7 panji kujumpha ku ŵanthu ŵa kukanikizga kukulu kwa ndopa ukakolerana na nyifwa zinandi. FDA ya U.S. yikuti ŵalara ŵa kukanikizga kukulu kwa ndopa ŵakwenera kucepeska sodiyamu kufika magalamu 1.5 pa zuŵa. ==== Umo Thupi Likugwilira Ntchito ==== Ndondomeko ya renin na angiotensin yikulongozga unandi wa maji na sodiyamu mu thupi. Para kukanikizga kwa ndopa na sodiyamu mu impso vyacepa, thupi likupanga renin, iyo nayo yikupangiska aldosterone na angiotensin, ivyo vikuwezgera sodiyamu mu ndopa. Para sodiyamu wasazgikira, renin yikucepa, ndipo sodiyamu ukuwelera ku unandi wake wa nyengo zose. Tuvinthu twa sodiyamu ntwakuzirwa pa ntchito ya misempha na pa kukhazikiska maji pakati pa tumaselo na maji gha kuwaro. Kupambana kwa unandi wa tuvinthu kuwaro na mukati mwa kaselo, uko kukusungika na mpope wa sodiyamu na potasiyamu, kukupanga vyakutumika vya magesi ivyo vikovwira kufinyika kwa mnofu wa mtima na kuyowoyerana kwa misempha. Mu ŵanthu, sodiyamu mucoko comene panji munandi comene mu ndopa ni nthenda izo zikuchemeka ''hyponatremia'' na ''hypernatremia''. Zingafuma ku vyakuhara, kukota, panji kuwukura panji kupoŵa kwa nyengo yitali. === Mu Vyakumera === Mu vyakumera vinyake, sodiyamu ni cakulya cicoko ico cikovwira kugaya vyakulya na kupanga [[Klorofilo|klorofilo]]. Mu vinyake, cikutora malo gha potasiyamu pa ntchito zinyake, nga ni kusunga kukhwima kwa tumaselo na kovwira kujula na kujalira kwa tuzenje twa mahamba. Sodiyamu munandi mu dongo ungacepeska kukwemya kwa maji, ndipo vyakumera vingafota; sodiyamu munandi mukati mwa tumaselo ungananga ntchito ya tumaselo na kupangiska mahamba kufwa panji kusuluka. Pakuzgora, vyakumera vinyake vyapanga nthowa za kucepeska kukwemya sodiyamu mu misisi, kucisunga mu tumaselo, na kukanizga mcere kufika ku mahamba. Sodiyamu munandi ungasungika so mu vigaŵa vya kale vya cakumera, kuvikilira vigaŵa viphya. Vyakumera vinyake vyasintha kuti vikure makola mu malo gha mcere unandi. == Ngozi na Kujivikilira == Sodiyamu cikupanga haidrojeni iyo yikuyaka na sodiyamu haidrokisayidi yakupsereza para cakhwaska maji; kucimeza panji kucikhwaska na cikopa, maso, panji vigaŵa vya mukati vyakunyovera kungapsereza comene. Sodiyamu cikuphulika ceneco para pali maji cifukwa ca haidrojeni iyo yikupangika. Kweni sodiyamu mu mphepo para cayaka (panji para cakusungunuka cafika pafupifupi 290 °C) cikuyaka pacoko waka. Vyakuzimiska moto vya maji vikusazgirapo moto wa sodiyamu. Ivyo vya kaboni dayokisayidi navyo vikwenera kugwiliskirika ntchito yayi pa moto wa sodiyamu. Vyakuzimiska vyakovwira ni Met-L-X, Lith-X, na mcenga wakomira. Mu nyumba za nyukiliya, moto wa sodiyamu ukukanizgika mwa kupatula sodiyamu na okisijeni mu mapayipi agho ghali na mphepo yambura kusazganika. Sodiyamu uwo ukuvuza ukuwunjikika mu thanki umo ulije okisijeni. Moto wa sodiyamu wakusungunuka ngwa ngozi comene kuluska wa sodiyamu wakukhwima. Mu lipoti la Wupu wa Moto wa United States, R. J. Gordon wakalemba kuti sodiyamu wakusungunuka ngwa ngozi comene cifukwa cimenyu ciliconse ca sodiyamu cikwenda paŵekha ndipo cingasazganika luŵiro na okisijeni, ndipo nanga ni maji ghacoko ghangiziska kuphulika kukulu ico cingafumiska sodiyamu wakusungunuka mu cakusungiramo. Para sodiyamu wakusungunuka ukuyaka, moto ukucitika pacanya pa vyakuthira. Mphepo yambura kusazganika, nga ni naitirojeni panji argon, yingaphimba pacanya, kweni yikwenera kuthiririka mwakupwelelera. Vyakuzimiska vinandi vya ufu vikubira pasi, ndipo sodiyamu ukuyandama pacanya na kulutilira kuyaka. Usange sodiyamu uli mu cakusungiramo, moto ungazimika mwa kujalira cakusungiramo kuti okisijeni waleke kunjira. 5nwo98gktam2qafzsth9ta7usli0eem 123677 123642 2026-11-04T11:31:42Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha Wikidata (tum labels) 123677 wikitext text/x-wiki '''Sodiyamu''' ni cisungunu; cili na cimanyikwiro '''Na''' (kufuma ku Cilatini ciphya ''natrium'') na nambala ya cimenyu 11. Ni cisulo cakupepuka, cituŵa nga ni fesa, ico cikukolerana luŵiro comene na vinthu vinyake. Sodiyamu ni cisulo ca alikali, ca gulu la 1 la gome la visungunu. Mtundu wake wekha wakukhazikika ni ²³Na. Cisulo ici cambura kusazganika cikusangika mu kawiro yayi, ndipo cikwenera kufumyika mu vyakusazganika. Sodiyamu ni cisungunu ca cinkhondi na cimoza pa unandi mu cikopa ca [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]], ndipo cili mu malibwe ghanandi, nga ni ''feldspar'', ''sodalite'', na mcere wa pasi (NaCl). Vyakusazganika vinandi vya sodiyamu vikusungunuka comene mu [[Maji|maji]]: maji ghafumya sodiyamu mu malibwe gha caro capasi kwa vyaka mamiliyoni, ntheura sodiyamu na kolorini ndivyo visungunu vinandi comene ivyo vyasungunuka mu mbwani pa kuzitika. Sodiyamu cikafumyika kakwamba na Humphry Davy mu 1807 mwa kugaŵa sodiyamu haidrokisayidi na magesi. Mwa vyakusazganika vinandi vyakovwira vya sodiyamu, sodiyamu haidrokisayidi yikugwiliskirika ntchito pa kupanga sopo, ndipo sodiyamu kolorayidi (mcere wakulya) yikugwiliskirika ntchito kusungunuska cisanu na ni cakulya cakuzirwa ku vinyama kusazgapo ŵanthu. Sodiyamu ni cisungunu cakukhumbikwa ku vinyama vyose na ku vyakumera vinyake. Tuvinthu twa magesi twa sodiyamu ndito tunandi comene mu maji gha kuwaro kwa tumaselo, ndipo ndito tukupanga cigaŵa cikulu ca kukanikizga kwa maji agha. Tumaselo twa vinyama tukupopa tuvinthu twa sodiyamu kuwaro kwa kaselo kwizira mu mpope wa sodiyamu na potasiyamu, ilo lili mu cikopa ca kaselo, kuti tusunge unandi wa sodiyamu kuwaro kwa kaselo pafupifupi kakhumi kuluska mukati. Mu tumaselo twa misempha, kwenda luŵiro kwa tuvinthu twa sodiyamu mukati mwa kaselo kukupangiska kutumika kwa uthenga wa misempha. == Vimanyikwiro == === Vya Kawiro === Pa kufunda na kukanikizga kwa nyengo zose, sodiyamu ni cisulo cakupepuka ca mtundu wa fesa ico cikusazganika na okisijeni wa mu mphepo, kupanga sodiyamu okisayidi. Sodiyamu cinandi kanandi cikusungika mu mafuta panji mu mphepo yambura kusazganika. Cisulo ca sodiyamu cingadumulika makola na mpeni. Cikwendeska makola magesi na kufunda. Sodiyamu cikusungunuka pa 98 °C na kutuntha pa 883 °C, pasi pa lithiyamu kweni pacanya pa visulo vya alikali vyakuzitika nga ni potasiyamu, rubidiyamu, na sesiyamu. Vimanyikwiro ivi vikusintha comene pa kukanikizga kukulu: pa 1.5 Mbar, mtundu ukusintha kufuma ku fesa kuya ku wakufipa; pa 1.9 Mbar cikuŵa cakuwonekera mukati na mtundu wakufiira; ndipo pa 3 Mbar, sodiyamu ni cinthu cakukhwima cakuwonekera mukati. Mitundu yose iyi ya kukanikizga kukulu yikwendeska magesi yayi. Pa kuyezga mu moto, sodiyamu na vyakusazganika vyake vikuŵala na mtundu wa cikasu, cifukwa ma''electron'' gha sodiyamu ghakufumiska ungweru apo ghakuwa kufuma ku cigaŵa cinyake kuya ku cinyake; utali wa jigha la ungweru uwu ni pafupifupi nanomita 589.3, mzere uwo ukuchemeka D. Mzere uwu ukugaŵika mu viŵiri, pa 589.0 na 589.6 nm. === Mitundu ya Vimenyu === Mitundu 20 ya vimenyu vya sodiyamu yikumanyikwa, kweni ²³Na pera ndiyo yakukhazikika. ²³Na yikupangika mu nyenyezi apo vimenyu viŵiri vya kaboni vikusazganika; ici cikukhumba kufunda kwakujumpha ma''megakelvin'' 600 na nyenyezi ya kuzitika kwa katatu kwa zuŵa panji kujumpha. Mitundu yiŵiri ya mtima wa vimenyu yikupangika na nkhongono za kuthambo: ²²Na yili na nyengo ya kucepa hafu ya vyaka 2.6 na ²⁴Na ya maora 15; mitundu yinyake yose yili na nyengo ya kucepa hafu ya pasi pa miniti yimoza. Para munthu wakhwaskika na nkhongono zikulu za nyutironi, nga ni pa ngozi ya nyukiliya, ²³Na yinyake mu ndopa yikusanduka ²⁴Na; unandi wa nkhongono izo munthu wakapokera ungapimika mwa kupima unandi wa ²⁴Na kuyaniska na ²³Na. == Usungunu == Vimenyu vya sodiyamu vili na ma''electron'' 11, limoza kujumpha ndondomeko yakukhazikika ya mphepo ya neon. Ntheura sodiyamu kanandi cikupanga vyakusazganika umo cili na magesi ghakusazgikira (Na⁺). === Sodiyamu ca Cisulo === Sodiyamu ca cisulo kanandi cikusazganika luŵiro pacoko kuluska potasiyamu kweni luŵiro kuluska lithiyamu. Cikupeleka ma''electron'' luŵiro comene. === Mcere na Okisayidi === Vyakusazganika vya sodiyamu ngakuzirwa comene pa malonda, comene ku mafakitale gha kupanga galasi, mapepala, sopo, na nsalu. Vyakuzirwa comene ni mcere wakulya (NaCl), soda ash (Na₂CO₃), soda ya kuphikira (NaHCO₃), soda yakupsereza (NaOH), sodiyamu naiteleti (NaNO₃), na borax. Sopo zinandi ni mcere wa sodiyamu wa mafuta. Sopo za sodiyamu zikusungunuka pa kufunda kukulu (ndipo zikuwoneka "zakukhwima") kuluska sopo za potasiyamu. Nga ni visulo vyose vya alikali, sodiyamu cikusazganika na maji na kufumiska kufunda. Vithuzi vya kamera ya luŵiro vya visulo vya alikali vikuphulika mu maji vikulongora kuti kuphulika uku kukufuma ku magesi. Kusazganika uku kukupanga soda yakupsereza na mphepo ya haidrojeni iyo yikuyaka. Para cikuyaka mu mphepo, cikupanga comene sodiyamu peroksayidi na sodiyamu okisayidi pacoko. === Kusungunuka mu Maji === Sodiyamu cikupanga vyakusazganika ivyo vikusungunuka mu maji. Mcere wa sodiyamu ukusungunuka comene mu maji, ntheura kanandi ukufumyika mwa kufumbuska maji panji kusazga vinthu nga ni ethanol; mwaciyelezgero, magalamu 0.35 pera gha sodiyamu kolorayidi ndigho ghangasungunuka mu lita yimoza ya ethanol. Unandi wa sodiyamu mu vinthu ukupimika na vilwero vya ungweru panji vya magesi. === Vyakusazganika Vinyake === Nga ni visulo vinyake vya alikali, sodiyamu cikusungunuka mu amoniya kupeleka vyakuthira vya mtundu wakufipa; para vyafumbuka, vikusiya cikopa cakuŵala ca sodiyamu ca cisulo. Sodiyamu cikupanga so vyakusazganika na vinthu vya vyamoyo (vya kaboni) vinandi, ndipo vinyake vikugwiliskirika ntchito mu usungunu. === Kusazganika na Visulo Vinyake === Sodiyamu cikusazganika na visulo vinandi, nga ni potasiyamu, kalisiyamu, mtovu, golide, siliva, zinki, na mekyuri. Sodiyamu na potasiyamu vikupanga NaK, ico cikuthira pa kufunda kwa nyengo zose ndipo cikwendeska makola comene kufunda na magesi. Pa kuthira, sodiyamu cikusazganika makola na mtovu. == Mbiri == Cifukwa nchakuzirwa ku umoyo wa ŵanthu, mcere waŵa cuma cakuzirwa kwa nyengo yitali. Mu Ulaya ya nyengo yapakati, cakusazganika ca sodiyamu ca zina la Cilatini ''sodanum'' cikagwiliskirikanga ntchito nga ni mankhwala gha mutu kupweteka. Zina lakuti sodiyamu likughanaghanirika kufuma ku Ciarabu ''suda'', "mutu kupweteka", cifukwa ntchito ya soda pa kucizga mutu kupweteka yikamanyikwanga kale. Nangauli sodiyamu, nyengo zinyake cakuchemeka soda, cikamanyikwanga kale mu vyakusazganika, cisulo ceneco cikafumyika mu 1807 pera na Sir Humphry Davy mwa kugaŵa sodiyamu haidrokisayidi na magesi. Mu 1809, msandi wa Ŵajeremani Ludwig Wilhelm Gilbert wakasacizga mazina ghakuti ''Natronium'' na ''Kalium''. Cimanyikwiro ca usungunu ca sodiyamu cikapharazgika kakwamba mu 1814 na Jöns Jakob Berzelius, ndipo cikufuma ku zina la Cilatini ciphya ''natrium'', ilo likufuma ku ''natron'' ya Eguputo, mcere wa kawiro uwo comene ni sodiyamu kaboneti. ''Natron'' yikaŵa na ntchito zinandi mu mafakitale na mu nyumba. Sodiyamu cikupeleka mtundu wa cikasu ukulu ku moto. Mu 1860, Kirchhoff na Bunsen ŵakawona kuti kuyezga kwa moto kwa sodiyamu nkhwakupulika comene: mu kona la cipinda cawo, ŵakaphulika miligalamu 3 pera za sodiyamu, ndipo moto ukaŵala cikasu na kulongora mzere wa sodiyamu kwa maminiti 10. Kufuma apa ŵakapima kuti cigaŵa cimoza ca mphepo cingaŵa na sodiyamu wakujumpha cigaŵa cimoza pa miliyoni 20 yayi. == Kusangika == Cikopa ca caro capasi cili na magaŵa 2.27 pa 100 gha sodiyamu, ntheura ni cisungunu ca cinkhondi na cimoza pa unandi pa caro capasi na cisulo ca cinayi pa unandi, pamanyuma pa aluminiyamu, cisulo, kalisiyamu, na magnesiyamu, ndipo panthazi pa potasiyamu. Mu mbwani muli magalamu pafupifupi 10.8 gha sodiyamu pa lita. Cifukwa cikusazganika luŵiro comene, cikusangika paŵekha yayi. Cili mu malibwe ghanandi, ghanyake ghakusungunuka comene nga ni mcere wa pasi na ''natron'', ghanyake ghambura kusungunuka. Mu caro cose ca mlengalenga, sodiyamu ni cisungunu ca khumi na cinkhondi pa unandi, magaŵa 0.002 pa 100 gha vimenyu vyose. === Kulaŵiska Kuthambo === Sodiyamu cili na mzere wa ungweru ukulu comene mu cigaŵa ca cikasu (mzere weneuwo uwo ukugwiliskirika ntchito mu nyali za sodiyamu za mu misewu). Ukuwoneka nga ni mzere wa kukora ungweru mu nyenyezi zinandi, kusazgapo zuŵa. Mzere uwu ukasandika kakwamba mu 1814 na Joseph von Fraunhofer, uyo wakauchema mzere "D". Nkhongono ya mzere D yikuzomerezga kusangika kwake mu malo ghanandi gha kuthambo. Ukuwoneka mu nyenyezi izo pacanya pake pakuzizima mwakukwana kuti sodiyamu cikhale nga ni vimenyu. Nyenyezi zinyake zikuwoneka nga zili na mzere uwu, kweni ukufuma ku mphepo ya pakati pa nyenyezi. Sodiyamu casangika so mu malo ghanandi gha Kanozgero ka Zuŵa, kusazgapo mphepo yicoko ya Mekyuri na ya mwezi. Nyenyezi za mcira zinyake zili na mcira wa sodiyamu, uwo ukasangika kakwamba pa nyenyezi ya mcira ya Hale–Bopp mu 1997. Sodiyamu casangika nanga ni mu mphepo za vibwe vinyake vya kuwaro kwa Kanozgero ka Zuŵa. == Kupanga mu Mafakitale == Pafupifupi matani 100,000 gha sodiyamu ca cisulo ghakupangika caka ciliconse pa ntchito zapadera. Sodiyamu ca cisulo cikapangika kakwamba pa malonda pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1800 mwa kotcha sodiyamu kaboneti na kaboni pa 1100 °C, nga ni cigaŵa cakwamba ca kupanga aluminiyamu: : Na₂CO₃ + 2 C → 2 Na + 3 CO Khumbo likulu la aluminiyamu likapangiska khumbo la sodiyamu. Kwiza kwa nthowa ya Hall–Héroult ya kupanga aluminiyamu kukamalizga khumbo la sodiyamu linandi. Sodiyamu sono cikupangika mwa kugaŵa na magesi sodiyamu kolorayidi wakusungunuka (mcere), kuyana na nthowa iyo yikalembeka mu 1924. NaCl yikusazganika na kalisiyamu kolorayidi kuti yisungunuke pasi pa 700 °C. Nthowa iyi njambura kudura kuluska nthowa ya kale. Usange sodiyamu cakutowa comene cikukhumbikwa, cingatunthika kamoza panji kanandi. Msika wa sodiyamu ukusintha comene cifukwa nchakusuzga kucisunga na kucinyamula; cikwenera kusungika mu mphepo yakomira yambura kusazganika panji mu mafuta ghambura maji. == Kagwiliskiro == Nangauli sodiyamu ca cisulo cili na ntchito zinyake zakuzirwa, ntchito zikulu zikugwiliskira ntchito vyakusazganika vyake; matani mamiliyoni gha sodiyamu kolorayidi, haidrokisayidi, na kaboneti ghakupangika caka ciliconse. Sodiyamu kolorayidi yikugwiliskirika ntchito comene kusungunuska cisanu na kusunga vyakulya; sodiyamu bikaboneti yikugwiliskirika ntchito pa kuphika nga ni cakufukumuska. Mankhwala ghanandi ghakusazgika sodiyamu kuti ghanjire makola mu thupi. Sodiyamu ca cisulo cikugwiliskirika ntchito comene pa kupanga vyakusazganika vinyake vya usungunu. Kale cikagwiliskirikanga ntchito pa kupanga mtovu wa mu mafuta gha galimoto na titanium, kweni kupanga sodiyamu kukacepa pamanyuma pa 1970. Nyali za sodiyamu kanandi zikugwiliskirika ntchito pa kumulika misewu mu misumba, ndipo zikupeleka ungweru wa cikasu. Sodiyamu cikugwiliskirika ntchito so mu usungunu wa vinthu vya vyamoyo. Ma''laser'' agho ghakufumiska ungweru wa mzere D wa sodiyamu ghakugwiliskirika ntchito kupanga nyenyezi zakupangika izo zikovwira vilaŵiskiro vya kutali vya pa caro capasi. === Kunyamula Kufunda === Sodiyamu cakuthira cikugwiliskirika ntchito kunyamula kufunda mu nyumba zinyake za nyukiliya, cifukwa cikwendeska makola kufunda ndipo cikukora nyutironi zicoko. Cikutuntha pa kufunda kukulu, ntheura nyumba ya nyukiliya yingagwira ntchito pa kukanikizga kwa nyengo zose, kweni suzgo ni kuti cikuwonekera mukati yayi na cikusazganika luŵiro comene. Sodiyamu cikuphulika para cakhwaska maji, nangauli cikuyaka pacoko waka mu mphepo. Sodiyamu-24, ico cikufumiska nkhongono za nyukiliya, cingapangika pa ntchito, kweni nkhongono izi zikumala mu mazuŵa ghacoko. Usange nyumba ya nyukiliya yikwenera kuzimika kanandi, NaK yikugwiliskirika ntchito, cifukwa yikuthira pa kufunda kwa cipinda. Ntchito yinyake ya sodiyamu pa kunyamula kufunda ni mu vigaŵa vya injini zankhongono, umo sodiyamu cikovwira kuzizimiska vigaŵa ivi. == Ntchito mu Vyamoyo == === Mu Ŵanthu === Mu ŵanthu, sodiyamu ni cakulya cakukhumbikwa ico cikulongozga unandi wa ndopa, kukanikizga kwa ndopa, kukhazikika kwa maji mu thupi, na pH. Unandi upasi uwo thupi likukhumba ukughanaghanirika kuŵa pafupifupi miligalamu 120 pa zuŵa ku ŵana ŵakubabika mpaka miligalamu 500 pa zuŵa ku ŵa vyaka 10 kujumpha. ==== Vyakulya ==== Sodiyamu kolorayidi, mcere wakulya (NaCl), ndiyo kasupe mukulu wa sodiyamu mu vyakulya, ndipo yikugwiliskirika ntchito kunowetsa na kusunga vyakulya. Ku Ŵaamerika, mcere unandi ukufuma ku vyakulya vyakupangika mu mafakitale. Makasupe ghanyake ni sodiyamu wa kawiro mu vyakulya na vyakusazgika mu vyakulya nga ni MSG, soda ya kuphikira, na vinyake. Wupu wa Ucizgi wa U.S. ukaŵika unandi ukulu uwo ungazomerezgeka pa magalamu 2.3 gha sodiyamu pa zuŵa, kweni munthu wapakati mu United States wakurya magalamu 3.4 pa zuŵa. Wupu wa Mtima wa Amerika ukuti munthu waleke kujumpha magalamu 1.5 pa zuŵa. Wupu unyake wa ŵasandi ukasanga kuti palije ukaboni wakukwana wa kuŵika unandi wakukhumbikwa wakusimikizgika, ntheura ukaŵika unandi wakukwana: miligalamu 110 pa zuŵa ku ŵana ŵa myezi 0–6; 370 ku myezi 7–12; 800 ku vyaka 1–3; 1,000 ku vyaka 4–8; 1,200 ku vyaka 9–13; 1,500 ku vyaka 14–18; na 1,500 ku ŵalara wose. Mcere wakulya uli na magaŵa pafupifupi 39.34 pa 100 gha sodiyamu pa kuzitika. Ici cikung'anamula kuti gramu yimoza ya mcere yili na miligalamu pafupifupi 393.4 za sodiyamu. Ntheura miligalamu 1,500 za sodiyamu (unandi wakukwana ku mulara) zili mu miligalamu pafupifupi 3,813 za mcere. ==== Kurya Sodiyamu Munandi ==== Kurya sodiyamu munandi nkhuheni ku umoyo, ndipo kungasintha umo mtima ukugwilira ntchito. Kukukolerana so na nthenda za iso za nyengo yitali, kukanikizga kukulu kwa ndopa, nthenda za mtima, na kufwa ciŵaro. ===== Kukanikizga Kukulu kwa Ndopa ===== Pali ubale ukulu pakati pa kurya sodiyamu munandi na kukanikizga kukulu kwa ndopa. Kusanda kwasanga kuti kucepeska sodiyamu na magalamu 2 pa zuŵa kukucepeska kukanikizga kwa ndopa na mm Hg pafupifupi 2 mpaka 4. Kucepeska uku kungacepeska ŵalwari ŵa kukanikizga kukulu kwa ndopa na magaŵa 9–17 pa 100. Kukanikizga kukulu kwa ndopa kukukoma ŵanthu miliyoni 7.6 pambere nyengo yawo yindafike pa caro cose caka ciliconse. Cifukwa mcere wakulya uli na magaŵa pafupifupi 39.3 pa 100 gha sodiyamu, magalamu 2.3 gha sodiyamu ni pafupifupi magalamu 5.9 gha mcere, pafupifupi supuni yicoko yimoza. Kusanda kunyake kukasanga kuti ŵanthu awo ŵakafumiskanga sodiyamu pasi pa magalamu 3 pa zuŵa mu matuzi ŵakaŵa pa ngozi yikulu ya nyifwa, kufwa ciŵaro, panji nthenda ya mtima kuluska awo ŵakafumiskanga magalamu 4 mpaka 5. Unandi wa magalamu 7 panji kujumpha ku ŵanthu ŵa kukanikizga kukulu kwa ndopa ukakolerana na nyifwa zinandi. FDA ya U.S. yikuti ŵalara ŵa kukanikizga kukulu kwa ndopa ŵakwenera kucepeska sodiyamu kufika magalamu 1.5 pa zuŵa. ==== Umo Thupi Likugwilira Ntchito ==== Ndondomeko ya renin na angiotensin yikulongozga unandi wa maji na sodiyamu mu thupi. Para kukanikizga kwa ndopa na sodiyamu mu iso vyacepa, thupi likupanga renin, iyo nayo yikupangiska aldosterone na angiotensin, ivyo vikuwezgera sodiyamu mu ndopa. Para sodiyamu wasazgikira, renin yikucepa, ndipo sodiyamu ukuwelera ku unandi wake wa nyengo zose. Tuvinthu twa sodiyamu ntwakuzirwa pa ntchito ya misempha na pa kukhazikiska maji pakati pa tumaselo na maji gha kuwaro. Kupambana kwa unandi wa tuvinthu kuwaro na mukati mwa kaselo, uko kukusungika na mpope wa sodiyamu na potasiyamu, kukupanga vyakutumika vya magesi ivyo vikovwira kufinyika kwa mnofu wa mtima na kuyowoyerana kwa misempha. Mu ŵanthu, sodiyamu mucoko comene panji munandi comene mu ndopa ni nthenda izo zikuchemeka ''hyponatremia'' na ''hypernatremia''. Zingafuma ku vyakuhara, kukota, panji kuwukura panji kupoŵa kwa nyengo yitali. === Mu Vyakumera === Mu vyakumera vinyake, sodiyamu ni cakulya cicoko ico cikovwira kugaya vyakulya na kupanga [[Klorofilo|klorofilo]]. Mu vinyake, cikutora malo gha potasiyamu pa ntchito zinyake, nga ni kusunga kukhwima kwa tumaselo na kovwira kujula na kujalira kwa tuzenje twa mahamba. Sodiyamu munandi mu dongo ungacepeska kukwemya kwa maji, ndipo vyakumera vingafota; sodiyamu munandi mukati mwa tumaselo ungananga ntchito ya tumaselo na kupangiska mahamba kufwa panji kusuluka. Pakuzgora, vyakumera vinyake vyapanga nthowa za kucepeska kukwemya sodiyamu mu misisi, kucisunga mu tumaselo, na kukanizga mcere kufika ku mahamba. Sodiyamu munandi ungasungika so mu vigaŵa vya kale vya cakumera, kuvikilira vigaŵa viphya. Vyakumera vinyake vyasintha kuti vikure makola mu malo gha mcere unandi. == Ngozi na Kujivikilira == Sodiyamu cikupanga haidrojeni iyo yikuyaka na sodiyamu haidrokisayidi yakupsereza para cakhwaska maji; kucimeza panji kucikhwaska na cikumba, maso, panji vigaŵa vya mukati vyakunyovera kungapsereza comene. Sodiyamu cikuphulika ceneco para pali maji cifukwa ca haidrojeni iyo yikupangika. Kweni sodiyamu mu mphepo para cayaka (panji para cakusungunuka cafika pafupifupi 290 °C) cikuyaka pacoko waka. Vyakuzimiska moto vya maji vikusazgirapo moto wa sodiyamu. Ivyo vya kaboni dayokisayidi navyo vikwenera kugwiliskirika ntchito yayi pa moto wa sodiyamu. Vyakuzimiska vyakovwira ni Met-L-X, Lith-X, na mcenga wakomira. Mu nyumba za nyukiliya, moto wa sodiyamu ukukanizgika mwa kupatula sodiyamu na okisijeni mu mapayipi agho ghali na mphepo yambura kusazganika. Sodiyamu uwo ukuvuza ukuwunjikika mu thanki umo ulije okisijeni. Moto wa sodiyamu wakusungunuka ngwa ngozi comene kuluska wa sodiyamu wakukhwima. Mu lipoti la Wupu wa Moto wa United States, R. J. Gordon wakalemba kuti sodiyamu wakusungunuka ngwa ngozi comene cifukwa cimenyu ciliconse ca sodiyamu cikwenda paŵekha ndipo cingasazganika luŵiro na okisijeni, ndipo nanga ni maji ghacoko ghangiziska kuphulika kukulu ico cingafumiska sodiyamu wakusungunuka mu cakusungiramo. Para sodiyamu wakusungunuka ukuyaka, moto ukucitika pacanya pa vyakuthira. Mphepo yambura kusazganika, nga ni naitirojeni panji argon, yingaphimba pacanya, kweni yikwenera kuthiririka mwakupwelelera. Vyakuzimiska vinandi vya ufu vikubira pasi, ndipo sodiyamu ukuyandama pacanya na kulutilira kuyaka. Usange sodiyamu uli mu cakusungiramo, moto ungazimika mwa kujalira cakusungiramo kuti okisijeni waleke kunjira. jdknkfff2a136bw8an4xsufi0jl8q9y 0 46878 123521 112578 2026-11-03T12:11:04Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123521 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | direction = vertical | align = right | width = 310 | image1 = NGC 4414 (NASA-med).jpg | caption1 = [[NGC 4414]], [[mlambagombe wakuzingulira]] mu [[gulu la nyenyezi]] la [[Coma Berenices]], uli pafupifupi 55,000&nbsp;[[chaka cha ungweru]] mu msinkhu-uzingiri ndipo pafupifupi vyaka vya ungweru 60 miliyoni kufuma pa charu chapasi. }} '''Mlambagombe''' ni gulu la nyenyezi, makanozgero gha vibwe, vyakusyala vya nyenyezi, mpweya, cuvu, na vyamvimba vyambura kuwoneka ivyo vikukoleka pamoza na nkhongono yakuguza. Lizgu la Cingelezi lakuti ''galaxy'' likufuma ku Cigiriki ''galaxias'' (γαλαξίας), kung'anamula "ca mkaka", kulongora mlambagombe wa Mseu wa Mkaka uwo uli na [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]]. Milambagombe, iyo yili na nyenyezi pafupifupi miliyoni 100 pakati, yikupambana mu ukulu kufuma ku micoko iyo yili na nyenyezi zambura kukwana 1,000 mpaka ku mikulu comene iyo yili na nyenyezi triliyoni 100, ndipo nyenyezi yiliyose yikuzunguliya pakati pa mlambagombe wake. Kuzitika kunandi kwa mlambagombe nkhwa vyamvimba vyambura kuwoneka, ndipo magaŵa ghacoko pera ghakuwoneka nga ni nyenyezi na mitambo ya nyenyezi. Vidolozi vifipa vikulu comene kanandi vikusangika pakati pa milambagombe. Milambagombe yikugaŵika kuyana na kawonekero kake, nga ni yakutalikilapo, yakuzingilira, panji yambura mawonekero ghakumanyikwa. Mseu wa Mkaka ni ciyelezgero ca mlambagombe wakuzingilira. Kukughanaghanirika kuti pali milambagombe pakati pa biliyoni 200 na triliyoni 2 mu caro cose ca mlengalenga ico cikuwoneka. Mseu wa Mkaka uli na ukulu wa vyaka vya ungweru pafupifupi 87,400. Mlambagombe mukulu wakufupi nawo, Andromeda, uli pa mtunda wa vyaka vya ungweru miliyoni 2.4. Milambagombe yinandi yikuwungana mu magulu na mawupu ghakulu cifukwa ca nkhongono yakuguza. Mseu wa Mkaka uli mu Gulu la pa Malo Ghithu, ilo ukulilongozga pamoza na Andromeda. Milambagombe nyengo zinyake yikutimbana mu umoyo wawo. == Muzu wa Lizgu == Lizgu lakuti ''galaxy'' likufuma ku lizgu la Cigiriki la Mseu wa Mkaka, ''galaxías (kúklos)'', "(cizungulizgo ca) mkaka", cifukwa cikuwoneka nga ni mzere wa ungweru wa mkaka kuthambo. == Mazina == Milambagombe miliyoni yalembeka, kweni micoko pera ndiyo yili na mazina ghakumanyikwa, nga ni Andromeda, Mitambo ya Magellan, na Sombrero. == Mbiri ya Kulaŵiska == Musandi wa vinjeru wa Ŵagiriki Democritus (450–370 pambere Khristu) wakasacizga kuti mzere wakuŵala kuthambo usiku, uwo ukumanyikwa nga ni Mseu wa Mkaka, ungaŵa kuti ukupangika na nyenyezi zakutali. == Mitundu == Pali mitundu yitatu yikulu ya milambagombe: yakutalikilapo, yakuzingilira, na yambura mawonekero ghakumanyikwa. == Kukolerana kwa Milambagombe == Kukolerana pakati pa milambagombe kukucitika kanandi, ndipo kungaŵa kwakuzirwa pa kukura kwa milambagombe. == Ukulu == Milambagombe yilije mphaka yakuwoneka makola, ndipo nyenyezi zikucepa pacoko pacoko kufuma pakati, ntheura kupima ukulu wake nkhwakusuzga. == Magulu Ghakulu == Kulaŵiska kuthambo kukulongora kuti milambagombe kanandi yikusangika mu magulu. == Umagineti == Milambagombe yili na vigaŵa vyawo vya nkhongono ya magineti, ivyo vikukhwaska umo yikwendera. == Kupangika na Kukura == Pafupifupi vyaka 300,000 pamanyuma pa Kuphulika Kukulu, vimenyu vya haidirojeni na heliyamu vikamba kupangika. 9jtokvgcn5aqm0yypzwi3qxkw0xlulb 0 46880 123499 115765 2026-11-03T12:10:07Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123499 wikitext text/x-wiki '''Kanozgero ka Zuŵa''' (panji '''Kanozgero ka nyenyezi''') ni [[Zuŵa|zuŵa]] na vinthu vyose ivyo vikulizunguliya, ivyo vikukoleka nalo na nkhongono yakuguza, comene [[Chibwe|vibwe]] vyake vinkhondi na vitatu, ndipo [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]] ni cimoza mwa ivyo. Kanozgero ka Zuŵa ni kanozgero ka nyenyezi yimoza kekha mu [[Mlambagombe|mlambagombe]] wa Mseu wa Mkaka. Kakapangika pafupifupi vyaka biliyoni 4.6 ivyo vyajumpha apo cigaŵa cakukhwima ca mtambo wa mamolekyu cikawa pamoza, ndipo cikapanga zuŵa na cimbale ca fumbi umo vinthu ivyo vikulizunguliya vikawungikira. Zuŵa ndilo lili na magaŵa 99.86 pa 100 gha kuzitika kose kwa Kanozgero ka Zuŵa. Mu mtima wa zuŵa, haidirojeni yikusazganika kuŵa heliyamu, ndipo ici cikufumiska nkhongono za ntchito. Pamanyuma pa zuŵa, vinthu vyamvimba comene ni vibwe vinkhondi na vitatu. Vyakufupi na zuŵa ni vibwe vya malibwe: [[Mekyuri]], [[Vinasi]], Tera, na [[Aresi]]. Vibwe vinayi ivi ni vya Kanozgero ka Zuŵa ka mukati. Caro capasi na Aresi ndivyo vibwe vyekha ivyo vikuzunguliya mu cigaŵa umo ungweru wa zuŵa ungasunga maji kuŵa ghamaji. Kuwaro kwake kuli vibwe vya Kanozgero ka Zuŵa ka kuwaro: vibwe vikulu viŵiri vya mpweya ([[Jupita]] na [[Satani]]) na vibwe vikulu viŵiri vya ayisi ([[Yurenasi]] na [[Neputuni]]). Vinthu ivyo vikuzunguliya zuŵa kweni ivyo vikuwusa nthowa zawo yayi vikuchemeka vibwe vicoko, nga ni Serisi, Pulutu, na Erisi. Vicoko kuluska ivi pali malibwe gha mlengalenga, nyenyezi za mcira, na mitambo ya cuvu. Vinthu vinandi mu Kanozgero ka Zuŵa vikuzunguliya zuŵa yayi, kweni vikuzunguliya vinthu vikulu, ndipo vikuchemeka myezi. == Ng'anamulo == Kanozgero ka Zuŵa kakusazgapo zuŵa na vinthu vyose ivyo vikukoleka nalo na nkhongono yakuguza na kulizunguliya. == Kupangika na Kukura == Kanozgero ka Zuŵa kakapangika vyaka biliyoni 4.568 ivyo vyajumpha kufuma ku kuwa pamoza kwa cigaŵa ca mtambo ukulu wa mamolekyu. Mtambo uwu ukaŵa comene na haidirojeni, na heliyamu yicoko, na visungunu vinyake vicoko. == Vigaŵa == Ŵasandi ŵa nyenyezi nyengo zinyake ŵakugaŵa Kanozgero ka Zuŵa mu vigaŵa. Kanozgero ka mukati kali na Mekyuri, Vinasi, Tera, Aresi, na malibwe gha mlengalenga gha mu mzere wa malibwe. Kanozgero ka kuwaro kali na Jupita, Satani, Yurenasi, Neputuni, na vinthu vya mu mzere wa Kuiper. == Zuŵa == Zuŵa ndiyo nyenyezi ya Kanozgero ka Zuŵa ndipo ndico cinthu cakuzitika comene. Kuzitika kwake kukwiziska kufunda kukulu mu mtima wake, kwakukwana kusazga haidirojeni kuŵa heliyamu, ndipo ici cikufumiska nkhongono za ntchito zinandi comene. == Kanozgero ka Mukati == Kanozgero ka mukati ni cigaŵa ico cili na vibwe vya malibwe na malibwe gha mlengalenga. Vinthu vyake vikupangika comene na malibwe na visulo. == Kanozgero ka Kuwaro == Cigaŵa ca kuwaro ca Kanozgero ka Zuŵa cili na vibwe vikulu na myezi yawo yikulu. Cifukwa ca kuŵa kutali na zuŵa, vinthu vyakukhwima vya mu cigaŵa ici vili na maji, amoniya, na methane ghanandi agho ghali mu ayisi. == Kuwaro kwa Neputuni == Kuwaro kwa nthowa ya Neputuni kuli mzere wa Kuiper, umo muli Pulutu na vibwe vinyake vicoko. Cigaŵa ici cindasandike makola. == Malo mu Mlambagombe == Kanozgero ka Zuŵa kali mu Mseu wa Mkaka, mlambagombe uwo ukulu wake ni vyaka vya ungweru pafupifupi 100,000, ndipo uli na nyenyezi zakujumpha biliyoni 100. 2ndz04qswhyj3gr796j46pxgpm14tm5 0 46881 123497 112582 2026-11-03T12:10:01Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123497 wikitext text/x-wiki '''Kacibwayira ka nyenyezi''' (panji '''Kachibwayila ka nyenyezi''') ni gulu la nyenyezi izo zikafuma pamoza, zikapangika pa nyengo yakuyana, ndipo zikukolerana pamoza na nkhongono yakuguza yawo. Pali mitundu iŵiri yikulu ya magulu gha nyenyezi: magulu gha mpira, agho ni magulu ghakukhora gha nyenyezi za kale kufuma pa 10,000 mpaka miliyoni zinandi izo zikukolerana na nkhongono yakuguza; na magulu ghakujura, agho ni magulu ghambura kukhora comene, ndipo kanandi ghali na nyenyezi zambura kukwana mahandiredi ghacoko. Apo magulu ghakujura ghakwenda mu [[Mlambagombe|mlambagombe]] wawo, ghakumwazika cifukwa ca nkhongono yakuguza ya mitambo yikulu ya mamolekyu, ntheura magulu agho ghakuwoneka kanandi ngaŵana. Magulu gha mpira, agho ghali na nyenyezi zinandi, ghakukhalilira nyengo yitali comene, ndipo kanandi ghali na vyaka biliyoni zinandi. Magulu gha nyenyezi mu Mseu wa Mkaka agho ghakuwoneka na maso pera ni Pleiades na Hyades, na gulu la mpira la 47 Tucanae. == Magulu Ghakujura == Magulu ghakujura ghakusangika pera mu cigaŵa ca pakati ca mlambagombe, ndipo kanandi ghakuŵa mu mikono yakuzingilira. Kanandi ngaŵana, gha vyaka miliyoni makumi ghacoko. 0lv4hy7a7vpugggrc8id0nx7b6el45e 123615 123497 2026-11-03T14:32:16Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123615 wikitext text/x-wiki '''Kacibwayira ka nyenyezi''' (panji '''Kachibwayila ka nyenyezi''') ni gulu la nyenyezi izo zikafuma pamoza, zikapangika pafupifupi pa nyengo yimoza, ndipo zikukolerana pamoza na nkhongono yakuguza yawo. Pali mitundu iŵiri yikulu ya magulu gha nyenyezi: magulu gha mpira, agho ni magulu ghakukhora gha nyenyezi za kale kufuma pa 10,000 mpaka miliyoni zinandi izo zikukolerana na nkhongono yakuguza; na magulu ghakujura, agho ni magulu ghambura kukhora comene, ndipo kanandi ghali na nyenyezi zambura kukwana mahandiredi ghacoko. Usange gulu la nyenyezi likuwoneka yayi mu ungweru wakuwoneka cifukwa ca cuvu, kweni likuwoneka mu ungweru wa pasi pa uswesi, likuchemeka gulu la ungweru wa pasi pa uswesi. Apo ghakwenda mu [[Mlambagombe|mlambagombe]] wawo, mu nyengo, magulu ghakujura ghakumwazika cifukwa ca nkhongono yakuguza ya mitambo yikulu ya mamolekyu, ntheura magulu agho ghakuwoneka kanandi ngaŵana. Nangauli ghakukolerana so na nkhongono yakuguza yayi, ghakulutilira kwenda pafupifupi mu nthowa yimoza mu mlengalenga, ndipo pamanyuma ghakuchemeka magulu ghakwenda pamoza. Magulu gha mpira, agho ghali na nyenyezi zinandi na vyamvimba vinandi, ghakukhalilira nyengo yitali comene, ndipo magulu gha mpira agho ghakuwoneka kanandi ghali na vyaka biliyoni zinandi. Magulu gha nyenyezi mu Mseu wa Mkaka agho ghakuwoneka na maso pera ni magulu ghakujura gha Pleiades na Hyades, na gulu la mpira la 47 Tucanae. == Magulu Ghakujura == Magulu ghakujura ghakusangika pera mu cigaŵa ca pakati ca mlambagombe, ndipo pafupifupi nyengo zose ghakuŵa mu mikono yakuzingilira. Kanandi ngaŵana, gha vyaka mpaka miliyoni makumi ghacoko, kupatula ghacoko comene agho ghali na vyaka biliyoni zinandi, nga ni Messier 67 (gulu lakujura la kale ilo lili pafupi comene na ilo lalaŵiskika comene). Ghakupangika mu vigaŵa vya H II nga ni Mtambo wa Orion. Magulu ghakujura kanandi ghali na nyenyezi mahandiredi ghacoko, ndipo ghali mu cigaŵa ca ukulu wa vyaka vya ungweru 30. Cifukwa cakuti nyenyezi zake nzicoko kuluska za magulu gha mpira, ghakukolerana comene na nkhongono yakuguza yayi, ndipo mu nyengo ghakumwazika cifukwa ca nkhongono yakuguza ya mitambo yikulu ya mamolekyu na magulu ghanyake. Kukumana kwa pafupi pakati pa nyenyezi za mu gulu kungapangiska so nyenyezi zinyake kuponyeka kuwaro, ndipo ici cikuchemeka "kufumbuka". Magulu ghakujura ghakumanyikwa comene ni Pleiades na Hyades mu Taurus. Gulu Liŵiri la h+Chi Persei lingawoneka so makola para kuthambo kwafipa. Magulu ghakujura kanandi ghali na nyenyezi zaŵana zakotcha za buluu, cifukwa nangauli nyenyezi izi zikukhala nyengo yifupi (vyaka miliyoni makumi ghacoko pera), magulu ghakujura ghakumwazika pambere nyenyezi izi zindafwe. Magulu ghanyake ghakujura ghakupanga magulu ghaŵiri panji ghanandi ghakukolerana. Kusanda kuphya kukulongora kuti Messier 25 lingapanga gulu la magulu ghatatu pamoza na NGC 6716 na Collinder 394. Kumanya makola mtunda wa magulu ghakujura kukovwira kupima ubale wa nyengo na kuŵala kwa nyenyezi za Cepheid, izo zikugwiliskirika ntchito nga ni vyakupimira mtunda. Nyenyezi za Cepheid zikuŵala comene ndipo zingagwiliskirika ntchito kupima mtunda wa milambagombe yakutali na luŵiro ilo caro cose ca mlengalenga cikukulira (cipimo ca Hubble). Nadi, gulu lakujura la NGC 7790 lili na nyenyezi zitatu za Cepheid izo ni zakuzirwa comene pa kupima uku. === Magulu Ghakubisika === Magulu ghakubisika ni magulu gha nyenyezi zaŵana comene izo zaphimbika cigaŵa cinyake panji zose na cuvu panji mpweya wa mu mlengalenga, uwo kanandi ukukanizga kuwona na ungweru. Magulu agha ghakupangika mu mitambo ya mamolekyu, apo mitambo yikwamba kuwira mukati na kupanga nyenyezi. Kanandi nyenyezi zicali kupangika mu magulu agha, ntheura ghangaŵa na vinthu vya nyenyezi zaŵana vyakupambana, kusazgapo nyenyezi zikupangika. Ciyelezgero ca gulu lakubisika ni Gulu la Trapezium mu Mtambo wa Orion. Mu cigaŵa ca pakati ca mtambo wa ρ Ophiuchi (L1688) muli gulu lakubisika. Nyengo ya gulu lakubisika yingatora vyaka miliyoni zinandi, ndipo pamanyuma mpweya wa mu mtambo ukumala cifukwa ca kupangika kwa nyenyezi, panji ukumwazika cifukwa ca kukanikizga kwa ungweru, mphepo za nyenyezi, panji kuphulika kwa nyenyezi zikulu. Kanandi magaŵa ghambura kukwana 30 pa 100 gha vyamvimba vya mtambo ndigho ghakusanduka nyenyezi pambere mtambo undamwazike, kweni unandi uwu ungaŵa ukulu mu vigaŵa vyakukhora comene vya mtambo. Para mtambo wataya vyamvimba, nkhongono za ntchito za ndondomeko yose zikusintha, ndipo kanandi ici cikumwaza gulu la nyenyezi. Magulu ghanandi ghaŵana ghakubisika ghakumwazika luŵiro pamanyuma pa kumalira kwa kupangika kwa nyenyezi. Magulu ghakujura agho ghakusangika mu Mlambagombe ni magulu ghakubisika gha kale agho ghakapona kukura kwakwamba kwa gulu. Kweni pafupifupi nyenyezi zose izo zikwenda zekha, kusazgapo [[Zuŵa|zuŵa]], zikababika mu magulu ghakubisika agho ghakamwazika. == Magulu gha Mpira == Magulu gha mpira ni magulu gha mawonekero gha mpira gha nyenyezi kufuma pa 10,000 mpaka miliyoni zinandi, izo zawunjikana mu vigaŵa vya ukulu wa vyaka vya ungweru 10 mpaka 30. Kanandi ghali na nyenyezi za kale comene za Gulu II, izo nzaŵana pera na vyaka miliyoni mahandiredi ghacoko kuluska caro cose ca mlengalenga ceneco, ndipo zinandi nzacikasu na zakucesama, na vyamvimba vyambura kufika kaŵiri kuluska vya zuŵa. Nyenyezi izi nzinandi mu magulu agha cifukwa nyenyezi zakotcha na zikulu zakaphulika kale, panji zikasanduka nyenyezi zicoko zituŵa. Kweni nyenyezi zicoko za buluu zilipo mu magulu gha mpira, ndipo zikughanaghanirika kuti zikapangika apo nyenyezi zikasazganika mu vigaŵa vyakukhora vya mukati; nyenyezi izi zikuchemeka nyenyezi za buluu zakusyalira. Mu Mseu wa Mkaka, magulu gha mpira ghali mu mawonekero gha mpira kuzingilizga pakati pa mlambagombe, ndipo ghakuzunguliya pakati mu nthowa zakutalikilapo comene. Mu 1917, musandi wa nyenyezi Harlow Shapley wakapima dankha makola mtunda wa zuŵa kufuma pakati pa mlambagombe, kuyana na umo magulu gha mpira ghagaŵikira. Mpaka pakati pa ma 1990, magulu gha mpira ghakaŵa cifukwa ca fumbo likulu mu astronome, cifukwa fundo zakusacizga za kukura kwa nyenyezi zikapelekanga vyaka vya nyenyezi za kale comene za mu magulu gha mpira ivyo vikaŵa vinandi kuluska vyaka vya caro cose ca mlengalenga. Kweni kupima kwakuwemeskeka kwa mtunda wa magulu gha mpira na setilayiti ya Hipparcos, na kupima kwakuwemeskeka kwa cipimo ca Hubble, vikamazga fumbo ili, ndipo vikapeleka vyaka pafupifupi biliyoni 13 ku caro cose ca mlengalenga, na vyaka vyacoko pera na miliyoni mahandiredi ghacoko ku nyenyezi za kale comene. Mlambagombe withu uli na magulu gha mpira pafupifupi 150, ndipo ghanyake ghangaŵa mitima ya milambagombe yicoko iyo yikakoreka, ndipo nyenyezi za ku mphepete zake zikawuskikapo na nkhongono za Mseu wa Mkaka, nga umo kukuwonekera pa gulu la mpira la M79. Milambagombe yinyake yili na magulu gha mpira ghanandi comene kuluska Mseu wa Mkaka: mlambagombe ukulu wakutalikilapo wa M87 uli na ghakujumpha 1,000. Magulu ghacoko gha mpira ghakuŵala comene ghakuwoneka na maso pera; lakuŵala comene, Omega Centauri, likalaŵiskika kale comene ndipo likalembeka nga ni nyenyezi, pambere cilaŵiskiro ca kutali cindapangike. Gulu la mpira lakuŵala comene ku cigaŵa ca kumpoto ca caro capasi ni M13 mu gulu la nyenyezi la Hercules. == Magulu Ghakulu Comene gha Nyenyezi == Magulu ghakulu comene gha nyenyezi ni vigaŵa vikulu comene umo nyenyezi zapangika sonosono, ndipo ghakughanaghanirika kuŵa magulu gha mpira gha munthazi. Ciyelezgero ni Westerlund 1 mu Mseu wa Mkaka. == Mitundu Yapakati == Mu 2005, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakasanga mtundu uphya wa gulu la nyenyezi mu mlambagombe wa Andromeda, uwo mu nthowa zinandi ukuyana comene na magulu gha mpira nangauli ngwambura kukhora comene. Magulu agha (agho ghakuchemekaso magulu gha mpira ghakukulirapo) ghakumanyikwa yayi mu Mseu wa Mkaka. Ghatatu agho ghakasangika mu Andromeda ni M31WFS C1, M31WFS C2, na M31WFS C3. Magulu agha ghaphya ghali na nyenyezi mahandiredi gha masauzandi, unandi wakuyana na wa magulu gha mpira. Ghakuyana so na magulu gha mpira mu vimanyikwiro vinyake, nga ni mitundu ya nyenyezi na unandi wa visulo. Ico cikughapambanyizga na magulu gha mpira nchakuti ngakulu comene, gha ukulu wa vyaka vya ungweru mahandiredi ghacoko, ndipo ngambura kukhora comene. Ntheura mtunda pakati pa nyenyezi ngukulu comene. Magulu agha ghali na vimanyikwiro vya pakati pa magulu gha mpira na milambagombe yicoko ya mawonekero gha mpira. Umo magulu agha ghakupangikira kukumanyikwa yayi, kweni kupangika kwake kungakolerana na kwa magulu gha mpira. Cifukwa ico M31 yili na magulu agha, apo Mseu wa Mkaka ulije, kukumanyikwa yayi. Kukumanyikwa so yayi usange milambagombe yinyake yili na magulu agha, kweni kungaŵa kwambura kukolerana kuti M31 ndiyo yekha iyo yili na magulu ghakukulirapo. Mtundu unyake wa magulu ni magulu ghakuzirimila, agho mpaka sono ghasangika mu milambagombe ya mawonekero gha lenzi pera, nga ni NGC 1023 na NGC 3384. Ghakumanyikwa na ukulu wawo kuyaniska na magulu gha mpira, na kugaŵika kwawo mu mawonekero gha mphete kuzingilizga pakati pa milambagombe yawo. Nga ni magulu gha mpira, ghakuwoneka kuŵa vinthu vya kale. == Kuzirwa mu Astronome == Magulu gha nyenyezi ngakuzirwa mu vigaŵa vinandi vya [[Astronome|astronome]]. Cifukwa cake nchakuti pafupifupi nyenyezi zose za mu magulu gha kale zikababika pafupifupi pa nyengo yimoza. Vimanyikwiro vyakupambana vya nyenyezi zose za mu gulu vikuthemba pa vyamvimba vyawo pera, ntheura fundo zakusacizga za kukura kwa nyenyezi zikuthemba kulaŵiska magulu ghakujura na gha mpira. Ici nchaunenesko comene pa magulu gha mpira gha kale. Pa magulu ghaŵana (gha vyaka vyambura kufika biliyoni yimoza) na gha vyaka vyapakati (biliyoni 1 mpaka 5), vinthu nga ni vyaka, vyamvimba, na ivyo nyenyezi zikupangika navyo vingaŵa so vyakuzirwa. Kuyana na vyaka vyawo, magulu gha nyenyezi ghangalongora vinandi pa milambagombe iyo ghaliko. Mwaciyelezgero, magulu gha nyenyezi agho ghali mu Mitambo ya Magellan ghangapeleka mauthenga ghakuzirwa pa kupangika kwa milambagombe yicoko iyi. Nayo, ici cingatovwira kupulikiska vyakucitika vinandi mu Mseu wa Mkaka withu. Magulu agha, comene ghaŵana, ghangalongosora umo nyenyezi zikapangikira mu Mseu wa Mkaka withu. Magulu ngakuzirwa so pa kupima mtunda wa caro cose ca mlengalenga. Magulu ghacoko agho ghali pafupi comene ghali pafupi mwakuti mtunda wawo ungapimika na nthowa ya kusintha kwa kawonekero. Cithuzi ca Hertzsprung–Russell cingajambulika pa magulu agha, ico cili na vipimo vyakumanyikwa vya kuŵala. Pamanyuma, para cithuzi cakuyana cajambulika pa gulu ilo mtunda wake ukumanyikwa yayi, malo gha nyenyezi za pakati pa umoyo wawo ghangayaniskika na gha gulu lakwamba, ndipo mtunda ungapimika. Ndondomeko iyi yikuchemeka kuyaniska nyenyezi za pakati pa umoyo. Kucesamiska kwa ungweru na mitundu ya nyenyezi vikwenera kughanaghanirika pa kugwiliskira ntchito nthowa iyi. Pafupifupi nyenyezi zose za mu Mlambagombe, kusazgapo zuŵa, zikababika dankha mu vigaŵa umo mukaŵa magulu ghakubisika agho ghakamwazika. Ici cikung'anamula kuti vimanyikwiro vya nyenyezi na makanozgero gha vibwe vingaŵa kuti vikakhwaskika na malo gha magulu gha kwamba. Ici cikuwoneka kuŵa ntheura pa [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]] kithu, umo unandi wa visungunu ukulongora vyakufumapo vya kuphulika kwa nyenyezi ya pafupi kumwamba kwa mbiri ya Kanozgero ka Zuŵa kithu. == Mitambo ya Nyenyezi == Nangauli ni magulu gha nyenyezi yayi, mitambo ya nyenyezi ni magulu ghakulu gha nyenyezi zinandi mu mlambagombe, agho ghathandazgika pa vyaka vya ungweru vinandi comene. Kanandi ghali na magulu gha nyenyezi mukati mwawo. Nyenyezi zikuwoneka nga zawunjikana pafupi, kweni kanandi nzacigaŵa ca kazengero kalikose yayi. Mu Mseu wa Mkaka, mitambo ya nyenyezi yikuwoneka kwizira mu tumalo twa pakati pa mitambo ya cuvu ya Mpata Ukulu, ndipo ici cikuzomerezga kuwona kutali comene. Mitambo ya nyenyezi yasangika so mu milambagombe yinyake ya pafupi. Viyelezgero ni Mtambo Ukulu wa Nyenyezi wa Sagittarius, Mtambo Ucoko wa Nyenyezi wa Sagittarius, Mtambo wa Nyenyezi wa Scutum, Mtambo wa Nyenyezi wa Cygnus, Mtambo wa Nyenyezi wa Norma, na NGC 206 mu mlambagombe wa Andromeda. == Mazina == Mu 1979, ungano wa 17 wa Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Ŵasandi ŵa Nyenyezi ukasacizga kuti magulu gha nyenyezi ghaphya agho ghasangika mu Mlambagombe, ghakujura panji gha mpira, ghaŵe na mazina ghakulondezga ndondomeko ya "Chhmm±ddd", ghakwamba nyengo zose na C, apo h, m, na d vikwimilira malo gha pakati pa gulu. Zina ilo lapelekeka likusintha yayi, nanga ni para kupima kwa pamanyuma kwawemeska malo gha pakati pa gulu. Mazina ghakwamba gha mtundu uwu ghakapelekeka na Gosta Lynga mu 1982. 0goknebqmh8gi7wbjhitfpe3nlmmbyu 0 46883 123537 112584 2026-11-03T12:11:39Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123537 wikitext text/x-wiki [[File:Moving_heart_of_the_Crab_Nebula.jpg|thumb| Nyenyezi ya nyutironi pakati pa mtima wa Mtambo wa Nkhanu (Crab Nebula)]] [[File:PIA18848-PSRB1509-58-ChandraXRay-WiseIR-20141023.jpg|thumb| Kuŵala kwa pulsar PSR B1509-58, iyo yikujizunguliya luŵiro, kukupangiska mpweya wa pafupi kufumya X-ray (golide) na kuŵalira mtambo wose wa nyenyezi, uwo ukuwoneka pano mu ungweru wa pasi pa uswesi (buluu na wakufipa).]] '''Nyenyezi ya nyutironi''' ni mtima wa nyenyezi yikulu comene uwo wawira mukati cifukwa ca nkhongono yakuguza. Yikufuma ku kuphulika kwa nyenyezi yikulu, pamoza na kuwira mukati cifukwa ca nkhongono yakuguza, uko kukukanikizga mtima wa nyenyezi kufika pa kukhwima kwa mitima ya vimenyu. Kupatula vidolozi vifipa pera, nyenyezi za nyutironi ni nyenyezi za ciŵiri pa kucoka na pa kukhwima. Nyenyezi za nyutironi zili na ukulu wa makilomita pafupifupi 10 kufuma pakati, ndipo kuzitika kwake nkhwa pafupifupi 1.4 kuluska kwa [[Zuŵa|zuŵa]]. Kukughanaghanirika kuti mu Mseu wa Mkaka muli nyenyezi za nyutironi pafupifupi biliyoni yimoza. Kweni zinandi zaŵako kwa nyengo yitali ndipo zaziziska comene. Nyenyezi zinandi za nyutironi izo zasangika ni zakujizunguliya luŵiro na kufumiska majigha (ma pulsar), panji ni cigaŵa ca nyenyezi ziŵiri izo zikuzunguliyana. g3hnzxap0unhem0yp4vstfzxkrzz5iz 0 46892 123574 120712 2026-11-03T12:12:54Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123574 wikitext text/x-wiki '''Caro cambura fumu''', mazgo agho ghakuthemba pa mazgo gha Cilatini ''res publica'' ("vya ŵanthu wose"), ni caro umo mazaza gha ndyali ghali na ŵanthu wose, kanandi kwizira mu ŵathenga ŵawo, kupambana na ufumu wa mazaza ghose panji uwuso wa ŵanthu wakulunjika.<ref name="OED">{{Cite web |title=Republic {{!}} Definition of Republic by the Oxford English Dictionary |url=https://www.oed.com/view/Entry/163158 |access-date=2022-05-10 |website=Oxford English Dictionary |language=en |quote=A state in which power rests with the people or their representatives; specifically a state without a monarchy. Also: a government, or system of government, of such a state; a period of government of this type. The term is often (especially in the 18th and 19th centuries) taken to imply a state with a democratic or representative constitution and without a hereditary nobility, but more recently it has also been used of autocratic or dictatorial states not ruled by a monarch. It is now chiefly used to denote any non-monarchical state headed by an elected or appointed president.}}</ref><ref name="M-W">{{Cite web |title=Definition of Republic |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/republic |access-date=2017-02-18 |website=Merriam-Webster Dictionary |language=en-US |quote=a government having a chief of state who is not a monarch}}</ref> Nangauli caro cambura fumu kanandi ni caro cimoza cakujiwusa, vigaŵa vya caro ivyo vili na maulongozgi gha nthowa iyi nyengo zinyake vikuchemeka so vyaro vyambura fumu. Mu 2017, vyaro 159 mwa vyaro 206 vyakujiwusa vya caro cose capasi vikagwiliskiranga ntchito lizgu lakuti "caro cambura fumu" mu mazina ghawo gha dango. Kweni vyose ivi ni vyaro vyambura fumu yayi mu ng'anamulo ya kuŵa na maulongozgi ghakusoleka, ndipo lizgu ili likugwiliskirika ntchito yayi mu mazina gha vyaro vyose ivyo vili na maulongozgi ghakusoleka. Lizgu ili likasanga ng'anamulo yake kufuma ku Dango Likulu la Caro Cambura Fumu ca Ŵaroma ca kale, pamanyuma pakuti ŵakalonga ŵawuskika mu 509 pambere Khristu. Dango Likulu ili likaŵa na Wupu wa Ŵara wa ŵanthu ŵakusambazga ŵakuŵa na mazaza ghakulu; mawupu gha ŵenecaro wose ŵa wanangwa, agho ghakaŵa na mazaza gha kusola ŵalongozgi na kupanga malango; na maudindo ghanandi gha mazaza gha ulongozgi na gha ndyali. == Muzu wa Lizgu == Lizgu ili likufuma ku kung'anamulika kwa lizgu la Cigiriki ''politeia'' mu Cilatini. Cicero, pamoza na ŵalembi ŵanyake ŵa Cilatini, wakang'anamula ''politeia'' kuŵa ''res publica'', ndipo ŵamanyi ŵa Nyengo ya Kuwuka Kwaciŵiri ŵakalisandura kuŵa ''republic''. == Mbiri == Nangauli mazgo gha kasandiro ka vinjeru ghakakura mu Girisi na Roma ya kale, kukaŵa kale mbiri yitali ya misumba yakujiwusa iyo yikaŵa na madango makulu ghakupambanapambana, mu Girisi na mu Vuma Lapakati. Pamanyuma pa nyengo ya kale, mu nyengo yapakati, misumba yinandi ya wanangwa yikakura so, nga ni Venisi. == Dango Likulu == Caro cambura fumu cikwenera kuŵa na Dango Likulu lakulembeka yayi, kweni kanandi cikulondezga fundo ya kupatulana kwa mazaza. == Mulara wa Caro == Cifukwa cakuti vyaro ivi vilije fumu, vyaro vinandi vyambura fumu vya mazuŵa ghano vikugwiliskira ntchito zina la Mulongozgi wa Caro pa mulara wa caro. == Vigaŵa Vyambura Fumu == Kanandi kuŵa caro cambura fumu kukung'anamula so kujiwusa, cifukwa kuti caro ciwusike na ŵanthu, cingalaŵilirika na caro cinyake yayi. == Ng'anamulo Zinyake == Pambere vyaka vya m'ma 1600, lizgu lakuti "caro cambura fumu" lingagwiliskirika ntchito pa caro ciliconse, kwali cikaŵa na ulongozgi wa mtundu wuli, para ulongozgi wake ukaŵa wankhaza yayi. g4s9p9id6evn9l3dkts33owymjddjw7 123575 123574 2026-11-03T12:12:56Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Uwuso wa ŵene-fuko]] to [[Caro cambura fumu]]: Zina lakuzomerezgeka 123574 wikitext text/x-wiki '''Caro cambura fumu''', mazgo agho ghakuthemba pa mazgo gha Cilatini ''res publica'' ("vya ŵanthu wose"), ni caro umo mazaza gha ndyali ghali na ŵanthu wose, kanandi kwizira mu ŵathenga ŵawo, kupambana na ufumu wa mazaza ghose panji uwuso wa ŵanthu wakulunjika.<ref name="OED">{{Cite web |title=Republic {{!}} Definition of Republic by the Oxford English Dictionary |url=https://www.oed.com/view/Entry/163158 |access-date=2022-05-10 |website=Oxford English Dictionary |language=en |quote=A state in which power rests with the people or their representatives; specifically a state without a monarchy. Also: a government, or system of government, of such a state; a period of government of this type. The term is often (especially in the 18th and 19th centuries) taken to imply a state with a democratic or representative constitution and without a hereditary nobility, but more recently it has also been used of autocratic or dictatorial states not ruled by a monarch. It is now chiefly used to denote any non-monarchical state headed by an elected or appointed president.}}</ref><ref name="M-W">{{Cite web |title=Definition of Republic |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/republic |access-date=2017-02-18 |website=Merriam-Webster Dictionary |language=en-US |quote=a government having a chief of state who is not a monarch}}</ref> Nangauli caro cambura fumu kanandi ni caro cimoza cakujiwusa, vigaŵa vya caro ivyo vili na maulongozgi gha nthowa iyi nyengo zinyake vikuchemeka so vyaro vyambura fumu. Mu 2017, vyaro 159 mwa vyaro 206 vyakujiwusa vya caro cose capasi vikagwiliskiranga ntchito lizgu lakuti "caro cambura fumu" mu mazina ghawo gha dango. Kweni vyose ivi ni vyaro vyambura fumu yayi mu ng'anamulo ya kuŵa na maulongozgi ghakusoleka, ndipo lizgu ili likugwiliskirika ntchito yayi mu mazina gha vyaro vyose ivyo vili na maulongozgi ghakusoleka. Lizgu ili likasanga ng'anamulo yake kufuma ku Dango Likulu la Caro Cambura Fumu ca Ŵaroma ca kale, pamanyuma pakuti ŵakalonga ŵawuskika mu 509 pambere Khristu. Dango Likulu ili likaŵa na Wupu wa Ŵara wa ŵanthu ŵakusambazga ŵakuŵa na mazaza ghakulu; mawupu gha ŵenecaro wose ŵa wanangwa, agho ghakaŵa na mazaza gha kusola ŵalongozgi na kupanga malango; na maudindo ghanandi gha mazaza gha ulongozgi na gha ndyali. == Muzu wa Lizgu == Lizgu ili likufuma ku kung'anamulika kwa lizgu la Cigiriki ''politeia'' mu Cilatini. Cicero, pamoza na ŵalembi ŵanyake ŵa Cilatini, wakang'anamula ''politeia'' kuŵa ''res publica'', ndipo ŵamanyi ŵa Nyengo ya Kuwuka Kwaciŵiri ŵakalisandura kuŵa ''republic''. == Mbiri == Nangauli mazgo gha kasandiro ka vinjeru ghakakura mu Girisi na Roma ya kale, kukaŵa kale mbiri yitali ya misumba yakujiwusa iyo yikaŵa na madango makulu ghakupambanapambana, mu Girisi na mu Vuma Lapakati. Pamanyuma pa nyengo ya kale, mu nyengo yapakati, misumba yinandi ya wanangwa yikakura so, nga ni Venisi. == Dango Likulu == Caro cambura fumu cikwenera kuŵa na Dango Likulu lakulembeka yayi, kweni kanandi cikulondezga fundo ya kupatulana kwa mazaza. == Mulara wa Caro == Cifukwa cakuti vyaro ivi vilije fumu, vyaro vinandi vyambura fumu vya mazuŵa ghano vikugwiliskira ntchito zina la Mulongozgi wa Caro pa mulara wa caro. == Vigaŵa Vyambura Fumu == Kanandi kuŵa caro cambura fumu kukung'anamula so kujiwusa, cifukwa kuti caro ciwusike na ŵanthu, cingalaŵilirika na caro cinyake yayi. == Ng'anamulo Zinyake == Pambere vyaka vya m'ma 1600, lizgu lakuti "caro cambura fumu" lingagwiliskirika ntchito pa caro ciliconse, kwali cikaŵa na ulongozgi wa mtundu wuli, para ulongozgi wake ukaŵa wankhaza yayi. g4s9p9id6evn9l3dkts33owymjddjw7 0 46914 123518 112956 2026-11-03T12:10:55Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123518 wikitext text/x-wiki [[File:Ocean world Earth.jpg|thumb]] '''Mbwani''' (panji nyanja yikulu) ni maji gha mcere agho ghakuphimba pafupifupi magaŵa 70.8 pa 100 gha [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]].<ref name="Percentage">{{Cite web |title=8(o) Introduction to the Oceans |url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html |website=www.physicalgeography.net}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html "8(o) Introduction to the Oceans"]. </cite></ref> Mbwani yikugaŵika mu vigaŵa vikulu vya maji, ivyo navyo vikuchemeka mbwani (kufuma ku cikulu: Mbwani ya Pacific, Mbwani ya Atlantic, Mbwani ya India, Mbwani ya Kumwera, na Mbwani ya Arctic),<ref name="oed.130201">{{Cite web |title=ocean, n |url=http://www.oed.com/view/Entry/130201?redirectedFrom=ocean#eid |access-date=February 5, 2012 |publisher=Oxford English Dictionary}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.oed.com/view/Entry/130201?redirectedFrom=ocean#eid "ocean, n"]. </cite></ref> ndipo vinandi vikugaŵika so mu nyanja na vigaŵa vinyake vya maji. Mbwani yili na magaŵa 97 pa 100 gha [[Maji|maji]] gha caro capasi, ndipo ni cigaŵa cikulu ca maji gha caro capasi. Yikusunga kufunda kunandi ka caro capasi, ndipo ni maziko gha nyengo na mphepo za caro cose capasi. Mbwani njakuzirwa ku umoyo pa caro capasi, ndipo yili na vinyama vinandi vya caro capasi. Mbwani ndiyo yikambiska [[Usanisinuru (ndiyo fotosinfesisi)|usanisinuru]], ntheura na okisijeni wa mu mphepo, ndipo yicali kupeleka hafu yake. Ŵasandi ŵa mbwani ŵakugaŵa mbwani mu vigaŵa kuyana na kuzika kwa maji na ungweru wa zuŵa. Ŵanthu ŵakucita vinandi mu mphepete mwa nyanja, ndipo ŵakunanga comene vyamoyo vya mu nyanja. [[Category:Maji]] r64d06z6ee6iwc34pd70jmbv0322840 0 46987 123595 113064 2026-11-03T12:15:46Z Xqbot 676 Fixing double redirect from [[Uwuso wa ŵene-fuko]] to [[Caro cambura fumu]] 123595 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Caro cambura fumu]] k2ckdrp9rm498t1cwx6ty6cbmnwy1jv 0 46988 123543 113075 2026-11-03T12:11:48Z Xqbot 676 Fixing double redirect from [[ChiZungu]] to [[Cingelezi]] 123543 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Cingelezi]] p3uz17r1qxf6h2bw8aj8j7oaamilqse 0 47084 123514 113412 2026-11-03T12:10:47Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123514 wikitext text/x-wiki '''Mbiri ya kasandiro''' yikulongosora umo [[Kasandiro|kasandiro]] kakakulira kufuma mu nyengo za kale mpaka sono. Yikukhwaska vigaŵa vyose vitatu vikulu vya kasandiro: kasandiro ka kawiro, ka ŵanthu, na ka dango. Kasandiro ka pambere pa kasandiro, kasandiro kakwamba, na kasandiro ka vinjeru ka kawiro, nga ni ''alchemy'' na kulongolera vyamunthazi mwa nyenyezi, ivyo vikaŵako mu Nyengo ya Bulonzi, Nyengo ya Cisulo, nyengo ya kale, na nyengo yapakati, vikacepa pamanyuma pakuwoneka kwa kasandiro ka mazuŵa ghano pa nyengo ya Kusintha kwa Kasandiro. 4arvfqq1hv39tdzggo0nsm9046mj0o5 123515 123514 2026-11-03T12:10:49Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Mbiri ya usanthuro]] to [[Mbiri ya kasandiro]]: Zina lakuzomerezgeka 123514 wikitext text/x-wiki '''Mbiri ya kasandiro''' yikulongosora umo [[Kasandiro|kasandiro]] kakakulira kufuma mu nyengo za kale mpaka sono. Yikukhwaska vigaŵa vyose vitatu vikulu vya kasandiro: kasandiro ka kawiro, ka ŵanthu, na ka dango. Kasandiro ka pambere pa kasandiro, kasandiro kakwamba, na kasandiro ka vinjeru ka kawiro, nga ni ''alchemy'' na kulongolera vyamunthazi mwa nyenyezi, ivyo vikaŵako mu Nyengo ya Bulonzi, Nyengo ya Cisulo, nyengo ya kale, na nyengo yapakati, vikacepa pamanyuma pakuwoneka kwa kasandiro ka mazuŵa ghano pa nyengo ya Kusintha kwa Kasandiro. 4arvfqq1hv39tdzggo0nsm9046mj0o5 0 47091 123466 113445 2026-11-03T12:08:45Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123466 wikitext text/x-wiki [[File:C_Hello_World_Program.png|right|thumb|Khodi ya cilayizgo ca mrangura mu ciyowoyero ca C. Mizere ya mtundu wa thope ni malongosoro gha cilayizgo ku ŵanthu. Para cilayizgo cafiskika, cikulemba kuti "Monileni, caro!".]] '''Ciyowoyero ca vilayizgo''' ni ciyowoyero cakupangika ico cili na malango ghakukhwima, ico cikugwiliskirika ntchito kulongosora ivyo [[Mrangura (Kompyuta)|mrangura]] ukwenera kupenda, ndipo kanandi cikovwira kulemba [[Vilwerovipepu|vilwerovipepu]] mu nthowa iyo ŵanthu na mirangura ŵangapulikiska. Kuti cilayizgo cifiskike, pakukhumbikwa nthowa ya kuciendeska. Pali nthowa ziŵiri zikulu: kung'anamula cilayizgo cose kuŵa ciyowoyero ca makina pambere cindafiskike, na kufiska cilayizgo luŵiro mwakuyana na umo cikuŵazgikira. pnl952p5o3ryqjic4ztw3xzsoqpp8c6 123657 123466 2026-11-03T18:06:56Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123657 wikitext text/x-wiki [[File:C_Hello_World_Program.png|right|thumb|Khodi ya cilayizgo ca mrangura mu ciyowoyero ca C. Mizere ya mtundu wa thope ni malongosoro gha cilayizgo ku ŵanthu. Para cilayizgo cafiskika, cikulemba kuti "Monileni, caro!".]] '''Ciyowoyero ca vilayizgo''' ni ciyowoyero cakupangika ico cili na malango ghakukhwima, ico cikupangika kulongosora ivyo [[Mrangura (Kompyuta)|mrangura]] ukwenera kupenda, ndipo kanandi cikovwira kulongosora [[Vilwerovipepu|vilwerovipepu]] mu nthowa iyo ŵanthu na mirangura ŵangapulikiska. Kuti cilayizgo cifiskike, pakukhumbikwa nthowa ya kuciendeska. Pali nthowa ziŵiri zikulu za kwendeska ciyowoyero ca vilayizgo: kung'anamula, apo vilayizgo vikusinthika pambere kuŵa khodi ya makina, na kuŵazga, apo vilayizgo vikufiskika mwakulunjika. Kupatula nthowa ziŵiri izi, nthowa zinyake zikusazga zose ziŵiri, nga ni kung'anamula pa nyengo yeneyiyo na kuŵazga khodi yapakati. Kanozgero ka viyowoyero vya vilayizgo kakhwaskika comene na kazengero ka mirangura, ndipo viyowoyero vinandi vya malangulo vikanozgeka kuyana na kazengero ka von Neumann, ako kali mu mirangura yinandi. Apo viyowoyero vyakwamba vikakolerananga comene na vigaŵa vya mrangura, viyowoyero vya mazuŵa ghano kanandi vikubisa vigaŵa ivi kuti ŵanthu ŵapange vilwerovipepu viwemi mwambura kusuzga. Viyowoyero ivi vikuchemeka viyowoyero vya pacanya. == Ubale na Viyowoyero vya Ŵanthu == Viyowoyero vya vilayizgo vikuyana pacoko na viyowoyero vya ŵanthu cifukwa vingazomerezga kuyowoyerana kwa maghanoghano pakati pa ŵanthu. Vilayizgo kanandi vikuŵazgika na ŵanthu ndipo vingalongosora maghanoghano ghakusuzga, kweni maghanoghano agho viyowoyero vya vilayizgo vingalongosora ghali mu cigaŵa ca kupenda kwa mrangura pera. Lizgu lakuti ciyowoyero ca mrangura nyengo zinyake likugwiliskirika ntchito m'malo mwa ciyowoyero ca vilayizgo, kweni ŵanyake ŵakuti ni maghanoghano ghakupambana. Ŵanyake ŵakuti viyowoyero vya vilayizgo ni cigaŵa ca viyowoyero vya mrangura. Ŵanyake ŵakugwiliskira ntchito ciyowoyero ca mrangura kulongosora ciyowoyero ico cikugwiliskirika ntchito pa mirangura ico ni ciyowoyero ca vilayizgo yayi. Ŵanyake ŵakuwona ciyowoyero ca vilayizgo nga ni ghanoghano la kulayizga makina ghambura kuŵako nadi, na ciyowoyero ca mrangura nga ni cigaŵa cake ico cikugwira ntchito pa mrangura weneco, uwo uli na vigaŵa vya mphaka. John C. Reynolds wakukhozga kuti ciyowoyero ca kulongosora cakunozgeka ni ciyowoyero ca vilayizgo nga ni ciyowoyero ciliconse ico cikupangika kuti cifiskike. Wakuti nthowa za kunjizga mauthenga zakulemba na nanga ni za vithuzi izo zikusintha nkhalo ya mrangura ni viyowoyero vya vilayizgo, nangauli kanandi vilije nkhongono zose za kupenda, ndipo wakuti kusoŵa kumanya maghanoghano gha viyowoyero vya vilayizgo ndico cifukwa ca viheni vinandi mu nthowa izi. == Mbiri == === Kukura Kwakwamba === Mirangura yakwamba iyo yingalayizgika yikapangika mu ma 1940, ndipo pamoza nayo viyowoyero vyakwamba vya vilayizgo. Mirangura yakwamba yikalayizgikanga mu viyowoyero vya mbumba yakwamba, ciyowoyero ca makina (malangulo ghapepuka agho cigaŵa ca kupenda ca mrangura cingafiska mwakulunjika). Khodi iyi yikaŵa yakusuzga comene kupenja viheni ndipo yingasamizgika yayi pakati pa mirangura yakupambana. Kuti kulayizga kupepuke, viyowoyero vya ''assembly'' (panji viyowoyero vya mbumba yaciŵiri) vikapangika, ivyo vikapambana na ciyowoyero ca makina kuti vilayizgo vipulikiskike makola na ŵanthu, nangauli vikasazgira kusamizgika yayi. Pakwamba, vigaŵa vya mrangura vikaŵa vicoko na vyakudura, apo ŵantchito ŵakaŵa ŵambura kudura. Ntheura viyowoyero vyakusuzga na vyakutora nyengo, kweni vya pafupi na vigaŵa vya mrangura kuti vigwire makola ntchito, vikatemwekanga. Kwiza kwa viyowoyero vya pacanya (viyowoyero vya mbumba yacitatu) kukasintha comene kulayizga. Viyowoyero ivi vikabisa vigaŵa vya mrangura, ndipo vikanozgeka kulongosora ndondomeko za kupenda izo ŵanthu ŵangapulikiska makola. Mwaciyelezgero, masamu ghangalembeka mu vimanyikwiro na pamanyuma kung'anamulika kuŵa khodi ya makina. Mu 1957, Fortran yikapangika. Kanandi yikuwonekera kuŵa ciyowoyero cakwamba ca pacanya cakung'anamulika, ndipo Fortran yicali kugwiliskirika ntchito mu vyaka vya m'ma 2000. === Ma 1960 na Ma 1970 === Pafupifupi 1960, mirangura yikulu yakwamba ya ntchito zose yikapangika, nangauli yingagwiliskirika ntchito na ŵakumanya pera ndipo yikadura comene. Mauthenga na malangulo vikanjizgikanga na makadi gha mazenje, ntheura palije kanthu ako kangasazgika apo cilayizgo cikugwira ntchito. Ntheura viyowoyero vya nyengo iyi vikanozgeka kuti munthu wakwekane navyo pacoko. Pamanyuma pa kupangika kwa ''microprocessor'', mirangura mu ma 1970 yikaŵa yambura kudura comene. Mirangura yiphya yikazomerezga so kukwekana kunandi na ŵakuyigwiliskira ntchito, ndipo ici cikakhozgeka na viyowoyero viphya. Lisp, iyo yikapangika mu 1958, yikaŵa ciyowoyero cakwamba ca ndondomeko za masamu. Kupambana na Fortran, yikazomerezganga ndondomeko kujichema yekha na mazgo gha usange, ndipo yikanjizga kulongozga kwa vyakusungira na kutozga kwa ivyo vikukhumbikwa so yayi. Kwa vyaka makhumi vyakulondezga, Lisp yikawusa mu vinjeru vyakupangika. Mu 1978, ciyowoyero cinyake ca ndondomeko, ML, cikanjizga mitundu yakumanyikwa yekha. Pamanyuma pakuti ALGOL yafumiskika mu 1958 na 1960, yikaŵa ciyowoyero ca kulongosora ndondomeko mu malemba gha mirangura. Nangauli yikapindura pacoko pa malonda, viyowoyero vinandi vya malangulo vyakumanyikwa, kusazgapo C, Pascal, Ada, C++, Java, na C#, vikufuma ku ALGOL 60 mwakulunjika panji mwambura kulunjika. Simula, ciyowoyero cakwamba ca kulayizga kwa vinthu, nayo yikufuma ku ALGOL. C, ciyowoyero cinyake cakufuma ku ALGOL, cicali cakutemweka mu vyaka vya m'ma 2000. C cikuzomerezga kufikira ntchito za pasi za makina kuluska viyowoyero vinyake vya nyengo yake. Nkhongono na luŵiro lwake vikufuma pacoko ku ntchito zakusinthika za vyakulongora malo gha vyakusungira, kweni ici cikupangiska kulemba khodi yakwenelera kuŵa kwakusuzga. Prolog, iyo yikapangika mu 1972, yikaŵa ciyowoyero cakwamba ca kulayizga kwa kughanaghana makola, cikuyowoyerana na mrangura mwa vimanyikwiro vya kughanaghana. Mu nthowa iyi, mulayizgi wakulongosora cakufumapo ico wakukhumba ndipo wakuzomerezga cakuŵazgira kusankha umo cingacifiskira. === Ma 1980 mpaka Ma 2000 === Mu ma 1980, kupangika kwa mrangura wa munthu payekha kukasintha ntchito za viyowoyero vya vilayizgo. Viyowoyero viphya vya ma 1980 vikasazgapo C++, ico cikusazgapo C yose ndipo cikukhozga so magulu gha vinthu na kuhara. Ada na viyowoyero vinyake viphya vikanjizga kufiska ntchito zinandi pamoza. Ulongozgi wa Japani ukaŵika ndalama zinandi mu viyowoyero vya mbumba ya cinkhondi, kweni viyowoyero ivi vikaluskika na vinyake. Cifukwa ca kukura luŵiro kwa intaneti na World Wide Web mu ma 1990, viyowoyero viphya vikapangika kukhozga mapeji gha pa intaneti na mikwawo. Java, iyo yikuthemba C++ ndipo yikanozgeka kusamizgika makola pakati pa mirangura na kuvikilira, yikapindura comene cifukwa vimanyikwiro ivi nvyakukhumbikwa pa ntchito zinandi za intaneti. Kukura kunyake kukaŵa kwa viyowoyero vya kulemba luŵiro, Python, JavaScript, PHP, na Ruby, ivyo vikanozgeka kupanga luŵiro vilayizgo vicoko ivyo vikukoleranya vilwerovipepu ivyo viliko. Cifukwa vikukolerana na HTML, vyagwiliskirika ntchito so kuzenga mapeji gha pa intaneti. === Ma 2000 mpaka Sono === Mu ma 2000, kupangika kwa viyowoyero viphya ivyo vikatemweka comene kukacepa. Caphya cimoza cikaŵa kulayizga kwa ntchito, ako kakanozgeka kugwiliskira ntchito mirangura yinandi yakukolerana na mkwawo. C# na F# vikagaŵana maghanoghano pakati pa kulayizga kwa malangulo na kwa ndondomeko. Pamanyuma pa 2010, viyowoyero viphya vinandi, Rust, Go, Swift, Zig, na Carbon, vikasuskana pa vilwerovipepu vya luŵiro ivyo C yikagwiliskirikanga ntchito. Viyowoyero viphya vinandi vikumanya mitundu pambere cilayizgo cindagwire ntchito, apo vicoko nga ni Julia vikuyimanya apo cikugwira ntchito. Viyowoyero vinyake viphya ni viyowoyero vya vithuzi nga ni Scratch na LabVIEW. Vinyake vikusazga kulemba na vithuzi, nga ni Ballerina. Ici cikapangiska ntchito za kovwira kupanga viyowoyero viphya vya vithuzi, nga ni Blockly ya Google. Vilwerovipepu vinandi vya kupanga maseŵero nga ni Unreal na Unity vikukhozga kulayizga na vithuzi. == Ng'anamulo == Ciyowoyero cingalongosoreka kuyana na kalembero (mawonekero) na ng'anamulo, ndipo kanandi cikulongosoreka na malemba ghakunozgeka gha ciyowoyero. === Kalembero === Mawonekero gha ciyowoyero ca vilayizgo ghakuchemeka kalembero kake. Viyowoyero vinandi vya vilayizgo nvya kulemba pera; vikugwiliskira ntchito malemba ghakusazgapo mazgo, manambala, na vimanyikwiro, nga ni viyowoyero vya ŵanthu vyakulembeka. Kweni viyowoyero vinyake nvya vithuzi, vikugwiliskira ntchito ubale wa vimanyikwiro kulongosora cilayizgo. Kalembero ka ciyowoyero kakulongosora umo vimanyikwiro vingasazganikira kupanga cilayizgo cakwenelera pa kalembero. Ng'anamulo la vimanyikwiro ivi likulongozgeka na ng'anamulo la ciyowoyero. Kalembero ka ciyowoyero kanandi kakulongosoreka na malango gha kalembero ka mazgo na ka kawunjikiro. Mwaciyelezgero, kalembero kapepuka kakuyana na ka Lisp kakuti: mazgo ni ''atom'' panji mndandanda; ''atom'' ni nambala panji cimanyikwiro; nambala ni manambala ghakulondezgana, panji na cimanyikwiro ca kusazga panji kucepeska panthazi; cimanyikwiro ni lembo ilo likulondezgeka na malembo ghanyake; ndipo mndandanda ni mabulaketi ghaŵiri agho ghali na mazgo ghanyake mukati. Viyelezgero vyakwenelera ni 12345, () na (a b c232 (1)). Vilayizgo vyose vyakwenelera pa kalembero nvyakwenelera pa ng'anamulo yayi. Vilayizgo vinandi vyakwenelera pa kalembero vingaŵa vyambura kwenelera kuyana na malango gha ciyowoyero, ndipo vingiziska cheni apo vikung'anamulika panji kufiskika. Nanga ni para cilayizgo cili cakwenelera, cingaŵa na ng'anamulo ilo mulembi wake wakakhumbanga yayi. Kuyelezga na viyowoyero vya ŵanthu, mzere wakwenelera pa kalembero ungaŵa wambura ng'anamulo panji wautesi: "Maghanoghano ghaŵisi ghambura mtundu ghakugona mwakukwiya" nkhwakwenelera pa kalembero kweni kulije ng'anamulo; "Yohane ni msepuka uyo wali mu nthengwa" nkhwakwenelera pa kalembero kweni kukulongosora cinthu ico cingaŵa caunenesko yayi. Mu ciyowoyero ca C, khodi yinyake yingaŵa yakwenelera pa kalembero, kweni yikucita ntchito izo zilije ng'anamulo. Usange cilayizgo cindalongosore mtundu wa cinthu, cingapeleka cheni pa kung'anamulika; kweni cicali cakwenelera pa kalembero cifukwa kulongosora mitundu kukupeleka ng'anamulo pera. Kalembero ako kakukhumbikwa kulongosora ciyowoyero ca vilayizgo kangagaŵika kuyana na malo ghake mu makwelero gha Chomsky. Kalembero ka viyowoyero vinandi vya vilayizgo kangalongosoreka na kalembero ka mtundu waciŵiri. Viyowoyero vinyake, kusazgapo Perl na Lisp, vili na vigaŵa ivyo vikuzomerezga kufiska khodi apo cilayizgo cikuŵazgika, ndipo ici cikupangiska kupenda kalembero kuŵa suzgo lambura kumazgika. === Ng'anamulo === Ng'anamulo ni ng'anamulo la vyakulembeka ivyo vikulondezga kalembero ka ciyowoyero. ==== Ng'anamulo Lakukhazikika ==== Ng'anamulo lakukhazikika likulongosora vikanizgo pa kawunjikiro ka malemba ghakwenelera agho nkhwakusuzga kulongosora na kalembero. Pa viyowoyero vyakung'anamulika, ici cikusazgapo malango agho ghangapimika apo cilayizgo cikung'anamulika. Viyelezgero ni kupima kuti zina lililose lalongosoreka pambere lindagwiliskirike ntchito. Vikanizgo vinandi vyakuzirwa vya mtundu uwu, nga ni kupima kuti mazina ghakugwiliskirika ntchito makola, vingalongozgeka na ndondomeko ya mitundu. ==== Ng'anamulo la Kufiska ==== Para mauthenga ghalongosoreka, makina ghakwenera kulangulika kucita ntchito pa mauthenga agha. Ng'anamulo la kufiska la ciyowoyero likulongosora umo na nyengo iyo vigaŵa vya ciyowoyero vikwenera kupanga nkhalo ya cilayizgo. Pali nthowa zinandi za kulongosora ng'anamulo ili. Ciyowoyero ca ŵanthu kanandi cikugwiliskirika ntchito kulongosora ng'anamulo la viyowoyero ivyo vikugwiliskirika ntchito comene. Kusanda kunandi kukucitika pa ng'anamulo lakunozgeka la viyowoyero vya vilayizgo, kweni vyakusangika vyake vyagwiliskirika ntchito pacoko kuwaro kwa sukulu. == Vimanyikwiro == Ciyowoyero cikupeleka vimanyikwiro ku mulayizgi kuti wapange vilwerovipepu. Vimanyikwiro vinyake vyakuzirwa vikulongosoreka pasi apa. === Ndondomeko ya Mitundu === Mtundu wa mauthenga ni gulu la vyakuzomerezgeka na ntchito izo zingacitika pa ivyo. Ndondomeko ya mitundu ya ciyowoyero ciliconse yikulongosora mitundu iyo yiliko, mtundu wa mazgo, na umo mitundu yikuyaniskikira na kukolerana. Kuyana na kasandiro ka mitundu, ciyowoyero cili na mitundu yose usange ntchito yiliyose yikulongosora mitundu ya mauthenga agho yingagwira nagho. Kweni ciyowoyero cambura mitundu, nga ni viyowoyero vinandi vya ''assembly'', cikuzomerezga ntchito yiliyose kucitika pa mauthenga ghaliwose. Mu kacitiro, nangauli viyowoyero vicoko pera ndivyo vili na mitundu yose, vinandi vili na mitundu pacoko. Cifukwa mitundu yakupambana (nga ni manambala ghakukwana na gha cigaŵa) yikulongora vyakuzomerezgeka mwakupambana, vyakufumapo vyambura kulindilirika vingacitika usange mtundu umoza wagwiliskirika ntchito apo unyake ukulindilirika. Kupima mitundu kukulongora cheni ici, kanandi apo cilayizgo cikung'anamulika. Na mitundu yakukhwima, vyeni vya mitundu vingasangika nyengo zose. Mitundu yambura kukhwima yikucitika apo viyowoyero vikuzomerezga kusintha mtundu kwambura mulayizgi kulongosora. Para kusintha uku kukuzomerezgeka kanandi, vyeni vicoko vya mitundu ndivyo vingasangika. ==== Mitundu Yakumanyikwa ==== Viyowoyero vyakwamba kanandi vikaŵa na mitundu ya manambala pera, nga ni manambala ghakukwana na manambala gha cigaŵa. Viyowoyero vinandi vili na ukulu wakupambana wa manambala kuyana na ivyo mulayizgi wakukhumba. Kusunga nambala mu mtundu ucoko comene kukwiziska cheni ca kuzura. Mitundu yinyake yakumanyikwa ni ya caunenesko panji cautesi, na ya malembo. Mindandanda ni mtundu wa mauthenga umo, mu viyowoyero vinandi, vigaŵa vyose vikwenera kuŵa vya mtundu umoza na ukulu umoza. Viyowoyero vinyake vikuzomerezga vigaŵa vya mitundu yakupambana. Malembo ghakulondezgana, ghakuchemeka ma''string'', ghangakhozgeka nga ni mindandanda ya malembo panji mtundu wawo. Mitundu yinyake ni mindandanda yakufikirika na makiyi, malemba agho mauthenga ghakuthyika mazina, na vyakulongora malo gha vyakusungira. Mtundu upepuka comene wakupangika na mulayizgi ni mndandanda wa vinthu vyakuthyika mazina, uwo ungakolerana na manambala. Kufuma pakati pa ma 1980, viyowoyero vinandi vikukhozga so mitundu yakubisika, umo kalembero ka mauthenga na ntchito vikubisika ku mugwiliskiri ntchito, uyo wangafikira cisko cake pera. Uwemi wake ni kugomezgeka kukulu, kusoŵa kusuzga, na kuzomerezga kusintha kawunjikiro ka mauthenga kwambura mugwiliskiri ntchito kusintha khodi yake. ==== Mitundu Yakukhazikika na Yakusintha ==== Mu mitundu yakukhazikika, mitundu ya mazgo ghose yikumanyikwa pambere cilayizgo cindafiskike, kanandi apo cikung'anamulika. Viyowoyero vinandi vya mtundu uwu vikukhumba kuti mitundu ilongosoreke mwakulunjika. Mu viyowoyero vinyake, mitundu yikumanyikwa yekha kuyana na umo yikugwiliskirika ntchito. Suzgo la ici ni kuti vyeni vingaleka kusangika. Kumanya mitundu kose kwekha kukakoleranga na viyowoyero vya ndondomeko nga ni Haskell na ML. Mu mitundu yakusintha, mtundu ukukolerana na cinthu cakusungira yayi kweni na ico cikusungikamo pera. Cinthu cimoza cingagwiliskirika ntchito so pa mtundu unyake. Nangauli ici cikupeleka wanangwa ku mulayizgi, cikucepeska kugomezgeka na nkhongono ya ciyowoyero kusanga vyeni. === Kufiska Pamoza === Mu mirangura, malangulo ghanandi ghangafiskika pa nyengo yimoza. Viyowoyero vinandi vikukhozga kufiska pamoza pa malangulo na pa vilayizgo vicoko. Pofika vyaka vya m'ma 2000, nkhongono zinyake za kupenda pa mirangura zikafumanga ku vigaŵa vinandi vya kupenda, ndipo ici cikukhumba ŵalayizgi kupanga vilwerovipepu ivyo vikugwiliskira ntchito vigaŵa vinandi pa nyengo yimoza. Viyowoyero vyakuŵazgika nga ni Python na Ruby vikukhozga yayi kugwiliskira ntchito vigaŵa vinandi pa nyengo yimoza. Viyowoyero vinyake vikukhozga kulongozga mauthenga agho ghakugaŵanika pakati pa minjololo ya ntchito. === Kulongozga Vyeni === Viyowoyero vinandi vili na vigaŵa vya kulongozga vyeni, khodi iyo yikwamba para cheni cacitika apo cilayizgo cikugwira ntchito, ndipo yingacilongozga mu nthowa ziŵiri: * Kumalizga: kuzimya na kupeleka ulongozgi ku ndondomeko ya mrangura. Nthowa iyi njipepuka comene. * Kulutilira: kulutilira cilayizgo pafupi na apo cheni cikacitikira. Ici cingiziska so cheni, kweni para khodi ya kulongozga yasintha vyakusungika kuti cheni cileke kuwerezgeka. Viyowoyero vinyake vikuzomerezga khodi kugwira ntchito kwambura kulaŵiska usange cheni cacitika. Pali kususkana pakati pa nkhongono ya kulongozga vyeni na luŵiro. Mwaciyelezgero, nangauli vyeni vya mindandanda nvinandi, C yikuvipima yayi pa cifukwa ca luŵiro. Viyowoyero vinyake vili na nthowa ya kujula na kujalira kulongozga vyeni. == Kanozgero na Kwendeska == Cimoza mwa vinthu vyakuzirwa comene ivyo vyakhwaska kanozgero ka viyowoyero ni kazengero ka mirangura. Viyowoyero vya malangulo, mtundu uwo ukugwiliskirika ntchito comene, vikanozgeka kugwira makola ntchito pa kazengero ka von Neumann. Mu kazengero aka, cigaŵa ca kusungira cikusunga mauthenga na malangulo, apo cigaŵa ca kupenda cili paŵekha, ndipo mauthenga ghakwenera kutumizgika kuluta na kuwelera. Vigaŵa vikulu mu viyowoyero ivi ni vyakusungira, kuŵikamo, na kuwerezga. Viyowoyero vinandi vyapangika luphya, vyasinthika kuti vikolerane na vyakukhumbikwa viphya, na vyasazganika na vinyake. Vinandi vyaleka kugwiliskirika ntchito. Kupangika kwa viyowoyero mu ma 1950 kukafuma ku khumbo la kupanga ciyowoyero cimoza ca mirangura yose na ntchito zose. Pakwamba pa ma 1960, ghanoghano ili likalekeka cifukwa ca vyakukhumbikwa vyakupambana vya ntchito zakupambana. === Kusankha === Vimanyikwiro viwemi vya ciyowoyero ni kuŵazgika makola, kulembeka makola, na kugomezgeka. Vingacepeska mtengo wa kusambizga ŵalayizgi, nyengo ya kulemba na kusunga vilayizgo, mtengo wa kung'anamula khodi, na kusazgira luŵiro. Nangauli viyowoyero vyakwamba vikalaŵiskanga comene luŵiro kuluska kuŵazgika, kuŵazgika kwaŵa kwakuzirwa comene kufuma mu ma 1970. Kuŵa na nthowa zinandi za kufiska cakufumapo cimoza kungananga kuŵazgika, nga umo kukucitira kupeleka ng'anamulo linandi ku cimanyikwiro cimoza. Kuŵa na vigaŵa vicoko ivyo mulayizgi wakwenera kusambira, kalembero kakupulikiskika makola, na mazgo ghapadera ghakuwonekera nako kukovwira kuŵazgika. Kulembeka makola ni kupepuka kwa kulemba khodi kumazga suzgo. Pamoza na vimanyikwiro vyakovwira kuŵazgika, kubisa vigaŵa na kulongosora mwafupi nako kukovwira. Viyowoyero vyakwamba vikakolerananga comene na vigaŵa vya mrangura, kweni mu nyengo kubisa vigaŵa kwasazgikira, ndipo ŵalayizgi ŵangalongosora maghanoghano ghakutali na malangulo gha makina. Viyowoyero vinandi vikwiza na laibulale ya ndondomeko izo zikugwiliskirika ntchito kanandi. Kugomezgeka kukung'anamula kuti cilayizgo cikugwira ntchito nga umo calongosorekera mu vyakucitika vinandi. Kupima mitundu, kulongozga vyeni, na kucepeska mazina ghanandi gha malo ghamoza gha vyakusungira vyose vingasazgira kugomezgeka. Kanozgero ka viyowoyero kanandi kakukhumba kusankha. Mwaciyelezgero, vimanyikwiro vya kusazgira kugomezgeka kanandi vikucepeska luŵiro. Kulongosora mwafupi na vimanyikwiro vinandi kukupepuska kulemba khodi kweni kukucepeska kuŵazgika. Kulayizga mu ciyowoyero ca ŵanthu kwasacizgika nga ni nthowa ya kuwuskapo khumbo la ciyowoyero capadera ca kulayizga. Kweni cilato ici cicali kutali ndipo uwemi wake uli na mphindano. Edsger W. Dijkstra wakati ciyowoyero cakunozgeka nchakukhumbikwa kuti cikanizge vyakulemba vyambura ng'anamulo. Alan Perlis nayo wakasuska ghanoghano ili. === Malongosoro === Malongosoro gha ciyowoyero ca vilayizgo ni malemba agho ŵakugwiliskira ntchito ciyowoyero na ŵakucendeska ŵangagwiliskira ntchito kuzomerezgana usange khodi njakwenelera mu ciyowoyero ico, na usange ni nthena, nkhalo yake yizamuŵa wuli. Malongosoro gha ciyowoyero ca vilayizgo ghangaŵa mu nthowa zinandi: * Ng'anamulo lakulunjika la kalembero, ng'anamulo lakukhazikika, na ng'anamulo la kufiska. Nangauli kalembero kanandi kakulongosoreka mwakunozgeka, ng'anamulo lingalembeka mu ciyowoyero ca ŵanthu (nga ni C) panji mwakunozgeka (nga ni Standard ML na Scheme). * Malongosoro gha nkhalo ya cakung'anamulira ca ciyowoyero (nga ni C++ na Fortran). * Ciyelezgero ca kwendeska, nyengo zinyake cakulembeka mu ciyowoyero cenecico (nga ni Prolog). === Kwendeska === Kwendeska ciyowoyero ca vilayizgo ni kusintha cilayizgo kuŵa khodi ya makina iyo vigaŵa vya mrangura vingafiska. Khodi ya makina pamanyuma yingafiskika na wovwiri wa ndondomeko ya mrangura. Nthowa yakumanyikwa comene ni cakung'anamulira, ico cikusintha khodi ya muzu kwizira mu ciyowoyero capakati kuŵa khodi ya makina. Para cilayizgo cang'anamulika, cikugwira ntchito luŵiro kuluska mu nthowa zinyake. Vyakung'anamulira vinyake vingacepeska kagwiliskiro ka vyakusungira panji nkhongono, kweni vikusazgira nyengo ya kung'anamula. Nthowa yinyake ni kwendeska cilayizgo na cakuŵazgira, ico cikusintha mzere uliwose kuŵa khodi ya makina pambere ukugwira ntchito. Nangauli ici cingapepuska kupenja vyeni, suzgo lake ni kuti cikugwira ntchito pacoko kanandi 10 mpaka 100 kuluska cilayizgo cakung'anamulika. Nthowa zakusazganika zikupeleka uwemi unyake wa nthowa zose ziŵiri. Yimoza ni kung'anamula pa nyengo yeneyiyo, umo vilwerovipepu vikung'anamulika pambere kuŵa ciyowoyero capakati, ndipo pamanyuma kuŵa khodi ya makina pambere viyambe kugwira ntchito. == Viyowoyero vya Ŵaneco == Nangauli viyowoyero vinandi vyakumanyikwa vili na malongosoro na kwendeska kwakujulika, viyowoyero vinandi viliko nga ni viyowoyero vya ŵaneco, ivyo vikwendeskeka na kampani yimoza pera, iyo yingati ciyowoyero ici ni cuma ca maghanoghano cake. Viyowoyero ivi kanandi ni vya ntchito yapadera panji vya cinthu cimoza; vinyake vikugwiliskirika ntchito mukati mwa kampani pera, apo vinyake vikugwiliskirika ntchito na ŵanyake. Viyowoyero vinyake vili pakati pa vya ŵaneco na vyakujulika; mwaciyelezgero, Oracle yikuti yili na wanangwa pa vigaŵa vinyake vya Java, ndipo C# ya Microsoft, iyo yili na kwendeska kwakujulika kwa vigaŵa vinandi, yili na cigaŵa cinyake cakujalika. Viyowoyero vinandi vya ŵaneco vikugwiliskirika ntchito comene, nga ni MATLAB, VBScript, na Wolfram Language. Viyowoyero vinyake vingasintha kufuma ku kujalika kuya ku kujulika; mwaciyelezgero, Erlang pakwamba yikaŵa ciyowoyero ca mukati ca Ericsson. Viyowoyero vya vilayizgo vyakujulika ni vyakovwira comene ku kasandiro kakujulika, cifukwa vikupepuska kuwerezga kusanda na kugaŵana khodi. == Kagwiliskiro == Viyowoyero vya vilayizgo masauzandi vyapangika, comene mu cigaŵa ca mirangura. Ntchito za vilwerovipepu kanandi zikugwiliskira ntchito viyowoyero vinkhondi panji kujumpha. Viyowoyero vya vilayizgo vikupambana na nthowa zinyake za kuyowoya kwa ŵanthu cifukwa vikukhumba kulunjika na kukwana kukulu. Para tikugwiliskira ntchito ciyowoyero ca ŵanthu kuyowoyerana na ŵanthu, ŵalembi na ŵayowoyi ŵangaŵa ŵambura kulunjika na kucita vyeni vicoko, ndipo ŵacali kulindilira kuti ivyo ŵakukhumba vipulikiskike. Kweni mirangura "yikucita ndendende ivyo yayowoyereka", ndipo yingapulikiska yayi khodi iyo mulayizgi wakakhumbanga kulemba. Ng'anamulo la ciyowoyero, cilayizgo, na ivyo vikunjizgika vikwenera kulongosora makola nkhalo yose ya cilayizgo para cikufiskika. Kweni maghanoghano gha ndondomeko ghangayowoyereka ku ŵanthu kwambura kulunjika uku mwa kugwiliskira ntchito khodi yautesi, iyo yikusazga ciyowoyero ca ŵanthu na khodi. Ciyowoyero ca vilayizgo cikupeleka nthowa yakunozgeka ya kulongosora mauthenga na ntchito izo zingacitika pa ghawo. Mulayizgi wakugwiliskira ntchito vyakubisa vigaŵa vya ciyowoyero kulongora maghanoghano gha kupenda. Maghanoghano agha ghakulongoreka nga ni kawunjikiro ka vigaŵa vipepuka comene. Kulayizga ni nthowa iyo ŵalayizgi ŵakusazgira vigaŵa ivi kupanga vilayizgo viphya, panji kusintha ivyo viliko kuti vigwire ntchito ziphya. Vilayizgo vya mrangura vingafiskika kwambura kukwekana na ŵanthu, panji mugwiliskiri ntchito wangalemba malangulo mu cakuŵazgira. Para ciyowoyero cingafiska malangulo ghake kwizira mu cakuŵazgira kwambura kung'anamula, cikuchemeka ciyowoyero ca kulemba luŵiro. === Kupima Kagwiliskiro ka Viyowoyero === Kumanya ciyowoyero ico cikugwiliskirika ntchito comene nkhwakusuzga cifukwa ng'anamulo la kagwiliskiro likupambana. Ciyowoyero cimoza cingatora maora ghanandi gha ŵalayizgi, cinyake cingaŵa na mizere yinandi ya khodi, ndipo cinyake cingatora nyengo yinandi ya mrangura. Viyowoyero vinyake vikutemweka comene pa ntchito zinyake. Mwaciyelezgero, COBOL yicali yankhongono mu malo gha mauthenga gha makampani; Fortran mu kasandiro na kazengero ka vilwero; Ada mu ndege, mayendero, ŵankhondo, na vilwero vyapadera; na C mu vilwero vyapadera na ndondomeko za mirangura. Nthowa zakupambana za kupima kutemweka kwa viyowoyero zasacizgika, ndipo zose zili na kupendelera kwakupambana: * kupenda unandi wa malonda gha ntchito agho ghakuyowoya ciyowoyero * unandi wa mabuku ghakuguliskika agho ghakusambizga ciyowoyero * kupima unandi wa mizere ya khodi iyo yalembeka mu ciyowoyero * kupenda kuyowoyeka kwa zina la ciyowoyero pa intaneti Mwa kusazga mauthenga kufuma ku malo ghakupambana pa intaneti, stackify.com yikalongora viyowoyero khumi vyakutemweka comene: Java, C, C++, Python, C#, JavaScript, VB .NET, R, PHP, na MATLAB. Mu Zizima 2024, viyowoyero vinkhondi vya panthazi kuyana na TIOBE vikaŵa Python, C++, C, Java na C#. Kuyana na ŵalembi ŵa IEEE Spectrum, viyowoyero vyakutemweka comene sono vingalutilira kuwusa cifukwa ca umo vinjeru vyakupangika vikugwilira ntchito. Ntheura viyowoyero viphya vizamusuzgika kutemweka. == Mitundu Yicoko na Kwendeska == Mtundu ucoko wa ciyowoyero ca vilayizgo ni kusintha kucoko panji kusazgira kwa ciyowoyero uko kukusintha kawiro kake yayi. Pa viyowoyero nga ni Scheme na Forth, ŵakuvyendeska ŵangawona malango kuŵa ghambura kukwana, ntheura kanandi ŵakupambana nagho, kupanga mtundu ucoko uphya. Pa vinyake, mtundu ucoko ukupangika pa ntchito yapadera. Mu Lisp, viyowoyero vinandi ivyo vikugwiliskira ntchito kalembero na ng'anamulo lakuyana na la Lisp vikuwonekera kuŵa mitundu yicoko ya Lisp. Pakuti ciyowoyero cimoza kanandi cili na mitundu yicoko yinandi, cingaŵa cakusuzga ku mulayizgi uyo wandasambire comene kusanga malongosoro ghakwenelera. Ciyowoyero ca BASIC cili na mitundu yicoko yinandi. == Kagaŵiro == Viyowoyero vya vilayizgo vingalongosoreka kuyana na kagaŵiro aka, nangauli nyengo zinyake magulu ghakusazganikana: * '''Vya malangulo''': vikukhozga kulongosora ndondomeko nga ni malangulo ghakulondezgana. Viyowoyero vinandi vyakutemweka nvya mtundu uwu. * '''Vya ndondomeko''': vikukhozga kugwiliskira ntchito ndondomeko pa ivyo vyapelekeka. Nangauli ŵasandi ŵanandi ŵakuvitemwa cifukwa ca kupepuka na uwemi wake, suzgo la luŵiro lavikanizga kuthandazgika comene. * '''Vya kughanaghana makola''': vyanozgeka mwakuti vilwerovipepu, kwambura kuŵa mulayizgi, ndivyo vikusankha kalondezgero ka kufiska malangulo. * '''Vya vinthu''': vikumanyikwa na kubisa mauthenga, kuhara, na kusankha ntchito apo cilayizgo cikugwira ntchito. Viyowoyero vinandi vyakutemweka vya malangulo na vinyake vya ndondomeko vikukhozga ici. * '''Vya kuŵika vimanyikwiro''': nangauli ni ciyowoyero ca vilayizgo cenecho yayi, cingakolerana na ciyowoyero ca vilayizgo. * '''Vyapadera''': pali viyowoyero vya ntchito zapadera ivyo vingayaniskika makola na vinyake yayi. gu60vmp25vfzjoopnp2i3nswe1lsr94 0 47092 123501 113446 2026-11-03T12:10:13Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123501 wikitext text/x-wiki '''Kupanga vilwerovipepu''' ni ndondomeko ya kunozga, kupanga, kuyezga, na kusunga [[Vilwerovipepu|vilwerovipepu]] kuti vifiske vyakukhumbikwa vya ŵakugwiliskira ntchito panji vilato vya malonda. Ndondomeko iyi njikulu kuluska kulemba vilayizgo pera, cifukwa yikusazgapo kughanaghana cilato, kupenda usange cingacitika, kupenda ivyo vikukhumbikwa, kunozga, kuyezga, na kufumya. Ndondomeko iyi ni cigaŵa ca kazengero ka vilwerovipepu, ako kakusazgapo so kulongozga wupu, kulongozga ntchito, na vinyake. od2ycxf8j301o54sjgi2twl0eirhifu 123618 123501 2026-11-03T14:35:47Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123618 wikitext text/x-wiki '''Kupanga vilwerovipepu''' ni ndondomeko ya kunozga, kupanga, kuyezga, na kusunga [[Vilwerovipepu|vilwerovipepu]] kuti vifiske vyakukhumbikwa vya ŵakugwiliskira ntchito panji vilato vya malonda. Ndondomeko iyi njikulu kuluska kulemba vilayizgo pera, cifukwa yikusazgapo kughanaghana cilato, kupenda usange cingacitika, kupenda ivyo vikukhumbikwa, kunozga, kuyezga, na kufumya. Ndondomeko iyi ni cigaŵa ca kazengero ka vilwerovipepu, ako kakusazgapo so kulongozga wupu, kulongozga ntchito, kulongozga kanozgero ka vilwerovipepu, na vinyake. Kupanga vilwerovipepu kukusazgapo luso linandi na ntchito zapadera, kusazgapo kulemba vilayizgo, kuyezga, kulemba malongosoro, kujambula, kovwira ŵakugwiliskira ntchito, kuguliska, na kupenja ndalama. Vilwero vyakumanyikwa ni vyakung'anamulira, malo ghakulumikizgika gha kupangira vilwerovipepu (IDE), na kulaŵilira mitundu. Ndondomeko iyo yikugwiliskirika ntchito pa kupanga yikupambana. Yingaŵa ndondomeko yakulembeka yakukhwima, panji yingasinthika kuyana na ntchito. Yingaŵa yakulondezgana, umo nyengo yikulu yiliyose (kunozga, kufiska, na kuyezga) yikumalizgika pambere yinyake yindambe, kweni nthowa ya kuwerezgawerezga, umo vigaŵa vicoko vikunozgeka, kufiskika, na kuyezgeka paŵekha, yingacepeska ngozi na ndalama ndipo yingasazgirapo uwemi. == Nthowa za Kupangira == Nthowa yiliyose iyo yilipo njiwemi comene pa mitundu yinyake ya ntchito, kuyana na vinthu vya luso, vya wupu, vya ntchito, na vya gulu. Nthowa yipepuka comene ni "lemba na kunozga", iyo kanandi yikugwiliskirika ntchito na mulembi yumoza wa vilayizgo pa ntchito yicoko. Pamanyuma pa kughanaghana kanyengo kacoko cilato ca cilayizgo, mulembi wakulemba cilayizgo na kucendeska kuti wawone usange cikugwira ntchito. Para wamalizga, cakupangika cikufumyika. Nthowa iyi njiwemi pa viyelezgero vyakwamba, kweni yingagwiliskirika ntchito pa vilayizgo vyakusuzga yayi. Mu nthowa ya "mathuŵathuŵa" ya kufuma pacanya kuya pasi, kupenda usange cingacitika, kupenda, kunozga, kupanga, kuwoneseska uwemi, na kufiska vikucitika mwakulondezgana mu ndondomeko iyi. Nthowa iyi yikukhumba kuti mbondolo yimoza yimalizgike pambere yinyake yindambe, ndipo ici cikwiziska kuzerezgeka, ndipo kukuŵa kwambura kucitika kuwelera ku mbondolo za kumanyuma para pakukhumbikwa. Mu nthowa za kuwerezgawerezga, mbondolo izi zikusazganika kuti ntchito yisinthike makola, yicitike makola, na kuti ndondomeko ya nyengo yiŵe yaunenesko. M'malo mwa kumalizga ntchito yose pa nyengo yimoza, munthu wangalutilira mu mbondolo zinandi na cigaŵa cimoza pa nyengo. Kupanga kwa kuwerezgawerezga kukuzomerezga so ŵakupanga kwamba na vimanyikwiro vyakuzirwa comene, ndipo ivyo nvyakuzirwa comene yayi vingaleka pamanyuma para pakukhumbikwa. ''Agile'' ni nthowa yimoza yakumanyikwa, iyo pakwamba yikanozgekera ntchito zicoko panji za pakati, ndipo yikulaŵiska pa kupeleka ku ŵakupanga mazaza ghakulu pa vimanyikwiro ivyo ŵakugwilira ntchito kuti ngozi ya kujumpha nyengo panji ndalama yicepe. Nthowa izo zikufuma ku ''agile'' ni ''extreme programming'' na ''Scrum''. Kupanga vilwerovipepu vya khodi yakujura kanandi kukugwiliskira ntchito ''agile'' na kunozga, kulemba, na kuyezga pa nyengo yimoza, cifukwa kukuthemba mkwawo wakuthandazgika wa ŵakovwira mwa khumbo lawo. Kuluska ''agile'', makampani ghanyake ghakulumikizga ntchito za luso la vilwero vya mauthenga na kupanga vilwerovipepu, ndipo ici cikuchemeka DevOps, panji DevSecOps para civikiliro ca mirangura casazgika. DevOps yikusazgapo kupanga kwambura kuleka, kuyezga, kusazgamo khodi yiphya mu ndondomeko ya kulaŵilira mitundu, kufumya khodi yiphya, na nyengo zinyake kupeleka khodi ku ŵakugula. Cilato ca kulumikizga uku ni kupeleka uteŵeti wa luso la vilwero vya mauthenga luŵiro na makola. Nthowa zinandi za kulemba vilayizgo zikulaŵiska so pa kuyezga kusanga masuzgo nga ni malo ghakupotoka na vibudi luŵiro comene (kuyezga kwa dankha), kuti ndalama za kuvisanga na kuvinozga zicepe. Mu 2009, kukughanaghanirika kuti magaŵa 32 pa 100 gha ntchito za vilwerovipepu ghakapelekeka pa nyengo yake, mu ndalama zakuŵikika, na ntchito zose. Magaŵa ghanyake 44 pa 100 ghakapelekeka, kweni ghakasoŵa cimanyikwiro cimoza panji kujumpha. Magaŵa 24 pa 100 ghakusyalako ghakawuskika pambere ghandafumyike. == Umoyo wa Vilwerovipepu == Umoyo wa kupanga vilwerovipepu ukulongosora nyengo zakumanyikwa za ndondomeko ya kupanga vilwerovipepu. === Kupenda Usange Cingacitika === Maghanoghano gha vilwerovipepu ghakufuma ku malo ghanandi. Ghangafuma ku kusanda msika, kusazgapo vimanyikwiro vya ŵakugula ŵaphya, ŵakugula ŵa sono, ŵanthu awo ŵakakana cakupangika, ŵantchito ŵanyake ŵa kupanga vilwerovipepu, panji munthu wa kuwaro wavinjeru. Maghanoghano agha kanandi ghakupendeka dankha na ŵakuguliska usange ghangapeleka candulo, usange ghakukolerana na nthowa za kuguliskira izo zilipo, vyakufumapo pa vyakupangika ivyo vilipo, vimanyikwiro ivyo vikukhumbikwa, na usange ghakukolerana na vilato vya kuguliska vya kampani. Pa nyengo iyi, maghanoghano gha ndalama na nyengo ghakupendeka. Kupenda usange cingacitika kukughanaghanira candulo ca ntchito, ndalama za kupanga, na nyengo yake. Kuyana na kupenda uku, kampani yingasankha kuŵika ndalama pa kupanga. Pamanyuma pa kusankha kupanga vilwerovipepu, kampani yikulaŵiska pa kupeleka cakupangika pa ndalama na nyengo izo zikaghanaghanirika panji pasi pake, na uwemi wapacanya (ndiko kuti kwambura vibudi) na ntchito izo zikukhumbikwa. Kweni ntchito zinandi za vilwerovipepu zikuzerezgeka, ndipo nyengo zinyake vimanyikwiro panji uwemi vikucepeskeka kuti nyengo yakuŵikika yifiskike. === Kupenda === Kupenda vilwerovipepu kukwamba na kupenda vyakukhumbikwa kuti vyakukhumbikwa vya malonda vimanyikwe. Masuzgo pa kusanga vyakukhumbikwa ni ghakuti ŵakugwiliskira ntchito ŵa sono panji ŵa munthazi ŵangaŵa na vyakukhumbikwa vyakupambana na vyambura kukolerana, ŵangapulikiska yayi vyakukhumbikwa vyawo, ndipo ŵangasintha vyakukhumbikwa vyawo mukati mwa kupanga vilwerovipepu. Pakumalira, cakufumapo ca kupenda ni malongosoro ghakufikapo gha cakupangika agho ŵakupanga ŵangagwilira ntchito. Ŵapendi ŵa vilwerovipepu kanandi ŵakugaŵa ntchito mu vigaŵa vicoko, ivyo vingagwiliskirika ntchito so kuti ndalama zisungike na kuti ntchito yigomezgeke. Kugaŵa ntchito kungazomerezga so kupanga vilwerovipepu ivyo vikugwira ntchito luŵiro comene pa mirangura ya vigaŵa vinandi vya kupendera. Pa nyengo ya kupenda na kunozga, kupenda kwandondomeko kanandi kukugwiliskirika ntchito kugaŵa vyakukhumbikwa vya wakugula mu vigaŵa ivyo ŵakulemba vilayizgo ŵangafiska. Vinjeru vya mukati vya cilayizgo vingalongoreka mu vithuzi vya kwenda kwa vyakumanyikwa, madikishonale gha vyakumanyikwa, khodi ya maghanoghano, vithuzi vya kusintha kwa umo vinthu viliri, na vithuzi vya ubale wa vinthu. Usange ntchito yikusazgamo vilwerovipepu vya kale ivyo vyambura kulongosoreka, vingalongosoreka kuti vikolerane makola na vilwerovipepu viphya. === Kunozga === Kunozga kukusazgapo kusankha umo vilwerovipepu vizamufiskikira, nga ni viyowoyero vya vilayizgo na vilwerovipepu vya kusungira vyakumanyikwa ivyo vizamugwiliskirika ntchito, panji umo vilwero na kuyowoyerana kwa mkwawo vizamunozgekera. Kunozga kungacitika mwakuwerezgawerezga, ŵakugwiliskira ntchito ŵakufumbika pa vyakukhumbikwa vyawo mu ndondomeko ya kuyezga na kubudika. Kunozga kanandi kukusazgapo ŵanthu ŵaluso pa vigaŵa nga ni kunozga malo gha kusungira vyakumanyikwa, kazengero ka sikilini, na kagwiliro ka ntchito ka maseva na vilwero vinyake. Ŵakunozga kanandi ŵakuyezga kusanga vyakuyana mu ntchito ya vilwerovipepu kuti ŵapatule vigaŵa ivyo vingagwiliskirika ntchito so. Ciyelezgero ca ici ni ''model–view–controller'', nthowa ya kulumikizga mawonekero gha vithuzi na cigaŵa ca kumanyuma. === Kulemba Vilayizgo === Cimanyikwiro cikulu ca kupanga vilwerovipepu ni kupanga na kupulikiska vilwerovipepu ivyo vikufiska ntchito iyo yikukhumbikwa. Pali nthowa zinandi za kulemba khodi. Vilwerovipepu vyakukolerana makola vili na vigaŵa ivyo vikuthemberana yayi. Kuthemberana ni kukolerana kwa vigaŵa vyakupambana vya vilwerovipepu, uko kukuwoneka kuŵa kuheni cifukwa kukusazgirapo kusuzga kwa kusunga. Kanandi, ŵakulemba vilayizgo ŵakulondezga yayi nthowa ziwemi comene za mafakitale, ndipo ici cikwiziska khodi yambura kugwira ntchito makola, yakusuzga kupulikiska, panji yambura malongosoro gha ntchito yake. Vyakwenelera ivi vikuwa comene para nyengo yakumalizgira yili pafupi. Ntheura, kuyezga, kunozga vibudi, na kusintha khodi vikuŵa vyakusuzga comene. Kunozga so khodi ni nthowa ya kuzenga so khodi iyo yilipo kwambura kusintha umo yikucitira kuwaro, kanandi kuti kunozgeka kwake, kuŵazgika kwake, panji kusungika kwake kuwemeskeke. Kufuma apo viyowoyero vikulu vya vinjeru vyakupangika vikamanyikwira, kupanga vilwerovipepu kwa wovwiri wa vinjeru vyakupangika kwagwiliskirika ntchito kovwira ŵakulemba vilayizgo, mwa kupangiska vinjeru vyakupangika kulaŵilira malango gha ciyowoyero na kulemba khodi. === Kuyezga === Kuyezga ni ndondomeko ya kuwoneseska kuti khodi yikugwira ntchito makola kwambura mphuvi. Kunozga vibudi kukucitika na wakupanga waliyose pa khodi yake kuti wasimikizge kuti khodi yikucita ivyo yikwenera kucita. Comene, nchakuzirwa kuti vilwerovipepu vigwire ntchito pa vyakunjizgika vyose, nanga para cakufumapo ncambura kwenelera. Kupenda khodi na ŵakupanga ŵanyake kanandi kukugwiliskirika ntchito kupenda khodi yiphya iyo yasazgika ku ntchito, ndipo kuyana na kughanaghanira kunyake kukucepeska comene vibudi ivyo vikusyalako pamanyuma pa kuyezga. Para khodi yapelekeka, gulu la kuwoneseska uwemi, ilo mu makampani ghakulu ni cigaŵa capaŵekha ca ŵambura kuŵa ŵakulemba vilayizgo, likuyezga uwemi wa cakupangika cose. Kuyezga kungacitika so mu umoyo wose wa kupanga vilwerovipepu, kuyana na nthowa iyo yikugwiliskirika ntchito. Mayeso gha kuzomerezga agho ghakufuma ku vyakukhumbikwa vyakwamba ni cilwero cakumanyikwa pa ici. Kuyezga uwemi kanandi kukusazgapo so kuyezga kukhora pa nkhongono yikulu (usange vilwerovipepu vikukhora para vyakunjizgika panji kagwiliskiro ni vinandi), kuyezga kulumikizgika (kuwoneseska kuti vikukolerana makola na vilwerovipepu vinyake), na kuyezga kukolerana (kupima kagwiliro ka ntchito pa vilwerovipepu vya kwendeska panji vya kuwonera malo gha pa intaneti vyakupambana). Para mayeso ghalembeka pambere khodi yindalembeke, ici cikuchemeka kupanga kwakulongozgeka na mayeso. === Kufumya === Kufumya ni nyengo iyo vilwerovipepu vikupelekeka ku wakugwiliskira ntchito. Pa nyengo iyi, wakupanga wangapanga vyuma vya wovwiri wa luso ku ŵakugwiliskira ntchito panji ndondomeko ya kunozga vibudi na mphuvi izo zikasangika yayi kale. Pangaŵa so kuwelera ku nyengo za kumanyuma usange vyakukhumbikwa vya ŵakugwiliskira ntchito vyasintha panji vikapulikiskika makola yayi. == Ŵantchito == Kupanga vilwerovipepu kukucitika na ŵakupanga vilwerovipepu, kanandi ŵakugwilira ntchito mu gulu. Kuyowoyerana makola pakati pa ŵa mu gulu nkhwakuzirwa pa kufiska. Ici cikupepuka para gulu ndicoko, lazgowera kugwilira ntchito pamoza, ndipo lili pafupi. Kuyowoyerana kukovwira so kusanga masuzgo luŵiro mu kupanga na kuleka kucita ntchito yimoza kaŵiri. Ntchito zinandi zikukanizga ngozi ya kutaya umanyi wakuzirwa uwo uli na mtantchito yumoza pera mwa kuwoneseska kuti ŵantchito ŵanandi ŵakumanya cigaŵa ciliconse. Kupanga vilwerovipepu kukusazgapo ŵaluso ŵa vigaŵa vinandi, ŵakulemba vilayizgo pera yayi, kweniso ŵalongozgi ŵa cakupangika awo ŵakuŵika nthowa na ndondomeko ya cakupangika, ŵaluso pa kuyezga, kulemba malongosoro, kujambula, kovwira ŵakugwiliskira ntchito, kuguliska, na kupenja ndalama. Nangauli ŵantchito ŵa vilwerovipepu vya mwenecho pera ŵakulipirika, ŵanandi awo ŵakovwira pa vilwerovipepu vya khodi yakujura ŵakovwira mwa khumbo lawo. Panji, ŵangalipirika na makampani agho malonda ghawo nga kuguliska vilwerovipepu yayi, kweni vinyake, nga ni uteŵeti na kusintha vilwerovipepu vya khodi yakujura. == Nthowa na Vilwero == === Kazengero ka Vilwerovipepu na Wovwiri wa Mrangura === Kazengero ka vilwerovipepu na wovwiri wa mrangura (CASE) ni vilwero vya kupangiska cigaŵa cinyake ca kupanga vilwerovipepu kucitika na makina. CASE yikuzomerezga ŵakunozga kujambula vinjeru vya cilayizgo, kwali ico cicali kulembeka panji ico cilipo kale, kuti cikolerane na khodi yiphya panji kuti cipendeke mwakuwelera kumanyuma (mwaciyelezgero, kusintha ciyowoyero ca vilayizgo). === Malongosoro === Malongosoro ghali mu mitundu iŵiri iyo kanandi yikupatulika: yimoza ya ŵakupanga vilwerovipepu, na yinyake ya wakugwiliskira ntchito kuti yimovwire kugwiliskira ntchito vilwerovipepu. Malongosoro ghanandi gha ŵakupanga ni malongosoro mu khodi pa fayilo yiliyose, gulu, na nthowa, agho ghakulongosora nthowa ya kulumikizgira na vilwerovipepu vinyake (API), kanandi na umo vyafiskikira. Malongosoro agha ngakovwira ku ŵakupanga ŵaphya kuti ŵapulikiske ntchito para ŵakwamba kuyigwilira. Mu kupanga kwa ''agile'', malongosoro kanandi ghakulembeka pa nyengo yimoza na khodi. Malongosoro gha ŵakugwiliskira ntchito kanandi ghakulembeka na ŵalembi ŵa luso. === Kughanaghanira Nkhongono ya Ntchito === Kughanaghanira makola nkhwakuzirwa pa nyengo ya kupenda usange cingacitika na pa kupeleka cakupangika pa nyengo yake na mu ndalama zakuŵikika. Ndondomeko ya kughanaghanira kanandi yikupelekeka na mulongozgi wa ntchito ku ŵanyake. Cifukwa cakuti kughanaghanira nkhongono ya ntchito kukukolerana comene na ukulu wa cilwerocipepu cose, kukukhwaskika comene na kusazgamo vimanyikwiro mu vyakukhumbikwa: para vyakukhumbikwa ni vinandi, ndalama za kupanga nzinandi. Vinthu vyambura kukolerana na ntchito, nga ni luso la ŵakupanga na kugwiliskira ntchito so khodi, ngakuzirwa so pa kughanaghanira. Mu 2019, vilwero vinandi vya kughanaghanira nyengo na vyuma vya kupanga vilwerovipepu vikaŵa vyakunozgekera vilwerovipepu vya kale, ndipo vikugwira ntchito pa vilwerovipepu vya pa intaneti panji vya pa lamya yayi. === Malo Ghakulumikizgika gha Kupangira === Malo ghakulumikizgika gha kupangira (IDE) ghakovwira kupanga vilwerovipepu na vimanyikwiro vinandi kuluska cilwerocipepu cipepuka ca kulembera mazgo. IDE kanandi zili na kung'anamula kwa makina, kulongora mphuvi za malango gha ciyowoyero, wovwiri wa kunozga vibudi, kulumikizgika na kulaŵilira mitundu, na kupangiska mayeso kucitika na makina cigaŵa cinyake. === Kulaŵilira Mitundu === Kulaŵilira mitundu ni nthowa yakumanyikwa ya kulongozga kusintha uko kukucitika pa vilwerovipepu. Para mtundu uphya wanjizgika, vilwerovipepu vikusunga mafayilo ghose agho ghasinthika. Usange ŵakulemba vilayizgo ŵanandi ŵakugwilira ntchito vilwerovipepu pa nyengo yimoza, vikulongozga kusazganya kusintha kwawo kwa khodi. Vilwerovipepu vikulongora apo pali kususkana pakati pa kusintha kuŵiri, ndipo vikuzomerezga ŵakulemba vilayizgo kumazga kususkana uku. === Nthowa ya Kulaŵiska === Nthowa ya kulaŵiska ni ndondomeko iyo yikupeleka nthowa za kulaŵiskira ndondomeko na malo ghake, kuti zigwiliskirike ntchito pa kupanga vilwerovipepu. Ni cithuzi ca ng'anamulo ya kulaŵiska. Cilato ca nthowa za kulaŵiskira ni kuzomerezga ŵazengi kupulikiska ndondomeko zakusuzga comene na kunozga vigaŵa vya suzgo kuyana na vigaŵa vya luso. Mu kazengero ka ndondomeko za vilwero vikulu, nthowa za kulaŵiskira kanandi zikukolerana na nkhongono na maudindo mu wupu wa kazengero. === Mayeso gha Kwenelera === Mayeso gha kwenelera ni mayeso gha makina ghambura kutora lwande agho ghakuwoneseska kuti vyakupangika viphya vikupatuka yayi ku vikanizgo, mapimo, na malongozgero agho ghaŵikika. == Cuma ca Maghanoghano == Cuma ca maghanoghano cingaŵa suzgo para ŵakupanga ŵakusazgamo khodi yakujura panji nyumba za vilayizgo mu cakupangika ca mwenecho pera, cifukwa vikalata vinandi vya wanangwa vya khodi yakujura vikukhumba kuti kusintha kufumyike pasi pa cikalata cakuyana. Panji, ŵakupanga ŵangasankha vilwerovipepu vinyake vya mwenecho pera panji kulemba cigaŵa cawo ca vilwerovipepu. a24rsizz9b89935sbd6dgyuvlm7y9e1 0 47094 123577 113450 2026-11-03T12:12:59Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123577 wikitext text/x-wiki [[File:JavaScript_code.png|thumb|Khodi ya cilayizgo ca mrangura iyo yalembeka mu ciyowoyero ca [[JavaScript]].]] '''Cilayizgo ca mrangura''' (vinandi: '''vilayizgo vya mrangura''') ni malangulo agho ghakulondezgana mu [[Chiyowoyero cha vilayizgo|ciyowoyero ca vilayizgo]] kuti [[Mrangura (Kompyuta)|mrangura]] ughafiske. Ni cigaŵa cimoza ca [[Vilwerovipepu|vilwerovipepu]], ivyo vikusazgapo so vikalata vya malongosoro na vigaŵa vinyake vyambura kukhwaskika.<ref name="ISO 2020">{{Cite web |date=2020-09-03 |title=ISO/IEC 2382:2015 |url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso-iec:2382:ed-1:v1:en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617031837/https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso-iec:2382:ed-1:v1:en |archive-date=2016-06-17 |access-date=2022-05-26 |website=ISO |quote=[Software includes] all or part of the programs, procedures, rules, and associated documentation of an information processing system.}}</ref> Cilayizgo ca mrangura mu mawonekero agho ŵanthu ŵangaŵazga cikuchemeka khodi ya muzu. Khodi ya muzu yikukhumba cilayizgo cinyake kuti yifiskike, cifukwa mirangura yingafiska pera malangulo gha ciyowoyero cawo ca makina. Ntheura, khodi ya muzu yingang'anamulika kuŵa malangulo gha makina. 64znrjk937izzdqc53exgjwntu96tu6 0 47105 123579 113469 2026-11-03T12:13:05Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123579 wikitext text/x-wiki [[File:Windows_10_Calculator.png|thumb|Cilwerocipepu ca mlimo ca kupendera pa Windows 10.]] '''Vilwerovipepu vya mlimo''' ni [[Vilwerovipepu|vilwerovipepu]] ivyo vyapangika kuti ŵanthu ŵavigwiliskire ntchito pa milimo yawo, kweni pa kwendeska, kulongozga, panji kupanga vilayizgo vya [[Mrangura (Kompyuta)|mrangura]] yayi. Vikusazgapo vilayizgo nga ni vya kulembera mazgo, vya kuwonera malo gha pa intaneti, vya kupulikira na kuwonera vithuzi, na vya pa lamya, ivyo vikugwiliskirika ntchito zuŵa na zuŵa. '''Cilwerocipepu ca mlimo''' (mu Cingelezi ''app'') ni cilayizgo ciliconse ico cingagaŵika mu gulu ili. jjhzoweihxgxrc91d0d5g88fee8w88f 123610 123579 2026-11-03T14:25:53Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123610 wikitext text/x-wiki [[File:Windows_10_Calculator.png|thumb|Cilwerocipepu ca mlimo ca kupendera pa Windows 10.]] '''Vilwerovipepu vya mlimo''' ni [[Vilwerovipepu|vilwerovipepu]] ivyo vyapangika kuti ŵanthu ŵavigwiliskire ntchito pa milimo yawo, kweni pa kwendeska, kulongozga, panji kupanga vilayizgo vya [[Mrangura (Kompyuta)|mrangura]] yayi. Vikusazgapo vilayizgo nga ni vya kulembera mazgo, vya kuwonera malo gha pa intaneti, vya kupulikira na kuwonera vithuzi, na vya pa lamya, ivyo vikugwiliskirika ntchito zuŵa na zuŵa. '''Cilwerocipepu ca mlimo''' (mu Cingelezi ''app'') ni cilayizgo ciliconse ico cingagaŵika mu gulu ili. "Cilwerocipepu ca mlimo" ni kagaŵiro ka maghanoghano, ako kanandi kakugwiliskirika ntchito kupambanyizga na vilwerovipepu vya kwendeska mrangura na vya kovwira. Vilwerovipepu vya mlimo ndivyo vikuŵa cigaŵa ca ndondomeko za mirangura ico ŵakugwiliskira ntchito ŵakuwona, ndipo vyanozgeka kusandura nkhongono zakusuzga za ndondomeko kuŵa milimo yakulongozgeka na vilato. Kupambana na vilwerovipepu vya kwendeska mrangura, ivyo vikulaŵiska pa kulongozga vilwero na vyuma vya mrangura, vilwerovipepu vya mlimo vikulaŵiska pa kulongosora masuzgo, kukolerana na ŵakugwiliskira ntchito, na milimo ya cigaŵa capadera. Lizgu lakufupikiska lakuti ''app'' likamanyikwa comene apo iOS App Store yikamba mu 2008, kung'anamula vilwerovipepu vya mlimo vya vilwero vyakunyamulika nga ni lamya za m'manja na mirangura ya tableti. Pamanyuma, apo Mac App Store yikamba mu 2010 na Windows Store mu 2011, likamba kugwiliskirika ntchito pa vilwerovipepu vyose vya ŵakugwiliskira ntchito, kwambura kuwona mtundu wa mrangura. Vilwerovipepu vya mlimo vingapelekeka pamoza na mrangura na vilwerovipepu vyake vya kwendeska, panji paŵekha. Vingaŵa vya mwenecho pera panji vya khodi yakujura. == Mazgo == === Ng'anamulo ya Cilayizgo na Vilwerovipepu === Para likugwiliskirika ntchito nga ni cakulongosora, lizgu lakuti ''application'' lingaŵa na ng'anamulo yikulu kuluska iyo yalongosoreka mu nkhani iyi. Mwaciyelezgero, maghanoghano nga ni ''application programming interface'' (API), seva ya vilwerovipepu vya mlimo, na vilwerovipepu vya mlimo vyakunyamulika vikung'anamula vilayizgo na vilwerovipepu vyose. === Kupambana kwa Vilwerovipepu vya Kwendeska na vya Mlimo === Kupambana pakati pa vilwerovipepu vya kwendeska mrangura na vya mlimo nkhwa maghanoghano, ndipo kwaŵa nkhani ya kususkana. Mwaciyelezgero, fumbo limoza likulu mu mulandu wa ''United States v. Microsoft Corp.'' likaŵa usange cilwerocipepu ca kuwonera malo gha pa intaneti ca Microsoft, Internet Explorer, cikaŵa cigaŵa ca Windows panji cilwerocipepu ca mlimo capaŵekha. Ciyelezgero cinyake ni kususkana pa zina la GNU/Linux, uko kukufuma cigaŵa cinyake ku kuleka kuzomerezgana pa ubale wa Linux na vilwerovipepu vya kwendeska ivyo vyazengeka pa iyo. Mu vilwero vinyake, nga ni vya kulaŵilira VCR, cakuseŵezgera DVD, panji uvuni wa maikulowevu, ŵakugwiliskira ntchito ŵangapatula yayi vilwerovipepu vya mlimo na vya kwendeska. === Cilwerocipepu Cakupangiska Ŵanthu Kugula === Cilwerocipepu cakupangiska ŵanthu kugula (''killer app'', lizgu ilo likamba kumalira kwa ma 1980) ni cilwerocipepu ca mlimo ico cikutemweka comene mwakuti cikupangiska ŵanthu kukhumba comene vilwero ivyo cikugwilira ntchito. Mwaciyelezgero, VisiCalc cikaŵa cilwerocipepu cakwamba ca mazuŵa ghano ca kupendera mu matebulo pa Apple II, ndipo cikawovwira kuguliska mirangura ya ŵanthu paŵekha ku maofesi. Pa BlackBerry, cikaŵa cilwerocipepu ca imelo. === Gulu la Vilwerovipepu === Gulu la vilwerovipepu lili na vilwerovipepu vya mlimo vinandi ivyo vikupelekeka pamoza. Kanandi vili na ntchito, vimanyikwiro, na mawonekero ghakukolerana, ndipo vingakolerana, mwaciyelezgero kujura mafayilo gha vinyake. Vilwerovipepu vya malonda kanandi vikwiza mu magulu, nga ni Microsoft Office, LibreOffice, na iWork, agho ghakusazgapo cilwerocipepu ca kulembera mazgo, ca kupendera mu matebulo, na vinyake; kweni pali so magulu gha vilato vinyake, nga ni vithuzi panji sumu. == Nthowa za Kugaŵira == Cifukwa cakuti vilwerovipepu vya mlimo ni vinandi comene ndipo vimanyikwiro vyake vikupambana comene, pali nthowa zinandi za kuvigaŵa. === Kuyana na Dango === Vilwerovipepu vya mwenecho pera vikuvikilirika na wanangwa wa mwenecho pa ntchito yake, ndipo cikalata ca wanangwa ca vilwerovipepu cikupeleka wanangwa ucoko wa kuvigwiliskira ntchito. Vilwerovipepu ivi vingazomerezga vyakusazgirapo kufuma ku ŵanthu ŵanyake. Vilwerovipepu vya wanangwa na khodi yakujura (FOSS) vingagwiliskirika ntchito, kuthandazgika, kuguliskika, na kukuzgika pa cilato ciliconse. Vilwerovipepu vya FOSS ivyo vyafumyika pasi pa cikalata ca wanangwa vingaŵa vya nyengo zose ndipo vyambura malipiro. Mwenecho wa wanangwa uliwose wangasazgapo vikanizgo, malire, panji mazuŵa gha kumalira ku malango gha kagwiliskiro. Vilwerovipepu vya ŵanthu wose ni mtundu wa FOSS uwo ulije malipiro, ndipo ungagwiliskirika ntchito, kuthandazgika, kusinthika, panji kupangira ntchito zinyake kwambura kuyowoya mwenecho. Vingaguliskika nanga, kweni kwambura kupeleka wanangwa wa ŵanthu wose ku munthu yumoza. === Kuyana na Malo Agho Vikugwilira Ntchito === Cilwerocipepu ca mlimo cingagaŵika kuyana na malo agho cikugwilira ntchito. Malo ghakumanyikwa ni vilwerovipepu vya kwendeska mrangura, cilwerocipepu ca kuwonera malo gha pa intaneti, mitambo ya mirangura, na lamya za m'manja. Mwaciyelezgero, cilwerocipepu ca pa intaneti cikugwira ntchito mu cilwerocipepu ca kuwonera malo gha pa intaneti, apo cilwerocipepu ca kale cikugwira ntchito mukati mwa vilwerovipepu vya kwendeska mrangura. Pali kususkana kukulu usange vilwerovipepu vya pa intaneti vizamupoka malo gha vilwerovipepu vya mukati pa vilato vinandi, comene pa lamya za m'manja na mirangura ya tableti. Vilwerovipepu vya pa intaneti vyatemweka comene pa vilato vinyake, kweni vyawemi vya vilwerovipepu vya mukati vikupangiska kuti vingamala luŵiro yayi. Kweniso, vyose viŵiri vingawovwirana, nanga ni kulumikizgika. === Vyose Panji Vyapadera === Vilwerovipepu vya mlimo vingawonekera kuŵa vya vilato vyose panji vyapadera. Vya vilato vyose vikutemweka comene cifukwa vingagwiliskirika ntchito pa vinthu vinandi, nga ni vya kulembera mazgo panji vya kusungira vyakumanyikwa. Vyapadera ni vya mtundu unyake wa mafakitale panji malonda, panji cigaŵa cinyake ca wupu. Magulu gha vilwerovipepu vyakulumikizgika ghakuyezga kulongozga cigaŵa ciliconse ca, mwaciyelezgero, kupanga vinthu panji ntchito za banki, kupenda ndalama, panji kuteŵetera ŵakugula. === Kuyana na Cilato === Pali mitundu yinandi ya vilwerovipepu vya mlimo: ; Vya wupu wose : Vikufiska vyakukhumbikwa vya ndondomeko na vyakumanyikwa vya wupu wose, mu vigaŵa vinandi, kanandi mu malo ghakulu ghakugaŵika. Viyelezgero ni vya kunozga vyuma vya wupu, vya kulongozga ubale na ŵakugula (CRM), na vya kulongozga katumizgiro ka katundu. Vilwerovipepu vya cigaŵa ni mtundu wa vya wupu wose uwo ukulaŵiska pa mawupu ghacoko panji magulu mukati mwa wupu ukulu. ; Vyakuzengera vya wupu : Vikupeleka nkhongono izo vilwerovipepu vya wupu vikukhumba. (Viyelezgero ni vya kusungira vyakumanyikwa, maseva gha imelo, na vya kulongozga mikwawo na civikiliro.) ; Uteŵeti wa malo gha kupangira vilwerovipepu (aPaaS) : Uteŵeti wa mitambo ya mirangura uwo ukupeleka malo gha kupangira na kufumyira vilwerovipepu vya mlimo. ; Vya ŵantchito ŵa umanyi : Vikuzomerezga ŵakugwiliskira ntchito kupanga na kulongozga mauthenga. ; Vya kufikira vinthu : Vikugwiliskirika ntchito comene kuwona vinthu kwambura kuvisintha, kweni vingasazgapo vya kusintha. Vikufiska vyakukhumbikwa vya ŵanthu na magulu pa kuwona vyakusanguluska na vinthu vya digito. (Viyelezgero ni vya kuwonera na kupulikira, vya kuwonera malo gha pa intaneti, na vya wovwiri.) ; Vya masambiro : Vikukolerana na vya kufikira vinthu, kweni vili na vinthu panji vimanyikwiro vyakunozgekera ŵasambizgi panji ŵasambiri. Mwaciyelezgero, vingapeleka mayeso, kulaŵilira umo msambiri wakulutira panthazi, panji kuzomerezga kugwilira ntchito pamoza. ; Vya kuyezga vinthu : Vikuyezga ndondomeko za kawiro panji za maghanoghano pa kusanda, kusambira, panji kusanguluska. ; Vya kupanga vya kuwona na kupulika : Vikupanga vinthu vyakudinda na vya malekitironi kuti ŵanyake ŵaviwone, kanandi mu malonda panji masambiro. Vikusazgapo vya kujambulira, vya kudindira mabuku, vya kupanga vya kuwona na kupulika, vya kulembera HTML, vya kupanga vithuzi vyakwenda, na vya kupanga congo na vidiyo. ; Vya kazengero ka vilwero : Vikugwiliskirika ntchito pa kupanga vilwero na vilwerovipepu. Vikusazgapo vya kunozga na mrangura (CAD), vya kazengero ka vilwero na mrangura (CAE), vya kulemba na kung'anamula viyowoyero vya vilayizgo, na malo gha kupangira vilwerovipepu. ; Vya kusanguluska : Vikung'anamula maseŵero gha vidiyo, vithuzi vya pa sikilini, vilayizgo vya kuwonera mafilimu panji kupulika sumu, na vinyake vya kusanguluska ivyo vingacitika pa mrangura. 1tgih4g1h0y5kww2sjcbipth1c8x76q 0 47109 123580 113499 2026-11-03T12:13:07Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123580 wikitext text/x-wiki '''Vilwerovipepu vya mlimo vya malonda''' ni [[Vilwerovipepu|vilwerovipepu]] viliconse panji vilayizgo vya [[Mrangura (Kompyuta)|mrangura]] ivyo ŵanthu ŵa malonda ŵakugwiliskira ntchito pa milimo yakupambanapambana ya malonda. Vilayizgo ivi vikugwiliskirika ntchito kuti visazgirepo vyakupangika, kupima vyakupangika, na kucita makola milimo yinyake ya malonda. == Kulaŵiska Kose == Vilwerovipepu vinandi vya malonda vikupangika kuti vifiske vyakukhumbikwa vya malonda yimoza, ntheura vingagwiliskirika ntchito luŵiro yayi pa malonda ghanyake, kupatula para ghakuyana. tjotprievlwekazbenkimqp6lezrne9 123581 123580 2026-11-03T12:13:10Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Vilwerovipepu vya mlimo vya bizinesi]] to [[Vilwerovipepu vya mlimo vya malonda]]: Zina lakuzomerezgeka 123580 wikitext text/x-wiki '''Vilwerovipepu vya mlimo vya malonda''' ni [[Vilwerovipepu|vilwerovipepu]] viliconse panji vilayizgo vya [[Mrangura (Kompyuta)|mrangura]] ivyo ŵanthu ŵa malonda ŵakugwiliskira ntchito pa milimo yakupambanapambana ya malonda. Vilayizgo ivi vikugwiliskirika ntchito kuti visazgirepo vyakupangika, kupima vyakupangika, na kucita makola milimo yinyake ya malonda. == Kulaŵiska Kose == Vilwerovipepu vinandi vya malonda vikupangika kuti vifiske vyakukhumbikwa vya malonda yimoza, ntheura vingagwiliskirika ntchito luŵiro yayi pa malonda ghanyake, kupatula para ghakuyana. tjotprievlwekazbenkimqp6lezrne9 123611 123581 2026-11-03T14:25:57Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123611 wikitext text/x-wiki '''Vilwerovipepu vya mlimo vya malonda''' ni [[Vilwerovipepu|vilwerovipepu]] viliconse panji vilayizgo vya [[Mrangura (Kompyuta)|mrangura]] ivyo ŵanthu ŵa malonda ŵakugwiliskira ntchito pa milimo yakupambanapambana ya malonda. Vilayizgo ivi vikugwiliskirika ntchito kuti visazgirepo vyakupangika, kupima vyakupangika, na kucita makola milimo yinyake ya malonda. == Kulaŵiska Kose == Vilwerovipepu vinandi vya malonda vikupangika kuti vifiske vyakukhumbikwa vya malonda yimoza, ntheura vingagwiliskirika ntchito luŵiro yayi pa malonda ghanyake, kupatula para kawiro na kagwiliro kake ka ntchito vikuyana. Cifukwa ca vyakukhumbikwa vyapadera vya malonda ghaliwose, vilwerovipepu vyakunozgeka kale vingafiska yayi vyakukhumbikwa vyose vya kampani. Kweni para vilwerovipepu vyakunozgeka kale vikukhumbikwa, cifukwa ca nyengo panji ndalama, kusintha kunyake kungakhumbikwa. Pali vyakupambana, kuyana na malonda agho, ndipo kusanda kwakukwana kukukhumbikwa nyengo zose pambere munthu wandasankhe vilwerovipepu vyakunozgekera iye panji vyakunozgeka kale. Vilwerovipepu vinyake vya malonda vikukolerana na ŵakugwiliskira ntchito, ndiko kuti vili na mawonekero gha vithuzi, ndipo ŵakugwiliskira ntchito ŵangafumba, kusintha, panji kunjizga vyakumanyikwa na kuwona vyakufumapo luŵiro. Vingapanga so malipoti luŵiro. Vilwerovipepu vinyake vya malonda vikugwira ntchito mu magulu: vyanozgeka kuti vigwire ntchito kuyana na cakucitika panji nyengo yakuŵikika, ndipo munthu wa malonda wakukhumbikwa kuvyambiska panji kuvilaŵilira yayi. Vilwerovipepu vinyake vya malonda vikupangika mukati mwa kampani, apo vinyake vikugulika nga ni vyakunozgeka kale kufuma ku ŵaguliski. Vilwerovipepu ivi vikuŵikika pa mirangura ya pa thebulu panji pa maseva ghakulu. Pambere COBOL (cakung'anamulira ca caro cose) yindambe mu 1965, makampani ghakapanganga viyowoyero vyawo vya makina. Ciyowoyero ca RCA cikaŵa na malangulo gha malo 12. Mwaciyelezgero, kuti cikalata cinjire mu malo gha kusungira, manambala ghaŵiri ghakwamba ghakaŵa khodi ya lulangulo (cakucita). Malo ghanayi ghakulondezgapo gha lulangulo (adiresi ya 'A') ghakaŵa malo ghakumazere comene gha kusungira umo ukukhumba kuti cilembo cakwamba ciŵikike. Malo ghanayi (adiresi ya 'B') ghakalongoranga malo ghakumalyero comene gha kusungira umo ukukhumba kuti cilembo cakumalira ca cikalata ciŵikike. Adiresi ya 'B' ya manambala ghaŵiri yikuzomerezga so kusintha lulangulo luliwose. Makhodi gha malangulo na malo gha kusungira ghakagwiliskiranga ntchito 8 panji 9 yayi. Cilwerocipepu cakwamba ca malonda ca RCA cikagwiliskirika ntchito mu 1962 pa RCA 301 ya 4k. RCA 301, 501 ya pakati, na 601 yikulu vikamba kuguliskika kumwamba kwa 1960. Mu malonda muli ŵakugwiliskira ntchito ŵa mitundu yinandi, ndipo ŵangagaŵika mu magulu gha malonda ghacoko, gha pakati, na ghakulu: * Msika wa malonda ghacoko kanandi uli na vilwerovipepu vya kupendera ndalama za pa nyumba, na magulu gha vilwerovipepu vya wofesi nga ni LibreOffice, Microsoft Office, panji Google Workspace. * Malonda gha pakati (SME) ghali na vilwerovipepu vya mitundu yinandi, kufuma ku vya kupendera ndalama, vya kugwilira ntchito pamoza, vya kulongozga ubale na ŵakugula, vya kulongozga ŵantchito, vya ngongole, vya kugulira pa intaneti, na vinyake vya kusazgirapo vyakupangika. * Cigaŵa cakumalira cikusazgapo vilwerovipepu vya makampani ghakulu, nga ni vya kunozga vyuma vya wupu (ERP), kulongozga vinthu vya wupu (ECM), kulongozga ndondomeko za malonda (BPM), na kulongozga umoyo wa cakupangika. Vilwerovipepu ivi vili na vigaŵa vinandi, ndipo kanandi vikwiza na vigaŵa vinyake ivyo vikusazgapo ntchito panji kulumikizga ntchito za vilayizgo vya ŵanthu ŵanyake. Luso la vilwero ilo kale likaŵanga mu vilwerovipepu vya ŵakuyana pera, nga ni Kazaa na Napster, likamba kuwoneka mu vilwerovipepu vya malonda. == Mitundu ya Vilwero vya Malonda == * Vilwerovipepu vya wupu ukulu (ESA) * Kulongozga vyuma * Mapulani gha vimanyikwiro gha digito, agho ghakuchemekaso mapulani gha vinjeru vya malonda panji gha ŵalongozgi. Agha ni malongosoro gha vithuzi gha vyakumanyikwa vya malonda agho ghakulongora umo vinthu viliri pa kulaŵiska kamoza, kwizira mu vipimo na vimanyikwiro vikulu vya kagwiliro ka ntchito (KPI). Mapulani agha ni vilwero vyakutemweka comene ivyo vyawoneka mu vyaka vyakumanyuma ivi. * Kupenda vyakumanyikwa luŵiro (OLAP) – ni nkhongono ya ndondomeko zinyake za ulongozgi na za kovwira kusankha, izo zikuzomerezga kupenda vyakumanyikwa vinandi mu nthowa zinandi. * Vilwerovipepu vya malipoti vikupanga malongosoro ghakuwunjika gha vyakumanyikwa kuti ŵalongozgi ŵamanye umo malonda ghawo ghaliri. * Vilwerovipepu vya kugula ni vilwerovipepu vya malonda ivyo vikovwira kuti ntchito ya kugula ya wupu yicitike yekha. * Kufukula vyakumanyikwa ni kufumya mauthenga gha ŵakugula mu malo gha kusungira vyakumanyikwa mwa kugwiliskira ntchito vilwerovipepu ivyo vingasanga ndondomeko panji vyakulondezgana vyambura kumanyikwa kale mu vyakumanyikwa vinandi. Pali nthowa zinandi za kufukula vyakumanyikwa. Zinyake ni nthowa za maŵerengero na mikwawo ya msempha, izo ni nthowa zapacanya comene za kupenda vyakumanyikwa. * Kulongozga kagwiliro ka ntchito ka malonda (BPM) * Kulongozga ndondomeko za malonda (BPM) * Kulongozga ubale na ŵakugula (CRM), nga ni Yesware. * Vilwerovipepu vya kulongozga vikalata vyapangika kunozga na kulongozga vikalata vinandi vya mitundu yakupambana. Vinyake vili na ntchito za kusungira na kuvikilira mauthenga ghakuzirwa gha malonda. * Vilwerovipepu vya ndondomeko za ntchito za ŵantchito – vikugwiliskirika ntchito pa kupanga na kuthandazga ndondomeko za ntchito za ŵantchito, na kulaŵilira maora gha ntchito. * Vilwerovipepu vya kunozga vyuma vya wupu (ERP) – vikulumikizga ntchito zinandi za malonda, ndipo ndivyo ndondomeko ya kusungira vyakulembeka vya wupu. == Mbiri == Vilwerovipepu vya malonda vikunozgeka kuti visazgirepo candulo mwa kucepeska ndalama panji kufwasura ndondomeko ya kupanga. Mu mazuŵa ghakwamba gha kupangiska ntchito za maofesi kucitika na makina, mirangura yikulu yikagwiliskirikanga ntchito pa ntchito zakutonthomeska comene, nga ni kupenda masheke gha banki na kupenda ndalama za mafakitale. Vilwerovipepu vya kupendera ndalama za mafakitale vikaŵa vimoza mwa vilwerovipepu vya malonda vyakwamba ivyo vikagwiliskirikanga ntchito comene, ndipo vikasazgangapo kulemba makola mabuku ghakulu gha ndalama, mabuku gha katundu, mabuku gha ndalama za kupangira, mabuku gha ndalama izo ŵanthu ŵakwenera kupeleka, na mabuku gha ndalama izo kampani yikwenera kulipira (kusazgapo malipiro gha ŵantchito, inshuwalansi, na ndalama za ucekuru). Kugwiliskira ntchito kwakwamba kwa vilwerovipepu m'malo mwa ŵantchito ŵa maofesi kukaŵa kwa candulo comene, ndipo kukasintha comene ntchito za maofesi. Mrangura umoza nyengo zinandi ukapokanga malo gha ŵantchito ŵanandi ŵa maofesi, kwambura kukhumba ndalama za uchanda panji za ucekuru. Pa ici, makampani ghakapempha IBM, Hewlett-Packard, na ŵapeleki ŵanyake ŵakwamba, vilwerovipepu vya malonda kuti vipoke malo gha thebulu la kale la kujambulira. Kujambula na mrangura pa kupanga vinthu na mrangura (CAD-CAM) kukiza kumwamba kwa ma 1980. Vilwerovipepu vya kulongozga ntchito vikaŵa vyakuzirwa comene kumwamba kwa ma 1980 mwakuti cimoza cingadura madola 500,000. Kusintha kumoza kwakuwoneka comene mu vilwerovipepu vya malonda kukaŵa cilwerocipepu ca kulembera mazgo, ico kukura kwake luŵiro kukapangiska makina gha kulembera gha IBM kucepa mu ma 1980, apo makampani mamiliyoni ghakamba kugwiliskira ntchito Word Perfect, ndipo pamanyuma Microsoft Word. Vilayizgo vinyake vyakutemweka vya malonda vikaŵa vya kupendera mu matebulo nga ni Lotus 1-2-3, ndipo pamanyuma Microsoft Excel. Mu ma 1990, malonda ghakasinthira ku caro cose capasi, na kwiza kwa vilwerovipepu vya SAP, ivyo vikulongozga ŵapeleki ŵa katundu kuti kupanga mu mafakitale kucitike makola. Ndondomeko iyi yikafwasurika comene na kwiza kwa [[Intaneti|intaneti]]. Mbondolo yakulondezgapo mu kukura kwa vilwerovipepu vya malonda yikwendeskeka na kwiza kwa makina ghakujigwilira ntchito pa ndondomeko (RPA), ivyo vikusazgapo kusanga na kupangiska ntchito zakuwerezgawerezga kucitika na makina, kuti ntchito yicitike makola, ndalama zicepe, na kuti mphuvi za ŵanthu zicepe. Mafakitale agho ghali panthazi pa kugwiliskira ntchito RPA ni gha inshuwalansi, mabanki na uteŵeti unyake wa ndalama, gha malango, na gha uchanda wa moyo. == Wovwiri wa Vilwerovipepu == Vilwerovipepu vya malonda vikupangika kuyana na vyakukhumbikwa vya ŵanthu ŵa malonda. Kweniso vikupangika kuti vigwiliskire ntchito mitundu yinyake ya kugulana panji vyakumanyikwa. Vikugwira ntchito makola para palije vyakukhumbikwa viphya pa malonda panji kusintha mu kugulana. Kweniso vikugwira ntchito makola para palije masuzgo na vilwero vya mrangura, mikwawo ya mirangura, malo gha kusungira, magesi, na vigaŵa vinyake vya vilwerovipepu. Vilwerovipepu vya malonda vingatondeka para mphuvi yambura kughanaghanirika yacitika. Mphuvi iyi yingacitika cifukwa ca vyakumanyikwa ivyo vyanjizgika mwakubudika, mphuvi ya malo, mphuvi ya vilayizgo, mphuvi ya munthu, panji mphuvi ya ndondomeko ya ntchito. Para cilwerocipepu ca malonda catondeka, munthu wakwenera kunozga mphuvi iyi luŵiro kuti ŵanthu ŵa malonda ŵalutilire na ntchito yawo. Ntchito iyi ya kunozga mphuvi za vilwerovipepu vya malonda yikuchemeka wovwiri wa vilwerovipepu vya malonda. === Kuphalira Mphuvi === Munthu wa malonda wakuyimbira lamya gulu la wovwiri wa vilwerovipepu panji kutumizga imelo ku gulu ili. Gulu la wovwiri likusanga vyose vya mphuvi kufuma kwa munthu wa malonda pa lamya panji pa imelo. Ivi vikunjizgika mu cilwerocipepu ca kulaŵilira, ico cikupanga nambala ya pempho, ndipo nambala iyi yikupelekeka ku munthu wa malonda. Nambala iyi yikugwiliskirika ntchito kulaŵilira umo nkhani iyi yikulutira panthazi. Pempho likupelekeka ku munthu yumoza wa mu gulu la wovwiri. === Kumanyiska za Mphuvi === Pa mphuvi zikulu (nga ni cilwerocipepu ico cikusangika yayi panji cikugwira ntchito makola yayi), imelo yikutumizgika ku wupu wose panji ku magulu agho ghakhwaskika kuti ghamanye za suzgo ili. Ghakuphalirika so nyengo iyo cilwerocipepu cikughanaghanirika kuwelera. === Kupenduzga Mphuvi === Munthu wa mu gulu la wovwiri wakuwunjika mauthenga ghose agho ghakukhumbikwa pa mphuvi ya cilwerocipepu. Mauthenga agha ghakulembeka mu pempho la wovwiri. Vyakumanyikwa vyose ivyo munthu wa malonda wakagwiliskira ntchito vikugwiliskirika ntchito so pa kupenduzga. Cilayizgo cikupendeka kuti pasangike mphuvi zinyake za vilayizgo. === Kunozga Mphuvi === Usange mphuvi zakuyana zikacitikapo kale, mbondolo za kuzinozgera zikufumyika mu malo gha kusungira umanyi wa wovwiri, ndipo mphuvi yikunozgeka na mbondolo izo. Usange ni mphuvi yiphya, mbondolo ziphya zikupangika ndipo mphuvi yikunozgeka. Mbondolo ziphya izi zikulembeka mu malo gha kusungira umanyi kuti zizakagwiliskirike ntchito. Pa mphuvi zikulu (nga ni kutondeka kwa vyakuzengera panji kwa cilwerocipepu), kuyowoyerana pa lamya kwa ŵanthu ŵanandi kukwambika, ndipo ŵanthu na magulu ghose agho ghakukhumbikwa ghakunjira, na kugwilira ntchito pamoza kunozga mphuvi. === Kunozga Khodi === Usange mphuvi ya cilwerocipepu ca malonda yikafuma ku mphuvi za vilayizgo, pempho likupangika ku gulu la kupanga vilwerovipepu kuti linozge mphuvi izi. Usange munthu wa malonda wakukhumba vimanyikwiro panji ntchito ziphya mu cilwerocipepu, kupenda, kunozga, kulemba vilayizgo, kuyezga, na kufumya ivyo vikukhumbikwa vikunozgekera, ndipo mtundu uphya wa cilwerocipepu ukufumyika. === Kunozga Ndondomeko ya Malonda === Usange mphuvi yikafuma ku suzgo la ndondomeko ya ntchito panji ku mphuvi za ŵanthu pa kunjizga vyakumanyikwa, ŵanthu ŵa malonda ŵakuphalirika. Ŵanthu ŵa malonda pamanyuma ŵakupenda ndondomeko yawo ya ntchito na kuyisintha para pakukhumbikwa. Ŵakusintha so buku la malongozgero gha ŵakugwiliskira ntchito kuti mphuvi iyi yileke kuzakacitika so. === Kunozga Masuzgo gha Vyakuzengera === Usange mphuvi yikafuma ku masuzgo gha vyakuzengera, gulu la vyakuzengera ilo likukhwaskika likuphalirika. Gulu ili pamanyuma likunozga suzgo ili kwamuyirayira, ndipo likulaŵilira vyakuzengera kuti mphuvi yakuyana yileke kuwelera. == Kulondezgapo Wovwiri na Malipoti gha Mukati == Ndondomeko ya kulaŵilira mphuvi za vilwerovipepu vya malonda yikugwiliskirika ntchito kupenda masuzgo ghose nyengo na nyengo (zuŵa lililose, sabata yiliyose, na mwezi uliwose), ndipo malipoti ghakupangika kulaŵilira masuzgo agho ghanozgeka, agho ghakuwelerawelera, na agho ghacali kulindilira. Malipoti ghakupangika so ku ŵalongozgi ŵa luso la vilwero vya mauthenga kuti ŵawemeske na kulongozga vilwerovipepu vya malonda. hbxogiezo84z06t4nrai97p30x2zdl6 2 47172 123714 115113 2026-11-04T11:56:13Z ListeriaBot 7225 Wikidata list updated [V2] 123714 wikitext text/x-wiki [https://tools.wmflabs.org/reasonator/?q=Q69526984 Fellows of the National Academy of Sciences, Arts and Letters of Burkina Faso] {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item (COUNT(DISTINCT ?publications) AS ?count) (REPLACE(STR(?item), ".*Q", "Q") AS ?qid) (CONCAT( "[[toolforge:scholia/author/", ?qid , "|", ENCODE_FOR_URI(?count), "]] / ", "[[toolforge:scholia/author/", ?qid , "/missing{{!}}📖]]") AS ?scholia) WHERE { ?item wdt:P166 wd:Q69526984 . OPTIONAL { ?publications wdt:P50 ?item } } GROUP BY ?item|section= |sort=P166/Q69526984/P585 |sort_order=desc |columns=label:Article,P106,P496,P1960,P214,P166/Q69526984/P585:Date conferred,P18:Image,?scholia:Publications (known/missing) |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! ntchito iyo ukugwira ! ORCID iD ! Google Scholar author ID ! VIAF ID ! Date conferred ! Image ! Publications (known/missing) |- | ''[[:d:Q58252388|Halidou Tinto]]'' | ''[[:d:Q1650915|researcher]]'' | [https://orcid.org/0000-0002-0472-3586 0000-0002-0472-3586]<br/>[https://orcid.org/0000-0003-4653-7041 0000-0003-4653-7041] | | [https://viaf.org/en/viaf/5740147665829460670001 5740147665829460670001] | 2025 | | [[toolforge:scholia/author/Q58252388|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q58252388/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q34176386|Jacques Simpore]]'' | ''[[:d:Q1650915|researcher]]'' | [https://orcid.org/0000-0002-0415-9161 0000-0002-0415-9161] | [https://scholar.google.com/citations?user=IhV_bywAAAAJ IhV_bywAAAAJ] | [https://viaf.org/en/viaf/46206610 46206610] | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q34176386|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q34176386/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136105992|Jean Koulidiati]]'' | ''[[:d:Q3400985|academic]]''<br/>''[[:d:Q1650915|researcher]]'' | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q136105992|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136105992/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q134680428|Sanata Bamba-Pakotogo]]'' | ''[[:d:Q12773412|parasitologist]]'' | | | | 2020-12-22 | | [[toolforge:scholia/author/Q134680428|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q134680428/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q72544202|Guiguemde Robert Tinga]]'' | ''[[:d:Q1650915|researcher]]'' | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q72544202|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q72544202/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q70962238|Paco Sereme]]'' | ''[[:d:Q1650915|researcher]]'' | | | [https://viaf.org/en/viaf/313544860 313544860] | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q70962238|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q70962238/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q69526970|Chantal Yvette Zoungrana]]'' | ''[[:d:Q901|musandi]]''<br/>''[[:d:Q4764960|animal nutritionist]]'' | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q69526970|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q69526970/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q87410913|Yvonne Libona Bonzi Coulibaly]]'' | ''[[:d:Q593644|chemist]]'' | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q87410913|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q87410913/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q118123554|Alain Joseph Sissao]]'' | ''[[:d:Q1622272|university teacher]]''<br/>''[[:d:Q81708330|teacher of literature]]''<br/>''[[:d:Q101405849|thesis advisor]]'' | | | [https://viaf.org/en/viaf/69151553 69151553] | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q118123554|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q118123554/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q102409307|Blaise Somé]]'' | | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q102409307|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q102409307/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q5671567|Amadé Ouédraogo]]'' | ''[[:d:Q2374149|botanist]]'' | | | | 2020-12-22 | | [[toolforge:scholia/author/Q5671567|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q5671567/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q102414939|Oumarou Sié]]'' | | | | | 2020-12-22 | | [[toolforge:scholia/author/Q102414939|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q102414939/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q56569212|Blami Dao]]'' | ''[[:d:Q1650915|researcher]]'' | [https://orcid.org/0000-0002-1030-5567 0000-0002-1030-5567] | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q56569212|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q56569212/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q61473041|Wendpoulomdé Aimé Désiré Kaboré]]'' | ''[[:d:Q1650915|researcher]]'' | [https://orcid.org/0000-0003-4220-9534 0000-0003-4220-9534] | | | 2025 | | [[toolforge:scholia/author/Q61473041|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q61473041/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q134717813|Jean-Noël Poda]]'' | ''[[:d:Q82955|politician]]'' | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q134717813|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q134717813/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q12897461|Stanislas Ouaro]]'' | ''[[:d:Q170790|mathematician]]''<br/>''[[:d:Q82955|politician]]'' | [https://orcid.org/0000-0003-0671-2378 0000-0003-0671-2378] | | [https://viaf.org/en/viaf/67146634459841932040 67146634459841932040] | 2013 | [[File:Stanislas Ouaro - 2019 (cropped).jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q12897461|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q12897461/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136747247|Arouna Ouedraogo]]'' | | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q136747247|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136747247/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136747662|Diarra Yé-Ouattara]]'' | | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q136747662|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136747662/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136748144|Joseph Bathiebo]]'' | | | | | 2020-12-22 | | [[toolforge:scholia/author/Q136748144|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136748144/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136748157|Karifa Bayo]]'' | | | | | 2020-12-22 | | [[toolforge:scholia/author/Q136748157|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136748157/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136750167|Sadouanouan Malo]]'' | | [https://orcid.org/0000-0001-5867-1024 0000-0001-5867-1024] | | | 2025 | | [[toolforge:scholia/author/Q136750167|1]] / [[toolforge:scholia/author/Q136750167/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q16946444|Hamidou Toure]]'' | ''[[:d:Q170790|mathematician]]'' | | | [https://viaf.org/en/viaf/198994396 198994396] | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q16946444|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q16946444/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136752643|Oumarou Savadogo]]'' | | | | | 2025 | | [[toolforge:scholia/author/Q136752643|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136752643/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136752726|Afsata Pare-Kabore]]'' | | | | | 2020-12-22 | | [[toolforge:scholia/author/Q136752726|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136752726/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q61351922|Martin Zongo]]'' | ''[[:d:Q37226|musambizgi]]''<br/>''[[:d:Q16532929|administrator]]'' | | | | 2022-02-17 | [[File:Martin Zongo.jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q61351922|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q61351922/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136752843|Georges Compaore]]'' | | | | | 2020-12-22 | | [[toolforge:scholia/author/Q136752843|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136752843/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136752872|Issa Abdou Moumoula]]'' | | | | | 2022-02-17 | | [[toolforge:scholia/author/Q136752872|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136752872/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136752889|Willy Moussa Batenga]]'' | | | | | 2022-02-17 | | [[toolforge:scholia/author/Q136752889|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136752889/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136753177|Abou Napon]]'' | | | | | 2025 | | [[toolforge:scholia/author/Q136753177|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136753177/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136753182|Taladidia Thiombiano]]'' | | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q136753182|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136753182/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136753504|Idrissa Ouedraogo]]'' | ''[[:d:Q36180|writer]]''<br/>''[[:d:Q1650915|researcher]]'' | [https://orcid.org/0000-0001-6058-0359 0000-0001-6058-0359] | | [https://viaf.org/en/viaf/51768129 51768129] | 2020-12-22 | | [[toolforge:scholia/author/Q136753504|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136753504/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136756692|Augustin M.G. Loada]]'' | | | | | 2020-12-22 | | [[toolforge:scholia/author/Q136756692|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136756692/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136756802|Dominique Kabre]]'' | | | | | 2022-02-17 | | [[toolforge:scholia/author/Q136756802|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136756802/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q114698852|Séni Mahamadou Ouedraogo]]'' | ''[[:d:Q82955|politician]]'' | | | | 2020-12-22 | | [[toolforge:scholia/author/Q114698852|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q114698852/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q131280337|Joseph Paré]]'' | ''[[:d:Q16402907|semiotician]]''<br/>''[[:d:Q21281706|academic administrator]]'' | | | [https://viaf.org/en/viaf/106510066 106510066] | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q131280337|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q131280337/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136759743|Balibié Serge Auguste Bayala]]'' | | | | | 2022-02-17 | | [[toolforge:scholia/author/Q136759743|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136759743/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136759764|Pam Zahongo]]'' | | | | | 2022-02-17 | | [[toolforge:scholia/author/Q136759764|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136759764/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136759843|Mady Koanda]]'' | | | | | 2025 | | [[toolforge:scholia/author/Q136759843|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136759843/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136759886|Gnanderman Sirpe]]'' | | | | | 2025 | | [[toolforge:scholia/author/Q136759886|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136759886/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q131282822|Salaka Sanou]]'' | ''[[:d:Q1622272|university teacher]]''<br/>''[[:d:Q81708330|teacher of literature]]'' | | | [https://viaf.org/en/viaf/247151114 247151114] | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q131282822|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q131282822/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136762385|Michel Sedego]]'' | | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q136762385|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136762385/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136762465|Martin Bikienga]]'' | | | | | 2020-12-22 | | [[toolforge:scholia/author/Q136762465|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136762465/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136762652|Aboubacar Togueyen]]'' | | | | | 2020-12-22 | | [[toolforge:scholia/author/Q136762652|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136762652/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136771572|Robert S. Soudre]]'' | | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q136771572|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136771572/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136771589|Pierre I. Guissou]]'' | | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q136771589|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136771589/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136771618|Hamidou Hamadou Tamboura]]'' | | | | | 2020-12-22 | | [[toolforge:scholia/author/Q136771618|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136771618/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136771623|Georges Anicet Ouedraogo]]'' | | | | | 2020-12-22 | | [[toolforge:scholia/author/Q136771623|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136771623/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q136771624|Samdpawinde Macaire Ouedraogo]]'' | | | | | 2020-12-22 | | [[toolforge:scholia/author/Q136771624|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q136771624/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q1685010|Jean-Luc Bambara]]'' | ''[[:d:Q1281618|mubazi]]'' | | | | 2022-02-17 | [[File:Jean-Luc-Bambara-20180902.jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q1685010|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q1685010/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q92815724|Oumar Traoré]]'' | ''[[:d:Q1650915|researcher]]'' | [https://orcid.org/0000-0003-0874-762X 0000-0003-0874-762X] | | | 2020-12-22 | | [[toolforge:scholia/author/Q92815724|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q92815724/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q113867921|Filiga Michel Sawadogo]]'' | ''[[:d:Q1650915|researcher]]''<br/>''[[:d:Q82955|politician]]'' | | | [https://viaf.org/en/viaf/59198143 59198143] | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q113867921|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q113867921/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q100605458|Jean-François Kobiane]]'' | ''[[:d:Q1650915|researcher]]'' | | [https://scholar.google.com/citations?user=pcHvvdwAAAAJ pcHvvdwAAAAJ] | | 2022-02-17 | | [[toolforge:scholia/author/Q100605458|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q100605458/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q102341469|Moussa Ouattara]]'' | | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q102341469|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q102341469/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q116766437|Adjima Thiombiano]]'' | ''[[:d:Q2374149|botanist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|university teacher]]''<br/>''[[:d:Q82955|politician]]'' | [https://orcid.org/0000-0002-9294-9381 0000-0002-9294-9381] | | | 2013 | [[File:Adjima Thiombiono.jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q116766437|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q116766437/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q60835426|Frédéric Ouattara]]'' | ''[[:d:Q169470|physicist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|university teacher]]''<br/>''[[:d:Q82955|politician]]'' | | | | 2020-12-22 | [[File:Frédéric Ouattara - 2022 (cropped).jpg|center|128px]] | [[toolforge:scholia/author/Q60835426|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q60835426/missing|📖]] |- | ''[[:d:Q62569076|Lassana Sangaré]]'' | ''[[:d:Q482980|author]]'' | | | | 2013 | | [[toolforge:scholia/author/Q62569076|0]] / [[toolforge:scholia/author/Q62569076/missing|📖]] |} {{Wikidata list end}} [[af:Gebruiker:GerardM/Fellows of the National Academy of Sciences, Arts and Letters of Burkina Faso]] [[ha:User:GerardM/Fellows of the National Academy of Sciences, Arts and Letters of Burkina Faso]] [[ig:Ọbanife:GerardM/Fellows of the National Academy of Sciences, Arts and Letters of Burkina Faso]] [[sw:Mtumiaji:GerardM/Fellows of the National Academy of Sciences, Arts and Letters of Burkina Faso]] [[ts:User:GerardM/Fellows of the National Academy of Sciences, Arts and Letters of Burkina Faso]] [[en:User:GerardM/Fellows of the National Academy of Sciences, Arts and Letters of Burkina Faso]] [[yo:Oníṣe:GerardM/Fellows of the National Academy of Sciences, Arts and Letters of Burkina Faso]] [[zu:User:GerardM/Fellows of the National Academy of Sciences, Arts and Letters of Burkina Faso]] 7dwlwwq1ok6poyqp4e9zklsywqij6rk 3 47402 123607 123375 2026-11-03T14:23:47Z MediaWiki message delivery 2648 /* Tech News: 2026-45 */ new section 123607 wikitext text/x-wiki <center><big>⚠️ Please don't inform me if you want to create language articles. [[User:Viyowoyero-vya-Malaŵi/Creating_articles_using_Ethnologue|'''Go here''']] and follow the formats given. ⚠️</big></center> {{VvM Talk 1}} {{Archives}} == congrats! == Hi @[[User:Viyowoyero-vya-Malaŵi|Viyowoyero-vya-Malaŵi]], You currently appear as Mulembi wa Mwezi on the Tumwiki Main Page. 🎉 This is an automatic system, not a manually selected award. The gadget checks editors' contributions during the previous 30 days and identifies the registered editor with the highest number of qualifying article edits. The current criteria are: * registered editors only; * edits in the main/article namespace; * contributions from the previous 30 days; * bot edits are excluded; * anonymous/IP edits are excluded; * obvious undo/rollback edits are excluded where they can be identified. The result is calculated automatically, so whoever meets the criteria at the time is displayed on the Main Page. Your name appeared first under the current calculation. Congratulations, and yewo chomene for your contributions to Tumwiki! 🎉 [[user:Tumbuka Arch|<span style='color: #FFFFFF;background-color: #191970;'>'''''Tumbuka Arch'''''</span>]][[user talk:Tumbuka Arch|'''<span style='color: #B20000;background-color: #FFFFFF;'>^★_★^★</span>''']] 21:02, 7 Lupya 2026 (UTC) == Legacy and emergency == @[[User:Viyowoyero-vya-Malaŵi|Viyowoyero-vya-Malaŵi]] Hello, if you see that I am not active for more than 4 months, it means that something is wrong as I am far from home (country). Since you are one of the users I can trust on this wiki, along native @[[User:Anthonymunthali44|Anthonymunthali44]] who doesn't know much about templates and how home page works, I will leave this with you. If you see that the home page is broken or the home is showing broken links of templates, such as red links with dates or month, please update it. If you see that the home is entirely gone, you can use any of these '''emergency stable basic backup interface ''' diffs: <br> [https://tum.wikipedia.org/w/index.php?title=Jani_likulu&oldid=26301 1,] <br> [https://tum.wikipedia.org/w/index.php?title=Jani_likulu&oldid=24431 2,] <br> [https://tum.wikipedia.org/w/index.php?title=Jani_likulu&oldid=105397 3,] <br> [https://tum.wikipedia.org/w/index.php?title=Jani_likulu&oldid=108878 4,] <br> [https://tum.wikipedia.org/w/index.php?title=Jani_likulu&oldid=109763 5,] <br> Our needed home page is located [[Chikaya chikulu 9 demo|here]], which is currently down. How to fix the current broken page? Since it says: <br> [[Wikipedia:Nkhani yamwahuno mu ChiTumbuka/Lupya/19]], etc, them move the page [[Wikipedia:Nkhani yamwahuno mu ChiTumbuka/Sekutembala/19]] into [[Wikipedia:Nkhani yamwahuno mu ChiTumbuka/Lupya/19]] them move the page [[Wikipedia:Nkhani yamwahuno mu ChiTumbuka/Sekutembala/19]]. You only need to change the month name, nothing else. And importantly, leave a redirect behind as an alternative, don't delete the behind page. If you do that, you can see changes [[Chikaya chikulu 9 demo|here]], and not on main page, unless you swap it with [https://tum.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Vyose&oldid=120042 this revision]. Yewo chomene. [[user:Tumbuka Arch|<span style='color: #FFFFFF;background-color: #191970;'>'''''Tumbuka Arch'''''</span>]][[user talk:Tumbuka Arch|'''<span style='color: #B20000;background-color: #FFFFFF;'>^★_★^★</span>''']] 09:28, 19 Lupya 2026 (UTC) :Ok, its a lot of work to do, I can't be certain I'd get it all done, but I'll try. Yewo chomene. '''''[[User:Viyowoyero-vya-Malaŵi|Viyowoyero-vya-Malaŵi]]'''''[[User talk:Viyowoyero-vya-Malaŵi|'''<span style='color: #00008b;background-color: #FFFFFF;'>_★^★_★</span>''']] 09:32, 19 Lupya 2026 (UTC) :@[[User:Tumbuka Arch|Tumbuka Arch]] Also, can you give me a list of English months and Tumbuka months? I know I previously asked but I really want to know. Yewo chomene. '''''[[User:Viyowoyero-vya-Malaŵi|Viyowoyero-vya-Malaŵi]]'''''[[User talk:Viyowoyero-vya-Malaŵi|'''<span style='color: #00008b;background-color: #FFFFFF;'>_★^★_★</span>''']] 09:37, 19 Lupya 2026 (UTC) :Alright thank you will work on that. Hope your situation gets better whatever it is. And thank you for the message you left me a few weeks back. I saw it just forgot to respond. [[User:Anthonymunthali44|Anthonymunthali44]] ([[User talk:Anthonymunthali44|pakuchezgela]]) 19:00, 21 Lupya 2026 (UTC) == Use Ethnologue make articles == hey there I see your one of the people on Wikipedia that create language articles. I want to make some with ethnologue. Share you're thoughts. [[Special:Contributions/~2026-52997-58|~2026-52997-58]] ([[User talk:~2026-52997-58|pakuchezgela]]) 02:44, 3 Zimya 2026 (UTC) :Sure! But please follow these notable steps: :* Use the template <nowiki>{{InterWiki|code=XYZ}}</nowiki> at the bottom of the articles :* Add the category <nowiki>[[Category:Viyowoyelo]]</nowiki> at the bottom of the articles :Thanks. '''''[[User:Viyowoyero-vya-Malaŵi|Viyowoyero-vya-Malaŵi]]'''''[[User talk:Viyowoyero-vya-Malaŵi|'''<span style='color: #00008b;background-color: #FFFFFF;'>_★^★_★</span>''']] 02:46, 3 Zimya 2026 (UTC) ::Hi @[[User:~2026-52997-58|~2026-52997-58]], thanks for all the work this hour, but the article [[ChiEstonia]] appears non-encyclopedic and can be deleted if not improved. I added the Revision tag. Thanks. '''''[[User:Viyowoyero-vya-Malaŵi|Viyowoyero-vya-Malaŵi]]'''''[[User talk:Viyowoyero-vya-Malaŵi|'''<span style='color: #00008b;background-color: #FFFFFF;'>_★^★_★</span>''']] 04:07, 3 Zimya 2026 (UTC) == Every villages in Liechtenstein covered in the Tumbuka Wikipedia == Honestly why are you creating every single village in Liechetnstein as an article? What tumbuka person would read articles about Liechtenstein villags? [[Special:Contributions/~2026-53536-92|~2026-53536-92]] ([[User talk:~2026-53536-92|pakuchezgela]]) 07:29, 5 Zimya 2026 (UTC) :@[[User:~2026-53536-92|~2026-53536-92]] Is there a problem with that? Anyone can create articles on the Tumbuka Wikipedia about anything they want. For example, I'm interested in villages of [[Liechtenstein]], so that's why I created all of those articles on villages of Liechtenstein in Tumbuka. :I don't just create villages of Lichtenstein articles. I also create many other different articles about villages in the world, different people, and geographical features. But I really, really like geography, so that's why I do lots of geography content on this wiki. :And I've always wanted to visit Liechtenstein, so that's why I had been creating articles about all of the villages in the country. :Yewo chomene. '''''[[User:Viyowoyero-vya-Malaŵi|Viyowoyero-vya-Malaŵi]]'''''[[User talk:Viyowoyero-vya-Malaŵi|'''<span style='color: #00008b;background-color: #FFFFFF;'>_★^★_★</span>''']] 07:33, 5 Zimya 2026 (UTC) ::it feels like your trying to not get many views on your articles. [[Special:Contributions/~2026-53536-92|~2026-53536-92]] ([[User talk:~2026-53536-92|pakuchezgela]]) 07:37, 5 Zimya 2026 (UTC) :::@[[User:~2026-53536-92|~2026-53536-92]] No, that is not what I'm intending at all. All I want to know is that there is information about that topic where the Tumbuka people would be able to find it and read about it. :::I don't really know what else to add to this conversation, so I'm going to leave it here. I'm not trying to be rude, I just can't think of anything else to say. Sorry. :::Yewo chomene. '''''[[User:Viyowoyero-vya-Malaŵi|Viyowoyero-vya-Malaŵi]]'''''[[User talk:Viyowoyero-vya-Malaŵi|'''<span style='color: #00008b;background-color: #FFFFFF;'>_★^★_★</span>''']] 07:40, 5 Zimya 2026 (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2026-42 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:The Trolleybus Museum at Sandtoft]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lineup.5.JPG|300px|center|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''The Trolleybus Museum at Sandtoft''' is a transport museum which specialises in the preservation of trolleybuses. It is located by the village of Sandtoft, near Belton on the Isle of Axholme in the English county of Lincolnshire. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|pakuchezgela]]) 02:09, 12 Zimya 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=31131525 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Starting October 13, wikis can change the default pattern for [[:en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]] (currently <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name=":1" /></syntaxhighlight>). They will be able to use human-readable, content-based reference names that are more helpful to contributors using the source editor (e.g. <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name="Miller2026-1" /></syntaxhighlight>). VisualEditor reference name patterns can be defined using MediaWiki system messages, JSON, templates and modules ([[:mw:Special:MyLanguage/Help:Cite/VisualEditor reference names|more information]]). Admins can enable these changes via [[Special:CommunityConfiguration/Cite-VisualEditor-Autonames|community configuration]]. This is a [[:m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist/W17|community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T436255] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to English Wikipedia on October 14 and to remaining Wikimedia Foundation wikis by end of October (likely October 21). The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. This is a [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/History|long-standing community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440243][https://phabricator.wikimedia.org/T440304] '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools]] will be removing the list view of the Watchlist and defaulting everyone to the changelog view. Previously, there were two versions of how the Watchlist is shown to mobile web users: the list view, where editors could see watched articles in a list format, and the changelog view, where editors could see changes to watched articles in a log format, controlled by a user's Advanced Mobile Control settings. This has created issues for code-base maintenance: two different displays means two sets of code to manage. By defaulting to the changelog view, we are simplifying the codebase and avoiding the likelihood of missing bugs. * The Wikipedia Android app is testing a way to listen to article introductions in the “For you” feed. A text-to-speech model reads the existing article text aloud without rewriting it or adding any content. The 30-day experiment will begin in the Wikipedia Beta app during the third week of September, then move to the regular Wikipedia Android app in October for a limited group of eligible users. A small portion of app users (those with English feeds and at least one topic interest) will have access to the feature. This experiment is part of broader efforts to give app readers options in how they consume content in order to deepen engagement and user retention. [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Listening to Wikipedia/Phase 1|Learn more]] and [[mw:Talk:Readers/Listening to Wikipedia|share feedback]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighting]] was [[phab:T288161|enabled]] by default for all logged out and newly registered users on the English Wikipedia on September 14. With no signs of adverse effects, the same change is being proposed to be made globally across all wikis in a few weeks. If you have concerns or feedback, or if your wiki would like to opt out, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror#Enabling CodeMirror by default on all WMF wikis for newbies|please see the help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440077] * [[d:Wikidata:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|Wikidata mobile statement editing]] of all datatypes will be officially launched on October 13, when it will be removed from Wikidata [[d:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] and become available to all editors. Users can [[d:Wikidata_talk:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|report bugs and share feedback]]. * Last week, language link changes were removed from [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] feeds on Wikivoyage, Wikisource, Wikiversity, Wikiquote and Wiktionary. As no adverse effects have been observed, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] plans to roll out this change globally to all Wikipedias. This is scheduled for October 13 at 07:00 UTC, after which editors will no longer see when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or ask to opt out their wiki on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440698] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where accidentally touching the graph while scrolling on the Pageviews tool on mobile could unintentionally zoom in has now been fixed. Click-and-drag zoom is now disabled on touch devices. [https://phabricator.wikimedia.org/T440075] '''Updates for technical contributors''' * There are three major changes coming to dumps: the legacy content dumps [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/thread/E6D5EU4PMSTSOI2J7A46HJ3YW2W554CS/ deprecated in January 2026] will now be sunset, the replacement [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/MediaWiki_Content_File_Exports MediaWiki Content File Exports] will be delayed to implement a “safety buffer”, and they are now also available as 7zip-compressed files. Users will need to switch the URL they download their dump from. For more information, timeline and migration instructions, see [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Legacy_content_dumps_sunset Legacy content dumps sunset]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.24|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation discovered unauthorized activity by OpenAI agents on Wikimedia projects, including edits to wikis, attempts to exploit a public note-taking tool, and heavy automated traffic. [[diffblog:2026/10/05/openai-rogue-agent-activities-found-on-wikimedia-projects/|Read the blog post on Diff]] for more details about the activity and the Foundation’s response. '''Meetings and events''' * Save the date for the next Wikimedia Hackathon! We’ll be meeting in lovely Tirana, Albania for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] from April 9–11, 2027. Scholarship and staff sponsorship applications are currently being [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ accepted through Pretix] and will close on October 30, 2026. General registration will open in January 2027. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 07:40, 13 Zimya 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31142468 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-43 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Jalapeño popper]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Cooking-food-stuffed-jalapenos-peppers.jpg|300px|center|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Jalapeño poppers''', or jalapeño bites, are jalapeño peppers that have been hollowed out, stuffed with a mixture of cheese, spices, and sometimes ground meat, and breaded and deep-fried or wrapped with bacon and baked. They are a common dish on appetizer menus in chain restaurants in the United States. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|pakuchezgela]]) 07:15, 19 Zimya 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=31131525 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * To measure the impact of incorporating some [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#November 2025: Ideas and feedback|community-requested features]] on logged-out reader retention, a test for [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Image_Browsing|Image Carousel]] will be pushed to logged-out readers. With the Image Carousel feature, readers browse community-uploaded images, selected by editors as relevant to specific articles. The test starts on November 20. * An experimental notice will be pushed to 0.5% of logged-out mobile readers who come to English Wikipedia from Google, asking them to add Wikipedia as a [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/preferred-sources/ Google Preferred Source]. The test is to see if this notice increases reader retention and encourages people who use Google Search to visit Wikipedia more often. It will run from October 15–29 and will be assessed for its impact on retention and referrals. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[quarry:|Quarry]] returned an “Access denied” error when users tried to run SQL queries, preventing queries from running normally, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T440966] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Cog-icon-grey.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Due to a long-standing bug, applications that use the [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For_Developers|OAuth 2]] client credentials flow to act on their owners’ behalf are treated as if they are logged out. This will be fixed for new applications registered on or after Monday, October 19. Some affected applications need to re-register. [https://phabricator.wikimedia.org/T420297] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.1|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * A proposal to hold the Wikimedia Hackathon every three years, with regional hackathons in between, [[mw:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|has been shared]]. It explores making the event more accessible to technical communities in different regions. Share your feedback on the proposal’s [[mw:Talk:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|talk page]] before November 6. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14:38, 19 Zimya 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31178499 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-44 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:National Day of Bhutan]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''National Day of Bhutan''' (Dzongkha: རྒྱལ་ཡོངས་དུས་ཆེན་; Wylie: rgyal yongs dus chen) known as Gyalyong Düchen is a major national event celebrated annually on 17 December in the Kingdom of Bhutan <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|pakuchezgela]]) 02:05, 26 Zimya 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=31131525 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/44|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * An experiment launched on September 29 is testing [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Experience/Reading_recommendations|article recommendations]] for new account holders who also identify as readers. By suggesting articles to read, similar to recommendations in the Wikipedia app for logged-in readers, the experiment aims to encourage new account holders to read and return to the website regularly, with the goal of increasing internal referrals by 1%. See the related [[m:Community Wishlist/W505|Community Wishlist]] proposal. * Several Wikimedia services were taken offline last week because of a [https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-20-1 security vulnerability in PHP]. This is because they need to be updated before they are safe to put back online. This is not a problem just for the Wikimedia movement but affects a lot of websites. You can follow updates on [[wikitech:Incidents/2026-10-21 PHP security update/Community|Wikitech]]. Cloud VPS and Toolforge will take longer to bring back online. This is to make sure that applications which run on Cloud VPS or Toolforge are not affected. Tool developers can see updates and more information on the [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/cloud-announce.lists.wikimedia.org/ Cloud-announce mailing list]. [https://diff.wikimedia.org/2026/10/21/impact-of-php-vulnerabilities-on-wikimedia-tools-and-services/][https://diff.wikimedia.org/2026/10/21/impact-of-php-vulnerabilities-on-wikimedia-cloud-services/] * [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Last week we shared]] that to measure the impact of incorporating some community-requested features on logged-out reader retention, a test for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Carousel]] feature would be pushed to logged-out readers. Due to an issue, we will be restarting the test, but it will be live on October 26, not November 20 as initially announced. '''Updates for editors''' * A new [[wikitech:KAPOW|bot detection system]] to better identify automated traffic that disguises itself as human visitors, is coming to the Wikimedia wikis. This might cause sudden changes to visitor statistics starting from 26 October, going back to 20 June 2026. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] which renders musical notation inside wiki pages, has been temporarily disabled on all wikis due to a security issue. Affected pages will display a notice instead of musical scores, but the underlying code remains intact. No action is needed from editors, and a fix is in progress. A separate announcement will follow when the extension is re-enabled. Read more on [[phab:T441579|Phabricator]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where CodeMirror syntax highlighter appears to have been enabled in error for existing editors has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T441308] '''Updates for technical contributors''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, October 28 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1793199600 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T439703] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.2|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Scholarship and sponsorship applications for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] will close on Friday, October 30th. Submit your application [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ through Pretix] before the deadline! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:57, 26 Zimya 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31199592 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-45 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:AI washing]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''AI washing''' is a deceptive marketing tactic that consists of promoting a product or a service by overstating the role of artificial intelligence (AI) and the integration of it. Companies often involve in the practice to mislead customers to boost their offerings, and to secure funding from investors. The practice raises concerns regarding transparency, and legal issues. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|pakuchezgela]]) 02:18, 2 Thukila 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=31131525 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/45|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Many Wikimedia tools were taken offline last week because of a [[:w:PHP2Shell|security vulnerability in PHP]]. This affected many websites worldwide. [[m:Special:MyLanguage/Toolforge|Toolforge]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Cloud Services|Cloud VPS]] have been back up since October 22. Many important tools have been gradually restored. Some tools need the respective volunteer maintainers to restart them. Others still need to upgrade to a patched PHP version. Some tools were using older versions of PHP which are not supported by the recent security patches. They will require maintainers to upgrade to a more recent version. This might require additional effort. You can follow the work [[:wikitech:Talk:Incidents/2026-10-21 PHP security update/Community#Exceptions|on Wikitech]]. '''Updates for editors''' * A new optional search experiment is running in the Wikipedia Android and iOS apps for Arabic, French, and Japanese Wikipedias. Participating readers can search inside articles and open quoted passages directly in their source articles, no answers or summaries are generated. This is the first of four experiments in [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information%20Retrieval/Phase%202|Phase 2 of Semantic Search]]. It began on October 22 and runs for 20 days. Feedback is welcome on the project’s [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Readers/Information%20Retrieval/Phase%202|discussion page]]. * The [[m:Special:MyLanguage/Future_Audiences|Future Audiences]] team is planning to bring [[m:Special:MyLanguage/Future_Audiences/Share_card|Share Cards]] to Wikipedia on mobile. This feature gives users the option to share a visually appealing card with friends, based on the article they are reading. The card contains the article’s title, image, opening text, and related attribution, and links back to the article for full reading. Editors are invited to try out this feature by adding <code dir="ltr">?useformat=mobile&sharecard=1</code> to any article URL from October 29 to November 8. Share any thoughts on the [[m:Talk:Future_Audiences/Share_card| project talk page]] and report any bugs on [[phab:T439161|Phabricator]]. * The default renderer for math formulas will change on November 2. After the change, the server sends the formula as MathML, and your browser uses MathJax to show it. This is the last step towards the Mathoid/RESTBase deprecation process, for sustainability and security reasons. You can [[w:en:Wikipedia:WikiProject Mathematics/MathFormattingBugs|ask questions or report problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T375238] * Do you have an idea for a new feature, or a bug that needs fixing? [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Submit your suggestion for the community wish list by November 8!]] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.3|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14:23, 3 Thukila 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31236748 --> 31puv5oc3ibt0p029eszapnowm5umvo 0 48060 123502 117744 2026-11-03T12:10:16Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123502 wikitext text/x-wiki '''Kupima vilwero vya mauthenga''' (panji '''Kupima vilwero vya uthenga''') ni kupenda ndondomeko za kulaŵilira mukati mwa luso la vilwero vya mauthenga (IT) na vilwerovipepu vya malonda. Kupenda ukaboni uwo wasangika kukulongora usange ndondomeko za mauthenga zikuvikilira vyuma, zikusunga kugomezgeka kwa vyakumanyikwa, na zikugwira ntchito makola kuti zifiske vilato vya wupu. Kupenda uku kungacitika pamoza na kupenda ndalama, kupenda kwa mukati, panji kupenda kunyake. tlqnbxefuan4i3z7egusynyxk1f7orm 123620 123502 2026-11-03T15:12:31Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123620 wikitext text/x-wiki '''Kupima vilwero vya mauthenga''' (panji '''Kupima vilwero vya uthenga'''), panji kupima ndondomeko za mauthenga, ni kupenda ndondomeko za kulaŵilira mukati mwa luso la vilwero vya mauthenga (IT) na vilwerovipepu vya malonda. Kupenda ukaboni uwo wasangika kukusimikizga usange ndondomeko za mauthenga zikuvikilira vyuma, zikusunga kugomezgeka kwa vyakumanyikwa, na zikugwira ntchito makola kuti zifiske vilato vya wupu. Kupenda uku kungacitika pamoza na kupenda malipoti gha ndalama, kupenda kwa mukati, panji kupenda kunyake kwa kusimikizga. Kupima vilwero vya mauthenga kukuchemekaso kupima kwa kupenda vyakumanyikwa na makina (ADP) na kupima mirangura. Kale kukachemekanga kupima kwa kupenda vyakumanyikwa na malekitironi (EDP). == Cilato == Kupima vilwero vya mauthenga nkhwakupambana na kupima malipoti gha ndalama. Apo cilato ca kupima ndalama ni kupenda usange malipoti gha ndalama ghakulongora makola, pa vigaŵa vyose vyakuzirwa, umo wupu uliri pa ndalama, vyakufumapo vya ntchito zake, na kwenda kwa ndalama zake, kuyana na nthowa zakuzomerezgeka za kupendera ndalama, cilato ca kupima vilwero vya mauthenga ni kupenda kanozgero na kugwira ntchito makola kwa ndondomeko za kulaŵilira za mukati. Ici cikusazgapo, kweni cikumalira pa ici yayi, kugwira ntchito makola na malamulo gha civikiliro, ndondomeko za kupanga, na ulongozgi panji ulaŵiliri wa luso la vilwero vya mauthenga. Kuŵika ndondomeko za kulaŵilira nkhwakukhumbikwa kweni nkhwakukwana yayi kuti pakuŵe civikiliro cakwenelera. Ŵanthu awo ŵali na udindo pa civikiliro ŵakwenera kughanaghanira usange ndondomeko izi zaŵikika nga umo zikwenera, usange zikugwira ntchito makola, panji usange civikiliro cikaphwanyika, ndipo usange ntheura, ni vyakucita wuli ivyo vingacitika kukanizga kuphwanyika kwa munthazi. Mafumbo agha ghakwenera kuzgoleka na ŵalaŵiski ŵakujiwusa na ŵambura kutora lwande. Ŵalaŵiski aŵa ndiwo ŵakucita ntchito ya kupima ndondomeko za mauthenga. Mu malo gha ndondomeko za mauthenga, kupima ni kupenda ndondomeko za mauthenga, ivyo vikunjizgika, ivyo vikufumamo, na kupenda kwake. Apo luso la vilwero likulutilira kuluta panthazi na kuŵa kulikose mu umoyo withu na mu malonda, ndipo vyakofya na vyakuzerezga vya luso la vilwero vya mauthenga navyo vikusazgikira. Ivi vikukhwaska mafakitale ghose, ndipo vikwiza mu nthowa zakupambana, nga ni kuphwanyika kwa vyakumanyikwa, vyakofya vya kuwaro, na masuzgo gha ntchito. Ngozi izi na kukhumbikwa kwa kugomezgeka kukulu vikusazgirapo kukhumbikwa kwa kupima vilwero vya mauthenga kuti kupenda kagwiliro ka ntchito ka ndondomeko za mauthenga za malonda na kucepeska mwaŵi na vyakufumapo vya vyakofya na vyakuzerezga vya luso la vilwero. Ntchito zikulu za kupima vilwero vya mauthenga ni kupenda ndondomeko izo zilipo kuvikilira mauthenga gha wupu. Comene, kupima vilwero vya mauthenga kukugwiliskirika ntchito kupenda nkhongono ya wupu ya kuvikilira vyuma vyake vya mauthenga na kupeleka makola mauthenga ku ŵanthu awo ŵazomerezgeka. Kupima uku kukukhumba kupenda ivi: * Kasi ndondomeko za mirangura za wupu zizamuŵapo nyengo zose izo malonda ghakuzikhumba? (kukuchemeka kupezeka) * Kasi mauthenga gha mu ndondomeko ghazamuvumbulika ku ŵakugwiliskira ntchito ŵakuzomerezgeka pera? (kukuchemeka civikiliro na kusunga cisisi) * Kasi mauthenga agho ndondomeko yikupeleka ghazamuŵa nyengo zose ghaunenesko, ghakugomezgeka, na gha pa nyengo yake? (kukupima kugomezgeka) Mu nthowa iyi, kupima kukukhumba kupenda ngozi pa cuma cakuzirwa ca kampani (mauthenga ghake) na kuŵika nthowa za kucepeska ngozi izo. Comene comene, mawupu ghakwenera kulaŵiska vyakukhumbikwa vitatu vikulu: kusunga cisisi, kugomezgeka, na kupezeka, kuti ghalongosore vyakukhumbikwa vyawo vya civikiliro na kugomezga ndondomeko zawo za mauthenga. * Kusunga cisisi: cilato ni kukanizga ŵakugwiliskira ntchito ŵambura kuzomerezgeka kufikira mauthenga ghakubisika. * Kugomezgeka: cilato ni kuwoneseska kuti mauthenga ghakusinthika mu nthowa yakuzomerezgeka pera. * Kupezeka: cilato ni kuwoneseska kuti ŵakugwiliskira ntchito ŵakuzomerezgeka pera ndiwo ŵakufikira mauthenga ghanyake. Vyakukhumbikwa vitatu ivi vikwenera kukhozgeka mu fakitale yiliyose na wupu uliwose uwo uli na luso la vilwero vya mauthenga, kweni vyakukhumbikwa vyose na ndondomeko za kuvikhozga vizamupambana. == Kagaŵiro ka Kupima Vilwero vya Mauthenga == Ŵamanyi ŵakupambana ŵapanga kagaŵiro kakupambana ka mitundu ya kupima vilwero vya mauthenga. Goodman na Lawless ŵakuyowoya kuti pali nthowa zitatu zapadera zandondomeko za kucitira kupima vilwero vya mauthenga: * Kupima ndondomeko ya kupanga vinthu viphya vya luso la vilwero. Kupima uku kukupanga cithuzi ca ngozi ca ntchito izo zilipo na ziphya. Kukupenda utali na kuzika kwa luso la kampani pa luso la vilwero ilo yasankha, kweniso kuŵapo kwake mu misika yakukhwaskika, kanozgero ka ntchito yiliyose, na kapangikiro ka cigaŵa ca fakitale ico cikukhwaskana na ntchito panji cakupangika ici. * Kupima kwa kuyaniska vyakupanga viphya. Kupima uku ni kupenda nkhongono ya kampani ya kupanga vinthu viphya, kuyaniska na ŵakususkana nayo pa malonda. Ici cikukhumba kupenda malo gha kampani gha kusanda na kupanga, na umo yapangira vyakupangika viphya kale. * Kupima malo gha luso la vilwero: kupima uku kukupenda luso la vilwero ilo malonda ghali nalo sono na ilo ghakwenera kusazga. Luso la vilwero likugaŵika kuŵa "lakwamba", "lakuzirwa", "lakulongozga luŵiro", panji "liphya". Ŵanyake ŵakulongosora mitundu ya kupima vilwero vya mauthenga mu magulu ghankhondi: * Ndondomeko na Vilwerovipepu vya Mlimo: kupima kusimikizga kuti ndondomeko na vilwerovipepu vya mlimo nvyakwenelera, vikugwira ntchito makola, ndipo vikulaŵilirika makola kuti vyakunjizgika, kupenda, na vyakufumamo viŵe vyaunenesko, vyakugomezgeka, vya pa nyengo yake, na vyakuvikilirika pa vigaŵa vyose vya ntchito ya ndondomeko. Kupima kwa kusimikizga ndondomeko na kacitiro ni mtundu ucoko wa ici, uwo ukulaŵiska pa ndondomeko za mauthenga za malonda izo zikuthemba ndondomeko za malonda. Kupima uku kuli na cilato ca kovwira ŵakupima ndalama. * Malo gha Kupendera Mauthenga: kupima kusimikizga kuti malo gha kupendera ghakulaŵilirika kuti vilwerovipepu vya mlimo vipendeke pa nyengo yake, mwaunenesko, na makola mu vyakucitika vya nyengo zose na vyakuzerezga. * Kupanga Ndondomeko: kupima kusimikizga kuti ndondomeko izo zicali kupangika zikufiska vilato vya wupu, na kuwoneseska kuti zikupangika kuyana na vyakwenelera vyakuzomerezgeka vya kupanga ndondomeko. * Ulongozgi wa Luso la Vilwero vya Mauthenga na Kazengero ka Wupu: kupima kusimikizga kuti ŵalongozgi ŵa luso la vilwero vya mauthenga ŵapanga kapangikiro ka wupu na ndondomeko kuti pakuŵe malo ghakulaŵilirika na ghakugwira ntchito makola gha kupenda mauthenga. * Vyakupokera/Maseva, Kuyowoyerana kwa Kutali, Mikwawo ya Mukati, na ya Kuwaro: kupima kusimikizga kuti ndondomeko za kulaŵilira kuyowoyerana kwa kutali zilipo pa vyakupokera (mirangura iyo yikupokera uteŵeti), maseva, na pa mkwawo uwo ukulumikizga vyakupokera na maseva. Ndipo ŵanyake ŵakuwunjika kupima kose kwa vilwero vya mauthenga mu mitundu iŵiri pera: kupima kwa "kupenda ndondomeko za kulaŵilira zose" panji kupima kwa "kupenda ndondomeko za kulaŵilira vilwerovipepu vya mlimo". Ŵaluso ŵanandi ŵa kupima vilwero vya mauthenga ŵa cigaŵa ca Kuwoneseska Mauthenga ŵakuwona kuti pali mitundu yitatu yakwamba ya ndondomeko za kulaŵilira, kwambura kuwona mtundu wa kupima uwo ukucitika, comene mu cigaŵa ca luso la vilwero vya mauthenga. Ndondomeko zinandi na vyakwenelera vikuyezga kugaŵa ndondomeko za kulaŵilira mu vigaŵa vyakupambana, kuzichema "Ndondomeko za Civikiliro", "Ndondomeko za Kufikira", "Ndondomeko za IA", kuti zilongosore mitundu ya ndondomeko izo zikukhwaskika. Pa maziko, ndondomeko izi zingalongoreka kuŵa za mitundu yitatu yakwamba: Ndondomeko za Kuvikilira/Kukanizga, Ndondomeko za Kusanga, na Ndondomeko za Kuzgora/Kunozga. Mu ndondomeko za mauthenga, pali mitundu iŵiri ya ŵakupima na kupima: wa mukati na wa kuwaro. Kupima ndondomeko za mauthenga kanandi ni cigaŵa ca kupima kwa mukati kwa kupendera ndalama, ndipo kanandi kukucitika na ŵakupima ŵa mukati ŵa makampani. Wakupima wa kuwaro wakupenda vyakusangika na kupima kwa mukati, kweniso ivyo vikunjizgika, kupenda, na vyakufumamo vya ndondomeko za mauthenga. Kupima kwa kuwaro kwa ndondomeko za mauthenga kukucitika comene na ŵakupima ndondomeko za mauthenga ŵakuzomerezgeka, nga ni CISA, ŵakuzomerezgeka na ISACA (Wupu wa Kupima na Kulaŵilira Ndondomeko za Mauthenga, USA), Wakupima Ndondomeko za Mauthenga (ISA) wakuzomerezgeka na ICAI (Wupu wa Ŵakupendera Ndalama ŵa India), na ŵanyake ŵakuzomerezgeka na mawupu ghakumanyikwa. Kupima ndondomeko za mauthenga kukughanaghanira ngozi zose na ndondomeko za kulaŵilira mu ndondomeko za mauthenga. Kukulaŵiska pa nkhani nga ni ntchito, vyakumanyikwa, kugomezgeka, vilwerovipepu vya mlimo, civikiliro, vyakubisika vya ŵanthu, ndalama zakuŵikika na zakuwonongeka, kulaŵilira ndalama, na vyakupangika. Pali malongozgero agho ghakovwira ŵakupima mu ntchito zawo, nga ni agho ghakufuma ku Wupu wa Kupima na Kulaŵilira Ndondomeko za Mauthenga. == Mbiri ya Kupima Vilwero vya Mauthenga == Ghanoghano la kupima vilwero vya mauthenga likapangika pakati pa ma 1960. Kufuma pa nyengo iyo, kupima vilwero vya mauthenga kwasintha kanandi, comene cifukwa ca kuluta panthazi kwa luso la vilwero na kunjizga luso la vilwero mu malonda. Sono, pali makampani ghanandi agho ghakuthemba luso la vilwero vya mauthenga kuti ghendeske malonda ghawo, mwaciyelezgero makampani gha kuyowoyerana kwa kutali panji mabanki. Pa mitundu yinyake ya malonda, luso la vilwero vya mauthenga likugwira ntchito yikulu mu kampani, kusazgapo kugwiliskira ntchito ndondomeko za ntchito m'malo mwa mapepala gha mapempho, kugwiliskira ntchito ndondomeko za kulaŵilira za vilwerovipepu m'malo mwa kulaŵilira kwa manja, uko nkhwakugomezgeka comene, panji kugwiliskira ntchito vilwerovipepu vya ERP kovwira wupu mwa kugwiliskira ntchito cilwerocipepu cimoza pera. Pa ici, kuzirwa kwa kupima vilwero vya mauthenga kukusazgikira nyengo zose. Ntchito yimoza yikulu ya kupima vilwero vya mauthenga ni kupima ndondomeko zakuzirwa kuti kovwire kupima ndalama panji malongozgero ghapadera agho ghaphalirika, mwaciyelezgero SOX. == Nkhani Ziphya == Pali so kupima kuphya uko mawupu gha vyakwenelera ghakukakizga, kuyana na wupu uwo ukupimika, uko kukukhwaska luso la vilwero vya mauthenga na kuwoneseska kuti vigaŵa vya luso la vilwero vya mauthenga vikucita ntchito zinyake na kulaŵilira makola kuti viwonekere kuŵa vyakulondezga malango. Viyelezgero vya kupima uku ni SSAE 16, ISAE 3402, na ISO27001:2013. === Kupima Kuŵapo pa Intaneti === Kuthandazgika kwa luso la vilwero vya mauthenga la kampani kuwaro kwa linga la moto la kampani (mwaciyelezgero, kampani kwamba kugwiliskira ntchito mikwawo ya wupu wa ŵanthu, pamoza na kuthandazgika kwa vilwero vya pa mitambo nga ni ndondomeko za kulongozga mikwawo ya wupu wa ŵanthu) kwasazgirapo kuzirwa kwa kusazgamo kupima kuŵapo pa intaneti mu kupima vilwero vya mauthenga. Vilato vya kupima uku ni kuwoneseska kuti kampani yikucita vyakukhumbikwa kuti: * yikanizge kagwiliskiro ka vilwero vyambura kuzomerezgeka * yicepeske kunangika kwa mbiri yake * yilondezge malongozgero * yikanizge kuvumbulika kwa mauthenga * yicepeske ngozi za ŵanthu ŵa kuwaro * yicepeske ngozi za ulongozgi Kugwiliskira ntchito vilwero ivyo vigaŵa panji ŵakugwiliskira ntchito ŵapanga kukaŵa nkhani yakususkana kale. Kweni na kupezeka kwa vilwero vya kupenda vyakumanyikwa, mapulani gha vimanyikwiro, na vilwerovipepu vya maŵerengero, ŵakugwiliskira ntchito ŵakukhumbikwa so yayi kwimilira pa mzere kulindilira vyuma vya luso la vilwero vya mauthenga kuti vifiske mapempho ghawo ghambura kumala gha malipoti. Ntchito ya luso la vilwero vya mauthenga ni kugwilira ntchito pamoza na magulu gha malonda kuti kufikira kwakuzomerezgeka na malipoti viŵe vyakupepuka comene. Mwaciyelezgero cipepuka, ŵakugwiliskira ntchito ŵakwenera yayi kujiyaniskira vyakumanyikwa ŵekha kuti matebulo ghalumikizgike mu nthowa yakwenelera. Luso la vilwero vya mauthenga likwenera kupeleka ku ŵakugwiliskira ntchito mafayilo gha malo gha kusungira vyakumanyikwa kuti ntchito yawo ya kupenda yipepuke. Mwaciyelezgero, mawupu ghanyake ghakusintha malo gha kusungira vyakumanyikwa nyengo na nyengo na kupanga matebulo ghakupepuka agho ghangaŵikika luŵiro mu vilwerovipepu nga ni Tableau na kupanga mapulani gha vimanyikwiro. === Kupima Kuyowoyerana kwa Makampani === Kukura kwa mikwawo ya VOIP, nkhani nga ni BYOD (ŵantchito kuza na vilwero vyawo), na kusazgikira kwa nkhongono za ndondomeko za lamya za makampani gha mazuŵa ghano vikusazgirapo ngozi ya kuti vyakuzengera vyakuzirwa vya lamya vinozgeke mwakubudika, ndipo ici cingiziska ngozi ya upusikizgi mu kuyowoyerana panji kucepa kwa kukhazikika kwa ndondomeko. Mabanki, mawupu gha ndalama, na malo gha kuyowoyerana na ŵakugula kanandi ghakuŵika ndondomeko izo zikwenera kulondezgeskeka mu ndondomeko zawo za kuyowoyerana. Ntchito ya kupima usange ndondomeko za kuyowoyerana zikulondezga ndondomeko izi njya ŵakupima ŵapadera ŵa kuyowoyerana kwa kutali. Kupima uku kukuwoneseska kuti ndondomeko za kuyowoyerana za kampani: * zikulondezga ndondomeko iyo yayowoyeka * zikulondezga ndondomeko izo zanozgeka kucepeska ngozi ya kunjilira kwambura wanangwa * zikulondezga malongozgero * zikukanizga panji kucepeska upusikizgi pa malipiro gha lamya * zikucepeska ngozi za ŵanthu ŵa kuwaro * zikucepeska ngozi za ulongozgi Kupima kuyowoyerana kwa makampani kukuchemekaso kupima mazgo, kweni lizgu ili likuleka kugwiliskirika ntchito apo vyakuzengera vya kuyowoyerana vikuŵa vya vyakumanyikwa comene. Lizgu lakuti "kupima lamya" nalo likuleka kugwiliskirika ntchito cifukwa vyakuzengera vya kuyowoyerana vya mazuŵa ghano, comene pa kuyowoyerana na ŵakugula, vili na nthowa zinandi, umo kuyowoyerana kukucitika mu nthowa zinandi, pa lamya pera yayi. Suzgo limoza likulu ilo likusuzga kupima kuyowoyerana kwa makampani ni kusoŵa kwa vyakwenelera vyakuŵikika na mafakitale panji vyakuzomerezgeka na ulongozgi. Kupima vilwero vya mauthenga kukuzengeka pa kulondezga vyakwenelera na ndondomeko izo mawupu nga ni NIST na PCI ghafumya, kweni kusoŵa kwa vyakwenelera nga ni ivi pa kupima kuyowoyerana kwa makampani kukung'anamula kuti kupima uku kukwenera kuzengeka pa vyakwenelera na ndondomeko za mukati za wupu, m'malo mwa vyakwenelera vya mafakitale. Ntheura, kupima kuyowoyerana kwa makampani kucali kucitika na manja, na kusankha vyakupima mwambura kusankha. Vilwero vya kupima ndondomeko na makina pa kuyowoyerana kwa makampani vyamba kupezeka sonosono pera. === Masuzgo gha Nkhalo Yiwemi mu Kupima Vilwero vya Mauthenga === Kagwiliskiro ka vinjeru vyakupangika mu kupima vilwero vya mauthenga kakusazgikira luŵiro, ndipo magaŵa 30 pa 100 gha kupima kose kwa makampani ghakwenera kucitika na vinjeru vyakupangika pofika 2025, nga umo Wupu wa Caro Cose Capasi wa Vyacuma ukayowoyera mu 2015. Vinjeru vyakupangika mu kupima vilwero vya mauthenga vikwiziska masuzgo ghanandi gha nkhalo yiwemi. Kagwiliskiro ka vinjeru vyakupangika kakwiziska kutora lwande kwambura kukhumba mu vyakufumapo. Suzgo limoza ilo vinjeru vyakupangika vikusanga pa kupima vilwero vya mauthenga vya makampani ni lakuti kutora lwande kwambura kukhumba kungacitika apo vinjeru vyakupangika vikupenda vyakumanyikwa. Vinjeru vyakupangika vilije cigaŵa ca munthu, panji nkhongono ya kupulikiska vyakucitika vyakupambana umo vyakumanyikwa vinyake vikuthembeka panji yayi. Vinjeru vyakupangika vikupulikiska vyakumanyikwa ivyo vyawona kale pera, ntheura vingasintha yayi pa cakucitika ciliconse capadera. Ici cikwiziska kutora lwande kwambura kukhumba, na vyakufumapo vyambura kukhumba para vinjeru vyakupangika vyagomezgeka comene ndipo vikulaŵilirika makola yayi na maso gha munthu. Ntheura masuzgo gha nkhalo yiwemi, gha dango, na gha vyacuma ghakuwoneka. Luso la vilwero likupoka malo gha ŵanthu. Makampani ghanayi ghakulu gha kupendera ndalama ghaŵika ndalama zinandi mu luso la vilwero liphya mu kupima vilwero vya mauthenga. Vinjeru vyakupangika sono vikugwiliskirika ntchito mu kuwoneseska, kucita ntchito nga ni "ndondomeko za kupima na kupendera ndalama nga ni kupenda mabuku ghakulu gha ndalama, kulondezga malango gha misonkho, kunozga mapepala gha ntchito, kupenda vyakumanyikwa, kulondezga malango gha ndalama zakuwonongeka, kusanga upusikizgi, na kusankha." Ici cikupoka malo gha ŵakupima, ndipo cikusandura awo ŵakugwira ntchito ya kuwoneseska kuŵa "ŵalaŵiliri" ŵa luso la vilwero. Kweni makampani ghacali kukhumba ŵakupima kuti ŵapende vyakufumapo vya vinjeru vyakupangika vya kupima vilwero vya mauthenga. Ŵakupima awo ŵakupulikiska yayi ndondomeko za kupenda izo zikugwiliskirika ntchito mu kupima ŵangazomerezga mphuvi kucitika na vilayizgo ivi vyambura kufikapo. Ntheura ŵakupima ŵa luso likulu la vilwero na madigri gha luso la vilwero ŵakukhumbika comene na makampani agho ghakugwiliskira ntchito vinjeru vyakupangika pa kupima. == Vyakufumapo vya Kupima Vilwero vya Mauthenga pa Makampani na pa Kupima Ndalama == Kuthandazgika kwa vinthu pa caro cose capasi pamoza na kukura kwa ndondomeko za luso la vilwero vya mauthenga vyapangiska makampani kusintha kuya ku malo gha ntchito gha digito comene. Vyawemi vya ndondomeko izi ni kucepeska nyengo ya ntchito, nkhongono ya kuyezga vyakumanyikwa vinandi, kucepeska ngozi ya kupima, na kupeleka mauthenga gha kupenda ghakufikapo na ghakusinthika makola. Na nyengo yakusazgikira, ŵakupima ŵangacita mayeso ghanyake gha kupima, ndipo ici cikuwemeska comene ndondomeko ya kupima yose. Kagwiliskiro ka nthowa za kupima na wovwiri wa mirangura (CAATs) kakazomerezga makampani kupenda vyakumanyikwa vinandi comene na kupenda makola kugulana kose, ndipo ici cikuzomerezga wakupima kuyezga na kupulikiska makola masuzgo ghaliwose mu vyakumanyikwa. Kagwiliskiro ka ndondomeko za luso la vilwero vya mauthenga mu kupima kasintha umo ŵakupima ŵakucitira ntchito zakuzirwa za kupima nga ni kulongozga malo gha kusungira vyakumanyikwa, kuwoneseska ngozi na ndondomeko za kulaŵilira, na nanga ulongozgi na kulondezga malango. Kweniso, ndondomeko za luso la vilwero vya mauthenga za kupima zikuwemeska kagwiliro ka ntchito na kovwira pa kusankha uko kukatenge kucitike na kupenda kwa manja. Ndondomeko za luso la vilwero vya mauthenga zikovwira kuwuskapo mphuvi za ŵanthu mu kupima, ndipo nangauli zikumazgiratu suzgo ili yayi, zawoneka kuŵa zakovwira pa kupima uko kukucitika na makampani ghanayi ghakulu na ghacoko wuwo. Ndondomeko izi zacepeska comene mphuvi mu kupima, ndipo zikupeleka kupulikiska kuwemi kwa vyakumanyikwa ivyo vikupendeka. Cifukwa ca kusazgikira kwa kagwiliskiro ka ndondomeko za luso la vilwero vya mauthenga mu kupima, mawupu gha mazaza nga ni American Institute of Certified Public Accountants (AICPA) na Wupu wa Kupima na Kulaŵilira Ndondomeko za Mauthenga (ISACA) ghaŵika malongozgero gha umo ndondomeko za luso la vilwero vya mauthenga zingagwiliskirika ntchito makola pa kupima. Ŵakupima sono ŵakwenera kulondezga malongozgero agha para ŵakugwiliskira ntchito ndondomeko za luso la vilwero vya mauthenga pa kupima. == Vyawemi vya Kugwiliskira Ntchito Ndondomeko za Luso la Vilwero vya Mauthenga pa Kupima Ndalama == Kagwiliskiro ka ndondomeko za luso la vilwero vya mauthenga na nthowa za vinjeru vyakupangika pa kupima ndalama kakwamba kulongora vyawemi vikulu ku makampani ghakulu gha kupendera ndalama. Mu kusanda uko kukacitika na limoza mwa makampani ghanayi ghakulu gha kupendera ndalama, kukughanaghanirika kuti kagwiliskiro ka ndondomeko izi na vinjeru vyakupangika kazamusazgirapo madola triliyoni 6.6 mu malipiro cifukwa ca kusazgikira kwa vyakupangika. Ntheura, makampani ghakulu gha kupima ghakuŵika ndalama zinandi comene na cilato ca kusazgirapo vyakupangika na malipiro kwizira mu kupanga panji kugula ndondomeko za luso la vilwero vya mauthenga na nthowa za vinjeru vyakupangika kovwira kupima ndalama. PwC, limoza mwa makampani ghakulu comene gha kupima pa caro cose capasi, lalongosora mitundu yitatu yakupambana ya ndondomeko za luso la vilwero vya mauthenga na nthowa za vinjeru vyakupangika izo makampani ghangapanga na kugwiliskira ntchito kuti ghasazgirepo malipiro na vyakupangika. Ndondomeko yakwamba yikupangika mwakuti ndondomeko za luso la vilwero zikovwira waka pa kusankha kwa wakupima munthu. Ici cikuzomerezga wakupima munthu kusunga wanangwa pa kusankha, na kugwiliskira ntchito luso la vilwero kovwira na kukhozga nkhongono yake ya kucita ntchito yaunenesko, ndipo pakumalira kampani yikusunga ndalama. Kufuma apo, PwC yikuyowoya kuti ndondomeko izo zili na nkhongono ya kumazga masuzgo nzakuzirwa comene pa kupanga vyakufumapo vyaunenesko comene. PwC yikumanya kuti mphuvi zikusazgikira cifukwa ca kutora lwande kwambura kukhumba, ntheura pakukhumbikwa kupanga ndondomeko izo zingasintha kuyana na vyakucitika vyakupambana. Mtundu uwu wa ndondomeko ukukhumba kuti kusankha kugaŵike pakati pa wakupima munthu na ndondomeko ya luso la vilwero, kuti vyakufumapo viŵe vinandi comene, mwa kuzomerezga ndondomeko kucita ntchito ya kupenda iyo wakupima munthu yekha wangatondeka. Pakumalira, PwC yikumanya kuti pali vyakucitika umo luso la vilwero likwenera kuŵa na wanangwa wa kusankha na kucita ilo lekha. Ici cikuzomerezga ŵakupima ŵanthu kulaŵiska pa ntchito zakuzirwa comene apo luso la vilwero likucita ntchito zakutora nyengo yitali izo zikukhumba nyengo ya munthu yayi. Kagwiliskiro ka ndondomeko za luso la vilwero vya mauthenga na nthowa za vinjeru vyakupangika pa kupima ndalama kakujumpha cilato ca kusazgirapo vyakupangika na malipiro. Makampani agho ghakugwiliskira ntchito ndondomeko izi kovwira kumalizga kupima ghangasanga vyakumanyikwa ivyo vingaŵa upusikizgi luŵiro comene na mwaunenesko comene. Mwaciyelezgero, ndondomeko nga ni ndege zambura munthu zazomerezgeka na makampani ghose ghanayi ghakulu kovwira kupima makola katundu, apo kumanya mazgo na mawonekero gha ŵanthu kukovwira makampani pa milandu ya upusikizgi. 2r4pi830bqxyph39k0e02pyd7yjc83e 1 49169 123459 120690 2026-11-03T12:08:27Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Talk:ChiZungu]] to [[Talk:Cingelezi]]: Zina lakuzomerezgeka 120690 wikitext text/x-wiki {{talk header}} frwy0ondkbaajki04xjgq9mnxpg47li 1 49308 123488 120904 2026-11-03T12:09:36Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Talk:Europe]] to [[Talk:Ulaya]]: Zina lakuzomerezgeka 120904 wikitext text/x-wiki {{talk header}} frwy0ondkbaajki04xjgq9mnxpg47li 1 49309 123448 120905 2026-11-03T12:08:04Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Talk:Arctic Ocean]] to [[Talk:Mbwani ya Arctic]]: Zina lakuzomerezgeka 120905 wikitext text/x-wiki {{talk header}} frwy0ondkbaajki04xjgq9mnxpg47li 1 49460 123546 121630 2026-11-03T12:11:50Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Talk:Pacific Ocean]] to [[Talk:Mbwani ya Pacific]]: Zina lakuzomerezgeka 121630 wikitext text/x-wiki {{talk header}} frwy0ondkbaajki04xjgq9mnxpg47li 0 49577 123555 122206 2026-11-03T12:12:10Z Anthonymunthali44 5642 Kusintha kuyana na nkhani ya Cingelezi; malembero gha Citumbuka (mazgo ghazomerezgeka) 123555 wikitext text/x-wiki '''Kasandiro ka ulimi''' ni cigaŵa cikulu ca kasandiro ka vyamoyo ico cikusazgapo vigaŵa vya kasandiro ka kawiro, ka vyacuma, na ka ŵanthu ivyo vikugwiliskirika ntchito pa kucita na kupulikiska [[ULimi na kuŵeta|ulimi]]. Ŵantchito ŵa kasandiro ka ulimi ŵakuchemeka ŵasandi ŵa ulimi. == Mbiri == Mu vyaka vya m'ma 1700, Johann Friedrich Mayer wakayezga kugwiliskira ntchito jipisamu (kalisiyamu salufeti wa maji) nga ni feteleza. o5kf4x4qc9j2s9kbpkqz6k263t1ovol 123556 123555 2026-11-03T12:12:12Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Sayansi ya ulimi]] to [[Kasandiro ka ulimi]]: Zina lakuzomerezgeka 123555 wikitext text/x-wiki '''Kasandiro ka ulimi''' ni cigaŵa cikulu ca kasandiro ka vyamoyo ico cikusazgapo vigaŵa vya kasandiro ka kawiro, ka vyacuma, na ka ŵanthu ivyo vikugwiliskirika ntchito pa kucita na kupulikiska [[ULimi na kuŵeta|ulimi]]. Ŵantchito ŵa kasandiro ka ulimi ŵakuchemeka ŵasandi ŵa ulimi. == Mbiri == Mu vyaka vya m'ma 1700, Johann Friedrich Mayer wakayezga kugwiliskira ntchito jipisamu (kalisiyamu salufeti wa maji) nga ni feteleza. o5kf4x4qc9j2s9kbpkqz6k263t1ovol 123605 123556 2026-11-03T14:21:31Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi: vigaŵa vikulu vyose (full mirror) 123605 wikitext text/x-wiki '''Kasandiro ka ulimi''' ni cigaŵa cikulu ca kasandiro ka vyamoyo ico cikusazgapo vigaŵa vya tusandiro twakupima, twa kawiro, twa vyacuma, na twa ŵanthu ivyo vikugwiliskirika ntchito pa kucita na kupulikiska [[ULimi na kuŵeta|ulimi]]. Ŵantchito ŵa kasandiro ka ulimi ŵakuchemeka ŵasandi ŵa ulimi. == Mbiri == Mu vyaka vya m'ma 1700, Johann Friedrich Mayer wakayezga kugwiliskira ntchito jipisamu (kalisiyamu salufeti wa maji) nga ni feteleza. Mu 1843, John Bennet Lawes na Joseph Henry Gilbert ŵakamba kuyezga kwa nyengo yitali mu minda ku Rothamsted Research mu Ungelezi, ndipo kuyezga kunyake kukaŵa kucalutilira mu 2018. Mu United States, kusintha kwa kasandiro mu ulimi kukamba na Dango la Hatch la 1887, ilo likagwiliskira ntchito lizgu lakuti "kasandiro ka ulimi". Dango la Hatch likizira cifukwa ŵalimi ŵakakhumbanga kumanya ivyo feteleza wakwamba wakupangika wakaŵa navyo. Dango la Smith–Hughes la 1917 likawezgera masambiro gha ulimi ku masambiro gha ntchito, kweni maziko gha kasandiro ghakaŵa kuti ghazengeka kale. Mu vyaka 44 pamanyuma pa 1906, ndalama izo ulongozgi wa United States ukawonongeranga pa kusanda ulimi zikaŵa zinandi kuluska za ŵanthu paŵekha. == Vyakufumapo pa Malo Ghakuzingilizga == Kusintha kwa nyengo kwakhwaska comene ulimi wa mazuŵa ghano, kwapangiska nyengo kuŵa zambura kumanyikwa makola, ndipo kwasazgirapo unandi na nkhongono ya vyakucitika vikulu nga ni vilala vya nyengo yitali, kuzuzga kwa maji, na nyengo za kotcha comene. Ntheura, kupanga vyakulya kwaŵa kwambura kugomezgeka nanga ni mu vigaŵa umo nyengo zikaŵanga zakukhazikika. Kusintha kwa kufunda na kwa vula kukwiziska so kukokoloka kwa dongo, kusanduka kwa malo kuŵa ghakomira, na kunangika kwa vyuma vya maji, ndipo ici cikukhwaska vyakupangika vya ulimi kwa nyengo yitali na umoyo wa ŵanthu ŵa ku vyaro. Kuti masuzgo agha ghamazgike, ŵanthu ŵakukhumba comene kusanda na kucita ulimi wakuchemeka wavinjeru pa nyengo, uwo ukukhumba kusintha ndondomeko za ulimi kuti zikolerane na kusintha kwa nyengo uko kulipo na uko kukulongolereka, na kucepeska kufumiska mvuci ukali pa malo ghose agho ici cingacitika. Nthowa izi zikusazgapo kugwiliskira ntchito makola maji na vyakulya vya mbuto, kulima mbuto na kuŵeta viŵeto vya mitundu yinandi, kuvikilira dongo na maji, na kupanga mbuto na viŵeto ivyo vikukhora pa kotcha na cilala, na masuzgo ghanyake. Ivi vikulongora kuzirwa kwa kasandiro ka ulimi pa kusunga kupanga vyakulya, kuvikilira vyuma vya kawiro, na kukhozga nkhongono ya kukhora pa kusintha kwa malo ghakuzingilizga. == Ivyo Kakukhwaska == Ulimi, kasandiro ka ulimi, na kasandiro ka mbuto za ulimi vikukolerana comene. Kweni vikukhwaska maghanoghano ghakupambana: * Ulimi ni vyakucita ivyo vikusintha malo ghakuzingilizga kuti ghapange vinyama na [[Vyakumera|vyakumera]] ivyo ŵanthu ŵakugwiliskira ntchito. Ulimi ukukhwaskana na nthowa za kucita, kusazgapo kugwiliskira ntchito kusanda kwa kasandiro ka mbuto za ulimi. * Kasandiro ka mbuto za ulimi ni kusanda na kunozga mbuto za vyakulya. * Kasandiro ka kulima dongo ni kusanda kulima caro capasi. * Kulima kwambura dongo ni kukuzga vyakumera kwambura dongo, mwa kugwiliskira ntchito maji agho ghali na vyakulya vya mbuto, mu malo ghakupangika. == Nkhani za Kusanda == Kasandiro ka ulimi kakusazgapo kusanda na kunozga: * Kusazgirapo vyakupangika vya ulimi pa unandi na uwemi (mwaciyelezgero, kusankha mbuto na viŵeto ivyo vikukhora pa cilala, kupanga mankhwala ghaphya gha tuzirombo, luso la vilwero la kupima vyakuvuna, na kupima kukura kwa mbuto pa mirangura). * Kucepeska vyakufumapo vya tuzirombo (masongole, vibenene, tubungulu twa nthenda, nkhono, na nyongolosi) pa mbuto panji pa viŵeto. * Kusandura vyakupangika vyakwamba kuŵa vyakugwiliskira ntchito na ŵakugula (mwaciyelezgero, kupanga, kusunga, na kunozga vyakupangika vya mkaka). * Kuvikilira na kunozga vyakufumapo viheni pa malo ghakuzingilizga (mwaciyelezgero, kunangika kwa dongo, kulongozga vyakutaya). * Ndondomeko za ulimi za mdawuko, nyengo zinyake zikuchemeka ulimi wa kujilyiska, uwo ukulyiska ŵanthu ŵanandi ŵakusoŵa comene pa caro cose capasi. Ndondomeko izi ngakuzirwa cifukwa nyengo zinyake zikukolerana comene na kawiro kuluska ulimi wa mafakitale, ndipo zingaŵa zakulutilira kwa nyengo yitali kuluska ndondomeko zinyake za ulimi wa mazuŵa ghano. * Kupanga vyakulya na kukhumbikwa kwake pa caro cose capasi, comene mu vyaro vikulu vyakupanga nga ni China, India, Brazil, United States, na Ulaya. * Tusandiro tunandi twa vyuma vya ulimi na malo ghakuzingilizga (mwaciyelezgero, kasandiro ka dongo, kasandiro ka nyengo ya ulimi); kasandiro ka vyamoyo vya mbuto na viŵeto; kusanda cuma ca ulimi na wupu wa ŵanthu ŵa ku vyaro; na kazengero ka vilwero vya ulimi. su6rcudbskuqr8jv6un1tson7vv87su 0 49987 123447 2026-11-03T12:08:04Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Arctic Ocean]] to [[Mbwani ya Arctic]]: Zina lakuzomerezgeka 123447 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Mbwani ya Arctic]] 4g21m7g70wouzw7hqyt45msaresaiev 1 49988 123449 2026-11-03T12:08:04Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Talk:Arctic Ocean]] to [[Talk:Mbwani ya Arctic]]: Zina lakuzomerezgeka 123449 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talk:Mbwani ya Arctic]] cvxzvqd5c66063qb3slrjtwbo40u4zf 0 49989 123458 2026-11-03T12:08:27Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[ChiZungu]] to [[Cingelezi]]: Zina lakuzomerezgeka 123458 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Cingelezi]] p3uz17r1qxf6h2bw8aj8j7oaamilqse 1 49990 123460 2026-11-03T12:08:27Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Talk:ChiZungu]] to [[Talk:Cingelezi]]: Zina lakuzomerezgeka 123460 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talk:Cingelezi]] fcl21l0s7hcu6yyatvrjdsg52rq7pf2 0 49991 123470 2026-11-03T12:08:55Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Dambo la Shire]] to [[Mlonga wa Shire]]: Zina lakuzomerezgeka 123470 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Mlonga wa Shire]] pco8hc5mwuh3mjn13ygj721qc66sz3s 0 49992 123475 2026-11-03T12:09:08Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Dango la Kunyoloska]] to [[Dango la mpingo]]: Zina lakuzomerezgeka 123475 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Dango la mpingo]] 9yysgzpyhxqizt6es13h7b2d7k0yhnm 0 49993 123479 2026-11-03T12:09:17Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Dango la pose]] to [[Dango la Viweruzgo]]: Zina lakuzomerezgeka 123479 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Dango la Viweruzgo]] 6lqldkomi8fdt1w51mzda87j06q8guo 0 49994 123482 2026-11-03T12:09:23Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Dango la ŵanthu (Mthetho)]] to [[Dango la Malemba]]: Zina lakuzomerezgeka 123482 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Dango la Malemba]] 03601hqx7xusokqbrcg9te56lo4ycya 0 49995 123487 2026-11-03T12:09:35Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Europe]] to [[Ulaya]] over redirect: Zina lakuzomerezgeka 123487 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ulaya]] kpccwasfbz3t91zzc4a6n2069308lw2 1 49996 123489 2026-11-03T12:09:36Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Talk:Europe]] to [[Talk:Ulaya]]: Zina lakuzomerezgeka 123489 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talk:Ulaya]] czxnx5x4be1k808axyudl5ysgmy9cxy 0 49997 123512 2026-11-03T12:10:42Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Mankhwala]] to [[Kasandiro ka ucizgi]]: Zina lakuzomerezgeka 123512 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kasandiro ka ucizgi]] 74o17fzu6b8d346thz875zbgvxu2l8k 0 49998 123516 2026-11-03T12:10:49Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Mbiri ya usanthuro]] to [[Mbiri ya kasandiro]]: Zina lakuzomerezgeka 123516 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Mbiri ya kasandiro]] akt1uhze1oaovr9br24zkgidp9yq621 0 49999 123530 2026-11-03T12:11:26Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Nkhoska]] to [[Cirwa]]: Zina lakuzomerezgeka 123530 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Cirwa]] 4lb5wnya1h0lt3hte7yegvhv4hy3lm7 0 50000 123541 2026-11-03T12:11:44Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Nyimbo]] to [[Nyimbu]]: Zina lakuzomerezgeka 123541 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Nyimbu]] ok5szi4rrv3x3mm3fk0hxgfrlfkqljf 0 50001 123545 2026-11-03T12:11:49Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Pacific Ocean]] to [[Mbwani ya Pacific]]: Zina lakuzomerezgeka 123545 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Mbwani ya Pacific]] o1pf4qj2n7qvnkweg4rajz5o1h607gb 1 50002 123547 2026-11-03T12:11:50Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Talk:Pacific Ocean]] to [[Talk:Mbwani ya Pacific]]: Zina lakuzomerezgeka 123547 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Talk:Mbwani ya Pacific]] 30dwwo2kne7ut6szcflzcak2r7aeiuz 0 50003 123551 2026-11-03T12:11:58Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Prezident]] to [[Mulongozgi wa Caro]]: Zina lakuzomerezgeka 123551 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Mulongozgi wa Caro]] 06kgsxcp67kpkdjlmxckonmvtdnyl1z 0 50004 123557 2026-11-03T12:12:12Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Sayansi ya ulimi]] to [[Kasandiro ka ulimi]]: Zina lakuzomerezgeka 123557 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kasandiro ka ulimi]] f2izamrxrd2iiclg3xqmg9uu5yw1wox 0 50005 123563 2026-11-03T12:12:25Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Sukulu yakwamba]] to [[Kwamasambiro ghakwamba]]: Zina lakuzomerezgeka 123563 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kwamasambiro ghakwamba]] afi72747l3eqyljexeqip52hz7c1y2k 0 50006 123568 2026-11-03T12:12:36Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Uchanda]] to [[Uchanda wa moyo]]: Zina lakuzomerezgeka 123568 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Uchanda wa moyo]] 4pqmmlftp0fnfg1o9zmf4426za0qc00 0 50007 123576 2026-11-03T12:12:57Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Uwuso wa ŵene-fuko]] to [[Caro cambura fumu]]: Zina lakuzomerezgeka 123576 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Caro cambura fumu]] k2ckdrp9rm498t1cwx6ty6cbmnwy1jv 0 50008 123582 2026-11-03T12:13:10Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Vilwerovipepu vya mlimo vya bizinesi]] to [[Vilwerovipepu vya mlimo vya malonda]]: Zina lakuzomerezgeka 123582 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Vilwerovipepu vya mlimo vya malonda]] 21bh5v4a9ueas4l070rfexizdsy944r 0 50009 123588 2026-11-03T12:13:24Z Anthonymunthali44 5642 Anthonymunthali44 moved page [[Vyakumela]] to [[Vyakumera]]: Zina lakuzomerezgeka 123588 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Vyakumera]] 1x4yd3g6amlrggr775bvjgwollnwyno 2 50010 123636 2026-11-03T17:14:43Z Tumbuka Arch 6863 please dont delete this user's page without asking the community of this wiki 123636 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3 50011 123638 2026-11-03T17:16:51Z Tumbuka Arch 6863 Created page with " == Tumwiki social media account == Hi I recently found a Tumbuka Wikipedia social media account after browsing topics related to the Tumbuka Wikipedia. It involves my username a lot and I don't feel comfortable with to being shared in public. I'm wondering if this is your doing. Here is the link: https://ibb.co/MxRFGTYM ...I have called it out and all of the content seems to be deleted. All solved. Yewo chomene. '''''User:Viyowoyero-vya-Malaŵi|Viyowoyero-vya-Mala..." 123638 wikitext text/x-wiki == Tumwiki social media account == Hi I recently found a Tumbuka Wikipedia social media account after browsing topics related to the Tumbuka Wikipedia. It involves my username a lot and I don't feel comfortable with to being shared in public. I'm wondering if this is your doing. Here is the link: https://ibb.co/MxRFGTYM ...I have called it out and all of the content seems to be deleted. All solved. Yewo chomene. '''''[[User:Viyowoyero-vya-Malaŵi|Viyowoyero-vya-Malaŵi]]'''''[[User talk:Viyowoyero-vya-Malaŵi|'''<span style='color: #00008b;background-color: #FFFFFF;'>_★^★_★</span>''']] 13:56, 1 Zimya 2026 (UTC) :@[[User:Viyowoyero-vya-Malaŵi|Viyowoyero-vya-Malaŵi]] No, I did not do that as I was completely away. I don't know who did that. We only have a Facebook account, and a Gmail account for admins to sort out some private queries, etc. Yewo chomene. [[user:Tumbuka Arch|<span style='color: #FFFFFF;background-color: #191970;'>'''''Tumbuka Arch'''''</span>]][[user talk:Tumbuka Arch|'''<span style='color: #B20000;background-color: #FFFFFF;'>^★_★^★</span>''']] 16:00, 4 Zimya 2026 (UTC) ::@[[User:Viyowoyero-vya-Malaŵi|Viyowoyero-vya-Malaŵi]] But whoever did it, I hope they had good intentions, only that some usernames were publicly visible. [[user:Tumbuka Arch|<span style='color: #FFFFFF;background-color: #191970;'>'''''Tumbuka Arch'''''</span>]][[user talk:Tumbuka Arch|'''<span style='color: #B20000;background-color: #FFFFFF;'>^★_★^★</span>''']] 16:03, 4 Zimya 2026 (UTC) == Adminship concerns == Hello @[[User:Tumbuka Arch|Tumbuka Arch]]. I have just seen [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#SafariScribe@Ig%20Wikipedia '''this thread'''], and it's raising concerns for my next admin renewal request in November. You said [[User_talk:Tumbuka_Arch/Archive_23|in this thread]] that: {{xt|the answer is yes, you can be even if you are blocked on enwiki}}. But after seeing the first thread I'm not so sure. Yewo chomene. '''''[[User:Viyowoyero-vya-Malaŵi|Viyowoyero-vya-Malaŵi]]'''''[[User talk:Viyowoyero-vya-Malaŵi|'''<span style='color: #00008b;background-color: #FFFFFF;'>_★^★_★</span>''']] 08:49, 10 Zimya 2026 (UTC) nkufmrwj9mqhtvb3yr5oni5cx48t30s