Wikipedia tumwiki https://tum.wikipedia.org/wiki/Jani_likulu MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 955 124006 123736 2026-11-05T13:37:17Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124006 wikitext text/x-wiki [[File:חורשת המייסדים - גבעת השבשבת חיפה 02 2013 (98).JPG|thumb|Vyakumera]] '''Vyakumera''' (cimoza: '''cakumera''') ni vyamoyo vya ufumu wakuchemeka ''Plantae''. Vinandi vikusanga nkhongono zawo za ntchito kufuma ku ungweru wa [[Zuŵa|zuŵa]] mu nthowa ya [[Usanisinuru (ndiyo fotosinfesisi)|usanisinuru]], mwa kugwiliskira ntchito mtundu wa ciŵisi ca mahamba (klorofilo) kupanga shuga kufuma ku kaboni dayokisayidi na [[Maji|maji]]. Mu nyengo, vyakumera vinyake vyasintha kuŵa vyakuthemba vyamoyo vinyake kuti visange nkhongono za ntchito. Vyakumera vinandi vili na tumaselo tunandi. Kale, nga mu kasandiro ka vyamoyo ka Aristotle, ufumu wa vyakumera ukasazgangapo vyamoyo vyose ivyo nvinyama yayi, kusazgapo wowa. Ng'anamulo iyi yacepa kufuma apo; ng'anamulo za sono zikusazgamo wowa yayi. Pali mitundu ya vyakumera pafupifupi 380,000 iyo yikumanyikwa, ndipo yinandi, pafupifupi 260,000, yikupanga mbuto. Vyakumera vikupambana mu ukulu kufuma ku kaselo kamoza mpaka ku makuni ghatali comene. Vyakumera viŵisi vikupeleka cigaŵa cikulu ca okisijeni wa caro cose capasi. Shuga uyo vikupanga mu usanisinuru ukupeleka nkhongono za ntchito ku vyamoyo vinandi vya caro capasi, ndipo vyamoyo vinyake, kusazgapo [[Vinyama|vinyama]], vikurya vyakumera panji vikuthemba vyakumera. Mbuto, vipambi, na masamba ni vyakulya vyakwamba vya ŵanthu, ndipo vyaŵetika kwa vyaka vinandi comene. Ŵanthu ŵakugwiliskira ntchito vyakumera pa vinthu vinandi, nga ni vyakuzengera nga ni makuni, vyakujikongoleska, vyakulembera, na mitundu yinandi comene ya [[Mankhwala|mankhwala]]. Kusanda vyakumera mwa kasandiro kukuchemeka kasandiro ka mbuto. == Ng'anamulo == === Mbiri ya Kagaŵiro === Kale, vyamoyo vyose vikagaŵikanga mu magulu ghaŵiri, vyakumera na vinyama. Kagaŵiro aka kakafuma kwa Aristotle (384–322 pambere Khristu), uyo wakapatula mitundu ya vyamoyo mu kasandiro kake ka vyamoyo, kuyana na usange vikaŵa na "mzimu wakupulika" panji, nga ni vyakumera, "mzimu wa kukura" pera. Theophrastus, msambiri wa Aristotle, wakalutilizga ntchito yake pa kagaŵiro ka vyakumera. Pamanyuma comene, Carl Linnaeus (1707–1778) wakaŵika maziko gha ndondomeko ya mazuŵa ghano ya kagaŵiro ka kasandiro, kweni wakasunga maufumu gha vinyama na vyakumera, ndipo wakachema ufumu wa vyakumera kuti ''Vegetabilia''. === Maghanoghano Ghanyake === Para zina lakuti ''Plantae'' panji cakumera ligwiliskirika ntchito pa gulu linyake la vyamoyo, kanandi likung'anamula limoza mwa maghanoghano ghanayi, kufuma ku ilo likusazgamo vicoko mpaka ku ilo likusazgamo vinandi. == Kukura kwa Mitundu == === Kupambanapambana === Pali mitundu ya vyakumera pafupifupi 382,000 iyo yazomerezgeka, ndipo yinandi comene, pafupifupi 283,000, yikupanga mbuto. Pafupifupi magaŵa 85–90 pa 100 gha mitundu yose ya vyakumera ni vyakumera vya maluŵa. Ntchito zinandi sono zikuyezga kuwunjika malemba gha mitundu yose ya vyakumera pa intaneti, mwaciyelezgero World Flora Online. Vyakumera mu ng'anamulo yikulu vikupambana mu ukulu kufuma ku vyamoyo vya kaselo kamoza (vicoko kuluska mikulomita 3) mpaka ku makuni ghakulu comene, nga ni ''Sequoia sempervirens'' (mpaka mamita 120 kutali) na ''Eucalyptus regnans'' (mpaka mamita 100 kutali). Kuthya mazina gha vyakumera kukulongozgeka na Malango gha Pakati pa Vyaro gha Mazina gha vyakumera, wowa, na vinyake. === Mbiri ya Kukura === Vyakumera vya kale vya vyakumera vya pa mtunda vikakura mu maji. Ulenda wa vyakumera vicoko ukapangika pa mtunda vyaka miliyoni 1,200 ivyo vyajumpha, kweni mpaka pafupifupi vyaka miliyoni 450 ivyo vyajumpha ndipo vyakumera vyakwamba vya pa mtunda vikawoneka. Kweni mafosilo mu malibwe gha kale comene ghakulongora kuti vyamoyo vya tumaselo tunandi vya mu maji ghawemi vikaŵako vyaka vyakujumpha miliyoni 1,000 ivyo vyajumpha. Vyakumera vyakwamba vya pa mtunda vikamba kupambanapambana pafupifupi vyaka miliyoni 420 ivyo vyajumpha. Pakumalira kwa nyengo ya Devonian, vimanyikwiro vinandi vyakwamba vya vyakumera vya mazuŵa ghano vikaŵako, kusazgapo misisi, mahamba, na makuni. Nyengo ya Carboniferous yikawona kukura kwa nkholongo mu madambo. Kumalira kukulu kwa vyamoyo kwa Permo-Triassic kukasintha comene mawupu gha vyamoyo. Ici cingaŵa kuti cikazomerezga kukura kwa vyakumera vya maluŵa mu Triassic (pafupifupi vyaka miliyoni 200 ivyo vyajumpha), ndipo vikathandazgika luŵiro comene mu Cretaceous mwakuti Charles Darwin wakacichema kuti "fumbo lakofya". Makuni gha mahamba gha singano ghakapambanapambana kufuma pakumalira kwa Triassic, ndipo ghakaŵa ghanandi comene mu Jurassic. === Mbumba === Mu 2019, mbumba ya vyakumera iyo yikazengeka pa vyakuhara vya mitundu 1,153 ya vyakumera yikasacizgika. Kagaŵiro ka magulu ghanyake ka vyakumera kakukhozgeka na kusanda kwa vyakuhara. == Umo Thupi Likugwilira Ntchito == === Tumaselo twa Vyakumera === Tumaselo twa vyakumera tuli na vimanyikwiro vyapadera ivyo tumaselo tunyake (nga ni twa vinyama) tulije. Ivi vikusazgapo cigaŵa cikulu ca pakati cakuzura maji, vigaŵa vya klorofilo, na cikopa cakukhora kweni cakupindika ico cili kuwaro kwa kaselo. Vigaŵa vya klorofilo vikafuma ku kukhala pamoza kwa kaselo kambura klorofilo na mabakiteriya agho ghakupanga vyakulya na ungweru. Cikopa ca kaselo, ico cikupangika comene na selulosi, cikuzomerezga tumaselo twa vyakumera kuzura na maji kwambura kuphulika. === Kapangikiro ka Vyakumera === Vyakumera vinandi vili na tumaselo tunandi. Tumaselo twa vyakumera tukupambana mu mitundu yinandi, ndipo tukupanga vigaŵa nga ni minjololo ya kunyamulira maji na vyakulya mu mahamba na mu ntonga, na viŵaro vya ntchito zakupambana. Ivi vikusazgapo misisi ya kukwemya maji na vyakulya vya mu dongo, ntonga ya kukhazga na kunyamula maji na vyakupangika, mahamba gha [[Usanisinuru (ndiyo fotosinfesisi)|usanisinuru]], na maluŵa gha kuŵaba. === Usanisinuru === Vyakumera vikucita usanisinuru, kupanga vyakulya (shuga) mwa kugwiliskira ntchito nkhongono za ntchito za [[Ungweru|ungweru]]. Tumaselo twa vyakumera tuli na klorofilo mu vigaŵa vyake, iyo ni mtundu uŵisi uwo ukugwiliskirika ntchito kukora nkhongono za ntchito za ungweru. Malinganizgo gha usungunu gha usanisinuru ni: : 6CO₂ + 6H₂O → (ungweru) → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ Ici cikupangiska vyakumera kufumiska [[Woskejeni|okisijeni]] mu mphepo. Vyakumera viŵisi vikupeleka cigaŵa cikulu ca okisijeni wa caro cose capasi, pamoza na koyo na mabakiteriya. Vyakumera ivyo vyasintha kuŵa vyakuthemba vyamoyo vinyake vingataya vyakuhara vya usanisinuru na kupanga klorofilo. === Kukura na Kunozgeka === Kukura kukusimikizgika na kukolerana kwa vyakuhara vya cakumera na malo ghake gha kawiro na gha vyamoyo. Vinthu vya malo nga ni kufunda, maji, ungweru, kaboni dayokisayidi, na vyakulya vya mu dongo. Vinthu vya vyamoyo ivyo vikukhwaska kukura kwa vyakumera ni kuwunjikana, kuryeka na viŵeto, mabakiteriya na wowa ivyo vikovwira, na kuwukirika na vibenene panji nthenda za vyakumera. Cikakato na kukoma vingananga panji kukoma vyakumera. Vyakumera vinyake vili na vinthu mu tumaselo twawo ivyo vikuvizomerezga kukhora pa masuzgo agha. === Kuŵaba === Vyakumera vikuŵaba kuti vipange ŵana, kwali mwa kugonana panji kwambura kugonana. Vyakumera vinandi vikugwiliskira ntchito nthowa zose ziŵiri. ==== Mwa Kugonana ==== Para vikuŵaba mwa kugonana, vyakumera vili na umoyo wakusuzga wa mbumba zakusintha-sintha. Vyakumera vinyake vikuŵaba so kwizira mu tumbuto tucoko. Vyakumera vya maluŵa vikuŵaba mwa kugonana mwa kugwiliskira ntchito maluŵa, agho ghali na vigaŵa vya ŵanalume na ŵanakazi: ivi vingaŵa mu ciluŵa cimoza, mu maluŵa ghakupambana pa cakumera cimoza, panji pa vyakumera vyakupambana. Vigaŵa vya ŵanalume vikupanga ufu wa maluŵa, uwo ukupanga vyakuŵabira vya ŵanalume ivyo vikunjira mu cigaŵa ca ŵanakazi. Kuŵabika kukucitika mu vigaŵa vya ŵanakazi, ivyo vikusanduka vipambi ivyo vili na mbuto. Vipambi vingathandazgika vyose, panji vingaphulika ndipo mbuto zikuthandazgika yimoza yimoza. ==== Kwambura Kugonana ==== Vyakumera vikuŵaba kwambura kugonana mwa kukuzga vigaŵa vyakupambana ivyo vingakura kuŵa vyakumera viphya. Mwa nthowa yipepuka, vyakumera vinyake vingaphwanyika mu vigaŵa, ndipo cigaŵa ciliconse cingakura so kuŵa cakumera cose. Kupandira vyakumera vya maluŵa na vigaŵa vyakudumulika ni ndondomeko yakuyana. Vigaŵa nga ni minjololo yakwenda pasi vikuzomerezga vyakumera kukura na kuphimba malo. Vyakumera vinandi vikupanga vigaŵa vya kusungira vyakulya, nga ni kacewere panji hanyezi, ivyo vingakura kuŵa vyakumera viphya. === Kukhora pa Nthenda === Vyakumera vikugwiliskira ntchito vyakusangira kumanya tubungulu twa nthenda nga ni mabakiteriya agho ghakwiziska nthenda za vyakumera. Kumanya uku kukwiziska kujivikilira. === Vyakuhara === Vyakumera vili na vyakuhara vikulu comene pa vyamoyo vyose. Vyakuhara vikulu comene vya cakumera (pa unandi wa vyakuhara) ni vya tirigu, ivyo vikughanaghanirika kuŵa pafupifupi 94,000, pafupifupi kankhondi kuluska vya munthu. == Vyakumera na Malo Ghakuzingilizga == === Kuthandazgika === Vyakumera vili pafupifupi pa caro cose capasi. Nangauli vikukhala mu malo ghanandi, ni vyakumera vyakukhora pera, vya mu Antarctica, ivyo vyasintha kukolerana na vyakucitika vya pa cigaŵa ici cikulu ca mtunda ca kumwera. Vyakumera kanandi ndivyo vikuwoneka comene mu malo agho vikukhala. Malo ghanandi gha vyamoyo pa caro capasi ghali na mazina gha mtundu wa vyakumera, cifukwa vyakumera ndivyo vinandi comene mu malo agho, nga ni madambo gha utheka na nkholongo za vula za ku tropiki. === Ŵakupanga Ŵakwamba === Usanisinuru uwo vyakumera vya pa mtunda na vya mu maji vikucita ndiwo kasupe waumaliro wa nkhongono za ntchito na vyakulya mu pafupifupi malo ghose gha vyamoyo. Usanisinuru ukasintha comene mphepo ya caro capasi ca kale, iyo yikaŵa yambura okisijeni, ndipo sono yili na magaŵa 21 pa 100 gha okisijeni. Vinyama na vyamoyo vinyake vinandi vikuthemba okisijeni. Vyakumera ndivyo ŵakupanga ŵakwamba mu malo ghanandi gha pa mtunda, ndipo ndivyo maziko gha minjololo ya vyakulya mu malo agho. Vyakumera ni pafupifupi magaŵa 80 pa 100 gha vyamoyo vyose vya caro capasi. === Ubale na Vyamoyo Vinyake === Vinyama vinandi vyakura pamoza na vyakumera; vyakumera vya maluŵa vyapanga vimanyikwiro vya maluŵa ivyo vikovwira kuŵaba kwawo. Vinandi, kusazgapo vibenene na viyuni, vikutolera ufu wa maluŵa kufuma ku maluŵa ghanyake kuya ku ghanyake, mwa kukhumba vyakulya. Vinyama vinandi vikuthandazga mbuto. Vipambi vinyake vili na vigaŵa vya kuwaro vyakulyeka ivyo vikukopa vinyama, apo mbuto zikukhora pa kujumpha mu matumbo gha cinyama; vinyake vili na tumbeŵa utu tukukolerana na sisi la cinyama. Vyakumera vinyake vyakura pamoza na nyerere. Cakumera cikupeleka nyumba, ndipo nyengo zinyake vyakulya, ku nyerere. Nazo nyerere zikuvikilira cakumera ku vinyama vyakurya vyakumera. Mitundu yinandi ya vyakumera yili na wowa yakukolerana na misisi yawo, mu kukhala pamoza kwa kovwirana. Bowa yikovwira vyakumera kusanga maji na vyakulya vya mu dongo, apo cakumera cikupeleka ku wowa shuga uwo wapanga mu usanisinuru. Vyakumera vinandi vya mtundu wa nchunga vili na mabakiteriya mu misisi yawo agho ghakukora naitirojeni kufuma mu mphepo kuti cakumera cigwiliskire ntchito; nawo vyakumera vikupeleka shuga ku mabakiteriya. Ici nchakuzirwa pa ulimi; mwaciyelezgero, ŵalimi ŵangalima nchunga, kulondezgana na tirigu, kuti ŵacepeske feteleza wa naitirojeni. Pafupifupi magaŵa 1 pa 100 gha mitundu ya vyakumera ni vyakuthemba vyakumera vinyake. Vinyake vikutora vyakulya vicoko pera kufuma ku cakumera cinyake kweni vicali na mahamba gha usanisinuru, apo vinyake vikutora vyakulya vyose kwizira mu misisi ya vyakumera vinyake, ndipo vilije klorofilo. Vyakumera ivyo vikumera pa vyakumera vinyake, kanandi makuni, kwambura kuvithemba, vikuchemeka vyakumera pa vinyake. Vinyake vingananga cakumera ico vikumerapo, mwa kukanizga ungweru. Mitundu yinandi ya maluŵa gha ''orchid'', ''bromeliad'', na vinyake vikumera pa vyakumera vinyake. Mitundu pafupifupi 630 ya vyakumera ni yakurya vinyama. Vikukora vinyama vicoko na kuvigaya kuti visange vyakulya, comene naitirojeni na fosiforasi. === Kususkana === Kususkana pa vyuma vyakugaŵana kukucepeska kukura kwa cakumera. Vyuma ivi ni ungweru wa zuŵa, maji, na vyakulya. Ungweru nchakuzirwa comene cifukwa nchakukhumbikwa pa usanisinuru. Vyakumera vikugwiliskira ntchito mahamba ghawo kubisa vyakumera vinyake ku ungweru wa zuŵa, ndipo vikukura luŵiro. Maji nagho ngakuzirwa pa usanisinuru; misisi yikususkana kukwemya maji ghanandi mu dongo. Vyakumera vinyake vili na misisi yakuzika iyo yingasanga maji ghakuzika pasi, apo vinyake vili na misisi yambura kuzika iyo yingathandazgika kutali kuwunjika maji gha vula. == Kuzirwa ku Ŵanthu == === Vyakulya === Kulima vyakumera ndiyo maziko gha [[ULimi na kuŵeta|ulimi]], uwo nawo wakugwira ntchito yikulu mu mbiri ya midawuko ya caro cose capasi. Ŵanthu ŵakuthemba vyakumera vya maluŵa pa vyakulya, mwakulunjika panji nga ni vyakulya vya viŵeto. Mitundu ya vyakumera pafupifupi 7,000 yagwiliskirika ntchito pa vyakulya, nangauli vyakulya vinandi vya mazuŵa ghano vikufuma ku mitundu 30 pera. Vyakulya vikulu ni mbuto nga ni mpunga na tirigu, misisi nga ni cinangwa na kacewere, na vya mtundu wa nchunga nga ni nchunga. Mafuta gha vyakumera nga ni gha ''olive'' na gha mgwalangwa ghakupeleka mafuta, apo vipambi na masamba vikupeleka mavitamini na vinthu vinyake. Khofi, tiyi, na sokoleti ni mbuto zikulu izo vyakupangika vyake vili na kafeni. Kusanda kagwiliskiro ka vyakumera na ŵanthu kukuchemeka kasandiro ka mbuto ka vyacuma. === Mankhwala === Vyakumera vya mankhwala ni kasupe mukulu wa vyakusazganika, pa ntchito yawo ya mankhwala, na pa kupanga vinthu vinandi vya usungunu mu mafakitale. Mankhwala ghanandi, kusazgapo mankhwala ghakuloŵezga, ghakufuma ku vyakumera, kwali mankhwala gha mdawuko panji vinthu vya usungunu ivyo vyafumyika mu vyakumera, ndipo pamanyuma vyapangika pa [[Mankhwala|kasandiro ka ucizgi]] ka mazuŵa ghano. Mankhwala gha mazuŵa ghano agho ghakufuma ku vyakumera ni aspirin, taxol, morphine, quinine, na ghanyake. Buku la mankhwala la Dioscorides, ''De materia medica'', ilo likalongosora vyakumera vya mankhwala pafupifupi 600, likalembeka pakati pa 50 na 70 mumuwilo wa Khristu, ndipo likagwiliskirikanga ntchito mu Ulaya na Vuma Lapakati mpaka pafupifupi 1600. === Vyakupangika Vyambura Kuŵa Vyakulya === Vyakumera ivyo vikulimika nga ni mbuto za mafakitale ndivyo kasupe wa vyakupangika vinandi. Vikusazgapo mafuta ghakununkhira, mitundu ya kawiro, ulimbo, rabala, na vinyake. Vyakupangika ivyo vikufuma ku vyakumera ni sopo, vyakununkhira, pende, rabala, pulasitiki, ingi, na vinyake. Vyakotcherera vya vyakumera vikusazgapo nkhuni. Makala gha pasi, mafuta gha pasi, na mpweya wa pasi vikufuma ku vyakusyala vya vyamoyo vya mu maji vya kale comene. Vyuma vya kuzengera na ulusi vyakufuma ku vyakumera vikugwiliskirika ntchito kuzenga nyumba na kupanga vyakuvwara. Makuni ghakugwiliskirika ntchito pa nyumba, ngalawa, na vyakukhalapo, na pa vinthu vicoko nga ni vilwero vya sumu. Makuni ghakupangiska mapepala. Nsalu kanandi yikupangika na thonje na vinyake. Ulusi wa kusonera nsalu nawo ukufuma comene ku thonje. === Vyakumera vya Kujikongoleska === Mitundu masauzandi ya vyakumera yikulimika cifukwa ca uwemi wawo na kupeleka mthunzi, kusintha kufunda, kucepeska mphepo, kucepeska congo, na kucepeska kukokoloka kwa dongo. Vyakumera ni maziko gha malonda gha ŵalendo gha madola mabiliyoni pa caka, ghakusazgapo maulendo ku madimba gha kale, mapaki gha caro, nkholongo za vula, na visangalalo nga ni vya maluŵa gha cherry vya Japani na Amerika. Vyakumera vingakuzgika mu nyumba, panji mu nyumba zapadera za vyakumera. Luso la kunozga vyakumera vyakudumulika panji vyamoyo likusazgapo bonsai na ikebana. Vyakumera vya kujikongoleska nyengo zinyake vyasintha mbiri, nga mu cakucitika ca ''tulipomania''. === Mu Kasandiro === Kusanda kwa kale kwa vyakumera ni kasandiro ka mbuto. Kusanda kwakwamba kwa vyamoyo kanandi kwagwiliskira ntchito vyakumera nga ni viyelezgero. Mu kasandiro ka vyakuhara, kuŵeta nchunga za ''pea'' kukazomerezga Gregor Mendel kusanga malango ghakwamba gha kuhara, ndipo kupenda vigaŵa vya vyakuhara mu cingoma kukazomerezga Barbara McClintock kulongora ubale wawo na vimanyikwiro ivyo vikuharika. Mphete za makuni zikupeleka nthowa ya kupima vyaka mu kasandiro ka vya kale, na malemba gha nyengo za kale. Kusanda mafosilo gha vyakumera kukupeleka mauthenga pa kukura kwa vyakumera na kusintha kwa nyengo kwa kale. === Mu Majandulo, Visopa, na Midawuko === Vyakumera, kusazgapo makuni, vikusangika mu majandulo, visopa, na malemba. Mu visopa vinandi, khuni la caro cose likulongoreka nga ni khuni likulu comene ilo likumera pa caro capasi, likukhazga kuthambo, ndipo misisi yake yikufika ku caro ca pasi. Maluŵa kanandi ghakugwiliskirika ntchito pa kukumbukira, nga ni vyawanangwa, na kumanyiska vyakucitika vyapadera nga ni kubabika, nyifwa, nthengwa, na mazuŵa gha cisangalalo. === Vyakufumapo Viheni === Mikoza ni vyakumera ivyo vikukhumbikwa yayi mu malo ghakupwelelereka nga ni minda na madimba. Ŵanthu ŵathandazga vyakumera vinandi kuwaro kwa malo ghawo gha kawiro; vinyake vyaŵa vyakunanga, ndipo vikunanga malo gha vyamoyo mwa kupoka malo gha vyakumera vya malo agho. Vyakumera vinyake ivyo vikupanga ufu wa maluŵa wakwenda na mphepo, kusazgapo utheka, vikwiziska ulwari wa kukhwasula ku ŵanthu ŵanyake. Vyakumera vinandi vikupanga poizoni kuti vijivikilire ku vinyama vyakurya vyakumera. Poizoni uyu ungapweteka ŵanthu na viŵeto para walyeka panji, pa vyakumera vinyake, para wakhwaskika. Vyakumera vinyake vikukanizga vyakumera vinyake kukura kwizira mu vinthu vya usungunu. == Vyakumera mu Malaŵi == Mu caro ca [[Malaŵi]] muli vyakumera vya mitundu yinandi. Muli makuni, utheka, na vinyake ivyo vikusangika mu Malaŵi pera mu caro cose capasi. Makuni gha mu Malaŵi ghakupambanapambana kuyana na malo agho ghakumerako. Makuni ghanyake ghakupandika na ŵanthu, nga ni bulugamu, payini, gemelina, na sayipurasi, na ghanyake ghanandi. Makuni agho ghakiza na ŵanthu ŵanyake ni nga ni makuni gha mayembe na mitundu ya malalanje. Makuni ghanyake ni agha: mubabani, thung'unda, minyozi ya mitundu yinandi, kabeza, maqokolo, mavilo, masuku, matubeni, mjejengwani, matowo, mulolo, makama, mphangala, kavundula, mono, matwatwa, matunduluka, buyu, mbula, cifiqe, mubanga, mzobala, msipani, nthumbuzga za [[kalulu]], kazando, na masuju. Mulinso mphangwe zakupambanapambana nga ni cindere na nyungu. [[Category:Vyakumela]] [[Category:Malaŵi]] a0juypis7aqqlagdx8eanqafx36bgtx 0 957 123996 123733 2026-11-05T13:33:26Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 123996 wikitext text/x-wiki '''Vinyama''' ni vyamoyo vya tumaselo tunandi, vya tumaselo twa mtima, mu ufumu wa vyamoyo wakuchemeka ''Animalia''. Vinyama vikurya vyakupangika na vyamoyo, vikupuma [[Woskejeni|okisijeni]], vili na tumaselo twa minofu, vingaŵana mwa kukumana kwa wanalume na wanakazi, ndipo apo vikukura mu nthumbo vikufuma ku mpira wa tumaselo uwo uli na malo ghambura kanthu mukati. Kupatula vicoko, vinyama vingenda. Vinyama vikupanga gulu limoza, ilo likung'anamula kuti vikafuma ku cinyama cimoza ca kale. Mitundu ya vinyama yakujumpha miliyoni 1.5 iyo yicalipo yalongosoreka, ndipo pafupifupi miliyoni 1.05 ni vibenene, yakujumpha 85,000 ni nkhono na ŵabali ŵawo, ndipo pafupifupi 65,000 ni vinyama vyakuŵa na fupa la msana. Kukughanaghanirika kuti pangaŵa mitundu ya vinyama yakufika miliyoni 7.77 pa caro capasi. Utali wa vinyama ukufuma pa mikulomita 8.5 mpaka mamita 33.6. Vili na ubale wakusuzga na vinyake na malo ghawo, ndipo vikupanga minjololo ya vyakulya yakusuzga. Kusanda vinyama kukuchemeka kasandiro ka vinyama, ndipo kusanda nkhalo ya vinyama kukuchemeka kasandiro ka nkhalo ya vinyama. Ufumu wa vinyama ukugaŵika mu magulu ghakulu ghankhondi: Porifera, Ctenophora, Placozoa, Cnidaria na Bilateria. Mitundu yinandi ya vinyama yili mu gulu la Bilateria, gulu likulu comene ilo vinyama vyake vili na thupi lakuyana ku mbali ziŵiri na mutu wakuwoneka, ndipo vinandi comene vya Bilateria vili mu magulu ghaŵiri ghakulu: ''protostome'', agho ghakusazgapo vinyama nga ni vibenene na ŵabali ŵawo, nkhono, mphutsi za pasi, na zinyake; na ''deuterostome'', agho ghakusazgapo nyenyezi za mbwani, na vinyama vyakuŵa na fupa la msana. Gulu licoko la Xenacoelomorpha lili na malo ghambura kusimikizgika mu Bilateria. Vinyama vikawoneka dankha mu mafosilo mu nyengo ya Ediacaran, ndipo magulu ghanandi gha vinyama gha mazuŵa ghano ghakawoneka nga ni vinyama vya mu mbwani pa kuphulika kwa Cambrian, uko kukamba pafupifupi vyaka miliyoni 539 ivyo vyajumpha, ndipo magulu ghanandi ghacoko ghakawoneka pafupifupi vyaka miliyoni 485.4 ivyo vyajumpha. Magulu 6,331 gha vyakuhara ivyo vinyama vyose vyamoyo vikugaŵana ghasangika, ndipo ghangaŵa kuti ghakafuma ku cinyama cimoza ca kale ico cikaŵako pafupifupi vyaka miliyoni 650 ivyo vyajumpha. Kale, Aristotle wakagaŵa vinyama mu ivyo vili na ndopa na ivyo vilije ndopa. Carl Linnaeus wakapanga ndondomeko yakwamba ya kugaŵa vinyama mu 1758 mu buku lake la ''Systema Naturae'', ndipo Jean-Baptiste Lamarck wakayisazgira kufika magulu 14 pofika 1809. Mu 1874, Ernst Haeckel wakagaŵa ufumu wa vinyama mu Metazoa ya tumaselo tunandi (sono ni zina linyake la Animalia) na Protozoa, vyamoyo vya kaselo kamoza ivyo sono vikuwonekera kuŵa vinyama yayi. Mazuŵa ghano, kagaŵiro ka vinyama kakuthemba nthowa zapacanya, nga ni kusanda mbumba kwizira mu vyakuhara, izo zikulongora makola ubale wa vinyama mu kusintha. Ŵanthu ŵakugwiliskira ntchito vinyama vinyake vinandi pa vyakulya (kusazgapo nyama, masumbi, na mkaka), pa vyakupangira vinthu (nga ni vipapa, ubweya), nga ni vyakusanguluska, na nga ni vinyama vya ntchito pa mayendero na pa ntchito zinyake. Ncheŵe, cinyama cakwamba kuŵetika, zagwiliskirika ntchito pa kusaka, pa civikiliro, na pa nkhondo, nga ni mahachi, njiwa, na viyuni vyakusaka; apo vinyama vinyake vya pa mtunda na vya mu maji vikusakika pa maseŵero, ucindami, panji candulo. Vinyama vinyake kupatula ŵanthu ni cigaŵa cakuzirwa ca midawuko ya ŵanthu, ndipo vawoneka mu vithuzi vya mu mapanga na mu vimanyikwiro vya mbumba kufuma kale comene, ndipo kanandi vikusangika mu majandulo, visopa, luso, malemba, vimanyikwiro vya mafumu, ndyali, na maseŵero. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''animal'' likufuma ku lizgu la Cilatini ''animal'' la ng'anamulo lakuyana, ilo likufuma ku Cilatini ''animalis'', "cakuŵa na mpweya panji mzimu". Ng'anamulo la kasandiro ka vyamoyo likusazgapo vyose vya ufumu wa Animalia. Mu kayowoyero ka zuŵa na zuŵa, lizgu lakuti cinyama kanandi likung'anamula vinyama vyambura kuŵa ŵanthu pera. Lizgu lakuti ''metazoa'' likufuma ku Cigiriki ca kale μετα ''meta'' "pamanyuma" na ζῷᾰ ''zōia'' "vinyama". Lizgu la Citumbuka lakuti ''cinyama'' likukolerana na ''nyama''. == Vimanyikwiro == Vinyama vili na vimanyikwiro vinandi ivyo vikugaŵana na vyamoyo vinyake. Vinyama vili na tumaselo twa mtima, tumaselo tunandi, ndipo vikupuma okisijeni, nga ni vyakumera na wowa. Kupambana na vyakumera na koyo, ivyo vikupanga vyakulya vyawo, vinyama vingapanga vyakulya vyawo yayi, cimanyikwiro ico vikugaŵana na wowa. Vinyama vikumeza vyakupangika na vyamoyo na kuvigaya mukati. === Kazengero === Vinyama vili na vimanyikwiro vya kazengero ivyo vikuvipatula na vyamoyo vinyake vyose, nga ni tumaselo kuzingilizgika na vinthu vya kuwaro kwa tumaselo ivyo vikupangika na ''collagen'' na purotini zakutambalala, kwenda kwa thupi paŵekha mu cigaŵa cinyake ca umoyo, na nyengo ya mpira wa tumaselo apo vikukura mu nthumbo. Kanandi, pali cigaŵa ca mukati ca kugayira vyakulya ico cili na mlomo umoza (mu Ctenophora, Cnidaria, na mphutsi zinyake zapapata) panji milomo yiŵiri (mu vinandi vya Bilateria). === Kukura === Kukura mu Bilateria na Cnidaria kukulongozgeka na vyakuhara vya Hox, ivyo vikulongora nyengo na malo gha kupanga vigaŵa nga ni vigaŵa vya thupi na mawoko na malundi. Apo vikukura, vinthu vya kuwaro kwa tumaselo vya vinyama vikupanga cizengo cakupindika ico tumaselo tungendapo na kunozgeka so kuŵa vigaŵa na viŵaro vyapadera, ndipo ici cikuzomerezga kupangika kwa vigaŵa vyakusuzga na tumaselo kupambana. Vinthu ivi vingakhwima na kalisiyamu, kupanga vigaŵa nga ni vikoko, viwanga, na minga yicoko. Kweni tumaselo twa vyamoyo vinyake vya tumaselo tunandi (comene vyakumera vya mu maji, vyakumera, na wowa) tukukhazgika na vikopa vya kaselo, ntheura vikukura mwa kusazgikira pacoko pacoko. === Kuŵaba === Pafupifupi vinyama vyose vikugwiliskira ntchito kuŵaba mwa kugonana. Vikupanga tumaselo twa kuŵabira; tucoko twakwenda ni twa ŵanalume ndipo tukulu twambura kwenda ni masumbi. Ivi vikusazganika kupanga kaselo kamoza, ako kakukura mwa kugaŵika kuŵa mpira wa tumaselo wambura kanthu mukati. Mu vinyama vya mtundu wa ''sponge'', ŵana ŵakusambira kuya ku malo ghaphya, ŵakukakatira pasi pa mbwani, na kukura kuŵa ''sponge'' liphya. Mu magulu ghanyake ghanandi, mpira uwu ukunozgeka mwakusuzga comene. Pakwamba ukunjira mukati kupanga cigaŵa ca kugayira na vigaŵa viŵiri vya tumaselo, ca kuwaro na ca mukati. Kanandi, cigaŵa cacitatu cikukura pakati pawo. Vigaŵa ivi pamanyuma vikupambana kupanga vigaŵa vya thupi na viŵaro. Kutorana kanandi na ŵabali ŵapafupi kukupangiska kunangika kwa mbumba cifukwa ca kusazgikira kwa vimanyikwiro viheni vyakuharika. Vinyama vyapanga nthowa zinandi za kugega kutorana na ŵabali ŵapafupi. Vinyama vinyake vingaŵaba kwambura kugonana, ndipo ici kanandi cikupanga ŵana ŵakuyana ndendende na mupapi. Ici cingacitika mwa kuphwanyika; kumera kwa cigaŵa ciphya, nga ni mu Hydra na vinyake; panji kubaba kwambura kutorana, nga ni mu vibenene vinyake. == Malo gha Vyamoyo == Vinyama vikugaŵika mu magulu kuyana na umo vikuryera. Magulu agha ni vyakurya nyama (vyakugaŵika so nga ni vyakurya somba, vyakurya vibenene, vyakurya masumbi, na vinyake), vyakurya vyakumera (vyakurya mahamba, utheka, vipambi, mbuto, uchi wa maluŵa, na vinyake), vyakurya vyose, vyakurya wowa, vyakurya vyakufwa, na vyakuthemba vyamoyo vinyake. Ubale pakati pa vinyama vya malo ghaliwose ukupanga minjololo ya vyakulya yakusuzga. Mu vinyama vyakurya nyama panji vyakurya vyose, kusaka ni ubale umo cinyama cimoza cikurya cinyake, ndipo cinyama ico cikusakika kanandi cikusintha kuti cileke kuryeka. Kukakizgana uku kukupangiska mphikizgano ya kusintha pakati pa cakusaka na cakusakika. Pafupifupi vyakusaka vyose vya tumaselo tunandi ni vinyama. Vinyama vinyake vikugwiliskira ntchito nthowa zinandi; mwaciyelezgero, mu ŵasanganavu ŵanyake, ŵana ŵakurya mnofu wamoyo wa cinyama cinyake na kucikoma, kweni ŵakulu ŵakurya uchi wa maluŵa. Vinyama vinyake vili na nkhalo yapadera comene ya kurya, nga ni fulu za mbwani zinyake izo zikurya comene ''sponge''. Vinyama vinandi vikuthemba vyamoyo na nkhongono izo vyakumera na koyo (ivyo vikuchemeka ŵakupanga) vikupanga kwizira mu usanisinuru. Vyakurya vyakumera, nga ni ŵakurya ŵakwamba, vikurya vyakumera mwakulunjika, apo vyakurya nyama na vinyama vinyake vikusanga vyakulya mwambura kulunjika mwa kurya vyakurya vyakumera panji vinyama ivyo vyarya vyakurya vyakumera. Vinyama vikotcha shuga, mafuta, purotini, na vinyake mu kupuma kwa tumaselo, ndipo ici cikuvizomerezga kukura na kusunga umoyo na kwenda. Pa matani mabiliyoni 550 gha kaboni ya vyamoyo pa caro capasi, vinyama ni mabiliyoni 2. Vinyama vinyake ivyo vikukhala pasi pa mbwani pafupi na malo gha maji ghakotcha vikurya vyakupangika na mabakiteriya kwizira mu usungunu. Vinyama vikafuma mu mbwani; magulu ghose gha vinyama agho ghaliko, kupatula ghaŵiri, ghali na mitundu yinyake ya mu mbwani. Kweni magulu ghanyake gha vibenene na ŵabali ŵawo ghakamba kukhala pa mtunda pa nyengo yeneyiyo na vyakumera vya pa mtunda, pakati pa vyaka miliyoni 510 na 471 ivyo vyajumpha. Vinyama vyakuŵa na fupa la msana nga ni somba ya Tiktaalik vikamba kwenda pa mtunda pafupifupi vyaka miliyoni 375 ivyo vyajumpha. Vinyama vikukhala pafupifupi mu malo ghose gha caro capasi, mu maji gha mcere, malo gha maji ghakotcha, maji ghawemi, vithaphwi, nkholongo, madimba gha utheka, vipalamba, mu mphepo, na mukati mwa vyamoyo vinyake. Kweni vinyama vikuzizipizga comene kufunda yayi; vicoko comene ndivyo vingapona pa kufunda kwakujumpha 50 °C nyengo zose panji mu vipalamba vyakuzizima comene gha Antarctica. Kukhwaska kwa vinyama pa kusintha kwa pacanya pa caro capasi kundasandike makola, ndipo kusanda kunandi kwalaŵiska mitundu yinyake pera. == Kupambanapambana == === Ukulu === Nyamumba wa buluu ndiyo cinyama cikulu comene ico cindaŵeko, ca kuzitika mpaka matani 190 na utali mpaka mamita 33.6. Cinyama cikulu comene ca pa mtunda ico cicalipo ni zgovu ya Afilika, ya kuzitika mpaka matani 12.25 na utali mpaka mamita 10.67. Vinyama vikulu comene vya pa mtunda ivyo vindaŵeko vikaŵa ma''dinosaur'' nga ni Argentinosaurus, iyo yingaŵa kuti yikazitika matani 73, na Supersaurus iyo yingaŵa kuti yikafika mamita 39. Vinyama vinyake ni vicoko comene mwakuti vingawoneka na maso yayi; vinyake vya Myxozoa vikukura kujumpha mikulomita 20 yayi, ndipo cimoza mwa vicoko comene (Myxobolus szekeli) nchambura kujumpha mikulomita 8.5 para cakura. === Unandi na Malo gha Magulu Ghakulu === Unandi wa mitundu iyo yalongosoreka ukuthemba iyo ŵasandi ŵalongosora; ŵasandi ŵanyake ŵapima manambala ghakulu comene mwa nthowa zakupambana, ndipo ghangapambana comene. Mwaciyelezgero, mitundu ya mphutsi za ''nematode'' pafupifupi 25,000–27,000 yalongosoreka, apo ŵasandi ŵapima kuti unandi wose ungaŵa 10,000–20,000; 500,000; miliyoni 10; panji miliyoni 100. Mwa kugwiliskira ntchito ndondomeko za kagaŵiro, unandi wose wa mitundu ya vinyama, kusazgapo iyo yindalongosoreke, ukapimika kuŵa pafupifupi miliyoni 7.77 mu 2011. == Kwambilira mu Kusintha == Mafosilo ghakwamba gha thupi la vinyama ghakuwoneka mu Ediacaran, nga ni Charnia na Spriggina. Kwa nyengo yitali ŵakakayikiranga usange mafosilo agha ni vinyama nadi, kweni kusangika kwa mafuta gha vinyama gha ''cholesterol'' mu mafosilo gha Dickinsonia kukulongora kuti ni vinyama. Vinyama vikughanaghanirika kuti vikamba mu malo gha okisijeni yicoko, ntheura vingaŵa kuti vikakhalanga kwambura okisijeni, kweni apo vikasintha kugwiliskira ntchito okisijeni, vikamba kuyithemba yose. Magulu ghanandi gha vinyama ghakuwoneka dankha mu mafosilo pa kuphulika kwa Cambrian, kwamba pafupifupi vyaka miliyoni 539 ivyo vyajumpha, mu malibwe nga ni Burgess Shale. Magulu agho ghacalipo mu malibwe agha ni nkhono na ŵabali ŵawo, vibenene na ŵabali ŵawo, nyenyezi za mbwani, na vinyake, pamoza na vinyama vinandi ivyo vyamalira nga ni Anomalocaris iyo yikasakanga. Kweni kuwoneka kwa luŵiro uku kungaŵa cifukwa ca umo mafosilo ghakusungikira, m'malo mwa kulongora kuti vinyama vyose ivi vikawoneka pa nyengo yimoza. Ghanoghano ili likukhozgeka na kusangika kwa Auroralumina attenboroughii, cinyama ca Cnidaria cakwamba cakumanyikwa ca Ediacaran (vyaka miliyoni 557–562 ivyo vyajumpha, pafupifupi vyaka miliyoni 20 pambere pa kuphulika kwa Cambrian) ku Charnwood Forest, mu Ungelezi. Cikughanaghanirika kuŵa cimoza mwa vinyama vyakwamba vyakusaka, cikukora vinyama vicoko na minga yake. Ŵasandi ŵanyake ŵa mafosilo ŵakuti vinyama vikawoneka kale comene pambere pa kuphulika kwa Cambrian, panyake vyaka biliyoni yimoza ivyo vyajumpha. Mafosilo ghakwamba agho ghangaŵa gha vinyama ghakuwoneka mwaciyelezgero mu malibwe gha vyaka miliyoni 665 mu South Australia, ndipo ghakughanaghanirika kuŵa ma''sponge'' ghakwamba. Vimanyikwiro nga ni mayendero na maboŵa ivyo vyasangika mu nyengo ya Tonian (kufuma vyaka biliyoni 1 ivyo vyajumpha) vingalongora kuŵapo kwa vinyama vya mtundu wa mphutsi, vya ukulu nga ni mphutsi za pasi. Kweni mayendero ghakuyana ghakupangika na cinthu cikulu ca kaselo kamoza, Gromia sphaerica, ntheura vimanyikwiro ivi vingalongora vinyama vyakwamba yayi. Pa nyengo yeneyiyo, mphasa za tuvinyama tucoko comene zikacepa, panyake cifukwa ca kuryeka na vinyama viphya. Vinthu vinyake vya usungunu ivyo kanandi vikulongora ma''sponge'' vikusangika kufuma pakumalira kwa Cryogenian, kweni vingapangika so na vyamoyo vinyake. Vinthu nga ni mathumbu ghakuzura dongo agho ghakuyana na maboŵa gha vinyama vya mtundu wa mphutsi ghasangika mu malibwe gha vyaka biliyoni 1.2 mu Amerika ya Kumpoto, biliyoni 1.5 mu Australia na Amerika ya Kumpoto, na biliyoni 1.7 mu Australia. Kuti ghakufuma ku vinyama nkhwambura kuzomerezgeka na wose. == Mbumba ya Vinyama == === Mbumba ya Kuwaro === Vinyama vikafuma ku cinyama cimoza ca kale. Vinyama ni ŵabali ŵapafupi ŵa ''choanoflagellate'', ndipo pamoza vikupanga Choanozoa. Ros-Rocher na ŵanyake (2021) ŵakulondezga kwambilira kwa vinyama ku vyamoyo vya kaselo kamoza. Gulu la vinyama likaŵako pofika vyaka miliyoni 650 ivyo vyajumpha, ndipo lingaŵa kuti likamba vyaka miliyoni 800 ivyo vyajumpha, kuyana na ukaboni wa vyakuhara. === Mbumba ya Mukati === Ubale pa maziko gha mbumba ya vinyama waŵa mphindano. Kupatula Ctenophora, Bilateria na Cnidaria ndigho magulu pera agho ghali na kuyana kwa thupi, ndipo ukaboni unyake ukulongora kuti ngakukolerana comene. Pamoza na ma''sponge'', Placozoa yilije kuyana kwa thupi ndipo kanandi yikawonekanga nga ni "ulalo wakusoŵa" pakati pa vyamoyo vya kaselo kamoza na vinyama vya tumaselo tunandi. Kuŵapo kwa vyakuhara vya Hox mu Placozoa kukulongora kuti kale vikaŵa vyakusuzga comene. Porifera (ma''sponge'') ghakaghanaghanirikanga kwa nyengo yitali kuŵa ŵabali ŵa vinyama vinyake vyose, kweni pali ukaboni wakuti Ctenophora yingaŵa pa malo agha. Kusanda mbumba kwizira mu vyakuhara kwakhozga maghanoghano ghose ghaŵiri. Mu 2017, Roberto Feuda na ŵanyake ŵakalongora ghose ghaŵiri, ndipo ŵakakhozga ghanoghano lakuti ma''sponge'' ndigho ŵabali. Kweni kusanda kwa 2023 kwa Darrin Schultz na ŵanyake kukagwiliskira ntchito ubale wa kale wa vyakuhara kulongora kuti Ctenophora ndiyo mubali. === Porifera === Ma''sponge'' ngakupambana comene na vinyama vinyake, ndipo kwa nyengo yitali ghakaghanaghanirikanga kuti ghakapatukana dankha, kuŵa gulu la kale comene la vinyama. Nangauli ngakupambana mu mawonekero, ukaboni wa vyakuhara ukulongora kuti ma''sponge'' ngakukolerana comene na vinyama vinyake kuluska Ctenophora. Ma''sponge'' ghalije kanozgero kakusuzga ka magulu ghanyake; tumaselo twawo ntwakupambana, kweni kanandi tukupanga vigaŵa vyapadera yayi. Ma''sponge'' ghakwenda yayi para ghakura. Ghalije tumaselo twa misempha nadi. Ma''sponge'' ghalije ndondomeko ya kugaya, ya ndopa, ya kupuma, panji ya kufumiska vyakunyanyira. M'malo mwake, ghakuthemba kwenda kwa maji mu thupi lawo kuti ghacite ntchito izi. Ghanandi ghali na thupi lambura kanthu mukati kuti maji ghende makola. Kanandi ghakurya mwa kukwemya maji kwizira mu tuzenje, kusefa tuvyakulya tucoko. Ghakukora okisijeni wa mu maji, ndipo ghakufumiska kaboni dayokisayidi na vyakunyanyira mu maji. Ma''sponge'' ghangaŵaba mwa kugonana na kwambura kugonana. Kuŵaba kwambura kugonana kukucitika mu nthowa zinandi, kusazgapo kuphwanyika, apo cigaŵa ca ''sponge'' cikupatukana na kukura kunyake. Pa kuŵaba mwa kugonana, ma''sponge'' ghanandi ni wanalume na wanakazi pamoza, ndipo ghakupanga masumbi na tumaselo twa ŵanalume. === Ctenophora === Vinyama vya Ctenophora vili na thupi lakuyana kuzunguliya pakati, ndipo vili na cigaŵa ca kugayira ca mlomo umoza, uwo ni mlomo na msundu pamoza. Vili na vigaŵa vyakupambana, kweni vikupanga viŵaro vyapadera yayi. Vikwenda mwa kugwiliskira ntchito mizere ya tusisi. Pafupifupi vyose ni vyakusaka. Vili na vigaŵa vyapadera pa minkhono yawo ivyo vikuvovwira kukora vyakurya. Vili na tumaselo twa misempha, kweni vilije wongo; misempha yawo yanozgeka nga ni ukonde. Misempha yawo njakupambana comene na ya vinyama vinyake, ndipo ukaboni ukulongora kuti yikakura paŵekha. === Cnidaria === Nga ni Ctenophora, Cnidaria vili na thupi lakuyana kuzunguliya pakati na cigaŵa ca kugayira ca mlomo umoza. Vili so na vigaŵa vyakupambana ivyo vikupanga viŵaro yayi. Vinyama vya gulu la Anthozoa, nga ni ''sea anemone'' na korali, vikwenda yayi. Vinandi vya Medusozoa, kusazgapo ''jellyfish'', vili na nyengo ya kwambura kwenda na nyengo ya kwenda. Cnidaria vili na vigaŵa viŵiri pera vikulu vya tumaselo. === Placozoa === Placozoa vicoko comene vilije cigaŵa ca kugayira ca nyengo zose ndipo vilije kuyana kwa thupi; vikuyana na ''amoeba''. Mbumba yawo yikumanyikwa makola yayi, ndipo yicali kusandika. === Bilateria === Vinyama vyakusyala, vinandi comene, mu magulu pafupifupi 29 na mitundu yakujumpha miliyoni, vikupanga Bilateria, ivyo vili na thupi lakuyana ku mbali ziŵiri. Bilateria vili na vigaŵa vitatu vya tumaselo, ndipo vigaŵa vyawo vikupanga viŵaro vyapadera. Cigaŵa ca kugayira cili na milomo yiŵiri, mlomo na msundu, ndipo vinandi vili na malo ghambura kanthu mukati mwa thupi. Vinyama ivi vili na mutu (panthazi) na mcira (kumanyuma), msana na nthumbo, na mbali ya kumazere na ya kumalyero. Kuŵa na cigaŵa ca panthazi kukung'anamula kuti cigaŵa ici ndico cikukumana dankha na vinthu, nga ni vyakulya, ndipo ici cikovwira kukura kwa mutu wakuŵa na viŵaro vya kupulika na mlomo. Vinandi vya Bilateria vili na minofu ya kuzunguliya iyo yikufinya thupi, kulitalikiska, na minofu ya kutali iyo yikufupiska thupi; izi zikuzomerezga vinyama vya thupi lakupepuka kwenda mwa kufinyika. Vili so na matumbo agho ghakwenda mu thupi kufuma ku mlomo mpaka ku msundu. Kweni mu nyengo ya kusintha, vinyama vinyake vyataya cimoza panji vinandi mwa vimanyikwiro ivi. Mwaciyelezgero, nyenyezi za mbwani zikuru zili na thupi lakuyana kuzunguliya pakati (kupambana na ŵana ŵawo), apo mphutsi zinyake zakuthemba vyamoyo vinyake zili na thupi lipepuka comene. Kusanda vyakuhara kwasintha comene kupulikiska kwa ŵasandi ŵa vinyama pa ubale mu Bilateria. Vinandi vikuwoneka kuŵa mu magulu ghaŵiri ghakulu, ''protostome'' na ''deuterostome''. Kanandi kukuyowoyeka kuti Xenacoelomorpha ndilo gulu la pasi comene, kweni ghanoghano ili lasuskika. ==== Protostome na Deuterostome ==== ''Protostome'' na ''deuterostome'' vikupambana mu nthowa zinandi. Pakwamba pa kukura, tumaselo twa ''deuterostome'' tukugaŵika mu nthowa yinyake, apo twa ''protostome'' tunandi tukugaŵika mwakuzungunyika. Vinyama vya magulu ghose ghaŵiri vili na matumbo ghakukwana, kweni mu ''protostome'' mlomo wakwamba wa matumbo ukusanduka mlomo, ndipo msundu ukupangika pamanyuma. Mu ''deuterostome'', msundu ukupangika dankha ndipo mlomo pamanyuma. Magulu ghakulu gha ''deuterostome'' ni Ambulacraria na Chordata. Ambulacraria vikusangika mu mbwani pera ndipo vikusazgapo nyenyezi za mbwani na vinyake. Chordata comene ni vinyama vyakuŵa na fupa la msana, ivyo ni somba, vyakukhala mu maji na pa mtunda, vyakukwaŵa, viyuni, na vinyama vyakonkheska. ''Protostome'' vikusazgapo Ecdysozoa, vyakuthyika zina la kuvula cikopa pa kukura. Magulu ghakulu ni vibenene na ŵabali ŵawo na mphutsi za ''nematode''. ''Protostome'' vinyake vili mu Spiralia, ivyo magulu ghakulu ni mphutsi za pasi na nkhono. == Mbiri ya Kagaŵiro == Mu nyengo ya kale, Aristotle wakagaŵa vinyama, kuyana na kulaŵiska kwake, mu ivyo vili na ndopa (pafupifupi vinyama vyakuŵa na fupa la msana) na ivyo vilije. Vinyama vikanozgeka pa makwelero kufuma ku munthu (na ndopa, malundi ghaŵiri, mzimu wa vinjeru) pasi kwizira mu vinyama vya malundi ghanayi vyakubaba (na ndopa, malundi ghanayi, mzimu wakupulika) na magulu ghanyake nga ni nkhala (kwambura ndopa, malundi ghanandi, mzimu wakupulika) mpaka ku ma''sponge'' (kwambura ndopa, kwambura malundi, mzimu wa vyakumera). Aristotle wakaŵa wakukayikira usange ma''sponge'' ni vinyama panji vyakumera: wakamanyanga kuti ghangapulika kukhwaskika na kufinyika, kweni ghakaŵa na misisi nga ni vyakumera ndipo ghakwendanga yayi. Mu 1758, Carl Linnaeus wakapanga kagaŵiro kakwamba ka makwelero mu ''Systema Naturae''. Mu ndondomeko yake, vinyama vikaŵa ufumu umoza mwa vitatu, ndipo vikagaŵika mu Vermes (mphutsi), Insecta (vibenene), Pisces (somba), Amphibia, Aves (viyuni), na Mammalia (vinyama vyakonkheska). Kufuma apo, vinayi vyaumaliro vyasazgika mu gulu limoza, Chordata, apo Insecta na Vermes vyasintha mazina panji kugaŵika. Ici cikamba mu 1793 na Jean-Baptiste de Lamarck, uyo wakati Vermes ni "cisokonezgo" ndipo wakagaŵa gulu ili mu magulu ghatatu ghaphya. Pofika 1809, Lamarck wakaŵa wapanga magulu 9 kupatula vinyama vyakuŵa na fupa la msana na nkhono. Mu 1817, Georges Cuvier wakayaniska kapangikiro ka thupi kuti wagaŵe vinyama mu minthavi yinayi: vinyama vyakuŵa na fupa la msana, nkhono, vinyama vyakuŵa na mafundo (vibenene na mphutsi za pasi), na vinyama vya thupi lakuyana kuzunguliya pakati. Kagaŵiro aka ka vinayi kakalondezgeka na Karl Ernst von Baer mu 1828, Louis Agassiz mu 1857, na Richard Owen mu 1860. Mu 1874, Ernst Haeckel wakagaŵa ufumu wa vinyama mu maufumu ghacoko ghaŵiri: Metazoa (vinyama vya tumaselo tunandi, na magulu ghankhondi) na Protozoa (vinyama vya kaselo kamoza), pamoza na gulu la cinkhondi na cimoza, ma''sponge''. Protozoa pamanyuma vikasamira ku ufumu wa Protista, ndipo Metazoa yekha yikasyala nga ni zina linyake la Animalia. == Mu Midawuko ya Ŵanthu == === Kagwiliskiro ka Ntchito === Ŵanthu ŵakugwiliskira ntchito mitundu yinandi ya vinyama pa vyakulya, vyose viŵeto vyakuŵetika na, comene mu mbwani, vinyama vya mu thengere ivyo vikusakika. Somba za mbwani za mitundu yinandi zikuloŵeka pa malonda. Mitundu yicoko yikuŵetika pa malonda. Ŵanthu na viŵeto vyawo ni magaŵa ghakujumpha 90 pa 100 gha kuzitika kwa vinyama vyose vya pa mtunda vyakuŵa na fupa la msana. Vinyama vyambura fupa la msana, kusazgapo ''squid'', nkhala, vibenene (comene njuci na mbozi za silika), na nkhono, vikusakika panji kuŵetika pa vyakulya na ulusi. Nkhuku, ng'ombe, mbelele, nkhumba, na vinyama vinyake vikuŵetika nga ni viŵeto vya nyama pa caro cose. Ulusi wa vinyama nga ni ubweya na silika ukugwiliskirika ntchito kupanga nsalu, apo misempha ya vinyama yagwiliskirika ntchito nga ni vyakukakira, ndipo vipapa vikugwiliskirika ntchito comene kupanga skapato na vinthu vinyake. Vinyama vyasakika na kuŵetika cifukwa ca weya wawo kupanga vinthu nga ni malaya na vipewa. Mitundu ya vyakupaka yapangika kufuma ku vibenene. Vinyama vya ntchito nga ni ng'ombe na mahachi vyagwiliskirika ntchito pa ntchito na mayendero kufuma pa kwamba kwa ulimi. Vinyama nga ni nchenche ya vipambi Drosophila melanogaster vikugwira ntchito yikulu mu kasandiro nga ni viyelezgero vya kuyezgera. Vinyama vyagwiliskirika ntchito kupanga katemera kufuma apo katemera wakasangika mu vyaka vya m'ma 1700. Mankhwala ghanyake, nga ni gha kansa gha trabectedin, ghakufuma ku poizoni panji vinthu vinyake vya vinyama. Ŵanthu ŵagwiliskira ntchito ncheŵe za kusaka kovwira kuthamangiska na kutola vinyama, na viyuni vyakusaka kukora viyuni na vinyama, apo viyuni vya mbwani vyakukakika vyagwiliskirika ntchito kukora somba. Masele gha poizoni ghagwiliskirika ntchito kupaka poizoni ku misongo ya mivwi. Vinyama vinandi vikusungika nga ni vyakusanguluska, kufuma ku vinyama vyambura fupa la msana nga ni ŵalutatavi ŵakulu na ''octopus'', vyakukwaŵa nga ni njoka na ŵalwivi, na viyuni nga ni ma''canary'' na ŵakholwe. Kweni vyakusanguluska vinandi comene ni vinyama vyakonkheska, ndiko kuti ncheŵe, vyona, na akalulu. Pali kususkana pakati pa ntchito ya vinyama nga ni ŵabwezi ŵa ŵanthu na kuŵapo kwawo nga ni vyamoyo ivyo vili na wanangwa wawo. Vinyama vinandi vya pa mtunda na vya mu maji vikusakika pa maseŵero. === Kagwiliskiro ka Vimanyikwiro === Vimanyikwiro vya ndondomeko za nyenyezi za Kumanjiliro na za Ŵacayina vikuthemba vinyama. Mu China na Japani, khulukuska wakawonekanga nga ni mzimu wa munthu, ndipo mu vithuzi vya kale khulukuska ni cimanyikwiro ca mzimu. Vinyama vyaŵa nkhani ya luso kufuma kale comene, mu mbiri, nga mu Eguputo wa kale, na pambere pa mbiri, nga mu vithuzi vya mu mapanga gha Lascaux. Vithuzi vikulu vya vinyama ni ''The Rhinoceros'' ya Albrecht Dürer ya 1515, na cithuzi ca hachi ''Whistlejacket'' ca George Stubbs ca pafupifupi 1762. Vibenene, viyuni na vinyama vyakonkheska vikugwira ntchito mu malemba na mu mafilimu. Vinyama, kusazgapo vibenene na vinyama vyakonkheska, vikusangika mu majandulo na visopa. Cibenene ca ''scarab'' cikaŵa cakupatulika mu Eguputo wa kale, ndipo ng'ombe njakupatulika mu Cihindu. Mwa vinyama vinyake vyakonkheska, nswala, mahachi, nkhalamu, mileme, ŵankhalamila, na mimbulu ni nkhani za majandulo na kusopa. [[Category:Vinyama]] aof929f19gi6gy224571az536ydcxn9 0 2442 123994 123734 2026-11-05T13:33:23Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 123994 wikitext text/x-wiki [[File:Goat family.jpg|thumb|250px|Mbuzi]] [[File:Irish Goat.jpg|thumb|250px|Mbuzi]] [[File:Goats butting heads in Germany.jpg|thumb|250px|Mbuzi]] '''Mbuzi''' (''Capra hircus'') ni mtundu wa [[Vinyama|cinyama]] ico kanandi cikuŵetika. Mbuzi zikaŵetika kufuma ku mbuzi za mu thengere za ku Asiya ya Kumwera-Kumanjiliro na Ulaya ya Kumafumiro gha Zuŵa. Mbuzi zili mu mbumba ya ng'ombe, ndipo zikukolerana comene na mbelele. Zikaŵa vinyama vyakwamba kuŵetika, mu Iran pafupifupi vyaka 10,000 ivyo vyajumpha. Mbuzi zikuŵetika mu vigaŵa vinandi vya caro capasi, ndipo zikupeleka mkaka, vipapa, nyama, na ubweya. Mu 2022, pakaŵa mbuzi zakujumpha biliyoni 1.1 pa caro cose capasi, ndipo miliyoni 150 zikaŵa mu India. Mbuzi zikusangika mu majandulo na visopa vya vigaŵa vinandi vya caro capasi, kusazgapo mu Cikhristu. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''goat'' likufuma ku Cingelezi ca kale ''gāt'' ("mbuzi, mbuzi yanakazi"), ilo likufuma ku muzu wa kale wa Ŵajeremani, ndipo pakumalira ku muzu wa Proto-Indo-European wakung'anamula "mwana wa mbuzi". Kuti ŵalongosore mbuzi yanalume, Cingelezi ca kale cikagwiliskiranga ntchito ''bucca'' mpaka pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1100. Mazina gha mbuzi yanakazi yikulu na yanalume yikulu ghakamba mu vyaka vya m'ma 1700 na 1800. Mbuzi zanalume zakuthenulika zikuchemeka ''wethers''. Ŵana ŵa mbuzi ŵakuchemeka ''kids'', lizgu ilo likafuma ku ciyowoyero ca Scandinavia, ndipo kufuma mu ma 1590 lagwiliskirika ntchito so pa ŵana ŵa ŵanthu. == Mbiri == Mbuzi ni vimoza mwa vinyama vyakwamba ivyo ŵanthu ŵakaŵeta. Kusanda vyakuhara kukusimikizga ukaboni wa kale wakuti mbuzi ya mu thengere ya bezoar, iyo sono yikusangika mu mapiri gha Zagros, kweni kale yikaŵanga mu Anatolia yose, ndiyo yingaŵa kuti yikaŵa mbuzi ya kale ya mbuzi zose panji zinandi za panyumba za mazuŵa ghano. Ŵalimi ŵa Nyengo ya Malibwe Ghaphya ŵakamba kuŵeta mbuzi za mu thengere comene kuti ŵasange mkaka na nyama luŵiro, kweniso vyakunyela vyawo, ivyo vikagwiliskirikanga ntchito nga ni vyakotchera; ndipo viwanga, sisi, na misempha yawo vikagwiliskirikanga ntchito pa vyakuvwara, kuzenga, na vilwero. Vyakusyala vyakwamba vya mbuzi zakuŵetika, vya vyaka 10,000 ivyo vyajumpha, vyasangika ku Ganj Dareh mu Iran. Vyakusyala vya mbuzi vyasangika so ku Yeriko na malo ghanyake, ivyo vikulongora kuti mbuzi zikaŵetika mu Asiya ya Kumanjiliro pakati pa vyaka 8,000 na 9,000 ivyo vyajumpha. Mu mbiri, vipapa vya mbuzi vyagwiliskirika ntchito kupanga vyakusungiramo maji na vinyo, na kupanga mapepala gha vipapa. == Kasandiro ka Vyamoyo == === Malongosoro === Mtundu uliwose wa mbuzi uli na kuzitika kwapadera, kufuma ku makilogalamu ghakujumpha 140 pa mbuzi zanalume za mitundu yikulu nga ni Boer, mpaka makilogalamu 20 mpaka 27 pa mbuzi zanakazi zicoko. Pasi comene pali mitundu yicoko comene nga ni African Pygmy, iyo yikuŵa yitali masentimita 41 mpaka 58 pa mapewa. Mbuzi zinandi zili na nyanga ziŵiri, ndipo mawonekero na ukulu wake vikuthemba mtundu. Pali mbuzi zinyake izo zili na nyanga zinandi (mpaka zinkhondi na zitatu), nangauli ici nchambura kucitika kanandi. Kupambana na ng'ombe, mbuzi zingaŵetika makola yayi kuti ziŵe zambura nyanga, cifukwa vyakuhara vya kuŵa wanalume panji wanakazi na vya nyanga vikukolerana comene. Nyanga zawo zikupangika na ciwanga camoyo ico cazingilizgika na keratin, ndipo zikugwiliskirika ntchito pa kujivikilira, kuwusa, kuvikilira malo, na kulaŵilira kufunda kwa thupi. Mbuzi zanalume na zanakazi zingaŵa na ndevu, ndipo mitundu yinandi yingaŵa na tucikopa twakupachika pa singo. Mbuzi zili na mboni za maso za mawonekero gha mzere, izo zikuzizomerezga kuwona makola mu ungweru na mu mdima, na kuwona kutali kumphepete zose kuti zisange vinyama vyakusaka, kwambura kuziziskika na ungweru wa zuŵa wakufuma pacanya. Mbuzi zilije vyakufumira masozi. Mbuzi ni vinyama vyakuwerezga kulya. Zili na mithumbo yinayi. Mbuzi zanakazi zili na mabele ghaŵiri, kupambana na ng'ombe, izo zili na ghanayi. Mbuzi zili na vigaŵa viŵiri vya vigaŵa vya vyakuhara 30. === Kuyaniska na Mberere === Mberere na mbuzi vikukolerana comene: vyose viŵiri vili mu mbumba yimoza. Kweni ni mitundu yakupambana, ntheura ŵana ŵa vyose viŵiri ŵakuwoneka kanandi yayi ndipo ŵangaŵaba yayi. Kupambana kwakuwoneka pakati pa mbelele na mbuzi ni ndevu za mbuzi na mlomo wa pacanya wakugaŵika wa mbelele. Mcira wa mbelele ukupachika pasi, apo mcira mufupi wa mbuzi ukwimilira pacanya. Mitundu ya mbelele kanandi yilije nyanga mwa kawiro, apo mbuzi zambura nyanga mwa kawiro nzicoko. Mbuzi zanalume zikunkha comene pa nyengo ya kutorana, apo mbelele zanalume zikunkha yayi. == Nkhalo na Malo == Mbuzi zili na khumbo la kumanya mwa kawiro. Nzaluŵiro, ndipo zingakwera na kujikhazga pa malo ghakusuzga. Ici cikuzipangiska kuŵa vinyama vyekha vyakuwerezga kulya ivyo vikukwera makuni nyengo zose. Nkhalo izi zazipangiska kumanyikwa pa kuthaŵa mu makhola mwa kuyezga mipanda. Usange cigaŵa ciliconse ca mpanda cingajumphika, mbuzi pafupifupi nyengo zose zikuthaŵa. Kuyana na kusanda kunyake, mbuzi nza vinjeru nga ni ncheŵe. Para zikulongozgeka pamoza, mbuzi zikulongora nkhalo yicoko ya kuwungana kuluska mbelele. Para zikurya kwambura kusokonezgeka, zikuthandazgika mu munda, m'malo mwa kurya pafupi na pafupi nga ni mbelele. Zikuzgokera na kulaŵiska munthu wakunjira, ndipo mbuzi zanalume zingathamangira panji kutimba ŵanthu kuluska mbelele zanalume. Kusanda kwa mu 2016 kukayowoya kuti mbuzi zikuyezga kuyowoyerana na ŵanthu nga ni vinyama vyakuŵetika nga ni ncheŵe na mahachi. Zikulaŵiska munthu kuti ziwovwirike para zakumana na suzgo liphya. === Kuŵaba === Mbuzi zikukura kufika pa kuŵaba pakati pa myezi 3 na 15, kuyana na mtundu na vyakulya. Ŵaŵeti ŵanandi ŵakukhumba kulindilira mpaka mbuzi yanakazi yafika magaŵa 70 pa 100 gha kuzitika kwa mbuzi yikulu, kweni ici cikucitika kanandi yayi mu magulu agho ghakwendakwenda. Mbuzi zanalume za mitundu ya Switzerland na ya kumpoto zikunjira mu nyengo ya kutorana mu nyengo ya kuwa kwa mahamba, nga ni mbuzi zanakazi. Mbuzi zanalume za mitundu ya pafupi na mzere wapakati zingaŵa na kucepa kwa kuŵaba mu nyengo zinyake, kweni zingatorana nyengo zose. Nyengo ya kutorana yikumanyikwa na kucepa kwa khumbo la kulya na kukhumba comene mbuzi zanakazi. Mbuzi yanalume pa nyengo iyi yikupinda mlomo na kunyela matuzi pa malundi gha panthazi na pa cisko. Tuzenje twa fungo pasi pa nyanga tukusazgirapo fungo la mbuzi yanalume, ilo nlakuzirwa kuti yikope mbuzi yanakazi. Mbuzi zinyake zanakazi zikukana kutorana na mbuzi yanalume iyo tuzenje utu twawuskikapo. Nthumbo yikutora pafupifupi mazuŵa 150. Kanandi zikubaba ŵana ŵaŵiri, ndipo kubaba yumoza panji ŵatatu nako nkhwakumanyikwa. Ŵanayi, ŵankhondi, panji ŵankhondi na yumoza ŵakuwoneka kanandi yayi. Kubaba kanandi kukucitika makola. Pambere yindababe, mbuzi yanakazi yikuŵa na malo ghakunjira pafupi na mcira, ndipo yikupuma comene. Amama kanandi ŵakurya cigaŵa ca kubabira, ico cikuŵapa vyakulya vyakuzirwa na kucepeska ngozi ya kukopa vinyama vyakusaka. Mkaka ukwamba kanandi pa kubaba. Unandi wa mkaka ukupambana kuyana na mtundu, vyaka, na vyakulya vya mbuzi; mbuzi za mkaka kanandi zikupanga mkaka pakati pa makilogalamu 680 na 1,810 pa mazuŵa 305. Pakati, mbuzi yiwemi ya mkaka yikupeleka makilogalamu 3 gha mkaka pa zuŵa. Mbuzi iyo yikupeleka mkaka kakwamba yingapeleka ucoko, panji mpaka makilogalamu 7 panji kujumpha. Pamanyuma, mbuzi yanakazi yikuleka kupeleka mkaka, kanandi pamanyuma pa kutorana so. Nyengo zinyake, mbuzi izo zindatorane ndipo zikukamika nyengo zose zikulutilira kupeleka mkaka kujumpha mazuŵa 305. Nyengo zinyake mbuzi zanalume nazo zikupeleka mkaka. === Vyakulya === Mbuzi zikumanyikwa kuti zingarya pafupifupi ciliconse. Zikurya mahamba gha tumakuni, kupambana na ng'ombe na mbelele izo zikurya utheka, ndipo (pamoza na khumbo lawo la kumanya) zikutafuna na kunowa ciliconse ico cikuwoneka nga ni cakumera kuti zimanye usange ncakulyeka, kusazgapo makatoni, vyakuvwara, na mapepala. Thupi la mwana wa mbuzi, pa kugaya, likuyana na la cinyama ca mthumbo umoza. Kugaya mkaka kukwamba mu mthumbo waumaliro. Pa kubabika, mthumbo wakwamba undakure, kweni apo mwana wakwamba kurya vyakulya vyakukhwima, ukukura luŵiro. Ukulu wa mbuzi yikulu ukuthemba mtundu wake na vyakulya apo yikukura. Nga ni viŵeto vyose, vyakulya vya purotini yinandi (magaŵa 10 mpaka 14 pa 100) na nkhongono zakukwana pambere pa kukura vikupangiska kukura luŵiro na ukulu ukulu. Mbuzi za viwanga vikulu zikufika pa kuzitika kwa ukulu pa vyaka vya pamanyuma (myezi 36 mpaka 42) kuluska mbuzi za viwanga vicoko (myezi 18 mpaka 24), ndipo zikukhumba vyakulya vinandi. === Nthenda na Utali wa Umoyo === Nangauli mbuzi nza nkhongono ndipo kanandi zikukhumba ucizgi ucoko, zingakora nthenda zinandi. Zinyake ni nthenda za kupuma nga ni chibayo, kuvunda kwa malundi, tuzirombo twa mukati, na poizoni wa vyakulya. Mbuzi zingakora nthenda za tubungulu na mabakiteriya, nga ni nthenda ya malundi na mlomo. Zingambuzga ku ŵanthu nthenda zinyake, nga ni TB na nthenda ya kuluma kwa ncheŵe yakuzerewuka. Utali wa umoyo wa mbuzi uli pakati pa vyaka 15 na 18. Mbuzi yinyake yikafika vyaka 24. Masuzgo pa kubaba ghangacepeska utali wa umoyo wa mbuzi yanakazi kufika 10 panji 11, ndipo nyengo za kutorana zingacepeska utali wa umoyo wa mbuzi yanalume kufika 8 mpaka 10. == Ulimi == === Kuŵeta === Kuŵeta kukupambana kuyana na cigaŵa na mdawuko. Vyakukhumbikwa vicoko vya mbuzi ni malo gha kuryera panji kupeleka vyakulya ku vinyama vya mu khola, maji ghawemi, mcere, malo gha kwendera, na kuwuskapo vyakugonapo vyakunyanyira. Mu Afilika na Vuma Lapakati, mbuzi kanandi zikuŵetika pamoza na mbelele. Ici cikusazgirapo vyakupangika pa malo, cifukwa mbuzi na mbelele zikurya vyakumera vyakupambana. Mu Ethiopia, pali nthowa zinayi zikulu za kuŵeta mbuzi, ndipo mu zose, mbuzi zikuŵetika mwambura kugula vinthu vinandi. Mu Nigeria na mu vigaŵa vya Amerika ya Ŵalatini, mbuzi zinyake zikuzomerezgeka kwendakwenda mu muzi, apo zinyake zikusungika mu khola na kupika vyakulya ivyo vyadumulika na kunyamulika. Ici cikwenelera pa mbuto nga ni cingoma izo zikunangika na kulyatika. === Unandi pa Caro Cose === Mu 2024, pakaŵa mbuzi zakujumpha biliyoni 1.18 pa caro cose capasi, ndipo vyaro vyakuŵa na zinandi comene vikaŵa India (miliyoni 211), China (miliyoni 118), na Nigeria (miliyoni 91). Pafupifupi mbuzi miliyoni 564 zikukomeka pa caka cifukwa ca nyama, ndipo zikupeleka matani miliyoni 7.74 gha nyama. Vyaro vyakupanga mkaka wa mbuzi comene mu 2022 vikaŵa India (matani miliyoni 6.25), Bangladesh (miliyoni 0.91), na South Sudan (miliyoni 0.52). Mu 2015, India yikakomanga magaŵa 41 pa 100 gha mbuzi zake miliyoni 124.4 pa caka. Nyama ya mbuzi ya matani miliyoni 0.6 ni magaŵa 8 pa 100 gha nyama yose iyo India yikupanga pa caka. === Mbuzi za mu Thengere === Mbuzi zikuwelera ku thengere luŵiro para zapika mwaŵi. Mbuzi za mu thengere zili mu malo ghanandi: Australia, New Zealand, Ufumu Ubanyi, Galapagos, na kunyake. Para zafika pa unandi ukulu mu malo umo muli maji ghanandi na vinyama vyakusaka vicoko, zingananga comene, nga ni kuwuskapo tumakuni na makuni gha malo agho. Mbuzi za mu thengere nzinandi comene mu Australia, pafupifupi miliyoni 2.6 pakati pa ma 1990. == Kagwiliskiro == Mbuzi zikugwiliskirika ntchito pa mkaka, ubweya wapadera, nyama, na vipapa. Mawupu ghanyake gha lusungu ghakupeleka mbuzi ku ŵanthu ŵakavu mu vyaro vyakavu, ŵakugomezga kuti vinthu vyakovwira vikucepeska ukavu kuluska ndalama. Kweni mtengo wa kugula na kuthandazga mbuzi ungaŵa ukulu. === Nyama === Kunowa kwa nyama ya mwana wa mbuzi kukuyana na kwa nyama ya mwana wa mbelele. Ŵanyake ŵakuyaniska nyama ya mbuzi na ya ng'ombe yaŵana panji ya nyama za mu thengere. Kunowa kwake kukufuma comene ku vinthu viŵiri vya usungunu ivyo vili mu nyama. Nyama yikuphikika mu vyakulya nga ni ''curry'' ya mbuzi, ''mutton satay'', na ''capra e fagioli''. Mu virwa vya Caribbean vya Cingelezi na mu Asiya ya Kumwera, lizgu lakuti ''mutton'' likung'anamula nyama ya mbuzi na ya mbelele. === Mkaka, Batala, na Tchizi === Mbuzi zikupanga pafupifupi magaŵa 2 pa 100 gha mkaka wose wa caro cose capasi pa caka. Mbuzi za mkaka zikupanga pakati pa makilogalamu 540 na 1,180 gha mkaka mu mazuŵa 284. Mkaka ungaŵa na magaŵa 3.5 mpaka 5 pa 100 gha mafuta kuyana na mtundu. Mkaka wa mbuzi ukupangika kuŵa vyakupangika nga ni tchizi na ''Dulce de leche''. === Ubweya === Mbuzi zinandi zili na sisi lakupepuka lakufundiska pafupi na cikumba, na sisi litali pacanya. Sisi lakupepuka ndilo likuzirwa ku mafakitale gha nsalu; likuchemeka ''cashmere'' na ''pashmina''. Mbuzi ya ''cashmere'' yikupanga ubweya wakupepuka wa ''cashmere'', umoza mwa ulusi wa kawiro wakudura comene. Ukuwunjikika kamoza pa caka. Mbuzi za Angora zikupanga sisi litali lakupindikapindika la ''mohair'', ilo likumetika kaŵiri pa caka, ndipo pakati likupeleka makilogalamu pafupifupi 4.5. Sisi lakukhwima la pacanya ndakuzirwa yayi cifukwa ndakukhwima comene na lakusuzga kulusa na kupaka mtundu. === Kutozga Malo === Ŵanthu ŵagwiliskira ntchito mbuzi kuwuskapo vyakumera vyambura kukhumbikwa kwa vyaka mahandiredi. Zalongosoreka nga ni "makina gha kurya". Ici cawelera so mu Amerika ya Kumpoto kufuma mu 1990, apo magulu gha mbuzi ghakagwiliskirika ntchito kuwuskapo tumakuni twakomira pa vikweza vya California, ivyo vikaŵa pa ngozi ya moto wa mu thengere. Mawupu ghanandi gha ulongozgi na gha ŵanthu paŵekha ghakubwereka magulu gha mbuzi pa ntchito zakuyana. Ici cingadura, ndipo fungo lawo lingaŵa suzgo. Mu cigaŵa ca kumpoto-kumanjiliro kwa Pacific, mbuzi zikugwiliskirika ntchito kuwuskapo vyakumera vyakunanga ivyo ŵanthu ŵangaviwuskapo luŵiro yayi. Misumba ya Chattanooga na Spartanburg mu United States yagwiliskira ntchito mbuzi kulaŵilira ''kudzu'', cakumera cakunanga. === Kusambizga Ŵantchito ŵa Ucizgi === Ŵankhondo ŵa vyaro vinyake ŵakugwiliskira ntchito mbuzi kusambizga ŵacizgi ŵa nkhondo. Mu United States, mbuzi zaŵa vinyama vikulu ivyo vikugwiliskirika ntchito pa ici, pamanyuma pakuti ncheŵe zikaleka kugwiliskirika ntchito mu ma 1980. Nangauli vyakuyezgera vya mazuŵa ghano vikuyezga makola thupi la munthu, ŵakusambira ŵakuti "kuyezga na mbuzi kukupeleka luŵiro ilo ngozi yeneyiyo pera ndiyo yingapeleka". Kacitiro aka kasuskika na mawupu gha wanangwa wa vinyama. === Vyakusanguluska === Ŵanthu ŵanyake ŵakusankha mbuzi nga ni vyakusanguluska cifukwa zingaŵa ŵabwezi ŵapafupi na ŵakuzipwelelera. Mbuzi zikukhumba kukhala na mbuzi zinyake, kweni zikulondezga mwenecho na kuŵa ŵabwezi ŵapafupi nayo, ndipo ici cikuzipangiska kutemweka. Pa vyakulya, mbuzi zikuyana na nyama za mu thengere za mtundu wa nswala, ndipo zikukhumba vyakulya vya mitundu yinandi, nga ni utheka wakomira, mbuto, na mcere. Mbuzi kanandi zikuhara panji kusambira vyakulya ivyo zikutemwa pamanyuma pa kubabika. == Mu Midawuko == Mu majandulo gha Ŵagiriki ŵa kale, Amalthea ni cinyama panji mzimu uwo ukalyiska ciuta mwana Jupiter mkaka wa mbuzi. Mu jandulo linyake, ciuta wakaphwanya nyanga yimoza ya mbuzi, ndipo yikaŵa nyanga ya unandi, iyo yikazuranga na ciliconse ico mwenecho wakakhumbanga. Mu majandulo gha Ŵanoyi, ciuta wa mabingu, Thor, wali na galimoto la nkhondo ilo likuguzika na mbuzi ziŵiri. Usiku Thor wakurya nyama ya mbuzi, kweni wakupwelelera kuti viwanga vyose vileke kuphwanyika, ndipo mlenji mbuzi zikuwuka so kuguza galimoto. Para mwana wa mulimi uyo wakachemeka ku cakulya waphwanya ciwanga ca lundi la mbuzi yimoza kuti wafyonte mongo, lundi la cinyama likusyala laphwanyika mlenji, ndipo mwana wakukakizgika kuteŵetera Thor nga ni mteŵeti. Mbuzi ya Khrisimasi (''Julbocken'') ni mdawuko wa Khrisimasi wa Scandinavia. Pakwamba yikang'anamulanga mbuzi iyo yikakomekanga pa Khrisimasi, kweni sono kanandi ni cithuzi ca mbuzi cakupangika na udzu. Mbuzi ya Gävle ni mbuzi yikulu comene ya mtundu uwu iyo yikuzengeka caka ciliconse mu msumba wa Gävle mu Sweden. Mu Finland, pa zuŵa la St. Knut (13 Matika), ŵanyamata ŵakuvwala nga ni mbuzi (''Nuuttipukki'') na kuzungulira nyumba, ŵakupempha vyakulya. Msumba wa kale wa Ebla mu Siriya uli na nthumbo ya munthu yakuŵa na mpando wakujikongoleska na mitu ya mbuzi ya mkuŵa, iyo sono yikuchemeka "Nthumbo ya Fumu ya Mbuzi". Mbuzi ni cimoza mwa vinyama 12 vya ndondomeko ya vyaka ya Ŵacayina. Gulu la nyenyezi la Capricorn likulongoreka nga ni mbuzi iyo yili na mcira wa somba. Vinyama vinyake vya majandulo vyakusazganika, nga ni Chimera, vili na vigaŵa vya mbuzi. Fauns na satyrs ni vinyama vya majandulo vyakuŵa na thupi la munthu na malundi gha mbuzi. Ciuta wa Ŵagiriki Pan wali na thupi la munthu pacanya na nyanga na thupi la pasi la mbuzi. Mu Cihindu, Daksha nyengo zinyake wakulongoreka na mutu wa mbuzi yanalume. Jandulo likuti Daksha wakaleka kuchema Shiva ku sembe; Shiva wakadumula mutu wa Daksha, kweni apo Vishnu wakamupempha, wakamuwezgera ku umoyo na mutu wa mbuzi. Mbuzi zikuyowoyeka kanandi mu [[Baibolo]]. Kuzirwa kwake mu Israeli wa kale kukulongoreka na mazgo ghankhondi na ghaŵiri gha Ciheberi na ghatatu gha Cigiriki agho ghakugwiliskirika ntchito mu Baibolo. Mbuzi yikuwonekera nga ni cinyama "cakutowa" mu malango gha vyakulya gha Ŵayuda, ndipo mwana wa mbuzi wakakomekanga pa mulendo wakucindikika. Yikazomerezgeka so pa sembe zinyake. Makatani gha sisi la mbuzi ghakagwiliskirika ntchito mu hema ilo likaŵa na nyumba ya Ciuta (Exodus 25:4). Nyanga zake zingagwiliskirika ntchito m'malo mwa nyanga ya mbelele kupanga ''shofar''. Pa Yom Kippur, zuŵa la kusambika kwa vyakwananga, mbuzi ziŵiri zikasankhika: yimoza yikaperekeka sembe, ndipo yinyake yikazomerezgeka kuthaŵira ku cipalamba, yikunyamula vyakwananga vya ŵanthu wose. Kufuma apa pakafuma lizgu la Cingelezi lakuti ''scapegoat''. Satana nyengo zinyake wakulongoreka nga ni mbuzi, nga ni Baphomet, ndipo ici cikupangiska cinyama ici kuŵa cimanyikwiro cakuzirwa mu Cisatana. [[Category:Vinyama]] 5cc8l9bsybvl8m3zdi6c4cuvsywiomi 124018 123994 2026-11-05T13:38:56Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124018 wikitext text/x-wiki [[File:Goat family.jpg|thumb|250px|Mbuzi]] [[File:Irish Goat.jpg|thumb|250px|Mbuzi]] [[File:Goats butting heads in Germany.jpg|thumb|250px|Mbuzi]] '''Mbuzi''' (''Capra hircus'') ni mtundu wa [[Vinyama|cinyama]] ico kanandi cikuŵetika. Mbuzi zikaŵetika kufuma ku mbuzi za mu thengere za ku Asiya ya Kumwera-Kumanjiliro na Ulaya ya Kumafumiro gha Zuŵa. Mbuzi zili mu mbumba ya ng'ombe, ndipo zikukolerana comene na mbelele. Zikaŵa vinyama vyakwamba kuŵetika, mu Iran pafupifupi vyaka 10,000 ivyo vyajumpha. Mbuzi zikuŵetika mu vigaŵa vinandi vya caro capasi, ndipo zikupeleka mkaka, vipapa, nyama, na ubweya. Mu 2022, pakaŵa mbuzi zakujumpha biliyoni 1.1 pa caro cose capasi, ndipo miliyoni 150 zikaŵa mu India. Mbuzi zikusangika mu majandulo na visopa vya vigaŵa vinandi vya caro capasi, kusazgapo mu Cikhristu. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''goat'' likufuma ku Cingelezi ca kale ''gāt'' ("mbuzi, mbuzi yanakazi"), ilo likufuma ku muzu wa kale wa Ŵajeremani, ndipo pakumalira ku muzu wa Proto-Indo-European wakung'anamula "mwana wa mbuzi". Kuti ŵalongosore mbuzi yanalume, Cingelezi ca kale cikagwiliskiranga ntchito ''bucca'' mpaka pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1100. Mazina gha mbuzi yanakazi yikulu na yanalume yikulu ghakamba mu vyaka vya m'ma 1700 na 1800. Mbuzi zanalume zakuthenulika zikuchemeka ''wethers''. Ŵana ŵa mbuzi ŵakuchemeka ''kids'', lizgu ilo likafuma ku ciyowoyero ca Scandinavia, ndipo kufuma mu ma 1590 lagwiliskirika ntchito so pa ŵana ŵa ŵanthu. == Mbiri == Mbuzi ni vimoza mwa vinyama vyakwamba ivyo ŵanthu ŵakaŵeta. Kusanda vyakuhara kukusimikizga ukaboni wa kale wakuti mbuzi ya mu thengere ya bezoar, iyo sono yikusangika mu mapiri gha Zagros, kweni kale yikaŵanga mu Anatolia yose, ndiyo yingaŵa kuti yikaŵa mbuzi ya kale ya mbuzi zose panji zinandi za panyumba za mazuŵa ghano. Ŵalimi ŵa Nyengo ya Malibwe Ghaphya ŵakamba kuŵeta mbuzi za mu thengere comene kuti ŵasange mkaka na nyama luŵiro, kweniso vyakunyela vyawo, ivyo vikagwiliskirikanga ntchito nga ni vyakotchera; ndipo viwanga, sisi, na misempha yawo vikagwiliskirikanga ntchito pa vyakuvwara, kuzenga, na vilwero. Vyakusyala vyakwamba vya mbuzi zakuŵetika, vya vyaka 10,000 ivyo vyajumpha, vyasangika ku Ganj Dareh mu Iran. Vyakusyala vya mbuzi vyasangika so ku Yeriko na malo ghanyake, ivyo vikulongora kuti mbuzi zikaŵetika mu Asiya ya Kumanjiliro pakati pa vyaka 8,000 na 9,000 ivyo vyajumpha. Mu mbiri, vipapa vya mbuzi vyagwiliskirika ntchito kupanga vyakusungiramo maji na vinyo, na kupanga mapepala gha vipapa. == Kasandiro ka Vyamoyo == === Malongosoro === Mtundu uliwose wa mbuzi uli na kuzitika kwapadera, kufuma ku makilogalamu ghakujumpha 140 pa mbuzi zanalume za mitundu yikulu nga ni Boer, mpaka makilogalamu 20 mpaka 27 pa mbuzi zanakazi zicoko. Pasi comene pali mitundu yicoko comene nga ni African Pygmy, iyo yikuŵa yitali masentimita 41 mpaka 58 pa mapewa. Mbuzi zinandi zili na nyanga ziŵiri, ndipo mawonekero na ukulu wake vikuthemba mtundu. Pali mbuzi zinyake izo zili na nyanga zinandi (mpaka zinkhondi na zitatu), nangauli ici nchambura kucitika kanandi. Kupambana na ng'ombe, mbuzi zingaŵetika makola yayi kuti ziŵe zambura nyanga, cifukwa vyakuhara vya kuŵa wanalume panji wanakazi na vya nyanga vikukolerana comene. Nyanga zawo zikupangika na ciwanga camoyo ico cazingilizgika na keratin, ndipo zikugwiliskirika ntchito pa kujivikilira, kuwusa, kuvikilira malo, na kulaŵilira kufunda kwa thupi. Mbuzi zanalume na zanakazi zingaŵa na mwembe, ndipo mitundu yinandi yingaŵa na tucikopa twakupachika pa singo. Mbuzi zili na mboni za maso za mawonekero gha mzere, izo zikuzizomerezga kuwona makola mu ungweru na mu mdima, na kuwona kutali kumphepete zose kuti zisange vinyama vyakusaka, kwambura kuziziskika na ungweru wa zuŵa wakufuma pacanya. Mbuzi zilije vyakufumira masozi. Mbuzi ni vinyama vyakuwerezga kulya. Zili na mithumbo yinayi. Mbuzi zanakazi zili na mabele ghaŵiri, kupambana na ng'ombe, izo zili na ghanayi. Mbuzi zili na vigaŵa viŵiri vya vigaŵa vya vyakuhara 30. === Kuyaniska na Mberere === Mberere na mbuzi vikukolerana comene: vyose viŵiri vili mu mbumba yimoza. Kweni ni mitundu yakupambana, ntheura ŵana ŵa vyose viŵiri ŵakuwoneka kanandi yayi ndipo ŵangaŵaba yayi. Kupambana kwakuwoneka pakati pa mbelele na mbuzi ni mwembe wa mbuzi na mlomo wa pacanya wakugaŵika wa mbelele. Mcira wa mbelele ukupachika pasi, apo mcira mufupi wa mbuzi ukwimilira pacanya. Mitundu ya mbelele kanandi yilije nyanga mwa kawiro, apo mbuzi zambura nyanga mwa kawiro nzicoko. Mbuzi zanalume zikunkha comene pa nyengo ya kutorana, apo mbelele zanalume zikunkha yayi. == Nkhalo na Malo == Mbuzi zili na khumbo la kumanya mwa kawiro. Nzaluŵiro, ndipo zingakwera na kujikhazga pa malo ghakusuzga. Ici cikuzipangiska kuŵa vinyama vyekha vyakuwerezga kulya ivyo vikukwera makuni nyengo zose. Nkhalo izi zazipangiska kumanyikwa pa kuthaŵa mu makhola mwa kuyezga mipanda. Usange cigaŵa ciliconse ca mpanda cingajumphika, mbuzi pafupifupi nyengo zose zikuthaŵa. Kuyana na kusanda kunyake, mbuzi nza vinjeru nga ni ncheŵe. Para zikulongozgeka pamoza, mbuzi zikulongora nkhalo yicoko ya kuwungana kuluska mbelele. Para zikurya kwambura kusokonezgeka, zikuthandazgika mu munda, m'malo mwa kurya pafupi na pafupi nga ni mbelele. Zikuzgokera na kulaŵiska munthu wakunjira, ndipo mbuzi zanalume zingathamangira panji kutimba ŵanthu kuluska mbelele zanalume. Kusanda kwa mu 2016 kukayowoya kuti mbuzi zikuyezga kuyowoyerana na ŵanthu nga ni vinyama vyakuŵetika nga ni ncheŵe na mahachi. Zikulaŵiska munthu kuti ziwovwirike para zakumana na suzgo liphya. === Kuŵaba === Mbuzi zikukura kufika pa kuŵaba pakati pa myezi 3 na 15, kuyana na mtundu na vyakulya. Ŵaŵeti ŵanandi ŵakukhumba kulindilira mpaka mbuzi yanakazi yafika magaŵa 70 pa 100 gha kuzitika kwa mbuzi yikulu, kweni ici cikucitika kanandi yayi mu magulu agho ghakwendakwenda. Mbuzi zanalume za mitundu ya Switzerland na ya kumpoto zikunjira mu nyengo ya kutorana mu nyengo ya kuwa kwa mahamba, nga ni mbuzi zanakazi. Mbuzi zanalume za mitundu ya pafupi na mzere wapakati zingaŵa na kucepa kwa kuŵaba mu nyengo zinyake, kweni zingatorana nyengo zose. Nyengo ya kutorana yikumanyikwa na kucepa kwa khumbo la kulya na kukhumba comene mbuzi zanakazi. Mbuzi yanalume pa nyengo iyi yikupinda mlomo na kunyela matuzi pa malundi gha panthazi na pa cisko. Tuzenje twa fungo pasi pa nyanga tukusazgirapo fungo la mbuzi yanalume, ilo nlakuzirwa kuti yikope mbuzi yanakazi. Mbuzi zinyake zanakazi zikukana kutorana na mbuzi yanalume iyo tuzenje utu twawuskikapo. Nthumbo yikutora pafupifupi mazuŵa 150. Kanandi zikubaba mapasa, ndipo kubaba yumoza panji ŵatatu nako nkhwakumanyikwa. Ŵanayi, ŵankhondi, panji ŵankhondi na yumoza ŵakuwoneka kanandi yayi. Kubaba kanandi kukucitika makola. Pambere yindababe, mbuzi yanakazi yikuŵa na malo ghakunjira pafupi na mcira, ndipo yikupuma comene. Amama kanandi ŵakurya cigaŵa ca kubabira, ico cikuŵapa vyakulya vyakuzirwa na kucepeska ngozi ya kukopa vinyama vyakusaka. Mkaka ukwamba kanandi pa kubaba. Unandi wa mkaka ukupambana kuyana na mtundu, vyaka, na vyakulya vya mbuzi; mbuzi za mkaka kanandi zikupanga mkaka pakati pa makilogalamu 680 na 1,810 pa mazuŵa 305. Pakati, mbuzi yiwemi ya mkaka yikupeleka makilogalamu 3 gha mkaka pa zuŵa. Mbuzi iyo yikupeleka mkaka kakwamba yingapeleka ucoko, panji mpaka makilogalamu 7 panji kujumpha. Pamanyuma, mbuzi yanakazi yikuleka kupeleka mkaka, kanandi pamanyuma pa kutorana so. Nyengo zinyake, mbuzi izo zindatorane ndipo zikukamika nyengo zose zikulutilira kupeleka mkaka kujumpha mazuŵa 305. Nyengo zinyake mbuzi zanalume nazo zikupeleka mkaka. === Vyakulya === Mbuzi zikumanyikwa kuti zingarya pafupifupi ciliconse. Zikurya mahamba gha tumakuni, kupambana na ng'ombe na mbelele izo zikurya utheka, ndipo (pamoza na khumbo lawo la kumanya) zikutafuna na kunowa ciliconse ico cikuwoneka nga ni cakumera kuti zimanye usange ncakulyeka, kusazgapo makatoni, vyakuvwara, na mapepala. Thupi la kazinyane, pa kugaya, likuyana na la cinyama ca mthumbo umoza. Kugaya mkaka kukwamba mu mthumbo waumaliro. Pa kubabika, mthumbo wakwamba undakure, kweni apo mwana wakwamba kurya vyakulya vyakukhwima, ukukura luŵiro. Ukulu wa mbuzi yikulu ukuthemba mtundu wake na vyakulya apo yikukura. Nga ni viŵeto vyose, vyakulya vya purotini yinandi (magaŵa 10 mpaka 14 pa 100) na nkhongono zakukwana pambere pa kukura vikupangiska kukura luŵiro na ukulu ukulu. Mbuzi za viwanga vikulu zikufika pa kuzitika kwa ukulu pa vyaka vya pamanyuma (myezi 36 mpaka 42) kuluska mbuzi za viwanga vicoko (myezi 18 mpaka 24), ndipo zikukhumba vyakulya vinandi. === Nthenda na Utali wa Umoyo === Nangauli mbuzi nza nkhongono ndipo kanandi zikukhumba ucizgi ucoko, zingakora nthenda zinandi. Zinyake ni nthenda za kupuma nga ni chibayo, kuvunda kwa malundi, tuzirombo twa mukati, na poizoni wa vyakulya. Mbuzi zingakora nthenda za tubungulu na mabakiteriya, nga ni nthenda ya malundi na mlomo. Zingambuzga ku ŵanthu nthenda zinyake, nga ni TB na nthenda ya kuluma kwa ncheŵe yakuzerewuka. Utali wa umoyo wa mbuzi uli pakati pa vyaka 15 na 18. Mbuzi yinyake yikafika vyaka 24. Masuzgo pa kubaba ghangacepeska utali wa umoyo wa mbuzi yanakazi kufika 10 panji 11, ndipo nyengo za kutorana zingacepeska utali wa umoyo wa mbuzi yanalume kufika 8 mpaka 10. == Ulimi == === Kuŵeta === Kuŵeta kukupambana kuyana na cigaŵa na mdawuko. Vyakukhumbikwa vicoko vya mbuzi ni malo gha kuryera panji kupeleka vyakulya ku vinyama vya mu khola, maji ghawemi, mcere, malo gha kwendera, na kuwuskapo vyakugonapo vyakunyanyira. Mu Afilika na Vuma Lapakati, mbuzi kanandi zikuŵetika pamoza na mbelele. Ici cikusazgirapo vyakupangika pa malo, cifukwa mbuzi na mbelele zikurya vyakumera vyakupambana. Mu Ethiopia, pali nthowa zinayi zikulu za kuŵeta mbuzi, ndipo mu zose, mbuzi zikuŵetika mwambura kugula vinthu vinandi. Mu Nigeria na mu vigaŵa vya Amerika ya Ŵalatini, mbuzi zinyake zikuzomerezgeka kwendakwenda mu muzi, apo zinyake zikusungika mu khola na kupika vyakulya ivyo vyadumulika na kunyamulika. Ici cikwenelera pa mbuto nga ni cingoma izo zikunangika na kulyatika. === Unandi pa Caro Cose === Mu 2024, pakaŵa mbuzi zakujumpha biliyoni 1.18 pa caro cose capasi, ndipo vyaro vyakuŵa na zinandi comene vikaŵa India (miliyoni 211), China (miliyoni 118), na Nigeria (miliyoni 91). Pafupifupi mbuzi miliyoni 564 zikukomeka pa caka cifukwa ca nyama, ndipo zikupeleka matani miliyoni 7.74 gha nyama. Vyaro vyakupanga mkaka wa mbuzi comene mu 2022 vikaŵa India (matani miliyoni 6.25), Bangladesh (miliyoni 0.91), na South Sudan (miliyoni 0.52). Mu 2015, India yikakomanga magaŵa 41 pa 100 gha mbuzi zake miliyoni 124.4 pa caka. Nyama ya mbuzi ya matani miliyoni 0.6 ni magaŵa 8 pa 100 gha nyama yose iyo India yikupanga pa caka. === Mbuzi za mu Thengere === Mbuzi zikuwelera ku thengere luŵiro para zapika mwaŵi. Mbuzi za mu thengere zili mu malo ghanandi: Australia, New Zealand, Ufumu Ubanyi, Galapagos, na kunyake. Para zafika pa unandi ukulu mu malo umo muli maji ghanandi na vinyama vyakusaka vicoko, zingananga comene, nga ni kuwuskapo tumakuni na makuni gha malo agho. Mbuzi za mu thengere nzinandi comene mu Australia, pafupifupi miliyoni 2.6 pakati pa ma 1990. == Kagwiliskiro == Mbuzi zikugwiliskirika ntchito pa mkaka, ubweya wapadera, nyama, na vipapa. Mawupu ghanyake gha lusungu ghakupeleka mbuzi ku ŵanthu ŵakavu mu vyaro vyakavu, ŵakugomezga kuti vinthu vyakovwira vikucepeska ukavu kuluska ndalama. Kweni mtengo wa kugula na kuthandazga mbuzi ungaŵa ukulu. === Nyama === Kunowa kwa nyama ya kazinyane kukuyana na kwa nyama ya mwana wa mbelele. Ŵanyake ŵakuyaniska nyama ya mbuzi na ya ng'ombe yaŵana panji ya nyama za mu thengere. Kunowa kwake kukufuma comene ku vinthu viŵiri vya usungunu ivyo vili mu nyama. Nyama yikuphikika mu vyakulya nga ni ''curry'' ya mbuzi, ''mutton satay'', na ''capra e fagioli''. Mu virwa vya Caribbean vya Cingelezi na mu Asiya ya Kumwera, lizgu lakuti ''mutton'' likung'anamula nyama ya mbuzi na ya mbelele. === Mkaka, Batala, na Tchizi === Mbuzi zikupanga pafupifupi magaŵa 2 pa 100 gha mkaka wose wa caro cose capasi pa caka. Mbuzi za mkaka zikupanga pakati pa makilogalamu 540 na 1,180 gha mkaka mu mazuŵa 284. Mkaka ungaŵa na magaŵa 3.5 mpaka 5 pa 100 gha mafuta kuyana na mtundu. Mkaka wa mbuzi ukupangika kuŵa vyakupangika nga ni tchizi na ''Dulce de leche''. === Ubweya === Mbuzi zinandi zili na sisi lakupepuka lakufundiska pafupi na cikumba, na sisi litali pacanya. Sisi lakupepuka ndilo likuzirwa ku mafakitale gha nsalu; likuchemeka ''cashmere'' na ''pashmina''. Mbuzi ya ''cashmere'' yikupanga ubweya wakupepuka wa ''cashmere'', umoza mwa ulusi wa kawiro wakudura comene. Ukuwunjikika kamoza pa caka. Mbuzi za Angora zikupanga sisi litali lakupindikapindika la ''mohair'', ilo likumetika kaŵiri pa caka, ndipo pakati likupeleka makilogalamu pafupifupi 4.5. Sisi lakukhwima la pacanya ndakuzirwa yayi cifukwa ndakukhwima comene na lakusuzga kulusa na kupaka mtundu. === Kutozga Malo === Ŵanthu ŵagwiliskira ntchito mbuzi kuwuskapo vyakumera vyambura kukhumbikwa kwa vyaka mahandiredi. Zalongosoreka nga ni "makina gha kurya". Ici cawelera so mu Amerika ya Kumpoto kufuma mu 1990, apo miskambo ya mbuzi yikagwiliskirika ntchito kuwuskapo tumakuni twakomira pa vikweza vya California, ivyo vikaŵa pa ngozi ya moto wa mu thengere. Mawupu ghanandi gha ulongozgi na gha ŵanthu paŵekha ghakubwereka miskambo ya mbuzi pa ntchito zakuyana. Ici cingadura, ndipo fungo lawo lingaŵa suzgo. Mu cigaŵa ca kumpoto-kumanjiliro kwa Pacific, mbuzi zikugwiliskirika ntchito kuwuskapo vyakumera vyakunanga ivyo ŵanthu ŵangaviwuskapo luŵiro yayi. Misumba ya Chattanooga na Spartanburg mu United States yagwiliskira ntchito mbuzi kulaŵilira ''kudzu'', cakumera cakunanga. === Kusambizga Ŵantchito ŵa Ucizgi === Ŵankhondo ŵa vyaro vinyake ŵakugwiliskira ntchito mbuzi kusambizga ŵacizgi ŵa nkhondo. Mu United States, mbuzi zaŵa vinyama vikulu ivyo vikugwiliskirika ntchito pa ici, pamanyuma pakuti ncheŵe zikaleka kugwiliskirika ntchito mu ma 1980. Nangauli vyakuyezgera vya mazuŵa ghano vikuyezga makola thupi la munthu, ŵakusambira ŵakuti "kuyezga na mbuzi kukupeleka luŵiro ilo ngozi yeneyiyo pera ndiyo yingapeleka". Kacitiro aka kasuskika na mawupu gha wanangwa wa vinyama. === Vyakusanguluska === Ŵanthu ŵanyake ŵakusankha mbuzi nga ni vyakusanguluska cifukwa zingaŵa ŵabwezi ŵapafupi na ŵakuzipwelelera. Mbuzi zikukhumba kukhala na mbuzi zinyake, kweni zikulondezga mwenecho na kuŵa ŵabwezi ŵapafupi nayo, ndipo ici cikuzipangiska kutemweka. Pa vyakulya, mbuzi zikuyana na nyama za mu thengere za mtundu wa nswala, ndipo zikukhumba vyakulya vya mitundu yinandi, nga ni utheka wakomira, mbuto, na mcere. Mbuzi kanandi zikuhara panji kusambira vyakulya ivyo zikutemwa pamanyuma pa kubabika. == Mu Midawuko == Mu majandulo gha Ŵagiriki ŵa kale, Amalthea ni cinyama panji mzimu uwo ukalyiska ciuta mwana Jupiter mkaka wa mbuzi. Mu jandulo linyake, ciuta wakaphwanya nyanga yimoza ya mbuzi, ndipo yikaŵa nyanga ya unandi, iyo yikazuranga na ciliconse ico mwenecho wakakhumbanga. Mu majandulo gha Ŵanoyi, ciuta wa mabingu, Thor, wali na galimoto la nkhondo ilo likuguzika na mbuzi ziŵiri. Usiku Thor wakurya nyama ya mbuzi, kweni wakupwelelera kuti viwanga vyose vileke kuphwanyika, ndipo mlenji mbuzi zikuwuka so kuguza galimoto. Para mwana wa mulimi uyo wakachemeka ku cakulya waphwanya ciwanga ca lundi la mbuzi yimoza kuti wafyonte mongo, lundi la cinyama likusyala laphwanyika mlenji, ndipo mwana wakukakizgika kuteŵetera Thor nga ni mteŵeti. Mbuzi ya Khrisimasi (''Julbocken'') ni mdawuko wa Khrisimasi wa Scandinavia. Pakwamba yikang'anamulanga mbuzi iyo yikakomekanga pa Khrisimasi, kweni sono kanandi ni cithuzi ca mbuzi cakupangika na udzu. Mbuzi ya Gävle ni mbuzi yikulu comene ya mtundu uwu iyo yikuzengeka caka ciliconse mu msumba wa Gävle mu Sweden. Mu Finland, pa zuŵa la St. Knut (13 Matika), ŵanyamata ŵakuvwala nga ni mbuzi (''Nuuttipukki'') na kuzungulira nyumba, ŵakupempha vyakulya. Msumba wa kale wa Ebla mu Siriya uli na nthumbo ya munthu yakuŵa na mpando wakujikongoleska na mitu ya mbuzi ya mkuŵa, iyo sono yikuchemeka "Nthumbo ya Fumu ya Mbuzi". Mbuzi ni cimoza mwa vinyama 12 vya ndondomeko ya vyaka ya Ŵacayina. Gulu la nyenyezi la Capricorn likulongoreka nga ni mbuzi iyo yili na mcira wa somba. Vinyama vinyake vya majandulo vyakusazganika, nga ni Chimera, vili na vigaŵa vya mbuzi. Fauns na satyrs ni vinyama vya majandulo vyakuŵa na thupi la munthu na malundi gha mbuzi. Ciuta wa Ŵagiriki Pan wali na thupi la munthu pacanya na nyanga na thupi la pasi la mbuzi. Mu Cihindu, Daksha nyengo zinyake wakulongoreka na mutu wa mbuzi yanalume. Jandulo likuti Daksha wakaleka kuchema Shiva ku sembe; Shiva wakadumula mutu wa Daksha, kweni apo Vishnu wakamupempha, wakamuwezgera ku umoyo na mutu wa mbuzi. Mbuzi zikuyowoyeka kanandi mu [[Baibolo]]. Kuzirwa kwake mu Israeli wa kale kukulongoreka na mazgo ghankhondi na ghaŵiri gha Ciheberi na ghatatu gha Cigiriki agho ghakugwiliskirika ntchito mu Baibolo. Mbuzi yikuwonekera nga ni cinyama "cakutowa" mu malango gha vyakulya gha Ŵayuda, ndipo mwana wa mbuzi wakakomekanga pa mulendo wakucindikika. Yikazomerezgeka so pa sembe zinyake. Makatani gha sisi la mbuzi ghakagwiliskirika ntchito mu hema ilo likaŵa na nyumba ya Ciuta (Exodus 25:4). Nyanga zake zingagwiliskirika ntchito m'malo mwa nyanga ya mbelele kupanga ''shofar''. Pa Yom Kippur, zuŵa la kusambika kwa vyakwananga, mbuzi ziŵiri zikasankhika: yimoza yikaperekeka sembe, ndipo yinyake yikazomerezgeka kuthaŵira ku cipalamba, yikunyamula vyakwananga vya ŵanthu wose. Kufuma apa pakafuma lizgu la Cingelezi lakuti ''scapegoat''. Satana nyengo zinyake wakulongoreka nga ni mbuzi, nga ni Baphomet, ndipo ici cikupangiska cinyama ici kuŵa cimanyikwiro cakuzirwa mu Cisatana. [[Category:Vinyama]] ez5kn95brxi53azn0rbu0rfgyc5o7zc 0 2444 123995 123725 2026-11-05T13:33:24Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 123995 wikitext text/x-wiki [[File:Male and female chicken sitting together.jpg|thumb|250px|]] [[File:Day old chick black background.jpg|thumb|250px|]] '''Nkhuku''' (''Gallus gallus domesticus'') ni [[Viyuni|ciyuni]] cakuŵetika ico cikafuma ku nkhuku zakucesama za mu thengere (''Gallus gallus''), izo pakwamba zikaŵa za ku Asiya ya Kumwera-Kuvuma. Zikaŵetika dankha pafupifupi vyaka 8,000 ivyo vyajumpha, ndipo ni vimoza mwa vinyama vyakuŵetika vyakumanyikwa na vyakuthandazgika comene pa caro cose capasi. Nkhuku zikuŵetika comene cifukwa ca nyama na masumbi ghake, nangauli zikuŵetika so nga ni vyakusanguluska. Mu 2023, nkhuku zikaŵa zakujumpha biliyoni 26.5 pa caro cose capasi, ndipo viyuni vyakujumpha biliyoni 50 vikukuzgika caka ciliconse kuti vilyeke. Mitundu yapadera ya nkhuku za nyama na za masumbi yapangika. Nkhuku yanakazi iyo yikuŵetekera masumbi yingaikira masumbi ghakujumpha 300 pa caka. Nkhuku zikukhala pamoza, zili na vyongo na nkhalo zakusuzga, ndipo zikusangika mu majandulo, visopa, na malemba gha midawuko yinandi. Kuzirwa kwake pa vyacuma kukuzipangiska kuŵa cigaŵa cakuzirwa ca kuŵeta viŵeto pa caro cose capasi. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''chicken'' likufuma ku Cingelezi ca kale ''ċicen''. Nangauli muzu wake ngwa Ŵajeremani, kukumanyikwa makola yayi uko lizgu ili likafuma, nangauli lingaŵa kuti likafuma ku kuyezga congo ico nkhuku yikupanga. == Mazina == Mu Cingelezi, lizgu lakuti ''chicken'' kale likang'anamulanga mwana wa nkhuku, nga mu sewero la William Shakespeare la ''Macbeth''. Mu malemba gha kale, na kanandi mu malonda na kasandiro, nkhuku nga ni mtundu zikulongosoreka nga ni nkhuku za panyumba. == Malongosoro == Nkhuku ni viyuni vikulu pacoko, ivyo vikucita vinthu pa msana. Thupi lake ndakuzingilira, malundi ghalije masoya mu mitundu yinandi, ndipo mapapiko ngafupi. Nkhuku za mu thengere zingaduka, apo nkhuku za panyumba na minofu yake ya kudukira nzakuzitika comene mwakuti zingaduka kutali yayi. Ukulu na mitundu yikupambana comene pakati pa mitundu ya nkhuku. Ŵana ŵa nkhuku awo ŵasululuka sonosono ŵa mitundu ya mazuŵa ghano na ya kale ŵakuzitika mwakuyana, pafupifupi magalamu 37. Kweni mitundu ya mazuŵa ghano yikukura luŵiro comene; pa zuŵa la 35, nkhuku ya nyama ya Ross 708 yingazitika makilogalamu 1.8, kuyaniska na makilogalamu 1.05 gha nkhuku ya kale ya vyaka vyakuyana. Nkhuku zikulu za ŵanalume na ŵanakazi zili na cigaŵa ca nyama pa mutu cakuchemeka cisoti, na tucikopa twakupachika kumphepete zose pasi pa mlomo; visoti na tucikopa ivi nvyakuwoneka comene pa ŵanalume. Mitundu yinyake yili na kusintha uko kukupangiska masoya ghakusazgikira pasi pa cisko, nga ni ndevu. Nkhuku zikurya vyakumera na vinyama. Mu thengere, zikufukula dongo kupenja mbuto, vibenene, na vinyama vikulu nga ni ŵazinkhanu, tunjoka tucoko, na mbeŵa zaŵana. Nkhuku yingakhala vyaka 5–10, kuyana na mtundu wake. Nkhuku ya kale comene iyo yikumanyikwa pa caro capasi yikakhala vyaka 16. Nkhuku zikukhala pamoza mu magulu, ndipo zikulamira masumbi na kulera ŵana pamoza. Nkhuku zinyake zikuwusa zinyake, ndipo zikupanga ndondomeko ya kudyokolana; izo zikuwusa zikulya dankha na kusankha dankha malo gha kuikira. Ghanoghano la kuwusa ili likalongosoreka mu nkhuku zanakazi na Thorleif Schjelderup-Ebbe mu 1921 nga ni "ndondomeko ya kudyokolana". Tambala kanandi ŵakuduka na kugwiliskira ntchito vikhadabo vyawo pa kumenyana. Nkhuku zingawungana na kukoma cinyama cakusaka ico cikuŵa cambura nkhongono panji cambura luso, nga ni nkhandwe yaŵana. Nkhuku zikawonekeranga comene nga ni vyakupeleka vyakulya, kweni mahara, nkhalo za mtima, na kukhala pamoza kwawo vikuyana na kwa viyuni vinyake na vinyama vyakonkheska. Kulira kwa tambala ni kuchema kwakukwezga, ndipo nyengo zinyake kwakuthwa, uko kukulongora malo ghake ku tambala ŵanyake, na kuzgora ku vyakuzizwiska vya luŵiro mu malo ghake. Nkhuku zanakazi zikulira comene pamanyuma pa kuikira sumbi na pa kuchema ŵana ŵawo. Nkhuku zili na vyongo vyakupambana vya kuchenjezga kuti cinyama cakusaka cikwiza kufuma kumwamba panji pasi. == Kuŵaba na Umoyo == Kuti wambe kunyengelera, tambala ŵanyake ŵangavina mu cizungulizgo kuzingilizga panji pafupi na nkhuku yanakazi, kanandi ŵakuyiwiska papiko ilo lili pafupi na nkhuku yanakazi. Kuvina uku kukupangiska nkhuku yanakazi kuzgora, ndipo para yazgora, tambala wangayikwera na kulutilira kugonana. Kanandi tambala wakwiza ku nkhuku yanakazi na kuvina. Usange nkhuku yanakazi yikukhumba yayi, yikuthaŵa; para yikukhumba, yikugwada, ndipo tambala wakuyikwera, wakulyata na malundi ghaŵiri pa msana wake. Mbeu ya tambala yikusamira kwizira mu kukhwaskana kwa vigaŵa vya pasi vya tambala na nkhuku yanakazi. Nga ni viyuni vyose, kuŵaba kukulongozgeka na ndondomeko ya misempha na vinthu vya mu ndopa. Kuŵaba kukucepa na vyaka. Nkhuku zanakazi kanandi zikuyezga kuikira mu visumbi ivyo vili kale na masumbi, ndipo nyengo zinyake zikusamizga masumbi kufuma ku visumbi vya pafupi kuya ku vyawo. Ntheura gulu likugwiliskira ntchito malo ghacoko pera, m'malo mwa kuŵa na cisumbi capaŵekha pa ciyuni ciliconse. Mu kawiro, viyuni vinandi vikuikira mpaka masumbi ghose ghakwane, pamanyuma vikulamira masumbi ghose. Nkhuku yanakazi yikukhala pa cisumbi, ndipo yikukukumuska masoya panji kudyokola para yasokonezgeka. Kanandi yikufuma pa cisumbi yayi mpaka masumbi ghasululuke. Masumbi gha nkhuku za mu malo ghatali gha Tibet ghali na vimanyikwiro vyapadera ivyo vikupangiska kuti ghasululuke comene mu malo umo okisijeni ngucoko. Masumbi gha nkhuku ghakusululuka pakumalira kwa nyengo ya kulamira, pafupifupi mazuŵa 21; mwana wa nkhuku wakugwiliskira ntchito dino lake la pa sumbi kuphwanya cikopa. Nkhuku yanakazi yikukhala pa cisumbi kwa mazuŵa pafupifupi ghaŵiri pamanyuma pakuti mwana wakwamba wasululuka; pa nyengo iyi ŵana ŵaphya ŵakulya cimaso ca mukati mwa sumbi. Nkhuku yanakazi yikuvikilira ŵana ŵake na kuŵafundiska. Yikuŵalongozga ku vyakulya na maji, na kuŵachema ku vyakulya. Ŵana ŵakumanya nkhuku yanakazi, ndipo pamanyuma ŵakuyilondezga nyengo zose. Yikulutilira kuŵapwelelera mpaka ŵafike masabata ghanandi. Kutorana kwa nkhuku za ŵabali kukupangiska kucepa kwa masumbi na kuzerezgeka kwa kukura mu nkhuku za White Leghorn na Langshan. == Kwambilira == === Mbumba === Viyuni vya mu maji panji pa mtunda ivyo vikuyana na nkhwali za mazuŵa ghano, mu gulu la viyuni umo nkhuku zili, vikapona apo viyuni vyose vya mu makuni na madayinoso ghakamalira. Nkhuku zikufuma comene ku nkhuku zakucesama za mu thengere (''Gallus gallus''), ndipo mu kasandiro zikugaŵika nga ni mtundu umoza. Nkhuku za panyumba zikutorana na nkhuku zakucesama za mu thengere. Nkhuku ya panyumba pamanyuma yikasazganika na nkhuku zinyake za mu thengere; mwaciyelezgero, cakuhara ca cikopa cacikasu cikafuma ku nkhuku ya mu thengere yituŵa-cifipa. Kukughanaghanirika kuti nkhuku zikugaŵana magaŵa 71 mpaka 79 pa 100 gha vyakuhara vyawo na nkhuku zakucesama za mu thengere. === Kuŵetika === Nkhuku zakucesama za mu thengere zikumanya makola kugwiliskira ntchito mbuto zinandi izo nsungwi zikupanga pakumalira kwa nyengo yawo ya kupanga mbuto, kuti zisazgirepo kuŵaba kwawo. Pa kuŵeta nkhuku, ŵanthu ŵakagwiliskira ntchito nkhongono ya nkhuku izi ya kuŵaba comene para vyakulya vyasazgikira. Nyengo na malo agho nkhuku zikaŵetikira vikaŵa nkhani yakususkana. Kusanda kwa vyakuhara kukaghanaghanira kuti nkhuku zikaŵetika vyaka 8,000 ivyo vyajumpha mu Asiya ya Kumwera-Kuvuma, ndipo zikathandazgika ku China na India pamanyuma pa vyaka 2,000 mpaka 3,000. Kusanda kwa mu 2020 uko kukapenda nkhuku 863 pa caro cose capasi kukulongora kuti nkhuku zose za panyumba zikufuma ku kuŵetika kumoza kwa nkhuku zakucesama za mu thengere, izo sono zikusangika comene mu Asiya ya Kumwera-Kuvuma. Nkhuku izi zikathandazgika mu Asiya ya Kumwera-Kuvuma na ya Kumwera, apo zikasazganika na nkhuku za mu thengere za malo agho. Kupenda so viwanga kufuma ku malo ghakujumpha 600 kukasanga kuti viwanga vya nkhuku vya kale comene vikufuma ku Thailand ya pakati, ku Ban Non Wat, pafupifupi vyaka 3,250 ivyo vyajumpha. Ŵasandi Joris Peters na Greger Larson ŵakuyowoya kuti ici cikacitika pa nyengo yimoza na kulima mpunga, ndipo ŵakusacizga kuti nkhuku za mu thengere zikakopeka na mbuto za mpunga, zikazenga visumbi pafupi, ndipo zikaŵetika. == Kuthandazgika == === Austronesia === Lizgu la nkhuku ya panyumba (''*manuk'') ni cigaŵa ca ciyowoyero ca kale ca Proto-Austronesian, ico cikulongora kuti zikaŵetika na Ŵaustronesia kufuma kale. Nkhuku, pamoza na ncheŵe na nkhumba, zikanyamulika mu maulendo gha pa nyanja gha Ŵaustronesia kuya ku virwa vya Asiya ya Kumwera-Kuvuma, Micronesia, Melanesia, Polynesia, na Madagascar, kwamba pafupifupi 3000 pambere Khristu kufuma ku Taiwan. === Afilika === Ukaboni wakwamba wa nkhuku za panyumba mu [[Afilika]] uli ku Mezber mu Ethiopia. Nkhuku izi zikalyekanga, nga umo vipsera vya mino gha ŵanthu na vya mipeni pa viwanga vya nkhuku vikulongolera. Nkhuku izi zikaŵa kuti zikafika ku Afilika ya Kumafumiro gha Zuŵa kwizira mu malonda gha pa Nyanja Yakucesama. Nkhuku zikafika ku [[Eguputo]] kwizira mu Vuma Lapakati kuti zikamenyane, pafupifupi 1400 pambere Khristu, ndipo zikaŵetika comene mu Eguputo pafupifupi 300 pambere Khristu. Mafupa ghanyake gha kale ghakufuma ku Mali, Nubia, mphepete ya kumafumiro gha zuŵa, na South Africa. === Amerika === Usange nkhuku za panyumba zikaŵa mu Amerika pambere Ŵaulaya ŵandize kukususkika, kweni nkhuku za masumbi gha buluu, izo zikusangika mu Amerika na Asiya pera, zikulongora kuti nkhuku zakwamba za Amerika zikafuma ku Asiya. === Yurasiya === Viwanga vya nkhuku nvyakusuzga kupima vyaka vyake, cifukwa viwanga vya viyuni nvicoko na vyakuphwanyika luŵiro. Nkhuku zikaŵa kuti zathandazgika mu Asiya ya pakati ya kumwera pofika vyaka vya m'ma 300 pambere Khristu. Mafupa gha nkhuku gha mu Vuma Lapakati ghakufuma pambere pacoko pa 2000 pambere Khristu mu Siriya. Ŵafoyinike ŵakathandazga nkhuku pa mphepete za Nyanja ya Mediterranean mpaka ku Iberia. Vithuzi vyakwamba vya nkhuku mu [[Europe|Ulaya]] vikusangika pa viŵiya vya dongo vya Corinth vya vyaka vya m'ma 600 pambere Khristu. Kuŵeta kukasazgikira mu Ufumu wa Ŵaroma, ndipo kukacepa mu nyengo yapakati. == Nthenda == Nkhuku zingakora tuzirombo nga ni nthata, na nthenda izo zikwiziskika na tubungulu twa nthenda nga ni mabakiteriya na tubungulu. Kazirombo ka ''Dermanyssus gallinae'' kakurya ndopa, kakwiziska kuyabwa na kucepeska masumbi, ndipo kakwambuzga nthenda za mabakiteriya. Nthenda za tubungulu zikusazgapo cimfine ca viyuni. == Kagwiliskiro na Ŵanthu == === Kuŵeta === Nkhuku ni vinyama vyakuŵetika vyakumanyikwa comene, ndipo zikaŵa biliyoni 23.7 mu 2018. Nkhuku zakujumpha biliyoni 50 zikuŵetika caka ciliconse cifukwa ca nyama na masumbi. Viyuni vinandi vikuŵetika mu mafakitale gha kuŵeta. Kuyana na Worldwatch Institute, magaŵa 74 pa 100 gha nyama ya nkhuku ya caro cose capasi na magaŵa 68 pa 100 gha masumbi ghakupangika mu nthowa iyi. Nthowa yinyake ni kuŵeta nkhuku zakwenda kwa wanangwa. Ŵakususka kuŵeta kwa mafakitale ŵakuyowoya kuti kukunanga malo ghakuzingilizga, kukwiziska ngozi ku uchanda wa moyo wa ŵanthu, ndipo nkhwankhaza ku vinyama. Ŵakukolera ŵakuyowoya kuti nthowa yawo yikusunga malo na vyakulya, ndipo vinyama vikupwelelereka mu malo ghakulaŵilirika. Nkhuku za nyama zikutora masabata ghambura kukwana ghankhondi na ghamoza kufika pa ukulu wa kukoma. Nkhuku izo zikuŵetekera masumbi zikuchemeka nkhuku za masumbi. Ufumu Ubanyi pera ukulya masumbi ghakujumpha miliyoni 34 pa zuŵa. Nkhuku za mitundu yinyake zingaikira masumbi ghakujumpha 300 pa caka; unandi ukulu comene uwo wasimikizgika ni masumbi 371 mu mazuŵa 364. Pamanyuma pa myezi 12 ya kuikira, nkhongono ya kuikira ikucepa mwakuti gulu likupeleka candulo so yayi. === Nga ni Vyakusanguluska === Kuŵeta nkhuku nga ni vyakusanguluska kukatemweka comene mu ma 2000 mu misumba. Ŵanthu ŵanandi ŵakuŵeta nkhuku cifukwa ca masumbi, kweni kanandi ŵakuzithya mazina na kuziwona nga ni vinyama vinyake vya panyumba nga ni ncheŵe. Nkhuku zili na nkhalo zapaŵekha. Zikulya mu woko la munthu, kuduka pa malundi gha munthu, kulondezga ŵakuzipwelelera, na kulongora citemwa. === Kumenyaniska Tambala === Kumenyaniska tambala ni mphikisano mu malo ghakuzingilizgika pakati pa tambala ŵaŵiri. Kwakanizgika mu vyaro vinandi cifukwa nkhwankhaza ku vinyama. Kukawoneka kuti kukacitikanga mu Mlonga wa Indus kufuma 2500 mpaka 2100 pambere Khristu. Pa kuŵetika, nkhuku zikaŵetikanga dankha pa kumenyaniska, ndipo pamanyuma pera zikamba kulyeka. === Mu Kasandiro === Nkhuku zagwiliskirika ntchito kanandi kusanda ŵana ŵa mu masumbi apo ŵakukura. Masumbi ghanandi ghangapezeka; ghangajulika na kulaŵiska mwana uyo wakukura. Kweniso ŵasandi ŵangacita mayeso pa ŵana aŵa, kujara so sumbi, na kusanda vyakufumapo pamanyuma. Mwaciyelezgero, vyakusanga vinandi vyakuzirwa pa kukura kwa mawoko na malundi vikacitika na ŵana ŵa nkhuku. Nkhuku ndico ciyuni cakwamba ico vyakuhara vyake vyose vikaŵazgika. Vyakuhara vya nkhuku vikuyana mu ukulu na vya viyuni vinyake, kweni ni vicoko kuluska vya pafupifupi vinyama vyose vyakonkheska. Mu 2006, ŵasandi ŵakasanda kwambilira kwa viyuni ŵakayatsa cakuhara cinyake ca nkhuku, ndipo ŵakasanga kuti nsaya za mwana zikamba kupanga mino, nga ni agho ghakusangika mu mafosilo gha viyuni vya kale. === Mu Midawuko, Majandulo, na Visopa === Nkhuku zikusangika comene mu majandulo, visopa, malemba, na midawuko. Nkhuku ni cinyama cakupatulika mu midawuko yinandi. Tambala nyengo zinyake ŵakugwiliskirika ntchito pa kuŵeza, ici cikusazgapo kupeleka sembe tambala wakupatulika, kanandi pa kumenyaniska kwa cisopa, nga ni nthowa ya kuyowoyerana na ŵaciuta. Mu buku la Gabriel García Márquez la 1967, ''One Hundred Years of Solitude'', kumenyaniska tambala kukakanizgika mu msumba wa Macondo. Fumbo lakuti "Cifukwa wuli nkhuku yikajumpha msewu?" likufuma mu 1847 panji pambere. Nkhuku zikusangika mu vithuzi vya kujambula, nga ni ca Adriaen van Utrecht ca 1646 na ca Walter Osborne ca 1885. Sumu ya ŵana ya "Cock a Doodle Doo" yikafumyika mu 1765. Filimu ya 2000 ya ''Chicken Run'' yikaŵa na nkhuku izo zikucita nga ni ŵanthu. [[Category:Vinyama]] [[Category:Viyuni]] 61ypca6kljoyvqr4l7wkiom9ivxk6vq 0 4366 124020 123619 2026-11-05T13:38:59Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124020 wikitext text/x-wiki {{see also|Zuŵa}} [[File:A day panorama - digital art.jpg|thumb|upright=2|Zuŵa (mlenji, muhanya, mise, na usiku)]] '''Dazi''' (panji '''zuŵa''') ni nyengo iyo [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]] cikutora kujizunguliya kamoza kose kuyana na [[Zuŵa|zuŵa]]. Pakati, ni maora 24 (maŵiri 86,400). Apo zuŵa likujumpha pa malo ghanyake, malo agho ghakuwona mlenji, muhanya, mise, na usiku. Kuzunguliya uku kwa zuŵa na zuŵa kukulongozga mendero gha zuŵa na zuŵa gha vyamoyo vinandi, agho ngakuzirwa pa vinthu vinandi vya umoyo. Mazuŵa ghakulondezgana ghakunozgeka mu makalendala nga ni madeti, pafupifupi nyengo zose mu masabata, myezi, na vyaka. Kalendala ya zuŵa yikunozga madeti kuyana na kuzunguliya kwa zuŵa kwa caka, ndipo yikupeleka mazuŵa ghakuyana gha kwamba kwa nyengo zinayi caka na caka. Kalendala ya mwezi yikunozga madeti kuyana na kawonekero ka [[Mwezi|mwezi]]. Mu kagwiliskiro ka zuŵa na zuŵa, zuŵa likwamba pakati pa usiku, apo pakulembeka 00:00 panji 12:00 am mu vipimanyengo vya maora 24 panji 12. Cifukwa cakuti nyengo ya pakati pa usiku yikupambana kuyana na malo, vigaŵa vya nyengo vyajalikiskika kuti nyengo yimoza yakuyana yigwiliskirike ntchito. Pali nthowa zinyake za kuŵikira kwamba na kumalira kwa mazuŵa, nga ni kalendala ya cisopa ca Ŵayuda, iyo yikupenda mazuŵa kwambira apo zuŵa likunjira, panji mu [[Astronome|astronome]], umo zuŵa likwamba pa muhanya kuti kulaŵiska kose kwa usiku umoza kulembeke kuŵa kwa zuŵa limoza. Pa kagwiliskiro kapadera, ng'anamulo ya zuŵa yikusintha pacoko, nga ni zuŵa la SI (maŵiri 86,400 ndendende) ilo likugwiliskirika ntchito pa mirangura na pa kusunga vipimo, nyengo yapakati ya malo iyo yikughanaghanira kusintha kwa kawiro kwa zuŵa la zuŵa, na zuŵa la nyenyezi ilo likugwiliskirika ntchito mu astronome. Mu vyaro vinyake kuwaro kwa tropiki, nyengo ya kusunga ungweru wa msana yikucitika, ndipo caka ciliconse pakuŵa zuŵa limoza la maora 23 na limoza la maora 25. Cifukwa ca kusintha kucoko kwa kujizunguliya kwa caro capasi, nyengo zinyake liŵiri lakusazgikira likunjizgika pakumalira kwa zuŵa la UTC; ntheura nangauli pafupifupi mazuŵa ghose ghali na maŵiri 86,400, pali mazuŵa ghanyake ghapadera gha maŵiri 86,401 (mu vyaka 50 kufuma 1972 mpaka 2022, maŵiri ghakusazgikira 27 ghakanjizgika, pafupifupi kamoza pa vyaka viŵiri viliyose). == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''day'' likufuma ku Cingelezi ca kale ''dæġ'', ndipo likuyana na ''dagur'' mu Ciayisilandi, ''Tag'' mu Cijeremani, na ''dag'' mu Cinoweyi, Cidanishi, Ciswidishi, na Cidachi, ivyo vyose vikufuma ku muzu wa kale wa Ŵajeremani ''*dagaz''. == Ng'anamulo == === Zuŵa la Zuŵa Lakuwoneka na Lapakati === Ng'anamulo zinandi za ghanoghano ili zikugwiliskirika ntchito kuyana na nkhani, kukhumbikwa, na kupepuka. Kupatula zuŵa la maora 24 (maŵiri 86,400), lizgu lakuti zuŵa likugwiliskirika ntchito pa nyengo zinandi zakupambana izo zikuthemba kujizunguliya kwa caro capasi. Yimoza yakuzirwa ni zuŵa la zuŵa, nyengo iyo zuŵa likutora kuwelera pa malo ghake ghapacanya comene kuthambo. Cifukwa cakuti nthowa ya caro capasi njakutalikilapo, zuŵa lili pa malo ghamoza mwa malo ghaŵiri gha mkati mwa nthowa iyo, pakati yayi. Ntheura, kuyana na dango laciŵiri la Kepler, cibwe cikwenda pa luŵiro lakupambana pa malo ghakupambana gha nthowa yake, ndipo zuŵa la zuŵa nduŵi lakuyana caka cose yayi. Cifukwa cakuti caro capasi cikwenda mu nthowa yakutalikilapo kuzunguliya zuŵa apo cikujizunguliya pa ndodo yakupendama, nyengo iyi yingaŵa yitali panji yifupi na maŵiri mpaka 7.9 kuluska maora 24. Mu vyaka makumi ghakumanyuma ivi, utali wapakati wa zuŵa la zuŵa pa caro capasi waŵa pafupifupi maŵiri 86,400.002. Sono pali mazuŵa gha zuŵa pafupifupi 365.2421875 mu caka cimoza. Mdawuko wa kale ukaŵikanga kwamba kwa zuŵa liphya apo zuŵa likufuma panji kunjira pa malo agho. Nyengo yeneyiyo, na mtunda pakati pa kufuma kwa zuŵa kuŵiri panji kunjira kuŵiri, vikuthemba malo (na utali wa malo) na nyengo ya caka. Zuŵa lakukhazikika comene lingalongosoreka na zuŵa ilo likujumpha pa mzere wa malo, ico cikucitika pa muhanya panji pakati pa usiku. Nyengo yeneyiyo yikuthemba malo gha kumafumiro na kumanjiliro, na pacoko nyengo ya caka. Utali wa zuŵa ili pafupifupi ngwakukhazikika (maora 24 ± maŵiri 30). Iyi ndiyo nyengo iyo vipimanyengo vya zuŵa vya mazuŵa ghano vikulongora. Kuwemeska kunyake kukulongosora zuŵa lapakati la maghanoghano ilo likwenda pa luŵiro lakukhazikika; luŵiro ili likuyana na luŵiro lapakati la zuŵa lenecho, kweni likuwuskapo kusintha kwa caka cose apo caro capasi cikwenda mu nthowa yake. Pa kujizunguliya kwa caro capasi, zuŵa lapakati ni pafupifupi madigiri 360.9856. Zuŵa likutora kujumpha madigiri 360 gha kujizunguliya cifukwa caro capasi cikuzunguliya so zuŵa. Kunyake mu [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]] panji mu vigaŵa vinyake vya caro cose ca mlengalenga, zuŵa ni kujizunguliya kose kwa vinthu vinyake vikulu vya kuthambo kuyana na nyenyezi yawo. ==== Zuŵa la Ŵanthu ==== Pa vilato vya ŵanthu, nyengo ya vipimanyengo yimoza yikuŵikika pa cigaŵa cose kuyana na nyengo yapakati ya zuŵa pa mzere wapakati. Vigaŵa ivi vya nyengo vikamba kugwiliskirika ntchito pakati pa vyaka vya m'ma 1800, apo sitima zakwenda pa nyengo zakuŵikika zikamba, ndipo vyaro vinandi vikuru vikaŵa kuti vyavizomerezga pofika 1929. Mu 2015, vigaŵa 40 vikaŵa vikugwiliskirika ntchito pa caro cose capasi: cigaŵa capakati, ico vinyake vyose vikupimikira, cikuchemeka UTC+00, ico cikugwiliskira ntchito Nyengo Yakuyana ya Caro Cose (UTC). Nthowa yakumanyikwa comene yikwambiska zuŵa la ŵanthu pakati pa usiku. Zuŵa ili lingachemeka zuŵa la kalendala. Zuŵa kanandi likugaŵika mu maora 24, ndipo ora liliyose lili na maminiti 60, ndipo miniti yiliyose yili na maŵiri 60. === Zuŵa la Nyenyezi === Zuŵa la nyenyezi ni nyengo iyo caro capasi cikutora kujizunguliya kamoza kose kuyana na nyenyezi yakutali (iyo yikuwonekera kuŵa yambura kwenda). Kupima zuŵa mu nthowa iyi kukugwiliskirika ntchito mu astronome. Zuŵa la nyenyezi ndifupi na pafupifupi maminiti 4 kuluska zuŵa la zuŵa la maora 24 (maora 23, maminiti 56, na maŵiri 4.09). Pali mazuŵa gha nyenyezi pafupifupi 366.2422 mu caka cimoza (zuŵa limoza kujumpha mazuŵa gha zuŵa). === Mu Ndondomeko ya Pakati pa Vyaro ya Vipimo === Zuŵa ni cipimo ca Ndondomeko ya Pakati pa Vyaro ya Vipimo (SI) yayi, nangauli pambere 2026 likalongosorekanga kuŵa lakuzomerezgeka kugwiliskirika ntchito na SI. Zuŵa, na cimanyikwiro d, likulongosoreka na vipimo vya SI kuŵa maŵiri 86,400; liŵiri ndilo cipimo cakwamba ca nyengo mu SI. === Mu Nyengo ya Makhumi === Pali maghanoghano ghanandi gha nyengo ya makhumi, kweni ghakusintha ng'anamulo ya zuŵa yayi, ndipo ghakugwiliskira ntchito zuŵa nga ni cipimo cakwamba. Mu nyengo ya makhumi, zuŵa likugaŵika mu maora 10, ndipo mazuŵa 10 ghakupanga ''décade'', iyo yikuyana na sabata. ''Décades'' zitatu zikupanga mwezi. === Ng'anamulo Zinyake === Lizgu ili likung'anamula maghanoghano ghanyake ghakuyana, nga ni: * Zuŵa lose: nyengo ya mdima na ungweru, maora 24. * Kupenda kwa mazuŵa, mwaciyelezgero "Tizamuwonana pamanyuma pa mazuŵa ghatatu" panji "zuŵa lakulondezgapo". * Cigaŵa ca deti: zuŵa la caka, zuŵa la mwezi, panji zuŵa la sabata. * Nyengo iyo munthu wakugwira ntchito ya malipiro pa zuŵa limoza. * Msana: nyengo ya ungweru apo zuŵa lili pacanya pa mphepete ya kuthambo (kufuma apo zuŵa likufuma mpaka apo likunjira), panji kufuma ku ungweru wakwamba wa mlenji mpaka ku ungweru wakumalira wa mise. * Nyengo yinyake ya zuŵa, nga ni "zuŵa la kwamasambiro" panji "zuŵa la ntchito". == Kusintha kwa Utali == Comene cifukwa ca kucepa kwa luŵiro uko kukwiziskika na nkhongono yakuguza ya mwezi, kujizunguliya kwa caro capasi kukuzerezgeka. Cifukwa ca umo liŵiri lalongosorekera, utali wapakati wa zuŵa la zuŵa sono ni pafupifupi maŵiri 86,400.002, ndipo ukusazgikira na pafupifupi magaŵa 2 pa 1,000 gha liŵiri pa vyaka 100 viliyose. Pakuti luŵiro la kujizunguliya kwa caro capasi likucepa, utali wa liŵiri la SI ukaleka kuyana na liŵiri ilo likufuma ku kujizunguliya. Ici cikiziska kukhumbikwa kwa maŵiri ghakusazgikira, agho ghakunjizgika mu Nyengo Yakuyana ya Caro Cose (UTC). Nangauli kanandi zuŵa lili na maŵiri 86,400 gha SI, zuŵa la ŵanthu lingaŵa na maŵiri 86,401 panji 86,399 pa zuŵa ilo. Kupatula kusintha kwa magaŵa 2 pa 1,000 gha liŵiri, vinthu vinyake vikusintha pacoko comene utali wa zuŵa, ndipo ici cikupangiska kunjizga kwa maŵiri ghakusazgikira kuŵa kwambura ndondomeko. Maŵiri ghakusazgikira ghakuphalirika pambere na Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kujizunguliya kwa Caro Capasi (IERS), uwo ukupima kujizunguliya kwa caro capasi na kusimikizga usange liŵiri lakusazgikira likukhumbikwa. === Utali wa Mazuŵa mu Nyengo za Kale === Musandi wa vyamoyo vya kale John W. Wells wakasanga kuti utali wa mazuŵa mu nyengo za kale ungapimika mwa kupima mphete za mafosilo gha matanthwe gha mu nyanja, cifukwa vyamoyo vinyake vikukhwaskika na kuzuzga na kucepa kwa maji gha nyanja. Utali wa zuŵa apo caro capasi cikapangika ukughanaghanirika kuŵa maora 6. Arbab I. Arbab wakalemba utali wa mazuŵa mu nyengo, ndipo wakasanga mzere wakupindika. Arbab wakayowoya kuti ici cikafuma ku kusintha kwa unandi wa maji agho ghakhwaska kujizunguliya kwa caro capasi. == Mphaka za Zuŵa == Pa vinyama vinandi vya msana, zuŵa likwamba pa matanda kuca na kumalira apo zuŵa likunjira. Ŵanthu, na mikhaliro ya mdawuko na umanyi wa kasandiro, ŵagwiliskira ntchito maghanoghano ghanandi ghakupambana gha mphaka za zuŵa. Mu Baibolo la Ciheberi, Genesis 1:5 likulongosora zuŵa na "mise" na "mlenji" pambere lindalongosore kupangika kwa zuŵa kuti liŵalire: "Ciuta wakachema ungweru kuti Muhanya, na mdima wakauchema kuti Usiku. Ndipo kukaŵa mise na mlenji, zuŵa lakwamba." Zuŵa la Ŵayuda likwamba apo zuŵa likunjira panji apo usiku wanjira (apo nyenyezi zitatu zikuwoneka). Ulaya wa nyengo yapakati nawo ukalondezga mdawuko uwu, wakumanyikwa nga ni kupenda kwa Florence: mu ndondomeko iyi, kuyowoya kuti "maora ghaŵiri mu zuŵa" kukang'anamula maora ghaŵiri pamanyuma pa kunjira kwa zuŵa, ntheura nyengo za mise zikwenera kuwezgereka zuŵa limoza mu kupenda kwa mazuŵa ghano. Mazuŵa nga ni Usiku wa Pambere pa Khrisimasi na ghanyake ni vyakusyala vya ndondomeko ya kale apo mazuŵa gha cisangalalo ghakambanga pa mise ya zuŵa la kumanyuma. Nthowa yakumanyikwa ya Ŵaroma ŵa kale, Ŵacayina ŵa kale, na mu nyengo ya sono, njakuti zuŵa la ŵanthu likwamba pakati pa usiku, ndiko kuti 00:00, ndipo likumala maora 24 ghose mpaka 24:00, ndiko kuti 00:00 ya zuŵa lakulondezgapo. Ungano wa Pakati pa Vyaro wa Mzere Wapakati wa 1884 ukasimikizga kuti ukuthemba kuti luŵiro, para cingacitika, mazuŵa gha astronome na gha pa nyanja ghazamunozgeka kulikose kuti ghambe pakati pa usiku. Mu [[Eguputo]] wa kale, zuŵa likapendekanga kufuma apo zuŵa likufuma mpaka apo likufuma so. Pambere 1926, Turkey yikaŵa na ndondomeko ziŵiri za nyengo: ya Turkey, iyo yikapendanga maora kufuma apo zuŵa likunjira, na ya Ŵafurenci, iyo yikapendanga maora kufuma pakati pa usiku. == Vigaŵa vya Zuŵa == Ŵanthu ŵagaŵa zuŵa mu nyengo zinandi, izo zingaŵa na ng'anamulo mu mdawuko, na vyakufumapo vinyake pa umoyo wa thupi la ŵanthu. Vigaŵa vya zuŵa vilije nyengo zakuŵikika; vingapambana kuyana na umoyo wa ŵanthu panji maora gha ungweru mu malo ghanyake. === Msana === Msana ni cigaŵa ca zuŵa umo ungweru wa zuŵa ukufika pasi mwakulunjika, para palije vikanizgo. Utali wa msana pakati nkhwakujumpha pacoko hafu ya zuŵa la maora 24. Vinthu viŵiri vikupangiska msana pakati kuŵa utali kuluska usiku. Zuŵa ni kadontho yayi, kweni lili na ukulu wakuwoneka. Kusazgirapo, mphepo iyo yikuzunguliya caro capasi yikupindiska ungweru wa zuŵa mwakuti unyake ukufika pasi nanga para zuŵa lili pasi pa mphepete ya kuthambo. Ntheura, msana pakati ngutali pafupifupi maminiti 7 kuluska maora 12. Msana ukugaŵika so mu mlenji na muhanya. Mlenji uli pakati pa kufuma kwa zuŵa na pakati pa msana. Muhanya uli pakati pa pakati pa msana na kunjira kwa zuŵa, panji pakati pa pakati pa msana na kwamba kwa mise. Mu nyengo iyi, kufunda kwa thupi la ŵanthu nkhukulu comene, ngozi za pa misewu zikusazgikira, ndipo ntchito yikucepa. === Matanda Kuca na Kuzirimila === Matanda kuca na kuzirimila ni nyengo pambere zuŵa lindafume na pamanyuma pa kunjira kwake apo pali ungweru wa kawiro kweni palije ungweru wa zuŵa wakulunjika. Kuzirimila kwa mlenji kukwamba pa matanda kuca na kumalira apo zuŵa likufuma, apo kuzirimila kwa mise kukwamba apo zuŵa likunjira na kumalira apo mdima wanjira. Mise yingamba pambere zuŵa lindanjire, ndipo yikukolerana na kuzirimila na usiku. Mise yikwamba pafupifupi pa 5 panji 6 koloko ya muhanya, panji apo zuŵa likunjira, ndipo yikumalira apo munthu wakuluta kukagona. === Usiku === Usiku ni nyengo iyo kuthambo kwafipa; nyengo pakati pa kunjira kwa ungweru na matanda kuca apo palije ungweru wa zuŵa wakuwoneka. Ungweru wakupangika wa usiku ungakhwaska umoyo wa ŵanthu na vinyama, mwaciyelezgero kuzerezga tulo. === Mu Midawuko Yinyake === Kagaŵiro ka zuŵa mu vigaŵa kakupambana mu midawuko. Mwaciyelezgero, mu Brazil zuŵa likugaŵika mu nyengo zinayi za maora 6: ''madrugada'' kufuma pakati pa usiku mpaka 6:00 am, ''manhã'' kufuma 6:00 am mpaka pakati pa msana, ''tarde'' kufuma pakati pa msana mpaka 6:00 pm, na ''noite'' kufuma 6:00 pm mpaka pakati pa usiku. == Mazuŵa gha Sabata == * Lakwamba (Monday) * Ciŵiri (Tuesday) * Citatu (Wednesday) * Cinayi (Thursday) * Cinkhondi (Friday) * Cisulo (Saturday) * [[Sabata]] (Sunday) [[Category:Madazi]] 8z38qn5nvaurqwpbv6gi5zju1m1ltu2 0 4368 124005 123720 2026-11-05T13:37:16Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124005 wikitext text/x-wiki {{see also|Category:Miyezi{{!}}Miyezi ya caka}} [[file:FullMoon2010.jpg|thumb|Mwezi wa [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]].]] [[File:Jupiter and the Galilean Satellites.jpg|thumb|upright|Myezi ya [[Jupita]]: ''Io'', ''Europa'', ''Ganymede'', ''Callisto''.]] [[file:Moon symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|☾]] '''Mwezi''' (cimanyikwiro: [[file:moon decrescent symbol (fixed width).svg|20px|☾]] panji [[file:moon crescent symbol (fixed width).svg|20px|☽]]) ndiyo setilayiti ya kawiro yekha ya [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Ukuzunguliya caro capasi mu nthowa yakutalikilapo, pa mtunda uwo ukusintha mu caka, wapakati wa makilomita pafupifupi 378,000. Ukumalizga kuzunguliya kamoza (mwezi wa caka), kuyana na caro capasi na [[Zuŵa|zuŵa]], mu mazuŵa 29.5 ghaliwose. Mwezi na caro capasi vikukoleka na nkhongono ya kukoka, iyo njankhongono comene ku mbali izo zikulaŵiskana. Nkhongono izi ndizo zikwiziska comene kuzuzga na kucepa kwa maji gha mbwani pa caro capasi, ndipo zaguza mwezi kuti nyengo zose ulaŵiske caro capasi na cigaŵa cimoza ceneco. Kukakika uku kukupangiska nyengo ya kuzunguliya kwa mwezi pa ceneco (zuŵa la mwezi) kuyana na nyengo yake ya kuzunguliya caro capasi (mwezi wa caka). Pa kasandiro ka pasi, mwezi ni cinthu ca kuzitika kwa cibwe panji cibwe ca setilayiti. Kuzitika kwake ni magaŵa 1.2 pa 100 gha kuzitika kwa caro capasi, ndipo ukulu wake ni makilomita 3,474, pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinayi ca ukulu wa caro capasi. Mu [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]], ngukulu na wakuzitika kuluska cibwe cicoko ciliconse ico cikumanyikwa, ndipo ni mwezi wa cinkhondi pa ukulu na pa kuzitika, kweniso ni mwezi ukulu comene na wakuzitika comene kuyana na cibwe cake. Nkhongono ya kukoka ya pacanya pa mwezi njicoko pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinkhondi na cimoza ca ya caro capasi, pafupifupi hafu ya ya Aresi, ndipo njaciŵiri pa ukulu pa myezi yose ya Kanozgero ka Zuŵa pamanyuma pa Io, mwezi wa Jupita. Thupi la mwezi lili na vigaŵa vyakupambana na ni la malibwe, ndipo lili na maji, mphepo, na nkhongono ya umagineti vicoko comene. Pacanya pa mwezi paphimbika na fuvu, ilo comene ni vinthu vyakupepuka ivyo vikaphulika kufuma ku cikopa ca mwezi apo vinthu vikatimbana nawo. Cikopa ca mwezi cili na mazenje gha kutimbana; ghanyake ghaphya ghali na mizere yakuŵala. Mwezi ukaŵa na mapiri gha moto mpaka vyaka biliyoni 1.2 ivyo vyajumpha, ndipo mwala wakusungunuka ukafuma comene ku mbali ya pafupi ya mwezi, iyo cikopa cake ncifupi, ukazuzga mazenje gha kale, ndipo apo ukazizima ukapanga malo ghakufipa agho ghakuwoneka makola sono, ghakuchemeka ''maria'' ("nyanja"). Mwezi ukughanaghanirika kuti ukapangika kufuma ku vinthu vya caro capasi ivyo vikaphulika apo cinthu ca ukulu wa [[Aresi]] cikatimbana na caro capasi. Kusanda kwa kupima vyaka kwa vigaŵa vya mwala wakusungunuka wa mwezi kukulongora kuti mwezi ukapangika vyaka biliyoni 4.35 ivyo vyajumpha, pamanyuma mu mbiri ya Kanozgero ka Zuŵa. Kufuma kutali, msana na usiku vya zuŵa la mwezi vikuwoneka nga ni kawonekero kakusintha ka mwezi, ndipo para mwezi ukujumpha mu mzgezge wa caro capasi, kubisika kwa mwezi kukuwoneka. Ukulu wa mwezi kuthambo la caro capasi ukuyana pafupifupi na wa zuŵa, ntheura mwezi ukuphimba zuŵa lose pa kubisika kose kwa zuŵa. Mwezi ndiwo cinthu cakuŵala comene kuthambo usiku cifukwa ca ukulu wake wakuwoneka, nangauli kuwezga ungweru kwa pacanya pake nkhwakuyana na kwa phula la misewu. Pafupifupi magaŵa 59 pa 100 gha pacanya pa mwezi ghakuwoneka kufuma pa caro capasi cifukwa ca makona ghakupambana agho mwezi ungawonekera kuthambo, ndipo vigaŵa vinyake vya mbali ya kutali ya mwezi vikuwoneka. Mwezi waŵa kasupe wakuzirwa wa maghanoghano na vinjeru mu mbiri ya ŵanthu, ndipo wakaŵa wakuzirwa ku kasandiro ka caro cose, majandulo, visopa, luso, kupima nyengo, kasandiro ka kawiro, na maulendo gha mlengalenga. Maulendo ghakwamba gha mlengalenga ku cinthu ca kuwaro kwa caro capasi ghakaŵa ku mwezi, kwamba mu 1959 na kujumpha pafupi kwa Luna 1 (iyo yikatumika na Soviet Union), na kutimbana kwakukhumbika kwa Luna 2, kulondezgana mu 1966 na kukhala pasi makola kwakwamba (na Luna 9) na kunjira mu nthowa ya kuzunguliya (na Luna 10). Ŵanthu ŵakafika dankha mu nthowa ya kuzunguliya mwezi na Apollo 8 (iyo yikatumika na United States) pa 24 Zimya 1968, ndipo pamanyuma pacanya pa mwezi na Apollo 11 pa 20 Vuna 1969, ndipo ici cikapangiska mwezi kuŵa cinthu cekha ca kumwamba kuwaro kwa caro capasi ico ŵanthu ŵafikako. Pofika 1972, maulendo 6 gha Apollo ghakaŵa kuti ghafikiska ŵanthu 12 pa mwezi, ndipo ŵakakhalako mpaka mazuŵa ghatatu. Kupenda kuphya kwa mwezi na marobotiki, comene kusimikizga kuŵapo kwa maji pa mwezi, kwasazgirapo maghanoghano gha kuwezgera ŵanthu ku mwezi. Mwa agha muli ndondomeko ya Artemis, kusazgapo ulendo wa Artemis II wa ŵanthu kujumpha pafupi na mwezi mu 2026. == Mazina na Muzu wa Lizgu == Zina la Cingelezi la setilayiti ya kawiro ya caro capasi kanandi likulembeka kuti ''Moon'', na M yikulu. Lizgu lakuti ''moon'' likufuma ku Cingelezi ca kale ''mōna'', ilo likufuma ku ''*mēnōn'', ilo nalo likufuma ku Proto-Indo-European ''*mēnsis'' ("mwezi wa caka"), ilo lingakolerana na lizgu lakung'anamula "kupima [nyengo]". Mu Citumbuka, lizgu lakuti ''mwezi'' nalo likung'anamula cinthu ca kumwamba na nyengo ya mazuŵa pafupifupi 30. Zina la Cilatini la mwezi ni ''lūna''. Lizgu la Cingelezi lakuti ''lunar'' likafuma ku Cilatini, panyake kwizira mu Cifulenci. Mu malemba gha kasandiro na mu nkhani zakupeka za kasandiro, mwezi nyengo zinyake ukuchemeka ''Luna'' kuti upambane na myezi yinyake. Mu ndakatulo, ''Luna'' lingang'anamula so mwezi wakulongoreka nga ni mwanakazi. Lizgu la Cigiriki ca kale ''selḗnē'' likang'anamulanga mwezi nga ni cinthu ca kumwamba, na so ciuta mwanakazi wa mwezi Selene. Lizgu la Cingelezi lambura kugwiliskirika ntchito kanandi lakuti ''selenian'' likulongosora mwezi nga ni caro. Muzu wakuti ''seleno-'' ukuwoneka mu mazgo nga ni ''selenography'' (kusanda pacanya pa mwezi). Vimanyikwiro vya astronome vya mwezi ni ☽ na ☾, mwaciyelezgero mu M☾, "kuzitika kwa mwezi". === Kagaŵiro === Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kasandiro ka Nyenyezi (IAU) ukuchema setilayiti ya caro capasi kuti "the Moon", na M yikulu. Setilayiti zinyake za kawiro za vibwe zikuchemeka "moons", na m yicoko. Mu mbiri, mwezi ukaŵa umoza mwa vibwe vya kale, mu ng'anamulo la kale la cinthu cakwendakwenda kuthambo. Apo Galileo wakasanga setilayiti izo zikuzunguliya Jupita, wakazichema kuti "myezi" cifukwa, nga ni mwezi, zingawonekera kuŵa vibwe ivyo vikuzunguliya cibwe cinyake. Ŵakumanya ŵanyake ŵakulondezga ng'anamulo la kasandiro ka pasi ilo likugaŵa myezi nga ni vibwe ivyo vikuzunguliya zuŵa apo vikuzunguliya so cibwe cinyake. Para tikulaŵiska kufuma ku zuŵa, mwezi ukuzunguliya zuŵa, ndipo caro capasi cikusintha pacoko nthowa yake. Ici capangiska ŵasandi ŵanyake kuyowoya kuti mwezi ungawonekera kuŵa cibwe, mu mbiri na mu kawiro kake, ndipo kuzitika kwake kungakwana kutozga nthowa yake kuzunguliya zuŵa usange ukaŵa paŵekha. Ŵanyake ŵakuti ici cikung'anamula kuti caro capasi na mwezi ni cibwe caŵiri. IAU yilije ng'anamulo la vibwe mu ndondomeko ya viŵiri, panji la ico cikupanga ndondomeko ya cibwe caŵiri, kweni ŵasandi ŵanandi ŵakuzomerezgana kuti ici cingakhumba pakati pa kuzitika kwa mwezi na caro capasi kuŵa kuwaro kwa caro capasi, ico nchambura kuŵa nthena. == Mbiri ya Kawiro == === Kapangikiro === Kupima vyaka kwa vigaŵa vya mwezi kukulongora kuti mwezi ukapangika mu vyaka miliyoni 200 vyakwamba pamanyuma pa kwamba kwa Kanozgero ka Zuŵa. Kupima kwakugomezgeka comene pa mitundu yikulu ya malibwe kukulongora vyaka biliyoni 4.35. Ghanoghano ilo likuzomerezgeka comene ni lakuti caro capasi na mwezi vikapangika pamanyuma pa kutimbana kukulu kwa cinthu ca ukulu wa Aresi (cakuchemeka Theia) na caro capasi ca kale. Kutimbana kwa mphepete uku kukaponya vinthu mu nthowa ya kuzunguliya caro capasi, ndipo vinthu ivi vikawunjikana na kupanga mwezi kuwaro pacoko kwa mphaka ya Roche ya caro capasi. Kutimbana kukulu kukughanaghanirika kuti kukacitikanga kanandi mu Kanozgero ka Zuŵa ka kale. Viyelezgero vya makompyuta vya kutimbana kukulu vyapeleka vyakufumapo ivyo vikukolerana na kuzitika kwa mtima wa mwezi na nkhongono ya kuzunguliya ya caro capasi na mwezi. Viyelezgero ivi vikulongora kuti cigaŵa cikulu ca mwezi cikafuma ku cinthu ico cikatimbana, m'malo mwa caro capasi ca kale. Kweni viyelezgero vya kufuma 2007 vikulongora kuti cigaŵa cikulu ca mwezi cikafuma ku caro capasi ca kale. Vinthu vinyake vya mukati mwa Kanozgero ka Zuŵa nga ni Aresi na Vesta, kuyana na malibwe gha mlengalenga agho ghakufumako, vili na kapangikiro ka okisijeni na tungsten kakupambana comene na ka caro capasi. Kweni caro capasi na mwezi vili na kapangikiro kakuyana pafupifupi. Kuyana uku kungalongosoreka na kusazganika kwa vinthu vyakuzgoka mphepo ivyo vikapanga vyose viŵiri pamanyuma pa kutimbana, nangauli pali mphindano pa ici. Kutimbana kukafumiska nkhongono zakukwana kusungunuska vinthu vyakuphulika na cikopa ca caro capasi, kupanga nyanja ya mwala wakusungunuka. Vinthu vyakusungunuka vyakuphulika vingaŵa kuti vikawunjikana so mu ndondomeko ya caro capasi na mwezi. Mwezi uwo ukapangika uphya ungaŵa kuti ukaŵa na nyanja yake ya mwala wakusungunuka; kuzika kwake kukughanaghanirika kuŵa kufuma pafupifupi makilomita 500 mpaka 1,737. Vigaŵa viŵiri vya ukulu wa vigaŵa vikulu vya mtunda mu cigaŵa ca pasi ca caro capasi vyasacizgika kuŵa vyakusyala vya Theia ivyo vicali mukati mwa caro capasi. Viyelezgero vya makompyuta vyakulunjika comene vikusanga kuti kutimbana kukulu kungaŵika luŵiro setilayiti ya kuzitika na unandi wa cisulo wakuyana na wa mwezi mu nthowa yakutali mwakukwana kufuma ku caro capasi kuti yileke kunangika na nkhongono ya kukoka (kuwaro kwa mphaka ya Roche). Nanga ni setilayiti izo pakwamba zikujumpha mukati mwa mphaka ya Roche zingapona, mwa kuwuskika vigaŵa vinyake na pamanyuma kukankhika ku nthowa zisani na zakukhazikika. Nangauli ghanoghano la kutimbana kukulu likulongosora ukaboni unandi, mafumbo ghanyake ghacali ghambura kuzgoleka, ghanandi ghakukhwaskana na kapangikiro ka mwezi. Viyelezgero ivyo mwezi ukutora cigaŵa cikulu ca caro capasi ca kale nvyakusuzga kukolerana na vyakusangika vya usungunu wa pasi pa zirconium, okisijeni, silicon, na vigaŵa vinyake. === Kukura kwa Kawiro === Mwezi uwo ukapangika uphya ukazunguliyanga caro capasi pafupi comene kuluska sono. Ntheura cilichose cikawonekanga cikulu comene kuthambo la cinyake, kubisika kukacitikanga kanandi, ndipo nkhongono za kukoka zikaŵa zikulu. Cifukwa ca nkhongono za kukoka, nthowa ya mwezi kuzunguliya caro capasi yakura comene, ndipo yikutora nyengo yitali. Pamanyuma pa kupangika, mwezi wazizima ndipo mphepo yake yinandi yawuskika. Pacanya pa mwezi pakusintha kufuma apo na kutimbana kukulu na kucoko kunandi, ndipo kwapanga malo ghakuŵa na mazenje gha vyaka vyose. Mwezi ukaŵa na mapiri gha moto mpaka vyaka biliyoni 1.2 ivyo vyajumpha, ndipo agha ghakapanga ''maria'' ghakuwoneka comene. Mwala wakusungunuka unandi wa ''maria'' ukafuma mu nyengo ya Imbrian, vyaka biliyoni 3.3–3.7 ivyo vyajumpha, nangauli unyake ngwa vyaka biliyoni 1.2 pera ndipo unyake ngwa vyaka biliyoni 4.2. Kuthandazgika kwa mwala uwu nkhwambura kuyana, ndipo ukuwoneka comene ku mbali ya pafupi ya mwezi. Vifukwa vya ici vindamanyikwe, nangauli kufupi kwa cikopa ku mbali ya pafupi kukughanaghanirika kuŵa cifukwa cimoza. Vifukwa vya kuthandazgika kwa malo ghapacanya gha mwezi ku mbali ya kutali navyo vindamanyikwe makola. Kupima kukulongora kuti cikopa ca mbali ya pafupi ncifupi kuluska ca mbali ya kutali. Malongosoro ghanyake ni ghakuti kutimbana kukulu ku mbali ya pafupi kungaŵa kuti kukapepuska mwala wakusungunuka kuthiririka pacanya. === Nyengo za Kasandiro ka Pasi pa Mwezi === Nyengo za kasandiro ka pasi pa mwezi zikuthemba kutimbana kwakuwoneka comene, nga ni mazenje gha mphete zinandi nga ni Nectaris, Imbrium, na Orientale, agho ghali na ukulu wa makilomita mahandiredi mpaka masauzandi, ndipo ghali na vinthu vyakuphulika ivyo vyathandazgika kutali. Nyengo izi zikuthyika mazina gha vimanyikwiro vyake, kufuma ku mazenje ghanandi kuwaro kwa ''maria'' ghakufipa, ku ''maria'' na mazenje gha pamanyuma, na pakumalira ku mazenje ghaphya, ghacali ghakuŵala na ghakuwoneka makola, ghakuŵa na mizere nga ni Copernicus panji Tycho. Kusoŵa kwa mphepo, nyengo, na ndondomeko za pasi za sonosono kukung'anamula kuti mazenje ghanandi agha ghakusungika makola. Nangauli mazenje ghacoko pera gha mphete zinandi ghapimika vyaka mwakusimikizgika, ngakovwira pa kupeleka vyaka vyakuyaniska. Cifukwa mazenje gha kutimbana ghakuwunjikana pa luŵiro lwakuyana pafupifupi, kupenda unandi wa mazenje pa malo kungagwiliskirika ntchito kupima vyaka vya pacanya. Kweni pakwenera kupwelelera na nthowa iyi cifukwa pangaŵa mazenje ghaciŵiri. Vinthu vyakuphulika pa kutimbana vingapanga mazenje ghaciŵiri agho kanandi ghakuwoneka mu magulu panji mu mizere, kweni ghangawoneka so paŵekha kutali na apo kutimbana kukacitikira. Agha ghangayana na mazenje ghakwamba, ndipo ghangaŵa ghanandi mu mazenje ghacoko, ntheura kuŵapo kwawo kwambura kumanyikwa kungananga kupima vyaka. Vyaka vya malibwe ghakusungunuka na kutimbana agho ghakawunjikika mu maulendo gha Apollo vili pakati pa vyaka biliyoni 3.8 na 4.1: ici cagwiliskirika ntchito kusacizga nyengo ya Kutimbana Kukulu kwa Pamanyuma, ya kusazgikira kwa kutimbana. Vithuzi vyakulunjika comene vya Lunar Reconnaissance Orbiter mu vyaka vya m'ma 2010 vikulongora kuti luŵiro lwa sono lwa kupangika kwa mazenje lukujumpha comene ivyo vikaghanaghanirika kale. Ndondomeko ya mazenje ghaciŵiri yikughanaghanirika kusazganya masentimita ghaŵiri gha pacanya gha fuvu mu vyaka 81,000. Luŵiro ili lukujumpha kahandiredi luŵiro ilo likapimika kufuma ku kutimbana kwa tumalibwe tucoko pera. === Ivyo Vikulindilirika Munthazi === Pamanyuma pa vyaka biliyoni 5, mwezi uzamuzunguliya kutali na caro capasi na magaŵa 40 pa 100 kuluska sono. Kweni pafupifupi vyaka biliyoni 2 mpaka 3 pamanyuma pa ici, zuŵa lizamuŵa nyenyezi yikulu yakufiira. Usange zuŵa lizamuphimba caro capasi na mwezi, kukwekana na mphepo ya zuŵa kungapangiska mtunda pakati pa caro capasi na mwezi kucepa mpaka mwezi wanjire mukati mwa mphaka ya Roche ya caro capasi, ndipo ungaphwanyika. == Vimanyikwiro vya Kawiro == === Ukulu na Kuzitika === Mwezi ni setilayiti ya kawiro ya cinkhondi pa ukulu (pa ukulu na pa kuzitika) mu Kanozgero ka Zuŵa. Ungagaŵika nga ni mwezi wa kuzitika kwa cibwe, ntheura ni cibwe ca setilayiti kuyana na ng'anamulo la kasandiro ka pasi. Ngucoko kuluska Mekyuri kweni ngukulu comene kuluska cibwe cicoko cikulu comene ca Kanozgero ka Zuŵa, Pulutu. Mwezi ni setilayiti yaciŵiri pa kukhwima mu Kanozgero ka Zuŵa, pamanyuma pa Io. Na kuzitika kwa cigaŵa cimoza pa 81 ca kwa caro capasi, na ukulu wa makilomita pafupifupi 3,500 (kujumpha cigaŵa cimoza pa vinayi ca ukulu wa caro capasi), mwezi ni setilayiti ya kawiro yikulu comene mu Kanozgero ka Zuŵa kuyaniska na cibwe cake. Cisko ca mwezi cikuyana na usani wa Australia, Ulaya, panji United States. Malo ghose gha pacanya pa mwezi ni makilomita gha mbali zinayi pafupifupi miliyoni 38, ghakuyana na gha Amerika yose. === Mawonekero === Pakwamba mwezi ukaŵa na mawonekero ghakukhazikika na kukoka kwa ceneco, kweni kufuma apo wasintha. Ni mpira wakutalikilapo pacoko comene cifukwa ca kukwekeka na nkhongono za kukoka, ndipo mzere wake mutali wapendama makona 30 kufuma ku kulaŵiska caro capasi, cifukwa ca kupambana kwa nkhongono ya kukoka uko kukufuma ku mazenje ghakulu gha kutimbana. Mawonekero ghake ngatali kuluska ivyo nkhongono za kukoka za sono zingalongosora. "Cifufu ca kale" ici cikulongora kuti mwezi ukakhwima apo ukazunguliyanga pa hafu ya mtunda wake wa sono kufuma ku caro capasi, ndipo sono ngwakuzizima comene kuti mawonekero ghake ghawelere ku kukhazikika pa mtunda wake wa sono. Mazuŵa ghano, kusintha kwa cikopa na nkhongono za kukoka kukupanga waka tumapiri tucoko twa kuphwanyika kwa cikopa. === Kazengero === Mwezi uli na vigaŵa vyakupambana pa usungunu: cikopa, cigaŵa capakati, na mtima. Uli na mtima wa mukati wakukhwima wa cisulo cinandi, wa ukulu wapakati panyake wa makilomita 240 pera, na mtima wa kuwaro wa vinthu vyakuthira, comene cisulo cakusungunuka, wa ukulu wapakati wa makilomita pafupifupi 300. Kuzunguliya mtima kuli cigaŵa cakusungunuka pacoko ca ukulu wapakati wa makilomita pafupifupi 500. Kazengero aka kakughanaghanirika kuti kakapangika apo nyanja ya mwala wakusungunuka ya mwezi wose yikakhwimanga pacoko pacoko pamanyuma pa kupangika kwa mwezi vyaka biliyoni 4.5 ivyo vyajumpha. Kukhwima kwa nyanja iyi ya mwala wakusungunuka kungaŵa kuti kukapanga cigaŵa capakati ca vinthu vyakuzitika apo vinthu nga ni ''olivine'' na ''pyroxene'' vikabiranga pasi; apo pafupifupi vigaŵa vitatu pa vinayi vya nyanja ya mwala wakusungunuka vikakhwima, vinthu vyakupepuka vya ''plagioclase'' vikapangika na kuyandama kuŵa cikopa pacanya. Vinthu vyaumaliro kukhwima vingaŵa kuti pakwamba vikaŵa pakati pa cikopa na cigaŵa capakati, na unandi ukulu wa vigaŵa ivyo vikupanga kufunda. Kuyana na ghanoghano ili, mapu gha usungunu agho ghakapangika kufuma mu nthowa ya kuzunguliya ghakulongora kuti cikopa cikupangika comene na ''anorthosite''. Vigaŵa vya malibwe gha mwezi vya mwala wakusungunuka uwo ukafuma pacanya kufuma ku kusungunuka kwa cigaŵa capakati vikusimikizga kapangikiro ka cigaŵa capakati, ako kali na cisulo cinandi kuluska ca caro capasi. Cikopa cili na unandi wapakati wa makilomita pafupifupi 50. Kweni mtima wa mwezi ngucoko, wa ukulu wapakati wa makilomita pafupifupi 350 panji pasi, pafupifupi magaŵa 20 pa 100 gha ukulu wapakati wa mwezi. Kapangikiro kake kakumanyikwa makola yayi kweni panyake ni cisulo cakusazganika na sulfure na nickel pacoko. Kupenda kuzunguliya kwa mwezi uko kukusintha mu nyengo kukulongora kuti mtima ngwakusungunuka pacoko. Kukanikizga pa mtima wa mwezi kukughanaghanirika kuŵa GPa 5 (kanandi kakulu nga ni mphepo ya caro capasi kanandi 49,000). === Nkhongono ya Kukoka === Pakati, nkhongono ya kukoka pacanya pa mwezi ni 1.62 m/s², pafupifupi hafu ya ya pacanya pa Aresi na pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinkhondi na cimoza ca ya caro capasi. Pa myezi ya vibwe, mwezi uli na nkhongono ya kukoka ya pacanya yaciŵiri pa ukulu, pamanyuma pa Io. Luŵiro lwa kuthaŵa nkhongono yake ni makilomita 2.38 pa liŵiri. Nkhongono ya kukoka ya mwezi njambura kuyana pose. Vyakulongosora vya nkhongono iyi vyapimika mwa kulondezga kusintha kwa vyakutumika vya wayilesi vyakufuma ku vyombo vya mlengalenga ivyo vikuzunguliya mwezi. Vimanyikwiro vikulu vya nkhongono ya kukoka ya mwezi ni ma''mascon'', malo gha nkhongono ya kukoka yikulu comene agho ghakukolerana na mazenje ghanyake ghakulu gha kutimbana, ndipo ghakufuma pacoko ku mwala wakusungunuka wakukhwima wa ''maria'' uwo ukazuzga mazenje agha. Malo agha ghakukhwaska comene nthowa za vyombo vya mlengalenga ivyo vikuzunguliya mwezi. Pali mafumbo ghanyake: mwala wakusungunuka pera ungalongosora kupambana kose kwa nkhongono ya kukoka yayi, ndipo ma''mascon'' ghanyake ghakukolerana na mapiri gha moto gha ''maria'' yayi. Cigaŵa umo nkhongono ya kukoka ya mwezi yikuluska ya caro capasi cili na ukulu wapakati wa makilomita 60,000 (ndiko kuti, pasi pa cigaŵa cimoza pa vinkhondi na cimoza ca mtunda wa makilomita 378,000 pakati pa mwezi na caro capasi). Malo agha ghakuchemeka mlengalenga wa pakati pa caro capasi na mwezi. === Nkhongono ya Umagineti === Mwezi uli na nkhongono ya umagineti ya kuwaro ya pasi pa nanotesla 0.2, panji pasi pa cigaŵa cimoza pa 100,000 ca ya caro capasi. Mwezi ulije nkhongono ya umagineti ya mwezi wose; uli waka na umagineti mu cikopa. Mbiri ya nkhongono ya umagineti ya mwezi njambura kuzomerezgeka na wose, ndipo pacali kusoŵa kuzomerezgana pa nkhongono na nyengo ya nkhongono ya umagineti ya kale ya mwezi. Kupima kunandi kwacitika pa vigaŵa vya mwezi ivyo vikawunjikika mu maulendo gha Apollo. Kupima uku kukulongora kuti nkhongono ya umagineti ya kale ya mwezi yikaŵa na nyengo ziŵiri zakupambana. Mu nyengo yakwamba (vyaka biliyoni 4.5 mpaka 3.56 ivyo vyajumpha), nkhongono ya umagineti yikafika pafupifupi ma''microtesla'' 100, pafupi na ya caro capasi ya sono. Nyengo yaciŵiri yikaŵa yitali comene (vyaka biliyoni 3.58 mpaka 1 ivyo vyajumpha), kweni yambura nkhongono comene, yikufika ma''microtesla'' 5–7 pera. Nchambura kuthekera kuti ndondomeko yimoza ya kwenda kwa kufunda panji kwa vinthu yikapanga mbiri iyi kwambura kukhwaskika na vinthu vya kuwaro. Mu maghanoghano, umagineti unyake uwo wasyala ungafuma ku nkhongono za umagineti za kanyengo kacoko izo zikapangika pa kutimbana kukulu kwizira mu kukura kwa mitambo ya ''plasma''. Mitambo iyi yikupangika pa kutimbana kukulu mu nkhongono ya umagineti iyo yilipo. Ici cikukhozgeka na malo gha umagineti ukulu comene mu cikopa agho ghali pafupi na mbali yinyake ya mwezi kufuma ku mazenje ghakulu gha kutimbana. === Mphepo === Mwezi uli na mphepo iyo ni cigaŵa ca kuwaro comene pera, iyo njicoko comene mwakuti pafupifupi njambura kuŵapo, ndipo kuzitika kwake kose ndambura kufika matani 10. Kukanikizga pacanya kwa mphepo iyi yicoko ni pafupifupi 3 × 10⁻¹⁵ ya mphepo ya caro capasi; kukusintha na zuŵa la mwezi. Yikufuma ku mphepo izo zikufuma mu mwezi na ku vinthu ivyo vikuphulika apo tuvinthu twa mphepo ya zuŵa tukutimbana na dongo la mwezi. Vigaŵa ivyo vyasangika ni sodiyamu na potasiyamu, ivyo vikupangika na kutimbana uku (vikusangika so mu mphepo za Mekyuri na Io); hiliyamu-4 na neon kufuma ku mphepo ya zuŵa; na argon-40, radon-222, na polonium-210, ivyo vikufuma mu mwezi pamanyuma pa kupangika na kunangika kwa vinthu vya mtima wa vimenyu mu cikopa na cigaŵa capakati. Kusoŵa kwa vigaŵa nga ni okisijeni, naitirojeni, kaboni, haidrojeni na magnesiyamu, ivyo vilipo mu fuvu, kukumanyikwa yayi. Nthunthu ya maji yikasangika na Chandrayaan-1 ndipo yikusintha kuyana na malo kufuma ku mzere wapakati, ndipo yili yinandi comene pa makona pafupifupi 60–70; panyake yikufuma ku cikakato ca maji mu fuvu ico cikuzgoka mphepo. Mphepo izi zikuwelera mu fuvu cifukwa ca nkhongono ya kukoka ya mwezi panji zikutayika mu mlengalenga, kwali kwizira mu kukanikizga kwa ungweru wa zuŵa panji, usange zili na magesi, mwa kupyelekeka na nkhongono ya umagineti ya mphepo ya zuŵa. Mtambo wa fuvu wa nyengo zose ulipo kuzunguliya mwezi, uwo ukupangika na tuvinthu tucoko twakufuma ku nyenyezi za mcira. Matani 5 gha tuvinthu twa nyenyezi za mcira ghakughanaghanirika kutimbana na mwezi maora 24 ghaliwose, ndipo ici cikuphulika tuvinthu twa fuvu. Fuvu likukhala pacanya pa mwezi pafupifupi maminiti 10: maminiti 5 kukwera na maminiti 5 kuwa. Pakati, makilogalamu 120 gha fuvu ghali pacanya pa mwezi, ghakukwera mpaka makilomita 100 pacanya. Kupenda kwa fuvu kwa LADEE kukasanga kuti unandi wa tuvinthu ukaŵa ukulu comene pa kuwa kwa malibwe gha mlengalenga gha Geminid, Quadrantid, Northern Taurid, na Omicron Centaurid, apo caro capasi na mwezi vikujumpha mu vyakusyala vya nyenyezi za mcira. Mtambo wa fuvu wa mwezi ngwambura kuyana, ndipo ngwakukhwima comene pafupi na mphaka pakati pa mbali ya msana na mbali ya usiku ya mwezi. Kusanda kwa vigaŵa vya mwala wakusungunuka wa mwezi ivyo vikatoleka mu maulendo gha Apollo kukulongora kuti mwezi kale ukaŵa na mphepo yikulu pacoko kwa nyengo ya vyaka miliyoni 70 pakati pa vyaka biliyoni 3 na 4 ivyo vyajumpha. Mphepo iyi, iyo yikafuma ku mphepo izo zikafumanga mu mapiri gha moto gha mwezi, yikaŵa kaŵiri kuluska ya Aresi ya sono. Mphepo ya kale ya mwezi yikawuskika pakumalira na mphepo ya zuŵa na kuthandazgika mu mlengalenga. === Vyakucitika vya Pacanya === Nkhongono zakunanga kufuma ku nkhongono za kuthambo, tuvinthu twa nyutironi utu zikupanga, na zuŵa vikupangiska unandi wapakati wa nkhongono izi wa ma''millisievert'' 1.369 pa zuŵa pa msana wa mwezi, ico ni kaŵiri na hafu kuluska pa Malo gha Mlengalenga gha Pakati pa Vyaro, kankhondi mpaka kakhumi kuluska pa ulendo wa ndege kujumpha Mbwani ya Atlantic, na kamahandiredi ghaŵiri kuluska pacanya pa caro capasi. Kuyaniska, unandi wapakati ni ma''millisievert'' 1.84 pa zuŵa pa ulendo wa ku Aresi na pafupifupi 0.64 pa zuŵa pa Aresi yeneyiyo. Ungweru wa zuŵa ukupeleka so magesi ku fuvu la mwezi lakuphalaza comene ndipo ukulipangiska kuyandama. Ici cikovwira kuthandazgika luŵiro kwa fuvu la mwezi lakukakatira, ilo likunanga maphapo na vilwero. Pacanya pa mwezi pakuŵa na kufunda kwakupambana kufuma 120 °C mpaka −171 °C kuyana na ungweru wa zuŵa. Cifukwa ca kusoŵa kwa mphepo, kufunda kwa malo ghakupambana kukusintha comene kuyana na usange ghali mu ungweru wa zuŵa panji mu mzgezge, ntheura mawonekero gha malo ghakugwira ntchito yikulu pa kufunda kwa malo. Vigaŵa vya mazenje ghanandi, comene pasi pa mazenje ghanandi gha ku mphaka za mwezi, vili mu mzgezge nyengo zose. Mazenje agha gha mdima wa muyirayira ghali na kuzizima kukulu comene. Lunar Reconnaissance Orbiter yikapima kufunda kwapasi comene kwa nyengo ya kufunda mu mazenje gha ku mphaka ya kumwera pa −238 °C na −247 °C pera pafupi na nyengo ya kuzizima mu zenje la Hermite ku mphaka ya kumpoto. Uku ndiko kuzizima kukulu comene mu Kanozgero ka Zuŵa uko combo ca mlengalenga cikapimapo, kuzizima kuluska nanga ni pacanya pa Pulutu. Pacanya pa cikopa ca mwezi pali cigaŵa ca pacanya ca fuvu lakuphwanyika comene na kutimbana, comene lakuzirima, ilo likupangika na kutimbana. Fuvu lakupepuka comene, dongo la mwezi la galasi la silicon dioxide, likuyana na cizizimu pa kukhwaska ndipo lili na fungo nga ni la mfuti iyo yaphulika. Fuvu la malo gha kale kanandi ndakukhwima kuluska la malo ghaphya: likupambana mu unandi kufuma mamita 10–15 mu malo ghapacanya na mamita 4–5 mu ''maria''. Pasi pa fuvu ili pali cigaŵa ca malibwe ghakuphwanyika comene ca makilomita ghanandi. Vyakucitika vikulu ivi vikughanaghanirika kupangiska kuti mabakiteriya ghaleke kupona pa vyombo vya mlengalenga pa mwezi kujumpha nyengo ya kuzunguliya kamoza kwa mwezi. === Vimanyikwiro vya Pacanya === Mawonekero gha malo gha mwezi ghapimika na laser na kupenda vithuzi. Cimanyikwiro cikulu comene ni dimba likulu la South Pole–Aitken ku mbali ya kutali, la ukulu wa makilomita pafupifupi 2,240, zenje likulu comene pa mwezi na laciŵiri pa ukulu mu Kanozgero ka Zuŵa. Na kuzika kwa makilomita 13, pasi pake ndipo pali malo ghapasi comene pacanya pa mwezi, ghakufika −9.178 km mu zenje lifupi mukati mwa zenje la Antoniadi. Malo ghapacanya comene pa mwezi, kusazgapo ghakuchemeka Selenean summit pa makilomita 10.629, ghali ku kumpoto-kumafumiro kwa dimba ili, ndipo ghangaŵa kuti ghakakhwimiska na kutimbana kwa mphepete uko kukapanga dimba la South Pole–Aitken. Madimba ghanyake ghakulu gha kutimbana nga ni Imbrium, Serenitatis, Crisium, Smythii, na Orientale ghali na malo ghapasi na mphepete zapacanya. Mbali ya kutali ya mwezi njapacanya na makilomita pafupifupi 1.9 kuluska mbali ya pafupi. Kusangika kwa tumapiri twa kuphwanyika kukulongora kuti mwezi wacepa na mamita pafupifupi 90 mu vyaka biliyoni yimoza vyaumaliro. Vimanyikwiro vyakuyana vilipo pa Mekyuri. Mare Frigoris, dimba pafupi na mphaka ya kumpoto ilo likaghanaghanirikanga kuŵa lakufwa, laphwanyika na kusamika. Cifukwa mwezi ulije vigaŵa vikulu vya pasi vyakwenda, kusintha kwa pasi kukucitika pacoko pacoko, ndipo kuphwanyika kukupangika apo ukutaya kufunda. Ŵasandi ŵasimikizga kuŵapo kwa phanga pa mwezi pafupi na Nyanja ya Mtendere, pafupi na malo agho Apollo 11 yikakhala mu 1969. Phanga ili, ilo lamanyikwa kuŵa mlomo wa thumbu la mwala wakusungunuka ilo lakhoŵa, ndisani mamita pafupifupi 45 na litali mpaka mamita 80. Kusanga uku ndiko kusimikizga kwakwamba kwa mlomo wa phanga la mwezi. Kupenda kukathemba vithuzi ivyo vikatoreka mu 2010 na Lunar Reconnaissance Orbiter ya NASA. Kufunda kwakukhazikika kwa phanga kwa pafupifupi 17 °C kungapeleka malo ghawemi ku ŵakwenda mu mlengalenga munthazi, ndipo kungaŵavikilira ku kufunda kukulu, ungweru wa zuŵa, na tumalibwe tucoko twa mlengalenga. Kweni pali masuzgo nga ni kunjira na ngozi ya kuwa kwa malibwe. Kusanga uku kukupeleka mwaŵi wa malo gha kukhala pa mwezi munthazi panji malo gha kubisamako pa ngozi. ==== Vimanyikwiro vya Mapiri gha Moto ==== Vimanyikwiro vikulu ivyo vikuwoneka kufuma pa caro capasi na maso ni malo ghakufipa na ghambura vimanyikwiro vinandi gha mwezi agho ghakuchemeka ''maria'' (cimoza ''mare''; kufuma ku Cilatini "nyanja", cifukwa kale ŵakaghanaghananga kuti ghakazura maji), agho ni madimba ghakulu gha mwala wakusungunuka wa kale uwo wakhwima. Nangauli ukuyana na wa pa caro capasi, mwala uwu wa mwezi uli na cisulo cinandi ndipo ulije vinthu ivyo vyasinthika na maji. Mwala unandi uwu ukafuma panji ukathiririka mu malo ghapasi agho ghakukolerana na mazenje gha kutimbana, nangauli malo ghakulu comene gha mwala uwu pa mwezi, Oceanus Procellarum, ghakukolerana na zenje lakuwoneka la kutimbana yayi. Nyengo zakupambana za kuthiririka kwa mwala mu ''maria'' kanandi zingamanyikwa na kupambana kwa kuŵala kwa pacanya na mphepete zakuwoneka za kuthiririka. Apo ''maria'' ghakapangikanga, kuzizima na kucepa kwa mwala wakusungunuka kukapanga tumapiri twakukwinyika mu malo ghanyake. Tumilonga twakuzunguliyazunguliya, utu tukusangika mu na kuzunguliya ''maria'', panyake ni minjololo ya mwala wakusungunuka iyo yikafwa panji mathumbu gha mwala wakusungunuka agho ghakhoŵa. Mapiri gha moto gha ''maria'' ghasintha mazenje gha kutimbana mu nthowa zinandi, kusazgapo kughazuzga pa unandi wakupambana, na kukwezga na kuphwanya pasi pake kufuma ku kukwera kwa vinthu vya ''maria'' pasi pake. Pafupifupi ''maria'' ghose ghali ku mbali ya pafupi ya mwezi, ndipo ghakuphimba magaŵa 31 pa 100 gha pacanya pa mbali ya pafupi kuyaniska na magaŵa 2 pa 100 gha mbali ya kutali. Panyake ici nchifukwa ca kuwunjikana kwa vigaŵa vyakupanga kufunda pasi pa cikopa ku mbali ya pafupi, ivyo vingaŵa kuti vikapangiska cigaŵa capakati ca pasi pake kufunda, kusungunuka pacoko, kukwera pacanya na kuphulika. Ukaboni wa mapiri gha moto gha sonosono pa mwezi wasangika pa malo 70 ghambura kunozgeka gha ''maria'', ghanyake gha vyaka pasi pa miliyoni 50. Vigaŵa vyakuŵala vya mwezi vikuchemeka ''terrae'', panji kanandi malo ghapacanya, cifukwa ngapacanya kuluska ''maria'' ghanandi. Vyaka vyake vyapimika kuŵa biliyoni 4.4, ndipo vingaŵa vinthu vya ''plagioclase'' ivyo vikawunjikana mu nyanja ya mwala wakusungunuka ya mwezi. Kupambana na caro capasi, palije mapiri ghakulu gha mwezi agho ghakughanaghanirika kupangika cifukwa ca kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi. ==== Mazenje gha Kutimbana ==== Ndondomeko yikulu ya pasi iyo yakhwaska pacanya pa mwezi ni kupangika kwa mazenje gha kutimbana, agho ghakupangika apo vibwe vicoko vya malibwe na nyenyezi za mcira vikutimbana na pacanya pa mwezi. Kukughanaghanirika kuti pali mazenje pafupifupi 300,000 ghakusani kujumpha kilomita 1 ku mbali ya pafupi ya mwezi. Mazenje gha mwezi ghali na mawonekero ghakupambana, kuyana na ukulu wawo. Kufuma ku ghacoko kuya ku ghakulu, mitundu yikulu ni mazenje ghapepuka gha mawonekero gha mbale na mphepete zakukwera, mazenje ghakusuzga gha pasi pakugonera, vikuta vya masitepu na mapiri gha pakati, madimba gha mphete ya mapiri, na madimba gha mphete ziŵiri panji kujumpha. Mazenje ghanandi comene gha kutimbana ngakuzunguliya, kweni ghanyake, nga ni Cantor na Janssen, ghali na mawonekero gha mbali zinandi, panyake cifukwa ca kuphwanyika kwa pasi pake. Ghanyake, nga ni Messier ziŵiri, Schiller, na Daniell, ngatali. Utali uwu ungafuma ku kutimbana kwa mphepete comene, kutimbana kwa vibwe vicoko viŵiri, kuphwanyika kwa cinthu pambere cindatimbane, panji kutimbana kwaciŵiri kwa pafupi pafupi. ==== Vizungulizgo vya Mwezi ==== Vizungulizgo vya mwezi ni vimanyikwiro vya fumbo ivyo vikusangika pacanya pose pa mwezi. Vikuwezga ungweru comene, vikuwoneka nga ni viphya (ndiko kuti vili na vimanyikwiro vya fuvu liphya), ndipo kanandi vili na mawonekero ghakuzunguliyazunguliya. Mawonekero ghawo kanandi ghakuwoneka makola cifukwa ca malo ghakufipa agho ghakwenda pakati pa vizungulizgo vyakuŵala. Vili mu malo agho nkhongono ya umagineti ya pacanya njikulu, ndipo vinandi vili ku mbali yinyake ya mwezi kufuma ku kutimbana kukulu. Vizungulizgo vyakumanyikwa ni Reiner Gamma na Mare Ingenii. Vikughanaghanirika kuŵa malo agho ghakavikilirika pacoko ku mphepo ya zuŵa, ntheura ghakusinthika pacoko pacoko na nyengo ya mlengalenga. === Kuŵapo kwa Maji === Maji ghakuthira ghangakhalilira pacanya pa mwezi yayi. Para ghakhwaskika na ungweru wa zuŵa, maji ghakugaŵika luŵiro na ungweru na kutayika mu mlengalenga. Kweni kufuma mu ma 1960, ŵasandi ŵakughanaghanira kuti cikakato ca maji cingaŵikika na nyenyezi za mcira izo zikutimbana, panji kupangika na kukolerana kwa malibwe gha mwezi gha okisijeni yinandi na haidrojeni ya mphepo ya zuŵa, ndipo kusiya maji ghacoko agho ghangakhalilira mu mazenje ghakuzizima gha mzgezge wa nyengo zose ku mphaka zose ziŵiri za mwezi. Viyelezgero vya makompyuta vikulongora kuti mpaka makilomita gha mbali zinayi 14,000 gha pacanya ghangaŵa mu mzgezge wa nyengo zose. Kuŵapo kwa maji ghakukwana pa mwezi nkhwakuzirwa comene kuti kukhala pa mwezi kuŵe kwambura kudura comene; kunyamula maji kufuma pa caro capasi kungadura comene. Mu vyaka vya pamanyuma, vimanyikwiro vya maji vyasangika pacanya pa mwezi. Mu 1994, kuyezga kwa radar pa combo ca mlengalenga ca Clementine kukalongora kuŵapo kwa tumalo tucoko twa maji ghakuzizima pafupi na pacanya. Kweni kulaŵiska kwa radar kwa pamanyuma kwa Arecibo kukulongora kuti vyakusangika ivi vingaŵa malibwe agho ghakaphulika kufuma ku mazenje ghaphya gha kutimbana. Mu 1998, cilwero ca nyutironi pa combo ca mlengalenga ca Lunar Prospector cikalongora kuti haidrojeni yinandi yilipo mu mita yakwamba ya kuzika mu fuvu pafupi na mphaka. Tumpira twa mwala wakusungunuka, utu tukatoleka ku caro capasi na Apollo 15, tukalongora maji ghacoko mukati mwawo. Combo ca mlengalenga ca Chandrayaan-1 ca 2008 casimikizga kuŵapo kwa cikakato ca maji pacanya, mwa kugwiliskira ntchito Moon Mineralogy Mapper. Cilwero ici cikawona mizere ya kukora ungweru iyo yikusangika na ''hydroxyl'', mu ungweru wa zuŵa wakuwezgeka, ndipo ici cikapeleka ukaboni wa cikakato ca maji cinandi pacanya pa mwezi. Combo ici cikalongora kuti unandi ungafika magaŵa 1,000 pa miliyoni. Mwa kugwiliskira ntchito ungweru wakuwezgeka, ungweru wambura kulunjika wa malo gha mzgezge ukasimikizga cikakato ca maji mukati mwa makona 20 gha mphaka zose ziŵiri mu 2018. Mu 2009, LCROSS yikatuma cinthu ca makilogalamu 2,300 kutimbana na zenje la mzgezge wa nyengo zose ku mphaka, ndipo yikasanga maji gha makilogalamu 100 panji kujumpha mu vinthu ivyo vikaphulika. Kupenda kunyake kwa vyakusangika vya LCROSS kukalongora kuti unandi wa maji ukaŵa pafupi na makilogalamu 155 ± 12. Mu Vula 2011, maji gha magaŵa 615–1410 pa miliyoni ghakasangika mu vigaŵa vya mukati vya cigaŵa ca mwezi 74220, "dongo la galasi la mtundu wa malalanje" lakumanyikwa, la titanium yinandi, ilo likafuma ku mapiri gha moto ndipo likawunjikika mu ulendo wa Apollo 17 mu 1972. Vigaŵa ivi vikapangika pa kuphulika kwa mapiri gha moto pa mwezi pafupifupi vyaka biliyoni 3.7 ivyo vyajumpha. Unandi uwu ukuyana na wa mwala wakusungunuka mu cigaŵa capakati ca pacanya ca caro capasi. Kupenda kwa vyakusangika vya Moon Mineralogy Mapper (M3) kukavumbula mu Mpupulu 2018 kakwamba "ukaboni wakusimikizgika" wa cikakato ca maji pacanya pa mwezi. Vyakusangika vikalongora vimanyikwiro vyapadera vya kuwezga ungweru vya cikakato ca maji, kupambana na fuvu na vinthu vinyake vyakuwezga ungweru. Cikakato cikasangika ku mphaka ya kumpoto na ya kumwera, nangauli cili cinandi ku kumwera, uko maji ghakakika mu mazenje na mphanyiko za mzgezge wa nyengo zose, ndipo ghakukhalilira nga ni cikakato pacanya cifukwa ghakuvikilirika ku zuŵa. Mu Thukila 2020, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakayowoya kuti ŵasanga maji pacanya pa mwezi apo pali ungweru wa zuŵa, na vyombo vinandi vya mlengalenga vyakupambana, kusazgapo SOFIA. == Ndondomeko ya Caro Capasi na Mwezi == === Nthowa ya Kuzunguliya === Mtunda wapakati wa nthowa ya mwezi kuzunguliya caro capasi, uwo ukuchemeka mtunda wa mwezi, ni makilomita pafupifupi 385,000, panji maliŵiri 1.3 gha ungweru, ukuyana na kuzunguliya caro capasi pafupifupi kankhondi na kanayi na cigaŵa. Nthowa ya mwezi njakuzunguliya makola yayi kweni njakutalikilapo pacoko. Ici cikung'anamula kuti mtunda pakati pa mwezi na caro capasi ukusintha kufuma pafupifupi makilomita 356,400 (pafupi comene) mpaka 406,700 (kutali comene), ntheura mtunda na ukulu wakuwoneka wa mwezi vikusintha mpaka magaŵa 14 pa 100. Ndondomeko ya caro capasi na mwezi yili na pakati pa kuzitika pakugaŵana, apo pali makilomita 5,000 (pafupifupi vigaŵa vitatu pa vinayi vya ukulu wapakati wa caro capasi) kufuma pakati pa caro capasi. Caro capasi na mwezi vyose viŵiri vikuzunguliya pakati apa, ntheura caro capasi cikunjenjemera kuzunguliya malo agha pa nthowa yiliyose ya mwezi. Pakati apa pakusamira kuwaro pacoko pacoko apo kukwekana kwa nkhongono za kukoka kukutora nkhongono kufuma ku viŵiri ivi, ndipo pakumalira pazamuŵa kuwaro kwa caro capasi. Mwezi ukumalizga kuzunguliya caro capasi kamoza kuyaniska na nyenyezi zambura kusamika pafupifupi mazuŵa 27.3 ghaliwose. Kweni cifukwa caro capasi na mwezi vikwenda pa nyengo yeneyiyo mu nthowa ya kuzunguliya zuŵa, vikutora nyengo yitali pacoko kuwelera ku kawonekero kamoza ka mwezi, mazuŵa 29.5, kumalizga ndondomeko yose nga umo yikuwonekera kufuma pa caro capasi. Nyengo iyi kanandi yikumanyikwa nga ni mwezi wa caka ndipo njakuyana na utali wa zuŵa la zuŵa pa mwezi. Ndondomeko ya nthowa ya mwezi yikusunga kupendama kwakuyana pafupifupi, makona pafupifupi 5, kuyaniska na nthowa ya caro capasi kuzunguliya zuŵa. Nthowa ya kupendama uku yikuzunguliya kumanjiliro pacoko pacoko, ndipo yikumalizga cizungulizgo kamoza mu vyaka 18.61. Ici cikung'anamula kuti kupendama kwa nthowa ya mwezi kuyaniska na mzere wapakati wa caro capasi kukusintha kufuma makona 18 mpaka 28 mu nyengo iyi. Mawonekero gha nthowa nagho ghakuzunguliya, kumafumiro mu vyaka 8.85. Kupambana na setilayiti zinandi za vibwe vinyake, ndondomeko ya nthowa ya mwezi yili pafupi na ndondomeko ya nthowa ya caro capasi kuluska na mzere wapakati wa caro capasi. Nthowa ya mwezi yikusinthika pacoko na zuŵa na caro capasi mu nthowa zinandi zicoko na zakusuzga. Vyakufumapo ivi vikulongosoreka mwa masamu na malango gha Cassini. === Kuzunguliya pa Ceneco === Cifukwa cakakika na caro capasi, mwezi uli na kukolerana kwa 1:1 kwa kuzunguliya pa ceneco na kuzunguliya caro capasi. Ici cikung'anamula kuti nyengo ya mwezi kuzunguliya caro capasi njakuyana na nyengo yake ya kuzunguliya pa ceneco. Ntheura nyengo zose ukulaŵiska caro capasi na cisko cimoza pafupifupi apo ukuzunguliya. Mbali ya mwezi iyo yikulaŵiska caro capasi yikuchemeka mbali ya pafupi, ndipo yinyake mbali ya kutali. Cifukwa mwezi ngwambura kukakika na zuŵa, msana na usiku vya mwezi vikucitika pa mwezi wose. Mbali ya kutali kanandi yikuchemeka mwautesi kuti "mbali ya mdima", kweni nadi yikupokera ungweru kanandi nga ni mbali ya pafupi: kamoza mu mazuŵa 29.5 gha caro capasi. Apo mwezi ukuwoneka yayi, mbali ya pafupi njamdima. Usiku wa mwezi ngwa mdima comene ku mbali ya kutali na pa kubisika kwa mwezi ku mbali ya pafupi (ndipo ngwa mdima kuluska usiku wambura mwezi pa caro capasi). Usiku, mbali ya pafupi yikupokera ungweru wa caro capasi mwakuti vimanyikwiro vya pacanya pa mwezi vingawoneka kufuma pa caro capasi. Ungweru wa caro capasi ukupangiska usiku pa mbali ya pafupi kuŵala kanandi 43, ndipo nyengo zinyake kanandi 55, kuluska usiku pa caro capasi wakuŵala na mwezi wakuzura. Kupendama kwa mwezi kuyaniska na nthowa ya caro capasi ni makona 1.5427, ntheura mu caka cimoza ca mazuŵa 346.62, zuŵa likusamira kufuma makona 1.5427 kumpoto kwa mzere wapakati wa mwezi kuya makona 1.5427 kumwera kwake na kuwelera. Ici cikuyana na umo, pa caro capasi, malo gha zuŵa ghakusamira kufuma ku mzere wa Cancer kuya ku mzere wa Capricorn na kuwelera caka ciliconse. Ici cikuŵika mphaka za mwezi mu mdima (panji na cigaŵa ca zuŵa pera ico cikuwoneka) kwa hafu ya caka ici na mu ungweru wa zuŵa kwa hafu yinyake. Unandi wa ungweru wa zuŵa uwo ukuwira malo ghakugonera pafupi na mphaka ukuthemba kupendama kwa zuŵa. Nyengo izi zili na vyakufumapo vicoko mu malo gha pafupi na mzere wapakati. Pakwamba mwezi ukazunguliyanga luŵiro pa ceneco, kweni pakwamba mu mbiri yake kuzunguliya kwake kukacepa na kukakika mu kalaŵiskiro aka cifukwa ca kukwekana uko kukafuma ku kukwekeka na nkhongono za kukoka za caro capasi. Mu nyengo, nkhongono ya kuzunguliya ya mwezi pa ceneco yikazgoka kufunda, mpaka mwezi ukaleka kuzunguliya kuyaniska na caro capasi. Mu 2016, ŵasandi ŵa vibwe mwa kugwiliskira ntchito vyakusangika vya Lunar Prospector ya NASA ya 1998–99 ŵakasanga malo ghaŵiri gha haidrojeni yinandi (panyake cikakato ca maji ca kale) ku mbali zakususkana za mwezi. Kukughanaghanirika kuti malo agha ghakaŵa mphaka za mwezi vyaka mabiliyoni ivyo vyajumpha pambere undakakike na caro capasi. === Vyakufumapo vya Nkhongono za Kukoka === Nkhongono ya kukoka iyo caro capasi na mwezi (na zuŵa) vikukokerana yili yikulu pacoko ku mbali izo zili pafupi, ndipo ici cikupanga nkhongono za kukoka za kuzuzga na kucepa kwa maji. Kuzuzga na kucepa kwa maji gha mbwani ndico cakufumapo cakumanyikwa comene, kweni nkhongono izi zikukhwaska so comene vinyake vya caro capasi, mwezi, na ndondomeko yawo. Cikopa cakukhwima ca mwezi cikuzuzga na kucepa na masentimita pafupifupi 10 mu mazuŵa 27, na vigaŵa vitatu: cimoza cambura kusintha cifukwa ca caro capasi, cifukwa vikuzunguliya mwakukolerana; cinyake cakusintha cifukwa ca kutalikilapo na kupendama kwa nthowa; na cigaŵa cicoko cakusintha kufuma ku zuŵa. Kuyana na kusanda kwa sonosono, ŵasandi ŵakughanaghanira kuti kukhwaska kwa mwezi pa caro capasi kungovwira kusunga nkhongono ya umagineti ya caro capasi. Vyakufumapo vyakuwunjikana vya kukanikizga uko kukupangika na nkhongono izi vikupanga kunyenyenkhuka kwa mwezi. Kunyenyenkhuka kwa mwezi kukucitika pacoko comene na kwambura nkhongono kuluska kwa caro capasi, nangauli kungatora mpaka ora limoza, kutali comene kuluska kwa pa caro capasi, cifukwa ca kuthandazgika kwa kunjenjemera mu cikopa cakomira na cakuphwanyika. Kuŵapo kwa kunyenyenkhuka kwa mwezi kukaŵa kusanga kwambura kulindilirika kufuma ku vilwero ivyo ŵakwenda mu mlengalenga ŵa Apollo ŵakaŵika pa mwezi kufuma 1969 mpaka 1972. Cakufumapo cakumanyikwa comene ca nkhongono za kukoka ni kukwera kwa maji gha mbwani. Nangauli mwezi ndiwo ukupanga nkhongono zinandi za kukoka, zuŵa nalo likupanga nkhongono izi ndipo likovwira mpaka magaŵa 40 pa 100 gha nkhongono ya mwezi; vyose pamoza vikupanga kuzuzga kukulu na kucoko kwa maji. Kuzuzga kwa maji ni vifufu viŵiri mu mbwani za caro capasi, cimoza ku mbali iyo yikulaŵiska mwezi na cinyake ku mbali yinyake. Apo caro capasi cikuzunguliya pa ceneco, cifufu cimoza (maji ghakuzura) cikusungika "pasi" pa mwezi, apo cinyake cili ku mbali yinyake. Kuzuzga pasi pa mwezi kukulongosoreka na nkhongono ya kukoka ya mwezi kuŵa yikulu pa maji agho ghali pafupi nawo. Kuzuzga ku mbali yinyake kungalongosoreka na nkhongono ya kuthaŵa pakati apo caro capasi cikuzunguliya pakati pa kuzitika, panji na kukhalilira kwa maji apo nkhongono ya kukoka ya mwezi njikulu pa caro capasi cakukhwima ico cili pafupi nawo, ndipo cikukokeka kutali na maji gha kutali. Ntheura, pali kuzuzga kuŵiri na kucepa kuŵiri mu maora pafupifupi 24. Cifukwa mwezi ukuzunguliya caro capasi mu nthowa yeneyiyo iyo caro capasi cikuzunguliyira, kuzuzga kukucitika maora 12 na maminiti 25 ghaliwose; maminiti 25 ni cifukwa ca nyengo iyo mwezi ukutora kuzunguliya caro capasi. Usange caro capasi cikaŵa caro ca maji pera (cambura vigaŵa vikulu vya mtunda), cingapanga kuzuzga kwa mita yimoza pera, ndipo kuzuzga uku kungamanyikwa makola, kweni kuzuzga kwa maji gha mbwani kukusinthika comene na vinthu vinyake: * kukwekana kwa maji na kuzunguliya kwa caro capasi kwizira pasi pa mbwani * kukhalilira kwa kwenda kwa maji * madimba gha mbwani agho ghakuŵa ghambura kuzika pafupi na mtunda * kusambasamba kwa maji pakati pa madimba ghakupambana gha mbwani === Kusintha kwa Ndondomeko === Kucedwa kwa kuzuzga kwa maji na kwa cikopa cakukhwima kukupanga nkhongono yakususkana na kuzunguliya kwa caro capasi. Ici "cikufumiska" nkhongono ya kuzunguliya kufuma ku kuzunguliya kwa caro capasi, ndipo cikucepeska kuzunguliya kwa caro capasi. Vyaka biliyoni 3.2 ivyo vyajumpha, zuŵa likaŵa la maora pafupifupi 13 pera. Nkhongono ya kuzunguliya iyo yikutayika kufuma ku kuzunguliya kwa caro capasi yikuya ku mwezi, ndipo yikukwezga mwezi ku nthowa ya pacanya apo ikucepeska luŵiro lwake lwa kuzunguliya caro capasi. Ntheura mtunda pakati pa caro capasi na mwezi ukusazgikira, ndipo kuzunguliya kwa caro capasi kukucepa. Kupima kufuma ku vyakuwezga ungweru vya laser ivyo vikasiyika mu maulendo gha Apollo kwasanga kuti mtunda wa mwezi ukusazgikira na milimita 38 pa caka (pafupifupi luŵiro ilo nyara za ŵanthu zikukulira). Mawotchi gha atomu ghakulongora kuti zuŵa la caro capasi likutalikilira na ma''microsecond'' pafupifupi 17 caka ciliconse. Mu nyengo, kukwekana uku kukupangiska kuzunguliya kwa caro capasi na nyengo ya mwezi kuzunguliya kuyana, ndipo cinthu cakupepuka cikukakika (nga umo mwezi uliri sono). Mu maghanoghano, mu vyaka biliyoni 50, kuzunguliya kwa caro capasi kuzamucepa kuyana na nyengo ya mwezi kuzunguliya, ndipo caro capasi cizamulaŵiska mwezi na mbali yimoza nyengo zose. Kweni pambere ici cindacitike, zuŵa lizamuŵa nyenyezi yikulu yakufiira, ndipo lingaphimba caro capasi na mwezi. Usange caro capasi na mwezi vyapona kuphimbika uku, nga umo kusanda kwa 2026 kukulongolera, kukwekana na mphepo ya zuŵa kungapangiska nthowa ya mwezi kucepa. Apo nthowa ya mwezi yazamufika pa mtunda wa makilomita 18,470, uzamujumpha mphaka ya Roche ya caro capasi ndipo nkhongono za kukoka za caro capasi zingaphwanya mwezi. Ungazgoka ndondomeko ya mphete, ndipo mphete zinandi zingacepa na kuwira pa caro capasi. == Kulaŵiska == === Ukulu na Malo Ghakuwoneka === Mwezi ukuwoneka kuthambo la caro capasi mwakupambana kuyana na malo agho munthu wakulaŵiskira pa caro capasi na nyengo ya caka, ya mwezi, na ya zuŵa. Mu caka, mwezi ukufika pacanya comene pa zuŵa pa malo ghakupambana. Mwezi wakuzura ukuwoneka pacanya comene kuthambo mu nyengo ya kuzizima na pasi comene mu nyengo ya kufunda, kupambana na zuŵa, ndipo ici nchaunenesko ku vigaŵa vya kumpoto na vya kumwera vya caro capasi. Ku Mphaka ya Kumpoto na ya Kumwera, mwezi ukuŵa pacanya pa mphepete ya kuthambo maora 24 kwa masabata ghaŵiri mu mwezi uliwose (pafupifupi mazuŵa 27.3). Tuvinyama tucoko twa mu maji twa ku Arctic tukugwiliskira ntchito ungweru wa mwezi apo zuŵa likuŵa pasi pa mphepete ya kuthambo kwa myezi yinandi. Pakati, ukulu wakuwoneka wa mwezi ni makona pafupifupi 0.52, pafupifupi wakuyana na wa zuŵa. Ukulu wakuwoneka na kuŵala kwake vikusintha cifukwa ca nthowa yake yakutalikilapo, ndipo ukuwoneka wakuŵala mpaka magaŵa 30 pa 100 na ukulu mpaka magaŵa 14 pa 100 para uli pafupi comene kuluska para uli kutali comene. Kweniso, cakucitika ca maghanoghano pera, ico cikuchemeka cinyengo ca mwezi, cikupangiska mwezi kuwoneka ukulu para uli pafupi na mphepete ya kuthambo. === Kalaŵiskiro na Kawonekero === Kalaŵiskiro kakuwoneka ka mwezi kakuthemba malo ghake kuthambo na cigaŵa ca caro capasi uko ukulaŵiskika. Mu cigaŵa ca kumpoto ukuwoneka wakuzgokera pasi kuyaniska na kawonekero ka cigaŵa ca kumwera. Nyengo zinyake "nyanga" za mwezi wa cikweru zikuwoneka nga ni zikulaŵiska pacanya kuluska kumphepete. Ici cikuchemeka mwezi wa maji, ndipo cikucitika kanandi ku tropiki. Kuzunguliya kwakukakika kwa mwezi apo ukuzunguliya caro capasi kukupangiska kuti mbali yimoza pera ya mwezi, iyo yikuchemeka mbali ya pafupi, yiwoneke kufuma pa caro capasi. Kweni nangauli kwenda kwa mwezi nkhwakukolerana, nkhwambura kusintha pacoko yayi, ndipo kusintha kucoko kwa kalaŵiskiro kukupangiska kuti mu nyengo na malo pa caro capasi, pafupifupi magaŵa 59 pa 100 gha pacanya pa mwezi ghawoneke. Cifukwa ca kusintha uku, nyengo zinyake ncakuthekera kuwona pacoko kuluska mwezi wakuzura (mpaka magaŵa pafupifupi 101 pa 100) panji cigaŵa cicoko ca mbali yake ya kutali (mpaka magaŵa 5 pa 100). ==== Vyakucitika Vyakulaŵiskika ==== Pakaŵa mphindano mu mbiri usange vimanyikwiro vyakuwoneka pacanya pa mwezi vikusintha mu nyengo. Mazuŵa ghano, mazgo ghanandi agha ghakughanaghanirika kuŵa vyautesi, ivyo vikafuma ku kulaŵiska mu ungweru wakupambana, kuwoneka kuheni kwa kuthambo, panji vithuzi vyambura kunozgeka makola. Kweni kufuma kwa mphepo kukucitika nyengo zinyake ndipo kungaŵa cifukwa ca vigaŵa vicoko vya vyakucitika vya kanyengo ivyo vyayowoyeka. Sonosono, kwasacizgika kuti malo gha makilomita pafupifupi 3 pacanya pa mwezi ghakasintha na kufuma kwa mphepo pafupifupi vyaka miliyoni yimoza ivyo vyajumpha. === Kawonekero ka Mwezi === Mwezi ukuzunguliya pa ceneco, apo ukuzunguliya caro capasi, ndipo ukusintha kalaŵiskiro kake ku zuŵa, ntheura ukuŵa na zuŵa la mwezi. Zuŵa la mwezi likuyana na mwezi umoza wa caka (kuzunguliya kamoza caro capasi). Kusintha kwa malo gha ungweru wa zuŵa pa mwezi mu zuŵa la mwezi kukuwoneka kufuma pa caro capasi nga ni kusintha kwa kawonekero ka mwezi. Kawonekero ka mwezi kakulondezga ndondomeko yakuwerezgeka, iyo yikwamba pa mwezi uphya. Mu hafu yakwamba ya ndondomeko, kalondezgero ni mwezi uphya, cikweru, cigaŵa cimoza pa vinayi, mwezi wakukura, na mwezi wakuzura. Mu hafu yaciŵiri, kalondezgero kakuzgokera, ndipo ndondomeko yikuwerezgeka. Kuŵala na ukulu wakuwoneka wa mwezi vikusintha so cifukwa ca nthowa yake yakutalikilapo kuzunguliya caro capasi. Ntheura, pa kawonekero kamoza, kuŵala kwa mwezi kukusintha so mpaka magaŵa 30 pa 100 pakati pa kuŵa kutali comene na pafupi comene. Para uli pafupi comene, cifukwa mwezi uli pafupi na caro capasi mpaka magaŵa 14 pa 100 kuluska para uli kutali comene, ukuwoneka ukulu mpaka magaŵa 30 pa 100. Mwezi wakuzura (panji uphya) pa malo agha ukuchemeka mwezi ukulu comene. Kawonekero kaliko kose ka vinayi vyapakati kakutora, pakati, pafupifupi mazuŵa 7 (pafupifupi mazuŵa 7.38), kweni nyengo iyi yingasintha na magaŵa pafupifupi 11 pa 100 cifukwa ca kusintha kwa mtunda pakati pa mwezi na caro capasi. Unandi wa mazuŵa kufuma pa mwezi uphya waumaliro ukuchemeka vyaka vya mwezi. Ndondomeko yose ya kawonekero ka mwezi yikuchemeka mwezi umoza wa caka. Vyaka na kawonekero ka mwezi pa zuŵa liliwose vingapimika mwa kupenda unandi wa mazuŵa kufuma pa mwezi uphya wakumanyikwa (mwaciyelezgero, 1 Matika 1900, panji 11 Mpupulu 1999) na kugaŵa nambala iyi na utali wapakati wa mwezi wa caka (mazuŵa 29.53059). Ivyo vyasyala pa kugaŵa ndivyo vyaka vya mwezi. Nthowa iyi yikughanaghanira kuti nthowa njakuzunguliya makola ndipo yikulaŵiska nyengo yeneyiyo ya mwezi uphya yayi, ntheura vyakufumapo vingapambana na maora ghacoko. Kulunjika kukucepa apo zuŵa likutalikirana na zuŵa la kwambira. Kupima kupepuka uku nkhwakukwana pa vinthu vinandi, kweni vyakukhumbikwa vyakulunjika comene vikukhumba kupima kwakusuzga. === Kuwezga Ungweru na Mtundu wa Pacanya === Kawonekero ka mwezi kakupangika na umo ukuwezgera ungweru na kapangikiro ka pacanya pake. Kuwezga ungweru kwake ni pafupifupi 0.12, ndiko kuti ukuwezga magaŵa 12 pa 100 gha ungweru uwo ukuwufika. Ici cikuyana na kuwezga ungweru kwa cibwe cicoko ca malibwe. Vigaŵa vya cisulo na titanium pacanya pa mwezi vikukora ungweru, ndipo vikupangiska malo nga ni ''maria'' kuŵa ghakufipa (kuwezga ungweru kucoko) kuluska malo ghapacanya. Mtundu weneco wa mwezi, kwambura kukhwaskika na mphepo, ni wakuzirima wakufipa pacoko. Kufuma pa caro capasi, mtundu wa mwezi ungasinthika na mphepo, nyengo zinyake ukuwoneka wakufiira panji wa buluu. Ungawoneka wakufiira pa kubisika kwa mwezi, cifukwa ungweru wakufiira wa zuŵa ukupindika na mphepo ya caro capasi na kufika pa mwezi. Cifukwa ca mtundu uwu wakufiira, kubisika kwa mwezi nyengo zinyake kukuchemeka mwezi wa ndopa. Mwezi ungawoneka so wakufiira para uli pasi kuthambo na kujumpha mu mphepo yinandi. Mwezi ungawoneka so wa buluu kuyana na tuvinthu tunyake mu mphepo, nga ni twa mapiri gha moto. Cifukwa mazgo ghakuti "mwezi wa ndopa" na "mwezi wa buluu" ghangagwiliskirika ntchito so pa myezi yakuzura yinyake ya caka, nyengo zose ghakung'anamula ungweru wa mwezi wakufiira panji wa buluu yayi. === Kubisika === Kubisika kukucitika pera apo zuŵa, caro capasi, na mwezi vili mu mzere umoza. Kubisika kwa zuŵa kukucitika pa mwezi uphya, apo mwezi uli pakati pa zuŵa na caro capasi. Kweni kubisika kwa mwezi kukucitika pa mwezi wakuzura, apo caro capasi cili pakati pa zuŵa na mwezi. Ukulu wakuwoneka wa mwezi ukuyana pafupifupi na wa zuŵa, ndipo vyose viŵiri vikuwoneka nga ni hafu ya kona limoza. Zuŵa ndikulu comene kuluska mwezi, kweni mtunda wake ukulu comene ndiwo ukulipangiska kuwoneka ukulu wakuyana na mwezi, uwo uli pafupi comene na ngucoko comene, kufuma pa caro capasi. Kusintha kwa ukulu wakuwoneka, cifukwa ca nthowa zambura kuzunguliya makola, nako kukuyana pafupifupi, nangauli kukucitika mu ndondomeko zakupambana. Ici cikupangiska kuthekera kwa kubisika kose kwa zuŵa (apo mwezi ukuwoneka ukulu kuluska zuŵa) na kubisika kwa mphete (apo mwezi ukuwoneka ucoko kuluska zuŵa). Pa kubisika kose, mwezi ukuphimba cimbale cose ca zuŵa, ndipo cigaŵa ca kuwaro ca zuŵa cikuwoneka na maso. Cifukwa mtunda pakati pa mwezi na caro capasi ukusazgikira pacoko pacoko mu nyengo, ukulu wakuwoneka wa mwezi ukucepa. Apo zuŵa likusintha kuya ku kuŵa nyenyezi yikulu yakufiira, ukulu wake na ukulu wakuwoneka kuthambo vikusazgikira pacoko pacoko. Kusintha kuŵiri uku pamoza kukung'anamula kuti vyaka miliyoni mahandiredi ivyo vyajumpha, mwezi ukaphimbanga zuŵa lose nyengo zose pa kubisika kwa zuŵa, ndipo kubisika kwa mphete kukaŵavya. Nga ni nthena, vyaka miliyoni mahandiredi munthazi, mwezi uzamuphimba so zuŵa lose yayi, ndipo kubisika kose kwa zuŵa kuzamucitika yayi. Cifukwa nthowa ya mwezi kuzunguliya caro capasi yapendama na makona pafupifupi 5.145 kuyaniska na nthowa ya caro capasi kuzunguliya zuŵa, kubisika kukucitika pa mwezi uliwose wakuzura na uphya yayi. Kuti kubisika kucitike, mwezi ukwenera kuŵa pafupi na apo ndondomeko ziŵiri za nthowa zikukumana. Nyengo na kuwerezgeka kwa kubisika kwa zuŵa na mwezi, na kwa mwezi na caro capasi, kukulongosoreka na ''saros'', iyo yili na nyengo ya vyaka pafupifupi 18. Cifukwa mwezi nyengo zose ukubisa malo gha hafu ya kona kuthambo, cakucitika cakukolerana ca kubisa nyenyezi cikucitika apo nyenyezi yakuŵala panji cibwe cikujumpha kumanyuma kwa mwezi ndipo cikubisika. Mu nthowa iyi, kubisika kwa zuŵa ni kubisa zuŵa. Cifukwa mwezi uli pafupi pacoko na caro capasi, kubisika kwa nyenyezi zinyake kukuwoneka kose pa caro capasi yayi, panji pa nyengo yimoza yayi. Cifukwa ca kusintha kwa nthowa ya mwezi, caka ciliconse nyenyezi zakupambana zikubisika. == Kupenda Mwezi == === Kulaŵiska Pambere pa Vilaŵiskiro vya Kutali (pambere pa 1609) === Ncakuthekera kuti kukura na kucepa kwa kawonekero ka mwezi kukalondezgeka pa kupima nyengo mu vithuzi vya kale comene vya mu mapanga vya ng'ombe zanalume na mawonekero gha masamu, vya vyaka mpaka 40,000 ivyo vyajumpha, panji na kugwiliskira ntchito tumakuni twa kupendera twa vyaka 20,000–30,000 ivyo vyajumpha. Vimanyikwiro vya mwezi vikamanyikwa na kuwunjikika mu ŵaciuta ŵa mwezi kufuma mu nyengo za kale, ndipo pamanyuma vikalembeka na kuŵikika mu vimanyikwiro kufuma pa kwamba kwa kulemba mu vyaka masauzandi ghanayi pambere Khristu. Cimoza mwa vithuzi vyakwamba ivyo vingaŵa vya mwezi ni cithuzi ca pa libwe ca vyaka 3,000 pambere Khristu ku Knowth, mu Ireland. Cikweru ico cikulongora mwezi pamoza na ciuta wa mwezi Nanna/Sin casangika kufuma mu vyaka masauzandi ghatatu pambere Khristu. Msandi wa nyenyezi na mulembi wa ndakatulo wakale comene uyo zina lake likumanyikwa, Enheduanna, wasembe mukulu wa Ŵakkadi wa ciuta wa mwezi Nanna/Sin na mwana wa fumu, mwana wa Sargon Mukulu, wakalondezganga mwezi mu vipinda vyake. Cithuzi ca kale comene ca mwezi ico cikulongora ubale wake na vinthu vinyake vya kumwamba ni cimbale ca kuthambo ca Nebra ca pafupifupi 1800–1600 pambere Khristu, ico cikulongora vinthu nga ni gulu la nyenyezi la Pleiades pafupi na mwezi. Mupenda vinjeru wa Ŵagiriki ŵa kale Anaxagoras (wakafwa 428 pambere Khristu) wakaghanaghana kuti zuŵa na mwezi vyose viŵiri ni malibwe ghakulu gha mawonekero gha mpira, na kuti mwezi ukuwezga ungweru wa zuŵa. Kunyake, mu vyaka vya m'ma 500 mpaka 400 pambere Khristu, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵa Ŵababuloni ŵakalemba ndondomeko ya ''Saros'' ya vyaka 18 ya kubisika kwa mwezi, ndipo ŵasandi ŵa nyenyezi ŵa Ŵaindiya ŵakalongosora kutalikirana kwa mwezi mwezi uliwose. Msandi wa nyenyezi wa Ŵacayina Shi Shen (mu vyaka vya m'ma 300 pambere Khristu) wakapeleka malangulo gha kulongolera kubisika kwa zuŵa na mwezi. Mu malongosoro gha Aristotle (384–322 pambere Khristu) gha caro cose ca mlengalenga, mwezi ukaŵa mphaka pakati pa vigaŵa vya vinthu vyakusintha (dongo, maji, mphepo na moto) na nyenyezi zambura kunangika, ghanoghano ilo likalongozga kwa vyaka mahandiredi. Archimedes (287–212 pambere Khristu) wakapanga cilwero ico cingapima kwenda kwa mwezi na vinthu vinyake mu Kanozgero ka Zuŵa. Mu vyaka vya m'ma 100 pambere Khristu, Seleucus wa ku Seleucia wakaghanaghana makola kuti kuzuzga na kucepa kwa maji kukufuma ku kukoka kwa mwezi, na kuti kukwera kwake kukuthemba malo gha mwezi kuyaniska na zuŵa. Mu vyaka vyenevivyo, Aristarchus wakapima ukulu na mtunda wa mwezi kufuma pa caro capasi, ndipo wakasanga kuti mtunda ni pafupifupi kanandi 20 ukulu wapakati wa caro capasi. Ŵacayina ŵa ufumu wa Han ŵakagomezganga kuti mwezi ni nkhongono yakuyana na ''qi'', ndipo ghanoghano lawo likamanya kuti ungweru wa mwezi ni kuwezgeka kwa ungweru wa zuŵa pera; Jing Fang (78–37 pambere Khristu) wakawona kuti mwezi uli na mawonekero gha mpira. Ptolemy (90–168 mumuwilo wa Khristu) wakanozga comene manambala gha Aristarchus, ndipo wakapima mtunda wapakati wa kanandi 59 ukulu wapakati wa caro capasi na ukulu wa 0.292 wa caro capasi, pafupi na manambala ghakwenelera gha pafupifupi 60 na 0.273. Mu 510 mumuwilo wa Khristu, msandi wa nyenyezi wa ku India Aryabhata wakayowoya mu buku lake kuti ungweru wa zuŵa wakuwezgeka ndiwo ukupangiska mwezi kuŵala. Msandi wa nyenyezi na wa mendero Ibn al-Haytham (965–1039) wakasanga kuti ungweru wa zuŵa ukuwezgeka na mwezi nga ni galasi yayi, kweni ungweru ukufuma ku cigaŵa ciliconse ca pacanya pa mwezi pakuŵala, ku nthowa zose. Shen Kuo (1031–1095) wa ufumu wa Song wakapanga ciyelezgero cakuyaniska kukura na kucepa kwa mwezi na mpira wa siliva wakuwezga ungweru uwo, para wapakika ufu wakutuŵa na kulaŵiskika kufuma kumphepete, ungawoneka nga ni cikweru. Mu nyengo yapakati, pambere cilaŵiskiro ca kutali cindapangike, mwezi ukamanyikwanga comene kuŵa mpira, nangauli ŵanandi ŵakagomezganga kuti ngwakuterera makola. === Kupenda na Vilaŵiskiro vya Kutali (1609–1959) === Cilaŵiskiro ca kutali cikapangika na kuyowoyeka mu 1608. Kalembero kakwamba ka astronome ya cilaŵiskiro ca kutali na mapu ghacoko gha vimanyikwiro vya mwezi kakafuma kwa Thomas Harriot pakwamba pa nyengo ya kufunda ya 1609, kweni wakakapharazga yayi. Pa nyengo yeneyiyo Galileo Galilei nayo wakamba kugwiliskira ntchito vilaŵiskiro vya kutali kulaŵiska kuthambo na mwezi, ndipo mu caka cenecico wakalemba kulaŵiska kwakulongosora comene na vyakumalizgira vyakuzirwa, nga ni kuti mwezi ngwakuterera yayi, kweni uli na mapiri na mazenje, ivyo wakapharazga mu 1610 mu buku lake liphya ilo likayowoyeka comene, ''Sidereus Nuncius''. Pamanyuma mu vyaka vya m'ma 1600, ntchito ya Giovanni Battista Riccioli na Francesco Maria Grimaldi yikapangiska ndondomeko ya kuthya mazina vimanyikwiro vya mwezi iyo yikugwiliskirika ntchito mazuŵa ghano. Mapu ghakulunjika comene gha 1834–1836 gha Wilhelm Beer na Johann Heinrich von Mädler, na buku lawo la 1837 ''Der Mond'', kusanda kwakwamba kwakulunjika kwa masamu kwa vimanyikwiro vya mwezi, vikasazgapo kutalika kwa mapiri ghakujumpha 1,000, ndipo vikanjizga kusanda mwezi mwakulunjika nga ni pa malo gha caro capasi. Mazenje gha mwezi, agho Galileo wakawona kakwamba, ghakaghanaghanirikanga kuŵa gha mapiri gha moto mpaka mu ma 1870 apo Richard Proctor wakasacizga kuti ghakapangika na kutimbana. Ghanoghano ili likakhozgeka mu 1892 na viyezgo vya msandi wa pasi Grove Karl Gilbert, na kusanda kwakuyaniska kufuma 1920 mpaka ma 1940, ndipo ici cikapangiska kukura kwa kasandiro ka vigaŵa vya pasi pa mwezi, ako pofika ma 1950 kakaŵa cigaŵa ciphya ca kasandiro ka pasi ka mlengalenga. === Maulendo Ghakwamba ku Mwezi (1959–1976) === Pamanyuma pa Nkhondo Yaciŵiri ya Caro Cose, ndondomeko zakwamba za kutuma vyombo zikapangika, ndipo pakumalira kwa ma 1950 zikaŵa na nkhongono izo zikazomerezga Soviet Union na United States kutuma vyombo mu mlengalenga. Nkhondo ya Mtima yikapangiska vyaro viŵiri ivi kupanga luŵiro ndondomeko za kutuma vyombo, ndipo ici cikapangiska Mphikizgano wa Mlengalenga na pamanyuma Mphikizgano wa Mwezi, uko kukasazgirapo luŵiro na khumbo la kupenda mwezi. Pamanyuma pa ulendo wakwamba wa mlengalenga wa Sputnik 1 mu 1957, vyombo vya mlengalenga vya ndondomeko ya Luna ya Soviet Union vikaŵa vyakwamba kufiska vilato vinandi. Pamanyuma pa maulendo ghatatu ghambura kuthyika mazina agho ghakatondeka mu 1958, cinthu cakwamba cakupangika na ŵanthu, Luna 1, cikathaŵa nkhongono ya kukoka ya caro capasi na kujumpha mwezi pa 4 Matika 1959. Pamanyuma mu caka cenecico, cinthu cakwamba cakupangika na ŵanthu, Luna 2, cikafika pacanya pa mwezi mwa kutimbana mwakukhumba. Pakumalira kwa caka, Luna 3 yikaŵa cinthu cakwamba cakupangika na ŵanthu kufika ku mbali ya kutali ya mwezi, iyo kanandi yikuwoneka yayi, ndipo yikatora vithuzi vyakwamba vya mbali iyi. Combo cakwamba ca mlengalenga kukhala pasi makola pa mwezi cikaŵa Luna 9, ndipo combo cakwamba kuzunguliya mwezi cikaŵa Luna 10, vyose mu 1966. Pamanyuma pa pangano la Pulezidenti John F. Kennedy la 1961 la kufikiska ŵanthu pa mwezi pambere vyaka khumi vindamale, United States, pasi pa ulongozgi wa NASA, yikatuma vyombo vinandi vyambura ŵanthu kuti vipende pacanya pa mwezi pa kunozgekera maulendo gha ŵanthu: ndondomeko ya Ranger, ndondomeko ya Lunar Orbiter na ndondomeko ya Surveyor. Ndondomeko ya Apollo ya ŵanthu yikapangika pa nyengo yeneyiyo; pamanyuma pa viyezgo vinandi vya combo ca Apollo mu nthowa ya kuzunguliya caro capasi, na cifukwa ca kopa kuti Soviet Union yingafikiska ŵanthu pa mwezi, mu 1968 Apollo 8 yikaŵa ulendo wakwamba wa ŵanthu kuzunguliya mwezi. Vyamoyo vyakwamba vya pa caro capasi, fulu ziŵiri, zikazunguliya mwezi myezi yitatu pambere pa Zond 5 ya Soviet Union, ndipo fulu zinyake zikalondezga pa Zond 6. Kakwamba apo munthu wakafika pa mwezi na pa cinthu ciliconse ca kuwaro kwa caro capasi kukaŵa apo Neil Armstrong, mulongozgi wa ulendo wa Amerika wa Apollo 11, wakaŵika lundi pa mwezi pa 02:56 UTC pa 21 Vuna 1969. Ŵanthu pafupifupi miliyoni 500 pa caro cose ŵakawonera pa wayilesi ya kanema, unandi ukulu comene wa ŵakuwonera pa nyengo iyo. Pa nyengo yeneyiyo, ulendo unyake, Luna 15 ya Soviet Union, ukaŵa mu nthowa ya kuzunguliya mwezi, ndipo pamoza na Apollo 11 yikaŵa ciyelezgero cakwamba ca maulendo ghaŵiri gha kuwaro kwa caro capasi pa nyengo yimoza. Maulendo gha Apollo 11 mpaka 17 (kupatula Apollo 13, iyo yikaleka kufika pa mwezi) ghakatora makilogalamu 380.05 gha malibwe na dongo la mwezi mu vigaŵa 2,196. Vilwero vya kasandiro vikaŵikika pacanya pa mwezi pa maulendo ghose gha Apollo. Malo gha vilwero gha nyengo yitali, kusazgapo vilwero vya kupima kufunda, kunyenyenkhuka, na umagineti, ghakaŵikika pa malo agho Apollo 12, 14, 15, 16, na 17 yikakhala. Kutuma mauthenga ku caro capasi kukaleka pakumalira kwa 1977 cifukwa ca ndalama, kweni cifukwa vyakuwezga ungweru vya laser nvilwero vyambura kukhumba nkhongono, vicali kugwiliskirika ntchito. Apollo 17 mu 1972 yikaŵa ulendo waumaliro wa ŵanthu ku mwezi, ndipo waumaliro wa ŵanthu kufika pafupi na mwezi mpaka Artemis II mu 2026. Explorer 49 mu 1973 yikaŵa combo caumaliro ca U.S. ca mwezi mpaka 1994. Soviet Union yikalutilira kutuma maulendo gha marobotiki ku mwezi mpaka 1976, ndipo mu 1970 na Luna 17 yikaŵika galimoto lakwamba lakwendeskeka kufuma kutali, Lunokhod 1, pa cinthu ca kuwaro kwa caro capasi, ndipo yikawunjika na kuwezga makilogalamu 0.3 gha malibwe na dongo na maulendo ghatatu gha Luna (Luna 16 mu 1970, Luna 20 mu 1972, na Luna 24 mu 1976). === Phangano la Mwezi na Kuleka Kupenda (1976–1990) === Pamanyuma pa ulendo waumaliro wa Soviet Union ku mwezi mu 1976, pakaŵa kupenda kucoko kwa mwezi kwa vyaka 14. Maulendo gha mlengalenga ghakasintha kulaŵiska kupenda vibwe vya mukati (mwaciyelezgero ndondomeko ya Venera) na vya kuwaro (mwaciyelezgero Pioneer 10, 1972) vya Kanozgero ka Zuŵa, na so nthowa ya kuzunguliya caro capasi, kupanga na kwendeska, kupatula ma''satellite'' gha mauthenga, ma''satellite'' gha kulaŵiska caro capasi, vilaŵiskiro vya kutali vya mlengalenga na comene malo gha kukhala mu mlengalenga. Kudumba kwa Phangano la Mwezi mu 1979, na kuzomerezgeka kwake mu 1984, ndiyo ntchito yekha yikulu ya mwezi mpaka 1990. === Kupenda Kuphya (1990 mpaka sono) === Mu 1990, Hiten–Hagoromo, ulendo wakwamba wa mwezi kufuma 1976, ukafika mu nthowa ya kuzunguliya mwezi. Ukatumika na Japani, ndipo ukaŵa ulendo wakwamba wa mwezi uwo ukaŵa wa Soviet Union panji U.S. yayi. Mu 1994, U.S. yikatuma so combo ca mlengalenga (Clementine) ku mwezi kakwamba kufuma 1973. Ulendo uwu ukapanga mapu ghakwamba gha mawonekero gha mwezi pafupifupi wose, na vithuzi vyakwamba vya ungweru wa mitundu yinandi vya pacanya pose pa mwezi. Mu 1998, Lunar Prospector yikalondezga, ndipo vilwero vyake vikalongora kuŵapo kwa haidrojeni yinandi ku mphaka za mwezi, iyo panyake yikufuma ku cikakato ca maji mu mamita ghacoko gha pacanya gha fuvu mu mazenje gha mzgezge wa nyengo zose. Vyaka vyakulondezga vikawona maulendo ghakwamba ghanandi ku mwezi gha vyaro viphya ivyo vikupenda mwezi. Pakati pa 2004 na 2006, combo cakwamba ca Wupu wa Mlengalenga wa Ulaya (ESA), SMART-1, cikazunguliya mwezi ndipo cikalemba kupenda kwakwamba kwakulongosora kwa vigaŵa vya usungunu pacanya pa mwezi. Ndondomeko ya Ŵacayina ya Kupenda Mwezi yikafika pa mwezi kakwamba na Chang'e 1 (2007–2009), ndipo yikapanga mapu gha vithuzi gha mwezi wose. India yikafika, kuzunguliya, na kutimbana na mwezi mu 2008 kakwamba na Chandrayaan-1 na Moon Impact Probe, ndipo yikaŵa caro ca cinkhondi na ca cinkhondi na cimoza kucita nthena, ndipo yikapanga mapu ghakulunjika gha usungunu na malibwe gha pacanya pa mwezi, na kusimikizga kuŵapo kwa maji mu dongo la mwezi. U.S. yikatuma Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) na LCROSS pa 18 Zizima 2009. LCROSS yikamalizga ntchito yake mwa kutimbana mwakunozgeka mu zenje la Cabeus pa 9 Thukila 2009, apo LRO yicali kugwira ntchito, yikupima kutalika kwa malo na kujambura vithuzi vyakulunjika. China yikalutilira ndondomeko yake mu 2010 na Chang'e 2, iyo yikapanga mapu ghakulunjika comene mu myezi 8, na mu 2013 na Chang'e 3, combo ca kukhala pa mwezi pamoza na galimoto la mwezi la zina lakuti Yutu ("Kalulu wa Jade"). Ulendo uwu ukaŵa wakwamba wa galimoto la mwezi kufuma Lunokhod 2 mu 1973 na kukhala makola kwakwamba pa mwezi kufuma Luna 24 mu 1976, ndipo ukapangiska China kuŵa caro ca citatu kufiska ici. Mu 2014, combo cakwamba ca ndalama za ŵanthu paŵekha, Manfred Memorial Moon Mission, cikajumpha pafupi na mwezi. Ulendo unyake wa China, Chang'e 4, ukafika kakwamba ku mbali ya kutali ya mwezi pakwamba pa 2019. Mu 2019 so, India yikatuma combo cake caciŵiri, Chandrayaan-2, ku mwezi. Mu 2020, China yikacita ulendo wake wakwamba wa marobotiki wa kuwezga vigaŵa (Chang'e 5), ndipo yikawezga magalamu 1,731 gha vinthu vya mwezi ku caro capasi. U.S. yikapanga ndondomeko za kuwezgera ŵakwenda mu mlengalenga ku mwezi kwamba mu 2004, ndipo na kusayinika kwa Mapangano gha Artemis mu 2020, ghakulongozgeka na U.S., ndondomeko ya Artemis yikukhumba kuwezgera ŵanthu ku mwezi mu vyaka vya m'ma 2020. Vyaro vinandi vyanjira mu Mapangano agha. Kwiza kwa Mapangano gha Artemis kwawuska so mphindano pa ndondomeko ya pakati pa vyaro na kovwirana pa ntchito za mwezi, kuthemba Phangano la Mwezi na ghanoghano la Muzi wa Mwezi ilo likulongozgeka na ESA. Mu 2022, Korea ya Kumwera yikatuma Danuri, combo cake cakwamba ca mwezi, kufuma ku U.S. Mu 2023 na 2024, India na Japani vikaŵa vyaro vya cinayi na ca cinkhondi kufikiska makola combo pa mwezi, pamanyuma pa Soviet Union na United States mu ma 1960, na China mu 2013. Combo ca Japani, SLIM, cikapona mausiku ghatatu gha mwezi. Mu Mpupulu 2024, IM-1 yikaŵa combo cakwamba cakupangika na kampani kufika pa mwezi. China yikatuma Chang'e 6 mu Vula 2024, iyo yikawezga kakwamba vigaŵa kufuma ku mbali ya kutali ya mwezi. Yikanyamula so galimoto la China la kupenda pacanya pa mwezi na ungweru wa pasi pa uswesi. Pakistan yikatuma combo ca kuzunguliya mwezi ca ICUBE-Q pamoza na Chang'e 6. Nova-C 2, combo ca iSpace na Blue Ghost vyose vikatumika ku mwezi mu 2024. Ulendo wa NASA wa Artemis II wa ŵanthu kujumpha pafupi na mwezi ukatumika mu Masika 2026. Ukaŵa ulendo wakwamba wa ŵanthu kuzunguliya mwezi kufuma nyengo ya Apollo. Christina Koch wakaŵa mwanakazi wakwamba, Victor Glover munthu wakwamba wa khungu lakufipa, Jeremy Hansen wa ku Canada munthu wakwamba wambura kuŵa wa ku Amerika, na mulongozgi Reid Wiseman munthu mulara comene, kufuma pafupi na caro capasi na kuzunguliya mwezi. == Ŵanthu na Mwezi == Kuŵapo kwa ŵanthu pa mwezi kukamba na vyakusyala vya vyombo ivyo vikatimbana, ivyo vikakhala pasi, na ivyo vikuzunguliya mwezi. Vyombo vya kuzunguliya nga ni Lunar Reconnaissance Orbiter iyo yikatumika mu 2009 vikulutilira kupenda mwezi pa maulendo gha munthazi, apo vyombo vya kukhala pasi nga ni Chang'e 3 iyo yikatumika mu 2013, pamoza na cilaŵiskiro cake ca kutali ca ungweru wa pacanya pa uswesi, vikaŵa kuti vicali kugwira ntchito mu 2020. Vyakuwezga ungweru vinkhondi vyaŵikika pa mwezi kufuma mu ma 1970, ndipo vyagwiliskirika ntchito pa kupima kwakulunjika kwa kusintha kwa mwezi mwa laser. === Vyakufumapo vya Ŵanthu === Nangauli mwezi uli pa cigaŵa capasi comene ca kuvikilira vibwe, kunangika kwake nga ni malo ghambura kukhwaskika na gha kasandiro kwayowoyeka. Usange astronome yingacitika kufuma pa mwezi, yikwenera kuŵa yambura kunangika na vinthu na wayilesi. Nangauli mwezi ulije mphepo yikulu, kwendakwenda na kutimbana pa mwezi kukupanga mitambo ya fuvu iyo yingathandazgika kutali na kunanga mawonekero gha kale gha mwezi na vyapadera vyake vya kasandiro. Msambiri Alice Gorman wakuti, nangauli mwezi ngwambura kukhalika, kuyowoya kuti mwezi ngwakufwa kukuleka kulaŵiska kusintha kwake, ntheura ntchito za ŵanthu zikwenera kuwona malo gha mwezi nga ni cigaŵa ca ntchito iyi. Cakucitika ca "tardigrade" ca combo ca Beresheet ico cikawa mu 2019 cikunyamula tuvinyama tucoko twa ''tardigrade'' cayowoyeka nga ni ciyelezgero ca kusoŵa kwa ndondomeko na malango gha pakati pa vyaro gha kuvikilira vibwe. Vyakusyala vya mu mlengalenga kuzunguliya mwezi vyawonekera nga ni suzgo la munthazi apo maulendo ghakusazgikira, comene nga ni ngozi ku maulendo agha. Ntheura kulongozga vyakutaya pa mwezi kwayowoyeka nga ni nkhani iyo maulendo gha munthazi ghakwenera kumazga, comene pacanya pa mwezi. Vyakusyala vya ŵanthu ŵakufwa vyatoleka ku mwezi, kusazgapo na makampani gha ŵanthu paŵekha. Cifukwa mwezi ngwakupatulika panji ngwakuzirwa ku midawuko yinandi, kuŵika vyakusyala vya ŵakufwa mu mlengalenga kwasuskika na ŵalongozgi ŵa ŵanthu ŵa malo agho. Mwaciyelezgero, mulongozgi wa Ŵanavajo wa nyengo iyo Albert Hale wakasuska NASA pa kutuma milota ya msandi Eugene Shoemaker ku mwezi mu 1998. Kupatula vyakusyala vya ntchito za ŵanthu pa mwezi, pali vinthu vinyake ivyo vikaŵikika mwakukhumba kuti vikhalilire, nga ni cithuzi ca Moon Museum, mauthenga gha uwemi gha Apollo 11, vimbale 6 vya mwezi, cikumbusko ca Ŵakwenda mu Mlengalenga Ŵakufwa, na vinthu vinyake. === Astronome Kufuma pa Mwezi === Mwezi wagwiliskirika ntchito nga ni malo gha kulaŵiskira kuthambo na caro capasi. Caro capasi cikuwoneka kuthambo la mwezi na ukulu wakuwoneka wa makona pafupifupi 2, katatu mpaka kanayi ukulu wa mwezi panji zuŵa kuthambo la caro capasi. Kulaŵiska kufuma pa mwezi kukamba mu 1966 na vithuzi vyakwamba vya caro capasi kufuma pa mwezi, ivyo vikatoreka na Lunar Orbiter 1. Cakuzirwa comene ku midawuko ni cithuzi ca 1968 ico cikuchemeka "Kufuma kwa Caro Capasi", ico Bill Anders wa Apollo 8 wakatora. Mu Masika 1972 ulendo wa Apollo 16 ukaŵika cilaŵiskiro ca kutali cakwamba ca pa mwezi, ico cikajambura vithuzi na ungweru wakugaŵika vya kuthambo. Mwezi ukumanyikwa kuŵa malo ghawemi comene gha vilaŵiskiro vya kutali. Uli pafupi pacoko; mazenje ghanyake pafupi na mphaka ngamdima na ghakuzizima nyengo zose ndipo ngawemi comene ku vilaŵiskiro vya ungweru wa pasi pa uswesi; ndipo vilaŵiskiro vya wayilesi ku mbali ya kutali vingavikilirika ku congo ca wayilesi ca caro capasi. Dongo la mwezi, nangauli likuŵa suzgo ku vigaŵa vyakwenda vya vilaŵiskiro, lingasazganika na vinthu vinyake na kugwiliskirika ntchito kuzenga magalasi gha ukulu mpaka mamita 50. Cilaŵiskiro ca kutali ca kulaŵiska pacanya pera cingapangika mwa mtengo ucoko na vinthu vyakuthira vyapadera. Apo ntchito za ŵanthu pacanya pa mwezi zikusazgikira, kwenda kwa fuvu la mwezi kuzamusazgikira, ndipo vyakucitika viwemi vya astronome kufuma pacanya vizamucepa, kuyana na ndondomeko za kucepeska kuthandazgika kwa fuvu. === Maulendo Ghakupangika === Ndondomeko za mwezi za U.S. na China zili na cilato ca kuzenga malo gha kukhala pa mwezi mu vyaka vya m'ma 2030 pamoza na ŵabwezi ŵawo ŵa vyaro vinyake, ndipo vingaŵa kukhala pa mwezi kwakwamba kwa ŵanthu kufuma Apollo 17 mu 1972. Pamanyuma pa ulendo wa kuyezga wa Artemis III pafupi na caro capasi uwo ukunozgekera 2027, NASA yikukhumba kuwezgera ŵanthu pacanya pa mwezi mu 2028, na ŵakwenda mu mlengalenga ŵaŵiri ŵa Artemis IV kukhala ku mphaka ya kumwera ya mwezi. Apo maulendo gha Apollo ghakaŵa gha kupenda, ndondomeko ya Artemis yikukhumba kuŵapo kwa nyengo yitali. Pa ici, U.S. yikugwira ntchito pamoza na makampani pa mauthenga gha mwezi, kunyamula katundu, na kugwiliskira ntchito vyuma vya pa mwezi. Ndondomeko ya Chang'e ya China yikapharazga maulendo gha pamoza na ndondomeko ya Luna-Glob ya Russia. Maulendo ghaŵiri gha kupenda mwezi ghakunozgekera, Chang'e 7 mu 2026 na Chang'e 8 mu 2028, pambere ŵanthu ŵandafike mu 2029 panji 2030. === Kukhala pa Mwezi === Ŵanthu ŵakhala pa mwezi mu magulu gha ŵaŵiri na mpaka mazuŵa ghatatu. Pose pamoza ŵanthu 12 ŵakhala pa mwezi pa maulendo 6. Wose ŵakakhala mu mtundu umoza wa nyumba ya pacanya, Apollo Lunar Module. Mu kukhala uku ŵanthu ŵanyake ŵakajumpha pose pamoza mpaka zuŵa limoza ŵakwendakwenda pacanya. Masuzgo pa kwendakwenda pacanya ghakufuma ku fuvu la mwezi ilo likukakatira ku vyakuvwara na vilwero, ndipo likanyamulikanga mukati mwa nyumba. Ŵakwenda mu mlengalenga ŵakanowanga na kununkhizga fuvu, ilo likununkha nga ni mfuti, ndipo likachemeka "fungo la Apollo". Fuvu ili lakupepuka lingiziska masuzgo gha umoyo. Mu 2019, mbuto yimoza panji kujumpha yikamera mu kuyezga pa combo ca Chang'e 4. Yikanyamulika kufuma pa caro capasi pamoza na vyamoyo vinyake vicoko. Cifukwa mwezi ngwakukakika, ndipo ukulongora cisko cimoza pera ku caro capasi, kuŵapo kwa nyengo zose pa mwezi kuzamukhumba gulu la ma''satellite'' kuti ghatumizge mauthenga kufuma ku mbali ya kutali ya mwezi, na kufuma ku mphaka ya kumwera iyo yili na mawonekero ghakusuzga. Ma''satellite'' gha China gha Queqiao-1 na -2 ghali kale, ndipo NASA yikunozgekera ndondomeko ya mauthenga na kulongozgera mu Thukila 2026. === Ucindami pa Dango === Nangauli vyombo vya Luna vikathandazga vimanyikwiro vya Soviet Union pa mwezi, ndipo mbendera za U.S. zikaŵikika na ŵakwenda mu mlengalenga ŵa Apollo pa malo agho ŵakakhala, palije caro ico cikuti cigaŵa ciliconse ca mwezi nca ici. Nga ni nthena, kuŵa mwenecho wa vigaŵa vya mwezi, panji wose, kwa munthu paŵekha kukuzomerezgeka yayi. Phangano la Mlengalenga la 1967 likuti mwezi na mlengalenga wose ni "cigaŵa ca ŵanthu wose". Likucepeska kagwiliskiro ka mwezi ku vilato vya mtendere pera, ndipo likukanizga mwakulunjika malo gha ŵankhondo na vilwero vya kunanga ŵanthu ŵanandi. Vyaro vinandi vili mu phangano ili. Phangano la Mwezi la 1979 likapangika kulongosora, na kukanizga kugwiliskira ntchito vyuma vya mwezi na caro cimoza pera, kuvisiya ku ndondomeko ya pakati pa vyaro iyo yindalongosoreke. Mu Matika 2020, likaŵa kuti lasayinika na kuzomerezgeka na vyaro 18. Kufuma 2020, vyaro vyanjira mu Mapangano gha Artemis na U.S., agho ghakususka phangano ili. U.S. yayowoya so mu lamulo la pulezidenti kuti "United States yikuwona mlengalenga nga ni 'cuma ca caro cose' yayi" ndipo yikuti Phangano la Mwezi ni "kuyezga kwakutondeka kukanizga malonda gha wanangwa". Apo Australia yikasayina na kuzomerezga Phangano la Mwezi mu 1986 na Mapangano gha Artemis mu 2020, pakaŵa mphindano usange ghangakolerana. Pa ici, Phangano la Kufiska Phangano la Mwezi lasacizgika, nga ni nthowa ya kumazga masuzgo gha Phangano la Mwezi na kulikoleranya na malango na mapangano ghanyake nga ni Mapangano gha Artemis, kuti lizomerezgeke na ŵanandi. Cifukwa ca kusazgikira kwa khumbo la makampani na vyaro, comene kupenja malo, ŵapangi ŵa malango ŵa U.S. ŵakanjizga pakumalira kwa 2020 malango ghapadera gha kuvikilira malo gha mbiri agho vyombo vikakhala, ndipo magulu ghanyake ghakuti malo agha ghaŵe Malo gha Ucindami wa Caro Cose na malo gha kasandiro ghakuvikilirika. Mu 2021, Kalata ya Wanangwa wa Mwezi yikapangika na gulu la "ŵakumanya dango, ŵasandi ŵa vya kale vya mlengalenga na ŵanthu ŵakupwelelera", kuthemba ŵanthu ŵakukhozga wanangwa wa kawiro na ghanoghano la kuŵa munthu pa dango ku vinthu vyambura kuŵa ŵanthu mu mlengalenga. ==== Kukolerana na Kulongozga ==== Kusazgikira kwa ntchito za ŵanthu pa mwezi kwawuska khumbo la kukolerana kuti ntchito za pakati pa vyaro na za makampani pa mwezi zivikilirike. Nkhani kufuma pa kovwirana mpaka pa kukolerana pera, mwaciyelezgero kupanga nyengo yakugaŵana ya mwezi, zayowoyeka. Comene, kuŵika ndondomeko ya pakati pa vyaro panji ya Wupu wa Vyaro Vyose ya kulongozga ntchito za ŵanthu pa mwezi kwapemphika na Phangano la Mwezi na kusacizgika kwizira mu Phangano la Kufiska, kweni kucali mphindano. Ndondomeko za mwezi za sono nza vyaro vinandi, ya Artemis iyo yikulongozgeka na U.S. na ya Malo gha Kusanda Mwezi gha Pakati pa Vyaro agho ghakulongozgeka na China. Pa kovwirana na kukolerana kwa pakati pa vyaro kukulu, mawupu nga ni ILEWG, Moon Village Association, na ISECG ghapangika. == Mu Midawuko na Umoyo == === Majandulo === Ŵaciuta ŵa mwezi ŵali mu midawuko yose ya ŵanthu. Midawuko yinandi yakoleranya ndondomeko ya mwezi ya mazuŵa 29.5 na ndondomeko ya kuwona mwezi kwa ŵanakazi, nga umo kukuwonekera mu mizu yakugaŵana ya mazgo gha "kuwona mwezi" na "mwezi" mu viyowoyero vinandi. Mu Citumbuka nako, kuwona mwezi kukukolerana na lizgu lakuti mwezi. Kweni ici cikaŵa mu midawuko yose yayi, cifukwa ŵaciuta wose ŵa mwezi ŵakaŵa ŵanakazi yayi. Kweni majandulo ghanandi ghakumanyikwa ghali na ŵaciuta ŵanakazi ŵa mwezi, kusazgapo Selene wa Ŵagiriki, Luna wa Ŵaroma, Chang'e wa Ŵacayina, na Coyolxāuhqui wa Ŵaaztec, uyo kudumulika mutu kwake kungaŵa kulongora kubisika kwa mwezi. Ŵaciuta ŵanyake ŵanalume nga ni Nanna-Sin ŵakakolerananga so na kubaba na nthumbo. Ŵaciuta ŵanakazi ŵanyake, kusazgapo Artemis, Hecate, Phoebe, Theia na Isis, pakwamba ŵakaŵavya ubale na mwezi, kweni ŵakawusanga pamanyuma mu nyengo ya kale cifukwa ca kusazganika na Selene/Luna. Kugaŵika kwa mwezi mu vigaŵa viŵiri kuthambo ni cizukuso ico cikuyowoyeka kuti cikacitika na ncimi Muhammad. === Kupima Nyengo === Kufuma mu nyengo za kale ŵanthu ŵalaŵiska kawonekero ka mwezi na ndondomeko yake ya kukura na kucepa, ndipo ŵakuyigwiliskira ntchito kupima nyengo. Mazgo gha mwezi wa caka mu viyowoyero vinandi ghakulongora ubale uwu pakati pa nyengo ya mwezi wa caka na mwezi wa kuthambo. Mu Citumbuka, lizgu limoza lakuti mwezi likung'anamula vyose viŵiri. Kupima nyengo uku kukapangiska makalendala gha mwezi na zuŵa agho ghakaŵa ghanandi mu mbiri, kweni ghakupambana. Kalendala ya Cisilamu ya mu vyaka vya m'ma 600 ni ciyelezgero ca kalendala ya mwezi pera, umo myezi kanandi yikwamba na kuwoneka kwa ''hilal'', panji cikweru cakwamba ca mwezi, pa mphepete ya kuthambo. Cakuzirwa comene caŵa mwezi wakuzura, uwo ukusekelerika mu makalendala na midawuko yinandi, nga ni Vesak ya Ŵabuda. Mwezi wakuzura pafupi na nyengo ya kuvuna ukuchemeka mwezi wa vuna, ndipo ukusekelerika na visangalalo nga ni Cisangalalo ca Mwezi wa Vuna ca kalendala ya mwezi ya Ŵacayina, cisangalalo caciŵiri pa kuzirwa pamanyuma pa Caka Ciphya ca Ŵacayina. === Kulongoreka mu Midawuko === Ŵanthu ŵajambula mwezi kufuma mu nyengo za kale, nga umo vithuzi vya vyaka 40,000 ivyo vyajumpha na malemba gha vyaka masauzandi ghanayi pambere Khristu vikulongolera. Msandi wa nyenyezi na mulembi wa ndakatulo wakale comene uyo zina lake likumanyikwa, Enheduanna, wasembe mukulu wa Ŵakkadi wa ciuta wa mwezi Nanna/Sin na mwana wa Sargon Mukulu, wakalondezganga mwezi na kulemba ndakatulo za mwezi. ==== Cikweru ==== Pa kulongora mwezi, comene kawonekero kake, cikweru (🌙) caŵa cimanyikwiro cakuwerezgeka mu midawuko yinandi kufuma vyaka 3,000 pambere Khristu, panyake kale comene na nyanga za ng'ombe zanalume mu vithuzi vya mu mapanga vya vyaka 40,000 ivyo vyajumpha. Mu malembo nga ni gha Ŵacayina, cikweru casintha kuŵa cimanyikwiro 月, lizgu la mwezi, ndipo mu Eguputo wa kale cikaŵa cimanyikwiro 𓇹, cakung'anamula mwezi, ndipo cikalembeka nga ni zina la ciuta wa mwezi Iah. Mu vithuzi, cikweru cikagwiliskirikanga ntchito mu Mesopotamiya nga ni cimanyikwiro cikulu ca Nanna/Sîn, ciuta wa mwezi wa Ŵasumeri ŵa kale, uyo wakaŵa awiske wa Inanna/Ishtar, ciuta mwanakazi wa cibwe ca Venasi (wakulongoreka na nyenyezi ya Ishtar ya minyanga 8), na Utu/Shamash, ciuta wa zuŵa (wakulongoreka nga ni cimbale), ndipo ŵatatu wose kanandi ŵakulongoreka pafupi na pafupi. Nanna/Sîn, nga ni ŵaciuta ŵanyake ŵa mwezi, wakulongoreka nga ni ciuta wa nyanga, na vyakuvwara vya mutu panji vingoma vya mawonekero gha cikweru. Kanozgero kapadera ka cikweru na nyenyezi (☪️) kakufuma ku Nyengo ya Mkuŵa, ndipo kakulongora zuŵa na mwezi, panji mwezi na cibwe ca Venasi, pamoza. Kufuma apo kagwiliskiro ka nyenyezi na cikweru kakathandazgika, ndipo kakaŵa cimanyikwiro cakumanyikwa ca Cisilamu (nga ni ''hilal'' ya kalendala ya Cisilamu) na ca vyaro vinandi. ==== Ubale Unyake ==== Vimanyikwiro vya mwezi, malo ghapacanya ghakuŵala na ''maria'' ghakufipa, vyawoneka na midawuko yakupambana nga ni mawonekero ghakupambana. Mawonekero agha ni pakati pa ghanyake Munthu wa mu Mwezi panji Kalulu wa Mwezi (mwaciyelezgero mu majandulo gha Ŵacayina na gha Ŵaamerika ŵa malo agho). Mu nyengo yapakati pa caro cose, mwezi ukaŵa wakuzirwa mu midawuko pa nkhani nga ni ndakatulo za citemwa, uchimi, na maghanoghano gha ucizgi. Mu ''alchemy'' ya Kumanjiliro, mwezi ukakolerananga na siliva, apo golide likakolerananga na zuŵa. === Kulongoreka mu Midawuko ya Mazuŵa Ghano === Kawonero ka mwezi mu nyengo ya mazuŵa ghano kakhwaskika na astronome ya vilaŵiskiro vya kutali. Maghanoghano ghaphya agha ghakapangiska vinthu vya midawuko, kukoleranya maghanoghano gha citemwa pa mwezi na nkhani zakupeka nga ni nkhani zakupeka za kasandiro izo zikuyowoya za mwezi. Pamanyuma, maulendo gha mlengalenga ghakiziska nyengo ya mlengalenga, iyo yikapanga, comene na kufika kwakwamba pa mwezi, vyakufiska vya mbiri ku ŵanthu wose, ivyo vikulongoreka mu vithuzi vya caro capasi kufuma kutali na kuzizwa uko kukuchemeka "overview effect". Ici capelekezgeka na maghanoghano gha ŵanthu na ghakususka pa ubale wa midawuko na wa dango wa ŵanthu na mwezi, comene nga ni cinthu ca ufumu wakuthandazga mazaza, nga mu Mphikizgano wa Mlengalenga, na nga ni cinthu ca ukoloni kwizira mu kuguliska vyuma vya mwezi. Ndakatulo ya 1970 "Whitey on the Moon" yikamanyikwa comene cifukwa ca kulongora maghanoghano ghakususka agha. Maghanoghano ghanyake ghayowoya za kawiro ka mwezi, kuwuska nkhani nga ni kuvikilira mwezi na kuwugwiliskira ntchito mwakuti ukhalilire, kuwona mwezi nga ni cuma cakugaŵana. Mu 2021, 20 Vuna likaŵa Zuŵa la Mwezi la Pakati pa Vyaro, zuŵa la kufika kwakwamba kwa ŵanthu pa mwezi. === Vyakufumapo vya Mwezi pa Ŵanthu === Vyakufumapo vya mwezi ni ubale uwo ukughanaghanirika pakati pa nyengo zinyake za ndondomeko ya mwezi ya mazuŵa pafupifupi 29.5, na nkhalo na kusintha kwa thupi la ŵanthu pa caro capasi. Ndondomeko za mwezi zili na vyakufumapo vikulu pa midawuko ya ŵanthu, kweni palije ukaboni wakukhora wakuti ndondomeko izi zikukhwaska thupi la ŵanthu. Mwezi wakolerana kwa nyengo yitali na uchindere na kusoŵa vinjeru; mazgo gha Cingelezi ''lunacy'' na ''lunatic'' ghakufuma ku zina la Cilatini la mwezi, ''Luna''. Ŵapenda vinjeru Aristotle na Pliny Mulara ŵakayowoyanga kuti mwezi wakuzura ukwiziska uchindere ku ŵanthu ŵanyake, ŵakugomezga kuti wongo, uwo ni maji comene, ukwenera kukhwaskika na mwezi na nkhongono yake pa kuzuzga kwa maji, kweni nkhongono ya kukoka ya mwezi njicoko comene kukhwaska munthu yumoza. Mu ŵanthu ŵa mazuŵa ghano, vyakufumapo vya mwezi vyayowoyeka kuti vikupangiska kusazgikira kwa ŵanthu ŵakunjira mu vipatala vya ŵalwari ŵa wongo, ngozi za pa misewu, kukomana, panji kujikoma pa mwezi wakuzura, kweni mazgo agha ghalongoreka kuŵa ghautesi na kusanda kwakujumpha 37. [[Category:Chibwe|*]] lagedjo6k32pi584igto1ungswej297 124016 124005 2026-11-05T13:38:53Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124016 wikitext text/x-wiki {{see also|Category:Miyezi{{!}}Miyezi ya caka}} [[file:FullMoon2010.jpg|thumb|Mwezi wa [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]].]] [[File:Jupiter and the Galilean Satellites.jpg|thumb|upright|Myezi ya [[Jupita]]: ''Io'', ''Europa'', ''Ganymede'', ''Callisto''.]] [[file:Moon symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|☾]] '''Mwezi''' (cimanyikwiro: [[file:moon decrescent symbol (fixed width).svg|20px|☾]] panji [[file:moon crescent symbol (fixed width).svg|20px|☽]]) ndiyo setilayiti ya kawiro yekha ya [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Ukuzunguliya caro capasi mu nthowa yakutalikilapo, pa mtunda uwo ukusintha mu caka, wapakati wa makilomita pafupifupi 378,000. Ukumalizga kuzunguliya kamoza (mwezi wa caka), kuyana na caro capasi na [[Zuŵa|zuŵa]], mu mazuŵa 29.5 ghaliwose. Mwezi na caro capasi vikukoleka na nkhongono ya kukoka, iyo njankhongono comene ku mbali izo zikulaŵiskana. Nkhongono izi ndizo zikwiziska comene kuzuzga na kucepa kwa maji gha mbwani pa caro capasi, ndipo zaguza mwezi kuti nyengo zose ulaŵiske caro capasi na cigaŵa cimoza ceneco. Kukakika uku kukupangiska nyengo ya kuzunguliya kwa mwezi pa ceneco (zuŵa la mwezi) kuyana na nyengo yake ya kuzunguliya caro capasi (mwezi wa caka). Pa kasandiro ka pasi, mwezi ni cinthu ca kuzitika kwa cibwe panji cibwe ca setilayiti. Kuzitika kwake ni magaŵa 1.2 pa 100 gha kuzitika kwa caro capasi, ndipo ukulu wake ni makilomita 3,474, pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinayi ca ukulu wa caro capasi. Mu [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]], ngukulu na wakuzitika kuluska cibwe cicoko ciliconse ico cikumanyikwa, ndipo ni mwezi wa cinkhondi pa ukulu na pa kuzitika, kweniso ni mwezi ukulu comene na wakuzitika comene kuyana na cibwe cake. Nkhongono ya kukoka ya pacanya pa mwezi njicoko pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinkhondi na cimoza ca ya caro capasi, pafupifupi hafu ya ya Aresi, ndipo njaciŵiri pa ukulu pa myezi yose ya Kanozgero ka Zuŵa pamanyuma pa Io, mwezi wa Jupita. Thupi la mwezi lili na vigaŵa vyakupambana na ni la malibwe, ndipo lili na maji, mphepo, na nkhongono ya umagineti vicoko comene. Pacanya pa mwezi paphimbika na fuvu, ilo comene ni vinthu vyakupepuka ivyo vikaphulika kufuma ku cikopa ca mwezi apo vinthu vikatimbana nawo. Cikopa ca mwezi cili na mazenje gha kutimbana; ghanyake ghaphya ghali na mizere yakuŵala. Mwezi ukaŵa na mapiri gha moto mpaka vyaka biliyoni 1.2 ivyo vyajumpha, ndipo mwala wakusungunuka ukafuma comene ku mbali ya pafupi ya mwezi, iyo cikopa cake ncifupi, ukazuzga mazenje gha kale, ndipo apo ukazizima ukapanga malo ghakufipa agho ghakuwoneka makola sono, ghakuchemeka ''maria'' ("nyanja"). Mwezi ukughanaghanirika kuti ukapangika kufuma ku vinthu vya caro capasi ivyo vikaphulika apo cinthu ca ukulu wa [[Aresi]] cikatimbana na caro capasi. Kusanda kwa kupima vyaka kwa vigaŵa vya mwala wakusungunuka wa mwezi kukulongora kuti mwezi ukapangika vyaka biliyoni 4.35 ivyo vyajumpha, pamanyuma mu mbiri ya Kanozgero ka Zuŵa. Kufuma kutali, msana na usiku vya zuŵa la mwezi vikuwoneka nga ni kawonekero kakusintha ka mwezi, ndipo para mwezi ukujumpha mu mzgezge wa caro capasi, kubisika kwa mwezi kukuwoneka. Ukulu wa mwezi kuthambo la caro capasi ukuyana pafupifupi na wa zuŵa, ntheura mwezi ukuphimba zuŵa lose pa kubisika kose kwa zuŵa. Mwezi ndiwo cinthu cakuŵala comene kuthambo usiku cifukwa ca ukulu wake wakuwoneka, nangauli kuwezga ungweru kwa pacanya pake nkhwakuyana na kwa phula la misewu. Pafupifupi magaŵa 59 pa 100 gha pacanya pa mwezi ghakuwoneka kufuma pa caro capasi cifukwa ca makona ghakupambana agho mwezi ungawonekera kuthambo, ndipo vigaŵa vinyake vya mbali ya kutali ya mwezi vikuwoneka. Mwezi waŵa kasupe wakuzirwa wa maghanoghano na vinjeru mu mbiri ya ŵanthu, ndipo wakaŵa wakuzirwa ku kasandiro ka caro cose, majandulo, visopa, luso, kupima nyengo, kasandiro ka kawiro, na maulendo gha mlengalenga. Maulendo ghakwamba gha mlengalenga ku cinthu ca kuwaro kwa caro capasi ghakaŵa ku mwezi, kwamba mu 1959 na kujumpha pafupi kwa Luna 1 (iyo yikatumika na Soviet Union), na kutimbana kwakukhumbika kwa Luna 2, kulondezgana mu 1966 na kukhala pasi makola kwakwamba (na Luna 9) na kunjira mu nthowa ya kuzunguliya (na Luna 10). Ŵanthu ŵakafika dankha mu nthowa ya kuzunguliya mwezi na Apollo 8 (iyo yikatumika na United States) pa 24 Zimya 1968, ndipo pamanyuma pacanya pa mwezi na Apollo 11 pa 20 Vuna 1969, ndipo ici cikapangiska mwezi kuŵa cinthu cekha ca kumwamba kuwaro kwa caro capasi ico ŵanthu ŵafikako. Pofika 1972, maulendo 6 gha Apollo ghakaŵa kuti ghafikiska ŵanthu 12 pa mwezi, ndipo ŵakakhalako mpaka mazuŵa ghatatu. Kupenda kuphya kwa mwezi na marobotiki, comene kusimikizga kuŵapo kwa maji pa mwezi, kwasazgirapo maghanoghano gha kuwezgera ŵanthu ku mwezi. Mwa agha muli ndondomeko ya Artemis, kusazgapo ulendo wa Artemis II wa ŵanthu kujumpha pafupi na mwezi mu 2026. == Mazina na Muzu wa Lizgu == Zina la Cingelezi la setilayiti ya kawiro ya caro capasi kanandi likulembeka kuti ''Moon'', na M yikulu. Lizgu lakuti ''moon'' likufuma ku Cingelezi ca kale ''mōna'', ilo likufuma ku ''*mēnōn'', ilo nalo likufuma ku Proto-Indo-European ''*mēnsis'' ("mwezi wa caka"), ilo lingakolerana na lizgu lakung'anamula "kupima [nyengo]". Mu Citumbuka, lizgu lakuti ''mwezi'' nalo likung'anamula cinthu ca kumwamba na nyengo ya mazuŵa pafupifupi 30. Zina la Cilatini la mwezi ni ''lūna''. Lizgu la Cingelezi lakuti ''lunar'' likafuma ku Cilatini, panyake kwizira mu Cifulenci. Mu malemba gha kasandiro na mu nkhani zakupeka za kasandiro, mwezi nyengo zinyake ukuchemeka ''Luna'' kuti upambane na myezi yinyake. Mu ndakatulo, ''Luna'' lingang'anamula so mwezi wakulongoreka nga ni mwanakazi. Lizgu la Cigiriki ca kale ''selḗnē'' likang'anamulanga mwezi nga ni cinthu ca kumwamba, na so ciuta mwanakazi wa mwezi Selene. Lizgu la Cingelezi lambura kugwiliskirika ntchito kanandi lakuti ''selenian'' likulongosora mwezi nga ni caro. Muzu wakuti ''seleno-'' ukuwoneka mu mazgo nga ni ''selenography'' (kusanda pacanya pa mwezi). Vimanyikwiro vya astronome vya mwezi ni ☽ na ☾, mwaciyelezgero mu M☾, "kuzitika kwa mwezi". === Kagaŵiro === Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kasandiro ka Nyenyezi (IAU) ukuchema setilayiti ya caro capasi kuti "the Moon", na M yikulu. Setilayiti zinyake za kawiro za vibwe zikuchemeka "moons", na m yicoko. Mu mbiri, mwezi ukaŵa umoza mwa vibwe vya kale, mu ng'anamulo la kale la cinthu cakwendakwenda kuthambo. Apo Galileo wakasanga setilayiti izo zikuzunguliya Jupita, wakazichema kuti "myezi" cifukwa, nga ni mwezi, zingawonekera kuŵa vibwe ivyo vikuzunguliya cibwe cinyake. Ŵakumanya ŵanyake ŵakulondezga ng'anamulo la kasandiro ka pasi ilo likugaŵa myezi nga ni vibwe ivyo vikuzunguliya zuŵa apo vikuzunguliya so cibwe cinyake. Para tikulaŵiska kufuma ku zuŵa, mwezi ukuzunguliya zuŵa, ndipo caro capasi cikusintha pacoko nthowa yake. Ici capangiska ŵasandi ŵanyake kuyowoya kuti mwezi ungawonekera kuŵa cibwe, mu mbiri na mu kawiro kake, ndipo kuzitika kwake kungakwana kutozga nthowa yake kuzunguliya zuŵa usange ukaŵa paŵekha. Ŵanyake ŵakuti ici cikung'anamula kuti caro capasi na mwezi ni cibwe caŵiri. IAU yilije ng'anamulo la vibwe mu ndondomeko ya viŵiri, panji la ico cikupanga ndondomeko ya cibwe caŵiri, kweni ŵasandi ŵanandi ŵakuzomerezgana kuti ici cingakhumba pakati pa kuzitika kwa mwezi na caro capasi kuŵa kuwaro kwa caro capasi, ico nchambura kuŵa nthena. == Mbiri ya Kawiro == === Kapangikiro === Kupima vyaka kwa vigaŵa vya mwezi kukulongora kuti mwezi ukapangika mu vyaka miliyoni 200 vyakwamba pamanyuma pa kwamba kwa Kanozgero ka Zuŵa. Kupima kwakugomezgeka comene pa mitundu yikulu ya malibwe kukulongora vyaka biliyoni 4.35. Ghanoghano ilo likuzomerezgeka comene ni lakuti caro capasi na mwezi vikapangika pamanyuma pa kutimbana kukulu kwa cinthu ca ukulu wa Aresi (cakuchemeka Theia) na caro capasi ca kale. Kutimbana kwa mphepete uku kukaponya vinthu mu nthowa ya kuzunguliya caro capasi, ndipo vinthu ivi vikawunjikana na kupanga mwezi kuwaro pacoko kwa mphaka ya Roche ya caro capasi. Kutimbana kukulu kukughanaghanirika kuti kukacitikanga kanandi mu Kanozgero ka Zuŵa ka kale. Viyelezgero vya makompyuta vya kutimbana kukulu vyapeleka vyakufumapo ivyo vikukolerana na kuzitika kwa mtima wa mwezi na nkhongono ya kuzunguliya ya caro capasi na mwezi. Viyelezgero ivi vikulongora kuti cigaŵa cikulu ca mwezi cikafuma ku cinthu ico cikatimbana, m'malo mwa caro capasi ca kale. Kweni viyelezgero vya kufuma 2007 vikulongora kuti cigaŵa cikulu ca mwezi cikafuma ku caro capasi ca kale. Vinthu vinyake vya mukati mwa Kanozgero ka Zuŵa nga ni Aresi na Vesta, kuyana na malibwe gha mlengalenga agho ghakufumako, vili na kapangikiro ka okisijeni na tungsten kakupambana comene na ka caro capasi. Kweni caro capasi na mwezi vili na kapangikiro kakuyana pafupifupi. Kuyana uku kungalongosoreka na kusazganika kwa vinthu vyakuzgoka mphepo ivyo vikapanga vyose viŵiri pamanyuma pa kutimbana, nangauli pali mphindano pa ici. Kutimbana kukafumiska nkhongono zakukwana kusungunuska vinthu vyakuphulika na cikopa ca caro capasi, kupanga nyanja ya mwala wakusungunuka. Vinthu vyakusungunuka vyakuphulika vingaŵa kuti vikawunjikana so mu ndondomeko ya caro capasi na mwezi. Mwezi uwo ukapangika uphya ungaŵa kuti ukaŵa na nyanja yake ya mwala wakusungunuka; kuzika kwake kukughanaghanirika kuŵa kufuma pafupifupi makilomita 500 mpaka 1,737. Vigaŵa viŵiri vya ukulu wa vigaŵa vikulu vya mtunda mu cigaŵa ca pasi ca caro capasi vyasacizgika kuŵa vyakusyala vya Theia ivyo vicali mukati mwa caro capasi. Viyelezgero vya makompyuta vyakulunjika comene vikusanga kuti kutimbana kukulu kungaŵika luŵiro setilayiti ya kuzitika na unandi wa cisulo wakuyana na wa mwezi mu nthowa yakutali mwakukwana kufuma ku caro capasi kuti yileke kunangika na nkhongono ya kukoka (kuwaro kwa mphaka ya Roche). Nanga ni setilayiti izo pakwamba zikujumpha mukati mwa mphaka ya Roche zingapona, mwa kuwuskika vigaŵa vinyake na pamanyuma kukankhika ku nthowa zisani na zakukhazikika. Nangauli ghanoghano la kutimbana kukulu likulongosora ukaboni unandi, mafumbo ghanyake ghacali ghambura kuzgoleka, ghanandi ghakukhwaskana na kapangikiro ka mwezi. Viyelezgero ivyo mwezi ukutora cigaŵa cikulu ca caro capasi ca kale nvyakusuzga kukolerana na vyakusangika vya usungunu wa pasi pa zirconium, okisijeni, silicon, na vigaŵa vinyake. === Kukura kwa Kawiro === Mwezi uwo ukapangika uphya ukazunguliyanga caro capasi pafupi comene kuluska sono. Ntheura cilichose cikawonekanga cikulu comene kuthambo la cinyake, kubisika kukacitikanga kanandi, ndipo nkhongono za kukoka zikaŵa zikulu. Cifukwa ca nkhongono za kukoka, nthowa ya mwezi kuzunguliya caro capasi yakura comene, ndipo yikutora nyengo yitali. Pamanyuma pa kupangika, mwezi wazizima ndipo mphepo yake yinandi yawuskika. Pacanya pa mwezi pakusintha kufuma apo na kutimbana kukulu na kucoko kunandi, ndipo kwapanga malo ghakuŵa na mazenje gha vyaka vyose. Mwezi ukaŵa na mapiri gha moto mpaka vyaka biliyoni 1.2 ivyo vyajumpha, ndipo agha ghakapanga ''maria'' ghakuwoneka comene. Mwala wakusungunuka unandi wa ''maria'' ukafuma mu nyengo ya Imbrian, vyaka biliyoni 3.3–3.7 ivyo vyajumpha, nangauli unyake ngwa vyaka biliyoni 1.2 pera ndipo unyake ngwa vyaka biliyoni 4.2. Kuthandazgika kwa mwala uwu nkhwambura kuyana, ndipo ukuwoneka comene ku mbali ya pafupi ya mwezi. Vifukwa vya ici vindamanyikwe, nangauli kufupi kwa cikopa ku mbali ya pafupi kukughanaghanirika kuŵa cifukwa cimoza. Vifukwa vya kuthandazgika kwa malo ghapacanya gha mwezi ku mbali ya kutali navyo vindamanyikwe makola. Kupima kukulongora kuti cikopa ca mbali ya pafupi ncifupi kuluska ca mbali ya kutali. Malongosoro ghanyake ni ghakuti kutimbana kukulu ku mbali ya pafupi kungaŵa kuti kukapepuska mwala wakusungunuka kuthiririka pacanya. === Nyengo za Kasandiro ka Pasi pa Mwezi === Nyengo za kasandiro ka pasi pa mwezi zikuthemba kutimbana kwakuwoneka comene, nga ni mazenje gha mphete zinandi nga ni Nectaris, Imbrium, na Orientale, agho ghali na ukulu wa makilomita mahandiredi mpaka masauzandi, ndipo ghali na vinthu vyakuphulika ivyo vyathandazgika kutali. Nyengo izi zikuthyika mazina gha vimanyikwiro vyake, kufuma ku mazenje ghanandi kuwaro kwa ''maria'' ghakufipa, ku ''maria'' na mazenje gha pamanyuma, na pakumalira ku mazenje ghaphya, ghacali ghakuŵala na ghakuwoneka makola, ghakuŵa na mizere nga ni Copernicus panji Tycho. Kusoŵa kwa mphepo, nyengo, na ndondomeko za pasi za sonosono kukung'anamula kuti mazenje ghanandi agha ghakusungika makola. Nangauli mazenje ghacoko pera gha mphete zinandi ghapimika vyaka mwakusimikizgika, ngakovwira pa kupeleka vyaka vyakuyaniska. Cifukwa mazenje gha kutimbana ghakuwunjikana pa luŵiro lwakuyana pafupifupi, kupenda unandi wa mazenje pa malo kungagwiliskirika ntchito kupima vyaka vya pacanya. Kweni pakwenera kupwelelera na nthowa iyi cifukwa pangaŵa mazenje ghaciŵiri. Vinthu vyakuphulika pa kutimbana vingapanga mazenje ghaciŵiri agho kanandi ghakuwoneka mu magulu panji mu mizere, kweni ghangawoneka so paŵekha kutali na apo kutimbana kukacitikira. Agha ghangayana na mazenje ghakwamba, ndipo ghangaŵa ghanandi mu mazenje ghacoko, ntheura kuŵapo kwawo kwambura kumanyikwa kungananga kupima vyaka. Vyaka vya malibwe ghakusungunuka na kutimbana agho ghakawunjikika mu maulendo gha Apollo vili pakati pa vyaka biliyoni 3.8 na 4.1: ici cagwiliskirika ntchito kusacizga nyengo ya Kutimbana Kukulu kwa Pamanyuma, ya kusazgikira kwa kutimbana. Vithuzi vyakulunjika comene vya Lunar Reconnaissance Orbiter mu vyaka vya m'ma 2010 vikulongora kuti luŵiro lwa sono lwa kupangika kwa mazenje lukujumpha comene ivyo vikaghanaghanirika kale. Ndondomeko ya mazenje ghaciŵiri yikughanaghanirika kusazganya masentimita ghaŵiri gha pacanya gha fuvu mu vyaka 81,000. Luŵiro ili lukujumpha kahandiredi luŵiro ilo likapimika kufuma ku kutimbana kwa tumalibwe tucoko pera. === Ivyo Vikulindilirika Munthazi === Pamanyuma pa vyaka biliyoni 5, mwezi uzamuzunguliya kutali na caro capasi na magaŵa 40 pa 100 kuluska sono. Kweni pafupifupi vyaka biliyoni 2 mpaka 3 pamanyuma pa ici, zuŵa lizamuŵa nyenyezi yikulu yakufiira. Usange zuŵa lizamuphimba caro capasi na mwezi, kukwekana na mphepo ya zuŵa kungapangiska mtunda pakati pa caro capasi na mwezi kucepa mpaka mwezi wanjire mukati mwa mphaka ya Roche ya caro capasi, ndipo ungaphwanyika. == Vimanyikwiro vya Kawiro == === Ukulu na Kuzitika === Mwezi ni setilayiti ya kawiro ya cinkhondi pa ukulu (pa ukulu na pa kuzitika) mu Kanozgero ka Zuŵa. Ungagaŵika nga ni mwezi wa kuzitika kwa cibwe, ntheura ni cibwe ca setilayiti kuyana na ng'anamulo la kasandiro ka pasi. Ngucoko kuluska Mekyuri kweni ngukulu comene kuluska cibwe cicoko cikulu comene ca Kanozgero ka Zuŵa, Pulutu. Mwezi ni setilayiti yaciŵiri pa kukhwima mu Kanozgero ka Zuŵa, pamanyuma pa Io. Na kuzitika kwa cigaŵa cimoza pa 81 ca kwa caro capasi, na ukulu wa makilomita pafupifupi 3,500 (kujumpha cigaŵa cimoza pa vinayi ca ukulu wa caro capasi), mwezi ni setilayiti ya kawiro yikulu comene mu Kanozgero ka Zuŵa kuyaniska na cibwe cake. Cisko ca mwezi cikuyana na usani wa Australia, Ulaya, panji United States. Malo ghose gha pacanya pa mwezi ni makilomita gha mbali zinayi pafupifupi miliyoni 38, ghakuyana na gha Amerika yose. === Mawonekero === Pakwamba mwezi ukaŵa na mawonekero ghakukhazikika na kukoka kwa ceneco, kweni kufuma apo wasintha. Ni mpira wakutalikilapo pacoko comene cifukwa ca kukwekeka na nkhongono za kukoka, ndipo mzere wake mutali wapendama makona 30 kufuma ku kulaŵiska caro capasi, cifukwa ca kupambana kwa nkhongono ya kukoka uko kukufuma ku mazenje ghakulu gha kutimbana. Mawonekero ghake ngatali kuluska ivyo nkhongono za kukoka za sono zingalongosora. "Cifufu ca kale" ici cikulongora kuti mwezi ukakhwima apo ukazunguliyanga pa hafu ya mtunda wake wa sono kufuma ku caro capasi, ndipo sono ngwakuzizima comene kuti mawonekero ghake ghawelere ku kukhazikika pa mtunda wake wa sono. Mazuŵa ghano, kusintha kwa cikopa na nkhongono za kukoka kukupanga waka tumapiri tucoko twa kuphwanyika kwa cikopa. === Kazengero === Mwezi uli na vigaŵa vyakupambana pa usungunu: cikopa, cigaŵa capakati, na mtima. Uli na mtima wa mukati wakukhwima wa cisulo cinandi, wa ukulu wapakati panyake wa makilomita 240 pera, na mtima wa kuwaro wa vinthu vyakuthira, comene cisulo cakusungunuka, wa ukulu wapakati wa makilomita pafupifupi 300. Kuzunguliya mtima kuli cigaŵa cakusungunuka pacoko ca ukulu wapakati wa makilomita pafupifupi 500. Kazengero aka kakughanaghanirika kuti kakapangika apo nyanja ya mwala wakusungunuka ya mwezi wose yikakhwimanga pacoko pacoko pamanyuma pa kupangika kwa mwezi vyaka biliyoni 4.5 ivyo vyajumpha. Kukhwima kwa nyanja iyi ya mwala wakusungunuka kungaŵa kuti kukapanga cigaŵa capakati ca vinthu vyakuzitika apo vinthu nga ni ''olivine'' na ''pyroxene'' vikabiranga pasi; apo pafupifupi vigaŵa vitatu pa vinayi vya nyanja ya mwala wakusungunuka vikakhwima, vinthu vyakupepuka vya ''plagioclase'' vikapangika na kuyandama kuŵa cikopa pacanya. Vinthu vyaumaliro kukhwima vingaŵa kuti pakwamba vikaŵa pakati pa cikopa na cigaŵa capakati, na unandi ukulu wa vigaŵa ivyo vikupanga kufunda. Kuyana na ghanoghano ili, mapu gha usungunu agho ghakapangika kufuma mu nthowa ya kuzunguliya ghakulongora kuti cikopa cikupangika comene na ''anorthosite''. Vigaŵa vya malibwe gha mwezi vya mwala wakusungunuka uwo ukafuma pacanya kufuma ku kusungunuka kwa cigaŵa capakati vikusimikizga kapangikiro ka cigaŵa capakati, ako kali na cisulo cinandi kuluska ca caro capasi. Cikopa cili na unandi wapakati wa makilomita pafupifupi 50. Kweni mtima wa mwezi ngucoko, wa ukulu wapakati wa makilomita pafupifupi 350 panji pasi, pafupifupi magaŵa 20 pa 100 gha ukulu wapakati wa mwezi. Kapangikiro kake kakumanyikwa makola yayi kweni panyake ni cisulo cakusazganika na sulfure na nickel pacoko. Kupenda kuzunguliya kwa mwezi uko kukusintha mu nyengo kukulongora kuti mtima ngwakusungunuka pacoko. Kukanikizga pa mtima wa mwezi kukughanaghanirika kuŵa GPa 5 (kanandi kakulu nga ni mphepo ya caro capasi kanandi 49,000). === Nkhongono ya Kukoka === Pakati, nkhongono ya kukoka pacanya pa mwezi ni 1.62 m/s², pafupifupi hafu ya ya pacanya pa Aresi na pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinkhondi na cimoza ca ya caro capasi. Pa myezi ya vibwe, mwezi uli na nkhongono ya kukoka ya pacanya yaciŵiri pa ukulu, pamanyuma pa Io. Luŵiro lwa kuthaŵa nkhongono yake ni makilomita 2.38 pa liŵiri. Nkhongono ya kukoka ya mwezi njambura kuyana pose. Vyakulongosora vya nkhongono iyi vyapimika mwa kulondezga kusintha kwa vyakutumika vya wayilesi vyakufuma ku vyombo vya mlengalenga ivyo vikuzunguliya mwezi. Vimanyikwiro vikulu vya nkhongono ya kukoka ya mwezi ni ma''mascon'', malo gha nkhongono ya kukoka yikulu comene agho ghakukolerana na mazenje ghanyake ghakulu gha kutimbana, ndipo ghakufuma pacoko ku mwala wakusungunuka wakukhwima wa ''maria'' uwo ukazuzga mazenje agha. Malo agha ghakukhwaska comene nthowa za vyombo vya mlengalenga ivyo vikuzunguliya mwezi. Pali mafumbo ghanyake: mwala wakusungunuka pera ungalongosora kupambana kose kwa nkhongono ya kukoka yayi, ndipo ma''mascon'' ghanyake ghakukolerana na mapiri gha moto gha ''maria'' yayi. Cigaŵa umo nkhongono ya kukoka ya mwezi yikuluska ya caro capasi cili na ukulu wapakati wa makilomita 60,000 (ndiko kuti, pasi pa cigaŵa cimoza pa vinkhondi na cimoza ca mtunda wa makilomita 378,000 pakati pa mwezi na caro capasi). Malo agha ghakuchemeka mlengalenga wa pakati pa caro capasi na mwezi. === Nkhongono ya Umagineti === Mwezi uli na nkhongono ya umagineti ya kuwaro ya pasi pa nanotesla 0.2, panji pasi pa cigaŵa cimoza pa 100,000 ca ya caro capasi. Mwezi ulije nkhongono ya umagineti ya mwezi wose; uli waka na umagineti mu cikopa. Mbiri ya nkhongono ya umagineti ya mwezi njambura kuzomerezgeka na wose, ndipo pacali kusoŵa kuzomerezgana pa nkhongono na nyengo ya nkhongono ya umagineti ya kale ya mwezi. Kupima kunandi kwacitika pa vigaŵa vya mwezi ivyo vikawunjikika mu maulendo gha Apollo. Kupima uku kukulongora kuti nkhongono ya umagineti ya kale ya mwezi yikaŵa na nyengo ziŵiri zakupambana. Mu nyengo yakwamba (vyaka biliyoni 4.5 mpaka 3.56 ivyo vyajumpha), nkhongono ya umagineti yikafika pafupifupi ma''microtesla'' 100, pafupi na ya caro capasi ya sono. Nyengo yaciŵiri yikaŵa yitali comene (vyaka biliyoni 3.58 mpaka 1 ivyo vyajumpha), kweni yambura nkhongono comene, yikufika ma''microtesla'' 5–7 pera. Nchambura kuthekera kuti ndondomeko yimoza ya kwenda kwa kufunda panji kwa vinthu yikapanga mbiri iyi kwambura kukhwaskika na vinthu vya kuwaro. Mu maghanoghano, umagineti unyake uwo wasyala ungafuma ku nkhongono za umagineti za kanyengo kacoko izo zikapangika pa kutimbana kukulu kwizira mu kukura kwa mitambo ya ''plasma''. Mitambo iyi yikupangika pa kutimbana kukulu mu nkhongono ya umagineti iyo yilipo. Ici cikukhozgeka na malo gha umagineti ukulu comene mu cikopa agho ghali pafupi na mbali yinyake ya mwezi kufuma ku mazenje ghakulu gha kutimbana. === Mphepo === Mwezi uli na mphepo iyo ni cigaŵa ca kuwaro comene pera, iyo njicoko comene mwakuti pafupifupi njambura kuŵapo, ndipo kuzitika kwake kose ndambura kufika matani 10. Kukanikizga pacanya kwa mphepo iyi yicoko ni pafupifupi 3 × 10⁻¹⁵ ya mphepo ya caro capasi; kukusintha na zuŵa la mwezi. Yikufuma ku mphepo izo zikufuma mu mwezi na ku vinthu ivyo vikuphulika apo tuvinthu twa mphepo ya zuŵa tukutimbana na dongo la mwezi. Vigaŵa ivyo vyasangika ni sodiyamu na potasiyamu, ivyo vikupangika na kutimbana uku (vikusangika so mu mphepo za Mekyuri na Io); hiliyamu-4 na neon kufuma ku mphepo ya zuŵa; na argon-40, radon-222, na polonium-210, ivyo vikufuma mu mwezi pamanyuma pa kupangika na kunangika kwa vinthu vya mtima wa vimenyu mu cikopa na cigaŵa capakati. Kusoŵa kwa vigaŵa nga ni okisijeni, naitirojeni, kaboni, haidrojeni na magnesiyamu, ivyo vilipo mu fuvu, kukumanyikwa yayi. Nthunthu ya maji yikasangika na Chandrayaan-1 ndipo yikusintha kuyana na malo kufuma ku mzere wapakati, ndipo yili yinandi comene pa makona pafupifupi 60–70; panyake yikufuma ku cikakato ca maji mu fuvu ico cikuzgoka mphepo. Mphepo izi zikuwelera mu fuvu cifukwa ca nkhongono ya kukoka ya mwezi panji zikutayika mu mlengalenga, kwali kwizira mu kukanikizga kwa ungweru wa zuŵa panji, usange zili na magesi, mwa kupyelekeka na nkhongono ya umagineti ya mphepo ya zuŵa. Mtambo wa fuvu wa nyengo zose ulipo kuzunguliya mwezi, uwo ukupangika na tuvinthu tucoko twakufuma ku nyenyezi za mcira. Matani 5 gha tuvinthu twa nyenyezi za mcira ghakughanaghanirika kutimbana na mwezi maora 24 ghaliwose, ndipo ici cikuphulika tuvinthu twa fuvu. Fuvu likukhala pacanya pa mwezi pafupifupi maminiti 10: maminiti 5 kukwera na maminiti 5 kuwa. Pakati, makilogalamu 120 gha fuvu ghali pacanya pa mwezi, ghakukwera mpaka makilomita 100 pacanya. Kupenda kwa fuvu kwa LADEE kukasanga kuti unandi wa tuvinthu ukaŵa ukulu comene pa kuwa kwa malibwe gha mlengalenga gha Geminid, Quadrantid, Northern Taurid, na Omicron Centaurid, apo caro capasi na mwezi vikujumpha mu vyakusyala vya nyenyezi za mcira. Mtambo wa fuvu wa mwezi ngwambura kuyana, ndipo ngwakukhwima comene pafupi na mphaka pakati pa mbali ya msana na mbali ya usiku ya mwezi. Kusanda kwa vigaŵa vya mwala wakusungunuka wa mwezi ivyo vikatoleka mu maulendo gha Apollo kukulongora kuti mwezi kale ukaŵa na mphepo yikulu pacoko kwa nyengo ya vyaka miliyoni 70 pakati pa vyaka biliyoni 3 na 4 ivyo vyajumpha. Mphepo iyi, iyo yikafuma ku mphepo izo zikafumanga mu mapiri gha moto gha mwezi, yikaŵa kaŵiri kuluska ya Aresi ya sono. Mphepo ya kale ya mwezi yikawuskika pakumalira na mphepo ya zuŵa na kuthandazgika mu mlengalenga. === Vyakucitika vya Pacanya === Nkhongono zakunanga kufuma ku nkhongono za kuthambo, tuvinthu twa nyutironi utu zikupanga, na zuŵa vikupangiska unandi wapakati wa nkhongono izi wa ma''millisievert'' 1.369 pa zuŵa pa msana wa mwezi, ico ni kaŵiri na hafu kuluska pa Malo gha Mlengalenga gha Pakati pa Vyaro, kankhondi mpaka kakhumi kuluska pa ulendo wa ndege kujumpha Mbwani ya Atlantic, na kamahandiredi ghaŵiri kuluska pacanya pa caro capasi. Kuyaniska, unandi wapakati ni ma''millisievert'' 1.84 pa zuŵa pa ulendo wa ku Aresi na pafupifupi 0.64 pa zuŵa pa Aresi yeneyiyo. Ungweru wa zuŵa ukupeleka so magesi ku fuvu la mwezi lakuphalaza comene ndipo ukulipangiska kuyandama. Ici cikovwira kuthandazgika luŵiro kwa fuvu la mwezi lakukakatira, ilo likunanga maphapo na vilwero. Pacanya pa mwezi pakuŵa na kufunda kwakupambana kufuma 120 °C mpaka −171 °C kuyana na ungweru wa zuŵa. Cifukwa ca kusoŵa kwa mphepo, kufunda kwa malo ghakupambana kukusintha comene kuyana na usange ghali mu ungweru wa zuŵa panji mu mzgezge, ntheura mawonekero gha malo ghakugwira ntchito yikulu pa kufunda kwa malo. Vigaŵa vya mazenje ghanandi, comene pasi pa mazenje ghanandi gha ku mphaka za mwezi, vili mu mzgezge nyengo zose. Mazenje agha gha mdima wa muyirayira ghali na kuzizima kukulu comene. Lunar Reconnaissance Orbiter yikapima kufunda kwapasi comene kwa nyengo ya kufunda mu mazenje gha ku mphaka ya kumwera pa −238 °C na −247 °C pera pafupi na nyengo ya kuzizima mu zenje la Hermite ku mphaka ya kumpoto. Uku ndiko kuzizima kukulu comene mu Kanozgero ka Zuŵa uko combo ca mlengalenga cikapimapo, kuzizima kuluska nanga ni pacanya pa Pulutu. Pacanya pa cikopa ca mwezi pali cigaŵa ca pacanya ca fuvu lakuphwanyika comene na kutimbana, comene lakuzirima, ilo likupangika na kutimbana. Fuvu lakupepuka comene, dongo la mwezi la galasi la silicon dioxide, likuyana na cizizimu pa kukhwaska ndipo lili na fungo nga ni la mfuti iyo yaphulika. Fuvu la malo gha kale kanandi ndakukhwima kuluska la malo ghaphya: likupambana mu unandi kufuma mamita 10–15 mu malo ghapacanya na mamita 4–5 mu ''maria''. Pasi pa fuvu ili pali cigaŵa ca malibwe ghakuphwanyika comene ca makilomita ghanandi. Vyakucitika vikulu ivi vikughanaghanirika kupangiska kuti mabakiteriya ghaleke kupona pa vyombo vya mlengalenga pa mwezi kujumpha nyengo ya kuzunguliya kamoza kwa mwezi. === Vimanyikwiro vya Pacanya === Mawonekero gha malo gha mwezi ghapimika na laser na kupenda vithuzi. Cimanyikwiro cikulu comene ni dimba likulu la South Pole–Aitken ku mbali ya kutali, la ukulu wa makilomita pafupifupi 2,240, zenje likulu comene pa mwezi na laciŵiri pa ukulu mu Kanozgero ka Zuŵa. Na kuzika kwa makilomita 13, pasi pake ndipo pali malo ghapasi comene pacanya pa mwezi, ghakufika −9.178 km mu zenje lifupi mukati mwa zenje la Antoniadi. Malo ghapacanya comene pa mwezi, kusazgapo ghakuchemeka Selenean summit pa makilomita 10.629, ghali ku kumpoto-kumafumiro kwa dimba ili, ndipo ghangaŵa kuti ghakakhwimiska na kutimbana kwa mphepete uko kukapanga dimba la South Pole–Aitken. Madimba ghanyake ghakulu gha kutimbana nga ni Imbrium, Serenitatis, Crisium, Smythii, na Orientale ghali na malo ghapasi na mphepete zapacanya. Mbali ya kutali ya mwezi njapacanya na makilomita pafupifupi 1.9 kuluska mbali ya pafupi. Kusangika kwa tumapiri twa kuphwanyika kukulongora kuti mwezi wacepa na mamita pafupifupi 90 mu vyaka biliyoni yimoza vyaumaliro. Vimanyikwiro vyakuyana vilipo pa Mekyuri. Mare Frigoris, dimba pafupi na mphaka ya kumpoto ilo likaghanaghanirikanga kuŵa lakufwa, laphwanyika na kusamika. Cifukwa mwezi ulije vigaŵa vikulu vya pasi vyakwenda, kusintha kwa pasi kukucitika pacoko pacoko, ndipo kuphwanyika kukupangika apo ukutaya kufunda. Ŵasandi ŵasimikizga kuŵapo kwa phanga pa mwezi pafupi na Nyanja ya Mtendere, pafupi na malo agho Apollo 11 yikakhala mu 1969. Phanga ili, ilo lamanyikwa kuŵa mlomo wa thumbu la mwala wakusungunuka ilo lakhoŵa, ndisani mamita pafupifupi 45 na litali mpaka mamita 80. Kusanga uku ndiko kusimikizga kwakwamba kwa mlomo wa phanga la mwezi. Kupenda kukathemba vithuzi ivyo vikatoreka mu 2010 na Lunar Reconnaissance Orbiter ya NASA. Kufunda kwakukhazikika kwa phanga kwa pafupifupi 17 °C kungapeleka malo ghawemi ku ŵakwenda mu mlengalenga munthazi, ndipo kungaŵavikilira ku kufunda kukulu, ungweru wa zuŵa, na tumalibwe tucoko twa mlengalenga. Kweni pali masuzgo nga ni kunjira na ngozi ya kuwa kwa malibwe. Kusanga uku kukupeleka mwaŵi wa malo gha kukhala pa mwezi munthazi panji malo gha kubisamako pa ngozi. ==== Vimanyikwiro vya Mapiri gha Moto ==== Vimanyikwiro vikulu ivyo vikuwoneka kufuma pa caro capasi na maso ni malo ghakufipa na ghambura vimanyikwiro vinandi gha mwezi agho ghakuchemeka ''maria'' (cimoza ''mare''; kufuma ku Cilatini "nyanja", cifukwa kale ŵakaghanaghananga kuti ghakazura maji), agho ni madimba ghakulu gha mwala wakusungunuka wa kale uwo wakhwima. Nangauli ukuyana na wa pa caro capasi, mwala uwu wa mwezi uli na cisulo cinandi ndipo ulije vinthu ivyo vyasinthika na maji. Mwala unandi uwu ukafuma panji ukathiririka mu malo ghapasi agho ghakukolerana na mazenje gha kutimbana, nangauli malo ghakulu comene gha mwala uwu pa mwezi, Oceanus Procellarum, ghakukolerana na zenje lakuwoneka la kutimbana yayi. Nyengo zakupambana za kuthiririka kwa mwala mu ''maria'' kanandi zingamanyikwa na kupambana kwa kuŵala kwa pacanya na mphepete zakuwoneka za kuthiririka. Apo ''maria'' ghakapangikanga, kuzizima na kucepa kwa mwala wakusungunuka kukapanga tumapiri twakukwinyika mu malo ghanyake. Tumilonga twakuzunguliyazunguliya, utu tukusangika mu na kuzunguliya ''maria'', panyake ni minjololo ya mwala wakusungunuka iyo yikafwa panji mathumbu gha mwala wakusungunuka agho ghakhoŵa. Mapiri gha moto gha ''maria'' ghasintha mazenje gha kutimbana mu nthowa zinandi, kusazgapo kughazuzga pa unandi wakupambana, na kukwezga na kuphwanya pasi pake kufuma ku kukwera kwa vinthu vya ''maria'' pasi pake. Pafupifupi ''maria'' ghose ghali ku mbali ya pafupi ya mwezi, ndipo ghakuphimba magaŵa 31 pa 100 gha pacanya pa mbali ya pafupi kuyaniska na magaŵa 2 pa 100 gha mbali ya kutali. Panyake ici nchifukwa ca kuwunjikana kwa vigaŵa vyakupanga kufunda pasi pa cikopa ku mbali ya pafupi, ivyo vingaŵa kuti vikapangiska cigaŵa capakati ca pasi pake kufunda, kusungunuka pacoko, kukwera pacanya na kuphulika. Ukaboni wa mapiri gha moto gha sonosono pa mwezi wasangika pa malo 70 ghambura kunozgeka gha ''maria'', ghanyake gha vyaka pasi pa miliyoni 50. Vigaŵa vyakuŵala vya mwezi vikuchemeka ''terrae'', panji kanandi malo ghapacanya, cifukwa ngapacanya kuluska ''maria'' ghanandi. Vyaka vyake vyapimika kuŵa biliyoni 4.4, ndipo vingaŵa vinthu vya ''plagioclase'' ivyo vikawunjikana mu nyanja ya mwala wakusungunuka ya mwezi. Kupambana na caro capasi, palije mapiri ghakulu gha mwezi agho ghakughanaghanirika kupangika cifukwa ca kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi. ==== Mazenje gha Kutimbana ==== Ndondomeko yikulu ya pasi iyo yakhwaska pacanya pa mwezi ni kupangika kwa mazenje gha kutimbana, agho ghakupangika apo vibwe vicoko vya malibwe na nyenyezi za mcira vikutimbana na pacanya pa mwezi. Kukughanaghanirika kuti pali mazenje pafupifupi 300,000 ghakusani kujumpha kilomita 1 ku mbali ya pafupi ya mwezi. Mazenje gha mwezi ghali na mawonekero ghakupambana, kuyana na ukulu wawo. Kufuma ku ghacoko kuya ku ghakulu, mitundu yikulu ni mazenje ghapepuka gha mawonekero gha mbale na mphepete zakukwera, mazenje ghakusuzga gha pasi pakugonera, vikuta vya masitepu na mapiri gha pakati, madimba gha mphete ya mapiri, na madimba gha mphete ziŵiri panji kujumpha. Mazenje ghanandi comene gha kutimbana ngakuzunguliya, kweni ghanyake, nga ni Cantor na Janssen, ghali na mawonekero gha mbali zinandi, panyake cifukwa ca kuphwanyika kwa pasi pake. Ghanyake, nga ni Messier ziŵiri, Schiller, na Daniell, ngatali. Utali uwu ungafuma ku kutimbana kwa mphepete comene, kutimbana kwa vibwe vicoko viŵiri, kuphwanyika kwa cinthu pambere cindatimbane, panji kutimbana kwaciŵiri kwa pafupi pafupi. ==== Vizungulizgo vya Mwezi ==== Vizungulizgo vya mwezi ni vimanyikwiro vya fumbo ivyo vikusangika pacanya pose pa mwezi. Vikuwezga ungweru comene, vikuwoneka nga ni viphya (ndiko kuti vili na vimanyikwiro vya fuvu liphya), ndipo kanandi vili na mawonekero ghakuzunguliyazunguliya. Mawonekero ghawo kanandi ghakuwoneka makola cifukwa ca malo ghakufipa agho ghakwenda pakati pa vizungulizgo vyakuŵala. Vili mu malo agho nkhongono ya umagineti ya pacanya njikulu, ndipo vinandi vili ku mbali yinyake ya mwezi kufuma ku kutimbana kukulu. Vizungulizgo vyakumanyikwa ni Reiner Gamma na Mare Ingenii. Vikughanaghanirika kuŵa malo agho ghakavikilirika pacoko ku mphepo ya zuŵa, ntheura ghakusinthika pacoko pacoko na nyengo ya mlengalenga. === Kuŵapo kwa Maji === Maji ghakuthira ghangakhalilira pacanya pa mwezi yayi. Para ghakhwaskika na ungweru wa zuŵa, maji ghakugaŵika luŵiro na ungweru na kutayika mu mlengalenga. Kweni kufuma mu ma 1960, ŵasandi ŵakughanaghanira kuti cikakato ca maji cingaŵikika na nyenyezi za mcira izo zikutimbana, panji kupangika na kukolerana kwa malibwe gha mwezi gha okisijeni yinandi na haidrojeni ya mphepo ya zuŵa, ndipo kusiya maji ghacoko agho ghangakhalilira mu mazenje ghakuzizima gha mzgezge wa nyengo zose ku mphaka zose ziŵiri za mwezi. Viyelezgero vya makompyuta vikulongora kuti mpaka makilomita gha mbali zinayi 14,000 gha pacanya ghangaŵa mu mzgezge wa nyengo zose. Kuŵapo kwa maji ghakukwana pa mwezi nkhwakuzirwa comene kuti kukhala pa mwezi kuŵe kwambura kudura comene; kunyamula maji kufuma pa caro capasi kungadura comene. Mu vyaka vya pamanyuma, vimanyikwiro vya maji vyasangika pacanya pa mwezi. Mu 1994, kuyezga kwa radar pa combo ca mlengalenga ca Clementine kukalongora kuŵapo kwa tumalo tucoko twa maji ghakuzizima pafupi na pacanya. Kweni kulaŵiska kwa radar kwa pamanyuma kwa Arecibo kukulongora kuti vyakusangika ivi vingaŵa malibwe agho ghakaphulika kufuma ku mazenje ghaphya gha kutimbana. Mu 1998, cilwero ca nyutironi pa combo ca mlengalenga ca Lunar Prospector cikalongora kuti haidrojeni yinandi yilipo mu mita yakwamba ya kuzika mu fuvu pafupi na mphaka. Tumpira twa mwala wakusungunuka, utu tukatoleka ku caro capasi na Apollo 15, tukalongora maji ghacoko mukati mwawo. Combo ca mlengalenga ca Chandrayaan-1 ca 2008 casimikizga kuŵapo kwa cikakato ca maji pacanya, mwa kugwiliskira ntchito Moon Mineralogy Mapper. Cilwero ici cikawona mizere ya kukora ungweru iyo yikusangika na ''hydroxyl'', mu ungweru wa zuŵa wakuwezgeka, ndipo ici cikapeleka ukaboni wa cikakato ca maji cinandi pacanya pa mwezi. Combo ici cikalongora kuti unandi ungafika magaŵa 1,000 pa miliyoni. Mwa kugwiliskira ntchito ungweru wakuwezgeka, ungweru wambura kulunjika wa malo gha mzgezge ukasimikizga cikakato ca maji mukati mwa makona 20 gha mphaka zose ziŵiri mu 2018. Mu 2009, LCROSS yikatuma cinthu ca makilogalamu 2,300 kutimbana na zenje la mzgezge wa nyengo zose ku mphaka, ndipo yikasanga maji gha makilogalamu 100 panji kujumpha mu vinthu ivyo vikaphulika. Kupenda kunyake kwa vyakusangika vya LCROSS kukalongora kuti unandi wa maji ukaŵa pafupi na makilogalamu 155 ± 12. Mu Vula 2011, maji gha magaŵa 615–1410 pa miliyoni ghakasangika mu vigaŵa vya mukati vya cigaŵa ca mwezi 74220, "dongo la galasi la mtundu wa malalanje" lakumanyikwa, la titanium yinandi, ilo likafuma ku mapiri gha moto ndipo likawunjikika mu ulendo wa Apollo 17 mu 1972. Vigaŵa ivi vikapangika pa kuphulika kwa mapiri gha moto pa mwezi pafupifupi vyaka biliyoni 3.7 ivyo vyajumpha. Unandi uwu ukuyana na wa mwala wakusungunuka mu cigaŵa capakati ca pacanya ca caro capasi. Kupenda kwa vyakusangika vya Moon Mineralogy Mapper (M3) kukavumbula mu Mpupulu 2018 kakwamba "ukaboni wakusimikizgika" wa cikakato ca maji pacanya pa mwezi. Vyakusangika vikalongora vimanyikwiro vyapadera vya kuwezga ungweru vya cikakato ca maji, kupambana na fuvu na vinthu vinyake vyakuwezga ungweru. Cikakato cikasangika ku mphaka ya kumpoto na ya kumwera, nangauli cili cinandi ku kumwera, uko maji ghakakika mu mazenje na mphanyiko za mzgezge wa nyengo zose, ndipo ghakukhalilira nga ni cikakato pacanya cifukwa ghakuvikilirika ku zuŵa. Mu Thukila 2020, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakayowoya kuti ŵasanga maji pacanya pa mwezi apo pali ungweru wa zuŵa, na vyombo vinandi vya mlengalenga vyakupambana, kusazgapo SOFIA. == Ndondomeko ya Caro Capasi na Mwezi == === Nthowa ya Kuzunguliya === Mtunda wapakati wa nthowa ya mwezi kuzunguliya caro capasi, uwo ukuchemeka mtunda wa mwezi, ni makilomita pafupifupi 385,000, panji maliŵiri 1.3 gha ungweru, ukuyana na kuzunguliya caro capasi pafupifupi kankhondi na kanayi na cigaŵa. Nthowa ya mwezi njakuzunguliya makola yayi kweni njakutalikilapo pacoko. Ici cikung'anamula kuti mtunda pakati pa mwezi na caro capasi ukusintha kufuma pafupifupi makilomita 356,400 (pafupi comene) mpaka 406,700 (kutali comene), ntheura mtunda na ukulu wakuwoneka wa mwezi vikusintha mpaka magaŵa 14 pa 100. Ndondomeko ya caro capasi na mwezi yili na pakati pa kuzitika pakugaŵana, apo pali makilomita 5,000 (pafupifupi vigaŵa vitatu pa vinayi vya ukulu wapakati wa caro capasi) kufuma pakati pa caro capasi. Caro capasi na mwezi vyose viŵiri vikuzunguliya pakati apa, ntheura caro capasi cikunjenjemera kuzunguliya malo agha pa nthowa yiliyose ya mwezi. Pakati apa pakusamira kuwaro pacoko pacoko apo kukwekana kwa nkhongono za kukoka kukutora nkhongono kufuma ku viŵiri ivi, ndipo pakumalira pazamuŵa kuwaro kwa caro capasi. Mwezi ukumalizga kuzunguliya caro capasi kamoza kuyaniska na nyenyezi zambura kusamika pafupifupi mazuŵa 27.3 ghaliwose. Kweni cifukwa caro capasi na mwezi vikwenda pa nyengo yeneyiyo mu nthowa ya kuzunguliya zuŵa, vikutora nyengo yitali pacoko kuwelera ku kawonekero kamoza ka mwezi, mazuŵa 29.5, kumalizga ndondomeko yose nga umo yikuwonekera kufuma pa caro capasi. Nyengo iyi kanandi yikumanyikwa nga ni mwezi wa caka ndipo njakuyana na utali wa zuŵa la zuŵa pa mwezi. Ndondomeko ya nthowa ya mwezi yikusunga kupendama kwakuyana pafupifupi, makona pafupifupi 5, kuyaniska na nthowa ya caro capasi kuzunguliya zuŵa. Nthowa ya kupendama uku yikuzunguliya kumanjiliro pacoko pacoko, ndipo yikumalizga cizungulizgo kamoza mu vyaka 18.61. Ici cikung'anamula kuti kupendama kwa nthowa ya mwezi kuyaniska na mzere wapakati wa caro capasi kukusintha kufuma makona 18 mpaka 28 mu nyengo iyi. Mawonekero gha nthowa nagho ghakuzunguliya, kumafumiro mu vyaka 8.85. Kupambana na setilayiti zinandi za vibwe vinyake, ndondomeko ya nthowa ya mwezi yili pafupi na ndondomeko ya nthowa ya caro capasi kuluska na mzere wapakati wa caro capasi. Nthowa ya mwezi yikusinthika pacoko na zuŵa na caro capasi mu nthowa zinandi zicoko na zakusuzga. Vyakufumapo ivi vikulongosoreka mwa masamu na malango gha Cassini. === Kuzunguliya pa Ceneco === Cifukwa cakakika na caro capasi, mwezi uli na kukolerana kwa 1:1 kwa kuzunguliya pa ceneco na kuzunguliya caro capasi. Ici cikung'anamula kuti nyengo ya mwezi kuzunguliya caro capasi njakuyana na nyengo yake ya kuzunguliya pa ceneco. Ntheura nyengo zose ukulaŵiska caro capasi na cisko cimoza pafupifupi apo ukuzunguliya. Mbali ya mwezi iyo yikulaŵiska caro capasi yikuchemeka mbali ya pafupi, ndipo yinyake mbali ya kutali. Cifukwa mwezi ngwambura kukakika na zuŵa, msana na usiku vya mwezi vikucitika pa mwezi wose. Mbali ya kutali kanandi yikuchemeka mwautesi kuti "mbali ya mdima", kweni nadi yikupokera ungweru kanandi nga ni mbali ya pafupi: kamoza mu mazuŵa 29.5 gha caro capasi. Apo mwezi ukuwoneka yayi, mbali ya pafupi njamdima. Usiku wa mwezi ngwa mdima comene ku mbali ya kutali na pa kubisika kwa mwezi ku mbali ya pafupi (ndipo ngwa mdima kuluska usiku wambura mwezi pa caro capasi). Usiku, mbali ya pafupi yikupokera ungweru wa caro capasi mwakuti vimanyikwiro vya pacanya pa mwezi vingawoneka kufuma pa caro capasi. Ungweru wa caro capasi ukupangiska usiku pa mbali ya pafupi kuŵala kanandi 43, ndipo nyengo zinyake kanandi 55, kuluska usiku pa caro capasi wakuŵala na mwezi wakuzura. Kupendama kwa mwezi kuyaniska na nthowa ya caro capasi ni makona 1.5427, ntheura mu caka cimoza ca mazuŵa 346.62, zuŵa likusamira kufuma makona 1.5427 kumpoto kwa mzere wapakati wa mwezi kuya makona 1.5427 kumwera kwake na kuwelera. Ici cikuyana na umo, pa caro capasi, malo gha zuŵa ghakusamira kufuma ku mzere wa Cancer kuya ku mzere wa Capricorn na kuwelera caka ciliconse. Ici cikuŵika mphaka za mwezi mu mdima (panji na cigaŵa ca zuŵa pera ico cikuwoneka) kwa hafu ya caka ici na mu ungweru wa zuŵa kwa hafu yinyake. Unandi wa ungweru wa zuŵa uwo ukuwira malo ghakugonera pafupi na mphaka ukuthemba kupendama kwa zuŵa. Nyengo izi zili na vyakufumapo vicoko mu malo gha pafupi na mzere wapakati. Pakwamba mwezi ukazunguliyanga luŵiro pa ceneco, kweni pakwamba mu mbiri yake kuzunguliya kwake kukacepa na kukakika mu kalaŵiskiro aka cifukwa ca kukwekana uko kukafuma ku kukwekeka na nkhongono za kukoka za caro capasi. Mu nyengo, nkhongono ya kuzunguliya ya mwezi pa ceneco yikazgoka kufunda, mpaka mwezi ukaleka kuzunguliya kuyaniska na caro capasi. Mu 2016, ŵasandi ŵa vibwe mwa kugwiliskira ntchito vyakusangika vya Lunar Prospector ya NASA ya 1998–99 ŵakasanga malo ghaŵiri gha haidrojeni yinandi (panyake cikakato ca maji ca kale) ku mbali zakususkana za mwezi. Kukughanaghanirika kuti malo agha ghakaŵa mphaka za mwezi vyaka mabiliyoni ivyo vyajumpha pambere undakakike na caro capasi. === Vyakufumapo vya Nkhongono za Kukoka === Nkhongono ya kukoka iyo caro capasi na mwezi (na zuŵa) vikukokerana yili yikulu pacoko ku mbali izo zili pafupi, ndipo ici cikupanga nkhongono za kukoka za kuzuzga na kucepa kwa maji. Kuzuzga na kucepa kwa maji gha mbwani ndico cakufumapo cakumanyikwa comene, kweni nkhongono izi zikukhwaska so comene vinyake vya caro capasi, mwezi, na ndondomeko yawo. Cikopa cakukhwima ca mwezi cikuzuzga na kucepa na masentimita pafupifupi 10 mu mazuŵa 27, na vigaŵa vitatu: cimoza cambura kusintha cifukwa ca caro capasi, cifukwa vikuzunguliya mwakukolerana; cinyake cakusintha cifukwa ca kutalikilapo na kupendama kwa nthowa; na cigaŵa cicoko cakusintha kufuma ku zuŵa. Kuyana na kusanda kwa sonosono, ŵasandi ŵakughanaghanira kuti kukhwaska kwa mwezi pa caro capasi kungovwira kusunga nkhongono ya umagineti ya caro capasi. Vyakufumapo vyakuwunjikana vya kukanikizga uko kukupangika na nkhongono izi vikupanga kunyenyenkhuka kwa mwezi. Kunyenyenkhuka kwa mwezi kukucitika pacoko comene na kwambura nkhongono kuluska kwa caro capasi, nangauli kungatora mpaka ora limoza, kutali comene kuluska kwa pa caro capasi, cifukwa ca kuthandazgika kwa kunjenjemera mu cikopa cakomira na cakuphwanyika. Kuŵapo kwa kunyenyenkhuka kwa mwezi kukaŵa kusanga kwambura kulindilirika kufuma ku vilwero ivyo ŵakwenda mu mlengalenga ŵa Apollo ŵakaŵika pa mwezi kufuma 1969 mpaka 1972. Cakufumapo cakumanyikwa comene ca nkhongono za kukoka ni kukwera kwa maji gha mbwani. Nangauli mwezi ndiwo ukupanga nkhongono zinandi za kukoka, zuŵa nalo likupanga nkhongono izi ndipo likovwira mpaka magaŵa 40 pa 100 gha nkhongono ya mwezi; vyose pamoza vikupanga kuzuzga kukulu na kucoko kwa maji. Kuzuzga kwa maji ni vifufu viŵiri mu mbwani za caro capasi, cimoza ku mbali iyo yikulaŵiska mwezi na cinyake ku mbali yinyake. Apo caro capasi cikuzunguliya pa ceneco, cifufu cimoza (maji ghakuzura) cikusungika "pasi" pa mwezi, apo cinyake cili ku mbali yinyake. Kuzuzga pasi pa mwezi kukulongosoreka na nkhongono ya kukoka ya mwezi kuŵa yikulu pa maji agho ghali pafupi nawo. Kuzuzga ku mbali yinyake kungalongosoreka na nkhongono ya kuthaŵa pakati apo caro capasi cikuzunguliya pakati pa kuzitika, panji na kukhalilira kwa maji apo nkhongono ya kukoka ya mwezi njikulu pa caro capasi cakukhwima ico cili pafupi nawo, ndipo cikukokeka kutali na maji gha kutali. Ntheura, pali kuzuzga kuŵiri na kucepa kuŵiri mu maora pafupifupi 24. Cifukwa mwezi ukuzunguliya caro capasi mu nthowa yeneyiyo iyo caro capasi cikuzunguliyira, kuzuzga kukucitika maora 12 na maminiti 25 ghaliwose; maminiti 25 ni cifukwa ca nyengo iyo mwezi ukutora kuzunguliya caro capasi. Usange caro capasi cikaŵa caro ca maji pera (cambura vigaŵa vikulu vya mtunda), cingapanga kuzuzga kwa mita yimoza pera, ndipo kuzuzga uku kungamanyikwa makola, kweni kuzuzga kwa maji gha mbwani kukusinthika comene na vinthu vinyake: * kukwekana kwa maji na kuzunguliya kwa caro capasi kwizira pasi pa mbwani * kukhalilira kwa kwenda kwa maji * madimba gha mbwani agho ghakuŵa ghambura kuzika pafupi na mtunda * kusambasamba kwa maji pakati pa madimba ghakupambana gha mbwani === Kusintha kwa Ndondomeko === Kucedwa kwa kuzuzga kwa maji na kwa cikopa cakukhwima kukupanga nkhongono yakususkana na kuzunguliya kwa caro capasi. Ici "cikufumiska" nkhongono ya kuzunguliya kufuma ku kuzunguliya kwa caro capasi, ndipo cikucepeska kuzunguliya kwa caro capasi. Vyaka biliyoni 3.2 ivyo vyajumpha, zuŵa likaŵa la maora pafupifupi 13 pera. Nkhongono ya kuzunguliya iyo yikutayika kufuma ku kuzunguliya kwa caro capasi yikuya ku mwezi, ndipo yikukwezga mwezi ku nthowa ya pacanya apo ikucepeska luŵiro lwake lwa kuzunguliya caro capasi. Ntheura mtunda pakati pa caro capasi na mwezi ukusazgikira, ndipo kuzunguliya kwa caro capasi kukucepa. Kupima kufuma ku vyakuwezga ungweru vya laser ivyo vikasiyika mu maulendo gha Apollo kwasanga kuti mtunda wa mwezi ukusazgikira na milimita 38 pa caka (pafupifupi luŵiro ilo nyara za ŵanthu zikukulira). Vipimanyengo vya atomu vikulongora kuti zuŵa la caro capasi likutalikilira na ma''microsecond'' pafupifupi 17 caka ciliconse. Mu nyengo, kukwekana uku kukupangiska kuzunguliya kwa caro capasi na nyengo ya mwezi kuzunguliya kuyana, ndipo cinthu cakupepuka cikukakika (nga umo mwezi uliri sono). Mu maghanoghano, mu vyaka biliyoni 50, kuzunguliya kwa caro capasi kuzamucepa kuyana na nyengo ya mwezi kuzunguliya, ndipo caro capasi cizamulaŵiska mwezi na mbali yimoza nyengo zose. Kweni pambere ici cindacitike, zuŵa lizamuŵa nyenyezi yikulu yakufiira, ndipo lingaphimba caro capasi na mwezi. Usange caro capasi na mwezi vyapona kuphimbika uku, nga umo kusanda kwa 2026 kukulongolera, kukwekana na mphepo ya zuŵa kungapangiska nthowa ya mwezi kucepa. Apo nthowa ya mwezi yazamufika pa mtunda wa makilomita 18,470, uzamujumpha mphaka ya Roche ya caro capasi ndipo nkhongono za kukoka za caro capasi zingaphwanya mwezi. Ungazgoka ndondomeko ya mphete, ndipo mphete zinandi zingacepa na kuwira pa caro capasi. == Kulaŵiska == === Ukulu na Malo Ghakuwoneka === Mwezi ukuwoneka kuthambo la caro capasi mwakupambana kuyana na malo agho munthu wakulaŵiskira pa caro capasi na nyengo ya caka, ya mwezi, na ya zuŵa. Mu caka, mwezi ukufika pacanya comene pa zuŵa pa malo ghakupambana. Mwezi wakuzura ukuwoneka pacanya comene kuthambo mu nyengo ya kuzizima na pasi comene mu nyengo ya kufunda, kupambana na zuŵa, ndipo ici nchaunenesko ku vigaŵa vya kumpoto na vya kumwera vya caro capasi. Ku Mphaka ya Kumpoto na ya Kumwera, mwezi ukuŵa pacanya pa mphepete ya kuthambo maora 24 kwa masabata ghaŵiri mu mwezi uliwose (pafupifupi mazuŵa 27.3). Tuvinyama tucoko twa mu maji twa ku Arctic tukugwiliskira ntchito ungweru wa mwezi apo zuŵa likuŵa pasi pa mphepete ya kuthambo kwa myezi yinandi. Pakati, ukulu wakuwoneka wa mwezi ni makona pafupifupi 0.52, pafupifupi wakuyana na wa zuŵa. Ukulu wakuwoneka na kuŵala kwake vikusintha cifukwa ca nthowa yake yakutalikilapo, ndipo ukuwoneka wakuŵala mpaka magaŵa 30 pa 100 na ukulu mpaka magaŵa 14 pa 100 para uli pafupi comene kuluska para uli kutali comene. Kweniso, cakucitika ca maghanoghano pera, ico cikuchemeka cinyengo ca mwezi, cikupangiska mwezi kuwoneka ukulu para uli pafupi na mphepete ya kuthambo. === Kalaŵiskiro na Kawonekero === Kalaŵiskiro kakuwoneka ka mwezi kakuthemba malo ghake kuthambo na cigaŵa ca caro capasi uko ukulaŵiskika. Mu cigaŵa ca kumpoto ukuwoneka wakuzgokera pasi kuyaniska na kawonekero ka cigaŵa ca kumwera. Nyengo zinyake "nyanga" za mwezi wa cikweru zikuwoneka nga ni zikulaŵiska pacanya kuluska kumphepete. Ici cikuchemeka mwezi wa maji, ndipo cikucitika kanandi ku tropiki. Kuzunguliya kwakukakika kwa mwezi apo ukuzunguliya caro capasi kukupangiska kuti mbali yimoza pera ya mwezi, iyo yikuchemeka mbali ya pafupi, yiwoneke kufuma pa caro capasi. Kweni nangauli kwenda kwa mwezi nkhwakukolerana, nkhwambura kusintha pacoko yayi, ndipo kusintha kucoko kwa kalaŵiskiro kukupangiska kuti mu nyengo na malo pa caro capasi, pafupifupi magaŵa 59 pa 100 gha pacanya pa mwezi ghawoneke. Cifukwa ca kusintha uku, nyengo zinyake ncakuthekera kuwona pacoko kuluska mwezi wakuzura (mpaka magaŵa pafupifupi 101 pa 100) panji cigaŵa cicoko ca mbali yake ya kutali (mpaka magaŵa 5 pa 100). ==== Vyakucitika Vyakulaŵiskika ==== Pakaŵa mphindano mu mbiri usange vimanyikwiro vyakuwoneka pacanya pa mwezi vikusintha mu nyengo. Mazuŵa ghano, mazgo ghanandi agha ghakughanaghanirika kuŵa vyautesi, ivyo vikafuma ku kulaŵiska mu ungweru wakupambana, kuwoneka kuheni kwa kuthambo, panji vithuzi vyambura kunozgeka makola. Kweni kufuma kwa mphepo kukucitika nyengo zinyake ndipo kungaŵa cifukwa ca vigaŵa vicoko vya vyakucitika vya kanyengo ivyo vyayowoyeka. Sonosono, kwasacizgika kuti malo gha makilomita pafupifupi 3 pacanya pa mwezi ghakasintha na kufuma kwa mphepo pafupifupi vyaka miliyoni yimoza ivyo vyajumpha. === Kawonekero ka Mwezi === Mwezi ukuzunguliya pa ceneco, apo ukuzunguliya caro capasi, ndipo ukusintha kalaŵiskiro kake ku zuŵa, ntheura ukuŵa na zuŵa la mwezi. Zuŵa la mwezi likuyana na mwezi umoza wa caka (kuzunguliya kamoza caro capasi). Kusintha kwa malo gha ungweru wa zuŵa pa mwezi mu zuŵa la mwezi kukuwoneka kufuma pa caro capasi nga ni kusintha kwa kawonekero ka mwezi. Kawonekero ka mwezi kakulondezga ndondomeko yakuwerezgeka, iyo yikwamba pa mwezi uphya. Mu hafu yakwamba ya ndondomeko, kalondezgero ni mwezi uphya, cikweru, cigaŵa cimoza pa vinayi, mwezi wakukura, na mwezi wakuzura. Mu hafu yaciŵiri, kalondezgero kakuzgokera, ndipo ndondomeko yikuwerezgeka. Kuŵala na ukulu wakuwoneka wa mwezi vikusintha so cifukwa ca nthowa yake yakutalikilapo kuzunguliya caro capasi. Ntheura, pa kawonekero kamoza, kuŵala kwa mwezi kukusintha so mpaka magaŵa 30 pa 100 pakati pa kuŵa kutali comene na pafupi comene. Para uli pafupi comene, cifukwa mwezi uli pafupi na caro capasi mpaka magaŵa 14 pa 100 kuluska para uli kutali comene, ukuwoneka ukulu mpaka magaŵa 30 pa 100. Mwezi wakuzura (panji uphya) pa malo agha ukuchemeka mwezi ukulu comene. Kawonekero kaliko kose ka vinayi vyapakati kakutora, pakati, pafupifupi mazuŵa 7 (pafupifupi mazuŵa 7.38), kweni nyengo iyi yingasintha na magaŵa pafupifupi 11 pa 100 cifukwa ca kusintha kwa mtunda pakati pa mwezi na caro capasi. Unandi wa mazuŵa kufuma pa mwezi uphya waumaliro ukuchemeka vyaka vya mwezi. Ndondomeko yose ya kawonekero ka mwezi yikuchemeka mwezi umoza wa caka. Vyaka na kawonekero ka mwezi pa zuŵa liliwose vingapimika mwa kupenda unandi wa mazuŵa kufuma pa mwezi uphya wakumanyikwa (mwaciyelezgero, 1 Matika 1900, panji 11 Mpupulu 1999) na kugaŵa nambala iyi na utali wapakati wa mwezi wa caka (mazuŵa 29.53059). Ivyo vyasyala pa kugaŵa ndivyo vyaka vya mwezi. Nthowa iyi yikughanaghanira kuti nthowa njakuzunguliya makola ndipo yikulaŵiska nyengo yeneyiyo ya mwezi uphya yayi, ntheura vyakufumapo vingapambana na maora ghacoko. Kulunjika kukucepa apo zuŵa likutalikirana na zuŵa la kwambira. Kupima kupepuka uku nkhwakukwana pa vinthu vinandi, kweni vyakukhumbikwa vyakulunjika comene vikukhumba kupima kwakusuzga. === Kuwezga Ungweru na Mtundu wa Pacanya === Kawonekero ka mwezi kakupangika na umo ukuwezgera ungweru na kapangikiro ka pacanya pake. Kuwezga ungweru kwake ni pafupifupi 0.12, ndiko kuti ukuwezga magaŵa 12 pa 100 gha ungweru uwo ukuwufika. Ici cikuyana na kuwezga ungweru kwa cibwe cicoko ca malibwe. Vigaŵa vya cisulo na titanium pacanya pa mwezi vikukora ungweru, ndipo vikupangiska malo nga ni ''maria'' kuŵa ghakufipa (kuwezga ungweru kucoko) kuluska malo ghapacanya. Mtundu weneco wa mwezi, kwambura kukhwaskika na mphepo, ni wakuzirima wakufipa pacoko. Kufuma pa caro capasi, mtundu wa mwezi ungasinthika na mphepo, nyengo zinyake ukuwoneka wakufiira panji wa buluu. Ungawoneka wakufiira pa kubisika kwa mwezi, cifukwa ungweru wakufiira wa zuŵa ukupindika na mphepo ya caro capasi na kufika pa mwezi. Cifukwa ca mtundu uwu wakufiira, kubisika kwa mwezi nyengo zinyake kukuchemeka mwezi wa ndopa. Mwezi ungawoneka so wakufiira para uli pasi kuthambo na kujumpha mu mphepo yinandi. Mwezi ungawoneka so wa buluu kuyana na tuvinthu tunyake mu mphepo, nga ni twa mapiri gha moto. Cifukwa mazgo ghakuti "mwezi wa ndopa" na "mwezi wa buluu" ghangagwiliskirika ntchito so pa myezi yakuzura yinyake ya caka, nyengo zose ghakung'anamula ungweru wa mwezi wakufiira panji wa buluu yayi. === Kubisika === Kubisika kukucitika pera apo zuŵa, caro capasi, na mwezi vili mu mzere umoza. Kubisika kwa zuŵa kukucitika pa mwezi uphya, apo mwezi uli pakati pa zuŵa na caro capasi. Kweni kubisika kwa mwezi kukucitika pa mwezi wakuzura, apo caro capasi cili pakati pa zuŵa na mwezi. Ukulu wakuwoneka wa mwezi ukuyana pafupifupi na wa zuŵa, ndipo vyose viŵiri vikuwoneka nga ni hafu ya kona limoza. Zuŵa ndikulu comene kuluska mwezi, kweni mtunda wake ukulu comene ndiwo ukulipangiska kuwoneka ukulu wakuyana na mwezi, uwo uli pafupi comene na ngucoko comene, kufuma pa caro capasi. Kusintha kwa ukulu wakuwoneka, cifukwa ca nthowa zambura kuzunguliya makola, nako kukuyana pafupifupi, nangauli kukucitika mu ndondomeko zakupambana. Ici cikupangiska kuthekera kwa kubisika kose kwa zuŵa (apo mwezi ukuwoneka ukulu kuluska zuŵa) na kubisika kwa mphete (apo mwezi ukuwoneka ucoko kuluska zuŵa). Pa kubisika kose, mwezi ukuphimba cimbale cose ca zuŵa, ndipo cigaŵa ca kuwaro ca zuŵa cikuwoneka na maso. Cifukwa mtunda pakati pa mwezi na caro capasi ukusazgikira pacoko pacoko mu nyengo, ukulu wakuwoneka wa mwezi ukucepa. Apo zuŵa likusintha kuya ku kuŵa nyenyezi yikulu yakufiira, ukulu wake na ukulu wakuwoneka kuthambo vikusazgikira pacoko pacoko. Kusintha kuŵiri uku pamoza kukung'anamula kuti vyaka miliyoni mahandiredi ivyo vyajumpha, mwezi ukaphimbanga zuŵa lose nyengo zose pa kubisika kwa zuŵa, ndipo kubisika kwa mphete kukaŵavya. Nga ni nthena, vyaka miliyoni mahandiredi munthazi, mwezi uzamuphimba so zuŵa lose yayi, ndipo kubisika kose kwa zuŵa kuzamucitika yayi. Cifukwa nthowa ya mwezi kuzunguliya caro capasi yapendama na makona pafupifupi 5.145 kuyaniska na nthowa ya caro capasi kuzunguliya zuŵa, kubisika kukucitika pa mwezi uliwose wakuzura na uphya yayi. Kuti kubisika kucitike, mwezi ukwenera kuŵa pafupi na apo ndondomeko ziŵiri za nthowa zikukumana. Nyengo na kuwerezgeka kwa kubisika kwa zuŵa na mwezi, na kwa mwezi na caro capasi, kukulongosoreka na ''saros'', iyo yili na nyengo ya vyaka pafupifupi 18. Cifukwa mwezi nyengo zose ukubisa malo gha hafu ya kona kuthambo, cakucitika cakukolerana ca kubisa nyenyezi cikucitika apo nyenyezi yakuŵala panji cibwe cikujumpha kumanyuma kwa mwezi ndipo cikubisika. Mu nthowa iyi, kubisika kwa zuŵa ni kubisa zuŵa. Cifukwa mwezi uli pafupi pacoko na caro capasi, kubisika kwa nyenyezi zinyake kukuwoneka kose pa caro capasi yayi, panji pa nyengo yimoza yayi. Cifukwa ca kusintha kwa nthowa ya mwezi, caka ciliconse nyenyezi zakupambana zikubisika. == Kupenda Mwezi == === Kulaŵiska Pambere pa Vilaŵiskiro vya Kutali (pambere pa 1609) === Ncakuthekera kuti kukura na kucepa kwa kawonekero ka mwezi kukalondezgeka pa kupima nyengo mu vithuzi vya kale comene vya mu mapanga vya ng'ombe zanalume na mawonekero gha masamu, vya vyaka mpaka 40,000 ivyo vyajumpha, panji na kugwiliskira ntchito tumakuni twa kupendera twa vyaka 20,000–30,000 ivyo vyajumpha. Vimanyikwiro vya mwezi vikamanyikwa na kuwunjikika mu ŵaciuta ŵa mwezi kufuma mu nyengo za kale, ndipo pamanyuma vikalembeka na kuŵikika mu vimanyikwiro kufuma pa kwamba kwa kulemba mu vyaka masauzandi ghanayi pambere Khristu. Cimoza mwa vithuzi vyakwamba ivyo vingaŵa vya mwezi ni cithuzi ca pa libwe ca vyaka 3,000 pambere Khristu ku Knowth, mu Ireland. Cikweru ico cikulongora mwezi pamoza na ciuta wa mwezi Nanna/Sin casangika kufuma mu vyaka masauzandi ghatatu pambere Khristu. Msandi wa nyenyezi na mulembi wa ndakatulo wakale comene uyo zina lake likumanyikwa, Enheduanna, wasembe mukulu wa Ŵakkadi wa ciuta wa mwezi Nanna/Sin na mwana wa fumu, mwana wa Sargon Mukulu, wakalondezganga mwezi mu vipinda vyake. Cithuzi ca kale comene ca mwezi ico cikulongora ubale wake na vinthu vinyake vya kumwamba ni cimbale ca kuthambo ca Nebra ca pafupifupi 1800–1600 pambere Khristu, ico cikulongora vinthu nga ni gulu la nyenyezi la Pleiades pafupi na mwezi. Mupenda vinjeru wa Ŵagiriki ŵa kale Anaxagoras (wakafwa 428 pambere Khristu) wakaghanaghana kuti zuŵa na mwezi vyose viŵiri ni malibwe ghakulu gha mawonekero gha mpira, na kuti mwezi ukuwezga ungweru wa zuŵa. Kunyake, mu vyaka vya m'ma 500 mpaka 400 pambere Khristu, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵa Ŵababuloni ŵakalemba ndondomeko ya ''Saros'' ya vyaka 18 ya kubisika kwa mwezi, ndipo ŵasandi ŵa nyenyezi ŵa Ŵaindiya ŵakalongosora kutalikirana kwa mwezi mwezi uliwose. Msandi wa nyenyezi wa Ŵacayina Shi Shen (mu vyaka vya m'ma 300 pambere Khristu) wakapeleka malangulo gha kulongolera kubisika kwa zuŵa na mwezi. Mu malongosoro gha Aristotle (384–322 pambere Khristu) gha caro cose ca mlengalenga, mwezi ukaŵa mphaka pakati pa vigaŵa vya vinthu vyakusintha (dongo, maji, mphepo na moto) na nyenyezi zambura kunangika, ghanoghano ilo likalongozga kwa vyaka mahandiredi. Archimedes (287–212 pambere Khristu) wakapanga cilwero ico cingapima kwenda kwa mwezi na vinthu vinyake mu Kanozgero ka Zuŵa. Mu vyaka vya m'ma 100 pambere Khristu, Seleucus wa ku Seleucia wakaghanaghana makola kuti kuzuzga na kucepa kwa maji kukufuma ku kukoka kwa mwezi, na kuti kukwera kwake kukuthemba malo gha mwezi kuyaniska na zuŵa. Mu vyaka vyenevivyo, Aristarchus wakapima ukulu na mtunda wa mwezi kufuma pa caro capasi, ndipo wakasanga kuti mtunda ni pafupifupi kanandi 20 ukulu wapakati wa caro capasi. Ŵacayina ŵa ufumu wa Han ŵakagomezganga kuti mwezi ni nkhongono yakuyana na ''qi'', ndipo ghanoghano lawo likamanya kuti ungweru wa mwezi ni kuwezgeka kwa ungweru wa zuŵa pera; Jing Fang (78–37 pambere Khristu) wakawona kuti mwezi uli na mawonekero gha mpira. Ptolemy (90–168 mumuwilo wa Khristu) wakanozga comene manambala gha Aristarchus, ndipo wakapima mtunda wapakati wa kanandi 59 ukulu wapakati wa caro capasi na ukulu wa 0.292 wa caro capasi, pafupi na manambala ghakwenelera gha pafupifupi 60 na 0.273. Mu 510 mumuwilo wa Khristu, msandi wa nyenyezi wa ku India Aryabhata wakayowoya mu buku lake kuti ungweru wa zuŵa wakuwezgeka ndiwo ukupangiska mwezi kuŵala. Msandi wa nyenyezi na wa mendero Ibn al-Haytham (965–1039) wakasanga kuti ungweru wa zuŵa ukuwezgeka na mwezi nga ni galasi yayi, kweni ungweru ukufuma ku cigaŵa ciliconse ca pacanya pa mwezi pakuŵala, ku nthowa zose. Shen Kuo (1031–1095) wa ufumu wa Song wakapanga ciyelezgero cakuyaniska kukura na kucepa kwa mwezi na mpira wa siliva wakuwezga ungweru uwo, para wapakika ufu wakutuŵa na kulaŵiskika kufuma kumphepete, ungawoneka nga ni cikweru. Mu nyengo yapakati, pambere cilaŵiskiro ca kutali cindapangike, mwezi ukamanyikwanga comene kuŵa mpira, nangauli ŵanandi ŵakagomezganga kuti ngwakuterera makola. === Kupenda na Vilaŵiskiro vya Kutali (1609–1959) === Cilaŵiskiro ca kutali cikapangika na kuyowoyeka mu 1608. Kalembero kakwamba ka astronome ya cilaŵiskiro ca kutali na mapu ghacoko gha vimanyikwiro vya mwezi kakafuma kwa Thomas Harriot pakwamba pa nyengo ya kufunda ya 1609, kweni wakakapharazga yayi. Pa nyengo yeneyiyo Galileo Galilei nayo wakamba kugwiliskira ntchito vilaŵiskiro vya kutali kulaŵiska kuthambo na mwezi, ndipo mu caka cenecico wakalemba kulaŵiska kwakulongosora comene na vyakumalizgira vyakuzirwa, nga ni kuti mwezi ngwakuterera yayi, kweni uli na mapiri na mazenje, ivyo wakapharazga mu 1610 mu buku lake liphya ilo likayowoyeka comene, ''Sidereus Nuncius''. Pamanyuma mu vyaka vya m'ma 1600, ntchito ya Giovanni Battista Riccioli na Francesco Maria Grimaldi yikapangiska ndondomeko ya kuthya mazina vimanyikwiro vya mwezi iyo yikugwiliskirika ntchito mazuŵa ghano. Mapu ghakulunjika comene gha 1834–1836 gha Wilhelm Beer na Johann Heinrich von Mädler, na buku lawo la 1837 ''Der Mond'', kusanda kwakwamba kwakulunjika kwa masamu kwa vimanyikwiro vya mwezi, vikasazgapo kutalika kwa mapiri ghakujumpha 1,000, ndipo vikanjizga kusanda mwezi mwakulunjika nga ni pa malo gha caro capasi. Mazenje gha mwezi, agho Galileo wakawona kakwamba, ghakaghanaghanirikanga kuŵa gha mapiri gha moto mpaka mu ma 1870 apo Richard Proctor wakasacizga kuti ghakapangika na kutimbana. Ghanoghano ili likakhozgeka mu 1892 na viyezgo vya msandi wa pasi Grove Karl Gilbert, na kusanda kwakuyaniska kufuma 1920 mpaka ma 1940, ndipo ici cikapangiska kukura kwa kasandiro ka vigaŵa vya pasi pa mwezi, ako pofika ma 1950 kakaŵa cigaŵa ciphya ca kasandiro ka pasi ka mlengalenga. === Maulendo Ghakwamba ku Mwezi (1959–1976) === Pamanyuma pa Nkhondo Yaciŵiri ya Caro Cose, ndondomeko zakwamba za kutuma vyombo zikapangika, ndipo pakumalira kwa ma 1950 zikaŵa na nkhongono izo zikazomerezga Soviet Union na United States kutuma vyombo mu mlengalenga. Nkhondo ya Mtima yikapangiska vyaro viŵiri ivi kupanga luŵiro ndondomeko za kutuma vyombo, ndipo ici cikapangiska Mphikizgano wa Mlengalenga na pamanyuma Mphikizgano wa Mwezi, uko kukasazgirapo luŵiro na khumbo la kupenda mwezi. Pamanyuma pa ulendo wakwamba wa mlengalenga wa Sputnik 1 mu 1957, vyombo vya mlengalenga vya ndondomeko ya Luna ya Soviet Union vikaŵa vyakwamba kufiska vilato vinandi. Pamanyuma pa maulendo ghatatu ghambura kuthyika mazina agho ghakatondeka mu 1958, cinthu cakwamba cakupangika na ŵanthu, Luna 1, cikathaŵa nkhongono ya kukoka ya caro capasi na kujumpha mwezi pa 4 Matika 1959. Pamanyuma mu caka cenecico, cinthu cakwamba cakupangika na ŵanthu, Luna 2, cikafika pacanya pa mwezi mwa kutimbana mwakukhumba. Pakumalira kwa caka, Luna 3 yikaŵa cinthu cakwamba cakupangika na ŵanthu kufika ku mbali ya kutali ya mwezi, iyo kanandi yikuwoneka yayi, ndipo yikatora vithuzi vyakwamba vya mbali iyi. Combo cakwamba ca mlengalenga kukhala pasi makola pa mwezi cikaŵa Luna 9, ndipo combo cakwamba kuzunguliya mwezi cikaŵa Luna 10, vyose mu 1966. Pamanyuma pa pangano la Pulezidenti John F. Kennedy la 1961 la kufikiska ŵanthu pa mwezi pambere vyaka khumi vindamale, United States, pasi pa ulongozgi wa NASA, yikatuma vyombo vinandi vyambura ŵanthu kuti vipende pacanya pa mwezi pa kunozgekera maulendo gha ŵanthu: ndondomeko ya Ranger, ndondomeko ya Lunar Orbiter na ndondomeko ya Surveyor. Ndondomeko ya Apollo ya ŵanthu yikapangika pa nyengo yeneyiyo; pamanyuma pa viyezgo vinandi vya combo ca Apollo mu nthowa ya kuzunguliya caro capasi, na cifukwa ca kopa kuti Soviet Union yingafikiska ŵanthu pa mwezi, mu 1968 Apollo 8 yikaŵa ulendo wakwamba wa ŵanthu kuzunguliya mwezi. Vyamoyo vyakwamba vya pa caro capasi, fulu ziŵiri, zikazunguliya mwezi myezi yitatu pambere pa Zond 5 ya Soviet Union, ndipo fulu zinyake zikalondezga pa Zond 6. Kakwamba apo munthu wakafika pa mwezi na pa cinthu ciliconse ca kuwaro kwa caro capasi kukaŵa apo Neil Armstrong, mulongozgi wa ulendo wa Amerika wa Apollo 11, wakaŵika lundi pa mwezi pa 02:56 UTC pa 21 Vuna 1969. Ŵanthu pafupifupi miliyoni 500 pa caro cose ŵakawonera pa wayilesi ya kanema, unandi ukulu comene wa ŵakuwonera pa nyengo iyo. Pa nyengo yeneyiyo, ulendo unyake, Luna 15 ya Soviet Union, ukaŵa mu nthowa ya kuzunguliya mwezi, ndipo pamoza na Apollo 11 yikaŵa ciyelezgero cakwamba ca maulendo ghaŵiri gha kuwaro kwa caro capasi pa nyengo yimoza. Maulendo gha Apollo 11 mpaka 17 (kupatula Apollo 13, iyo yikaleka kufika pa mwezi) ghakatora makilogalamu 380.05 gha malibwe na dongo la mwezi mu vigaŵa 2,196. Vilwero vya kasandiro vikaŵikika pacanya pa mwezi pa maulendo ghose gha Apollo. Malo gha vilwero gha nyengo yitali, kusazgapo vilwero vya kupima kufunda, kunyenyenkhuka, na umagineti, ghakaŵikika pa malo agho Apollo 12, 14, 15, 16, na 17 yikakhala. Kutuma mauthenga ku caro capasi kukaleka pakumalira kwa 1977 cifukwa ca ndalama, kweni cifukwa vyakuwezga ungweru vya laser nvilwero vyambura kukhumba nkhongono, vicali kugwiliskirika ntchito. Apollo 17 mu 1972 yikaŵa ulendo waumaliro wa ŵanthu ku mwezi, ndipo waumaliro wa ŵanthu kufika pafupi na mwezi mpaka Artemis II mu 2026. Explorer 49 mu 1973 yikaŵa combo caumaliro ca U.S. ca mwezi mpaka 1994. Soviet Union yikalutilira kutuma maulendo gha marobotiki ku mwezi mpaka 1976, ndipo mu 1970 na Luna 17 yikaŵika galimoto lakwamba lakwendeskeka kufuma kutali, Lunokhod 1, pa cinthu ca kuwaro kwa caro capasi, ndipo yikawunjika na kuwezga makilogalamu 0.3 gha malibwe na dongo na maulendo ghatatu gha Luna (Luna 16 mu 1970, Luna 20 mu 1972, na Luna 24 mu 1976). === Phangano la Mwezi na Kuleka Kupenda (1976–1990) === Pamanyuma pa ulendo waumaliro wa Soviet Union ku mwezi mu 1976, pakaŵa kupenda kucoko kwa mwezi kwa vyaka 14. Maulendo gha mlengalenga ghakasintha kulaŵiska kupenda vibwe vya mukati (mwaciyelezgero ndondomeko ya Venera) na vya kuwaro (mwaciyelezgero Pioneer 10, 1972) vya Kanozgero ka Zuŵa, na so nthowa ya kuzunguliya caro capasi, kupanga na kwendeska, kupatula ma''satellite'' gha mauthenga, ma''satellite'' gha kulaŵiska caro capasi, vilaŵiskiro vya kutali vya mlengalenga na comene malo gha kukhala mu mlengalenga. Kudumba kwa Phangano la Mwezi mu 1979, na kuzomerezgeka kwake mu 1984, ndiyo ntchito yekha yikulu ya mwezi mpaka 1990. === Kupenda Kuphya (1990 mpaka sono) === Mu 1990, Hiten–Hagoromo, ulendo wakwamba wa mwezi kufuma 1976, ukafika mu nthowa ya kuzunguliya mwezi. Ukatumika na Japani, ndipo ukaŵa ulendo wakwamba wa mwezi uwo ukaŵa wa Soviet Union panji U.S. yayi. Mu 1994, U.S. yikatuma so combo ca mlengalenga (Clementine) ku mwezi kakwamba kufuma 1973. Ulendo uwu ukapanga mapu ghakwamba gha mawonekero gha mwezi pafupifupi wose, na vithuzi vyakwamba vya ungweru wa mitundu yinandi vya pacanya pose pa mwezi. Mu 1998, Lunar Prospector yikalondezga, ndipo vilwero vyake vikalongora kuŵapo kwa haidrojeni yinandi ku mphaka za mwezi, iyo panyake yikufuma ku cikakato ca maji mu mamita ghacoko gha pacanya gha fuvu mu mazenje gha mzgezge wa nyengo zose. Vyaka vyakulondezga vikawona maulendo ghakwamba ghanandi ku mwezi gha vyaro viphya ivyo vikupenda mwezi. Pakati pa 2004 na 2006, combo cakwamba ca Wupu wa Mlengalenga wa Ulaya (ESA), SMART-1, cikazunguliya mwezi ndipo cikalemba kupenda kwakwamba kwakulongosora kwa vigaŵa vya usungunu pacanya pa mwezi. Ndondomeko ya Ŵacayina ya Kupenda Mwezi yikafika pa mwezi kakwamba na Chang'e 1 (2007–2009), ndipo yikapanga mapu gha vithuzi gha mwezi wose. India yikafika, kuzunguliya, na kutimbana na mwezi mu 2008 kakwamba na Chandrayaan-1 na Moon Impact Probe, ndipo yikaŵa caro ca cinkhondi na ca cinkhondi na cimoza kucita nthena, ndipo yikapanga mapu ghakulunjika gha usungunu na malibwe gha pacanya pa mwezi, na kusimikizga kuŵapo kwa maji mu dongo la mwezi. U.S. yikatuma Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) na LCROSS pa 18 Zizima 2009. LCROSS yikamalizga ntchito yake mwa kutimbana mwakunozgeka mu zenje la Cabeus pa 9 Thukila 2009, apo LRO yicali kugwira ntchito, yikupima kutalika kwa malo na kujambura vithuzi vyakulunjika. China yikalutilira ndondomeko yake mu 2010 na Chang'e 2, iyo yikapanga mapu ghakulunjika comene mu myezi 8, na mu 2013 na Chang'e 3, combo ca kukhala pa mwezi pamoza na galimoto la mwezi la zina lakuti Yutu ("Kalulu wa Jade"). Ulendo uwu ukaŵa wakwamba wa galimoto la mwezi kufuma Lunokhod 2 mu 1973 na kukhala makola kwakwamba pa mwezi kufuma Luna 24 mu 1976, ndipo ukapangiska China kuŵa caro ca citatu kufiska ici. Mu 2014, combo cakwamba ca ndalama za ŵanthu paŵekha, Manfred Memorial Moon Mission, cikajumpha pafupi na mwezi. Ulendo unyake wa China, Chang'e 4, ukafika kakwamba ku mbali ya kutali ya mwezi pakwamba pa 2019. Mu 2019 so, India yikatuma combo cake caciŵiri, Chandrayaan-2, ku mwezi. Mu 2020, China yikacita ulendo wake wakwamba wa marobotiki wa kuwezga vigaŵa (Chang'e 5), ndipo yikawezga magalamu 1,731 gha vinthu vya mwezi ku caro capasi. U.S. yikapanga ndondomeko za kuwezgera ŵakwenda mu mlengalenga ku mwezi kwamba mu 2004, ndipo na kusayinika kwa Mapangano gha Artemis mu 2020, ghakulongozgeka na U.S., ndondomeko ya Artemis yikukhumba kuwezgera ŵanthu ku mwezi mu vyaka vya m'ma 2020. Vyaro vinandi vyanjira mu Mapangano agha. Kwiza kwa Mapangano gha Artemis kwawuska so mphindano pa ndondomeko ya pakati pa vyaro na kovwirana pa ntchito za mwezi, kuthemba Phangano la Mwezi na ghanoghano la Muzi wa Mwezi ilo likulongozgeka na ESA. Mu 2022, Korea ya Kumwera yikatuma Danuri, combo cake cakwamba ca mwezi, kufuma ku U.S. Mu 2023 na 2024, India na Japani vikaŵa vyaro vya cinayi na ca cinkhondi kufikiska makola combo pa mwezi, pamanyuma pa Soviet Union na United States mu ma 1960, na China mu 2013. Combo ca Japani, SLIM, cikapona mausiku ghatatu gha mwezi. Mu Mpupulu 2024, IM-1 yikaŵa combo cakwamba cakupangika na kampani kufika pa mwezi. China yikatuma Chang'e 6 mu Vula 2024, iyo yikawezga kakwamba vigaŵa kufuma ku mbali ya kutali ya mwezi. Yikanyamula so galimoto la China la kupenda pacanya pa mwezi na ungweru wa pasi pa uswesi. Pakistan yikatuma combo ca kuzunguliya mwezi ca ICUBE-Q pamoza na Chang'e 6. Nova-C 2, combo ca iSpace na Blue Ghost vyose vikatumika ku mwezi mu 2024. Ulendo wa NASA wa Artemis II wa ŵanthu kujumpha pafupi na mwezi ukatumika mu Masika 2026. Ukaŵa ulendo wakwamba wa ŵanthu kuzunguliya mwezi kufuma nyengo ya Apollo. Christina Koch wakaŵa mwanakazi wakwamba, Victor Glover munthu wakwamba wa khungu lakufipa, Jeremy Hansen wa ku Canada munthu wakwamba wambura kuŵa wa ku Amerika, na mulongozgi Reid Wiseman munthu mulara comene, kufuma pafupi na caro capasi na kuzunguliya mwezi. == Ŵanthu na Mwezi == Kuŵapo kwa ŵanthu pa mwezi kukamba na vyakusyala vya vyombo ivyo vikatimbana, ivyo vikakhala pasi, na ivyo vikuzunguliya mwezi. Vyombo vya kuzunguliya nga ni Lunar Reconnaissance Orbiter iyo yikatumika mu 2009 vikulutilira kupenda mwezi pa maulendo gha munthazi, apo vyombo vya kukhala pasi nga ni Chang'e 3 iyo yikatumika mu 2013, pamoza na cilaŵiskiro cake ca kutali ca ungweru wa pacanya pa uswesi, vikaŵa kuti vicali kugwira ntchito mu 2020. Vyakuwezga ungweru vinkhondi vyaŵikika pa mwezi kufuma mu ma 1970, ndipo vyagwiliskirika ntchito pa kupima kwakulunjika kwa kusintha kwa mwezi mwa laser. === Vyakufumapo vya Ŵanthu === Nangauli mwezi uli pa cigaŵa capasi comene ca kuvikilira vibwe, kunangika kwake nga ni malo ghambura kukhwaskika na gha kasandiro kwayowoyeka. Usange astronome yingacitika kufuma pa mwezi, yikwenera kuŵa yambura kunangika na vinthu na wayilesi. Nangauli mwezi ulije mphepo yikulu, kwendakwenda na kutimbana pa mwezi kukupanga mitambo ya fuvu iyo yingathandazgika kutali na kunanga mawonekero gha kale gha mwezi na vyapadera vyake vya kasandiro. Msambiri Alice Gorman wakuti, nangauli mwezi ngwambura kukhalika, kuyowoya kuti mwezi ngwakufwa kukuleka kulaŵiska kusintha kwake, ntheura ntchito za ŵanthu zikwenera kuwona malo gha mwezi nga ni cigaŵa ca ntchito iyi. Cakucitika ca "tardigrade" ca combo ca Beresheet ico cikawa mu 2019 cikunyamula tuvinyama tucoko twa ''tardigrade'' cayowoyeka nga ni ciyelezgero ca kusoŵa kwa ndondomeko na malango gha pakati pa vyaro gha kuvikilira vibwe. Vyakusyala vya mu mlengalenga kuzunguliya mwezi vyawonekera nga ni suzgo la munthazi apo maulendo ghakusazgikira, comene nga ni ngozi ku maulendo agha. Ntheura kulongozga vyakutaya pa mwezi kwayowoyeka nga ni nkhani iyo maulendo gha munthazi ghakwenera kumazga, comene pacanya pa mwezi. Vyakusyala vya ŵanthu ŵakufwa vyatoleka ku mwezi, kusazgapo na makampani gha ŵanthu paŵekha. Cifukwa mwezi ngwakupatulika panji ngwakuzirwa ku midawuko yinandi, kuŵika vyakusyala vya ŵakufwa mu mlengalenga kwasuskika na ŵalongozgi ŵa ŵanthu ŵa malo agho. Mwaciyelezgero, mulongozgi wa Ŵanavajo wa nyengo iyo Albert Hale wakasuska NASA pa kutuma milota ya msandi Eugene Shoemaker ku mwezi mu 1998. Kupatula vyakusyala vya ntchito za ŵanthu pa mwezi, pali vinthu vinyake ivyo vikaŵikika mwakukhumba kuti vikhalilire, nga ni cithuzi ca Moon Museum, mauthenga gha uwemi gha Apollo 11, vimbale 6 vya mwezi, cikumbusko ca Ŵakwenda mu Mlengalenga Ŵakufwa, na vinthu vinyake. === Astronome Kufuma pa Mwezi === Mwezi wagwiliskirika ntchito nga ni malo gha kulaŵiskira kuthambo na caro capasi. Caro capasi cikuwoneka kuthambo la mwezi na ukulu wakuwoneka wa makona pafupifupi 2, katatu mpaka kanayi ukulu wa mwezi panji zuŵa kuthambo la caro capasi. Kulaŵiska kufuma pa mwezi kukamba mu 1966 na vithuzi vyakwamba vya caro capasi kufuma pa mwezi, ivyo vikatoreka na Lunar Orbiter 1. Cakuzirwa comene ku midawuko ni cithuzi ca 1968 ico cikuchemeka "Kufuma kwa Caro Capasi", ico Bill Anders wa Apollo 8 wakatora. Mu Masika 1972 ulendo wa Apollo 16 ukaŵika cilaŵiskiro ca kutali cakwamba ca pa mwezi, ico cikajambura vithuzi na ungweru wakugaŵika vya kuthambo. Mwezi ukumanyikwa kuŵa malo ghawemi comene gha vilaŵiskiro vya kutali. Uli pafupi pacoko; mazenje ghanyake pafupi na mphaka ngamdima na ghakuzizima nyengo zose ndipo ngawemi comene ku vilaŵiskiro vya ungweru wa pasi pa uswesi; ndipo vilaŵiskiro vya wayilesi ku mbali ya kutali vingavikilirika ku congo ca wayilesi ca caro capasi. Dongo la mwezi, nangauli likuŵa suzgo ku vigaŵa vyakwenda vya vilaŵiskiro, lingasazganika na vinthu vinyake na kugwiliskirika ntchito kuzenga magalasi gha ukulu mpaka mamita 50. Cilaŵiskiro ca kutali ca kulaŵiska pacanya pera cingapangika mwa mtengo ucoko na vinthu vyakuthira vyapadera. Apo ntchito za ŵanthu pacanya pa mwezi zikusazgikira, kwenda kwa fuvu la mwezi kuzamusazgikira, ndipo vyakucitika viwemi vya astronome kufuma pacanya vizamucepa, kuyana na ndondomeko za kucepeska kuthandazgika kwa fuvu. === Maulendo Ghakupangika === Ndondomeko za mwezi za U.S. na China zili na cilato ca kuzenga malo gha kukhala pa mwezi mu vyaka vya m'ma 2030 pamoza na ŵabwezi ŵawo ŵa vyaro vinyake, ndipo vingaŵa kukhala pa mwezi kwakwamba kwa ŵanthu kufuma Apollo 17 mu 1972. Pamanyuma pa ulendo wa kuyezga wa Artemis III pafupi na caro capasi uwo ukunozgekera 2027, NASA yikukhumba kuwezgera ŵanthu pacanya pa mwezi mu 2028, na ŵakwenda mu mlengalenga ŵaŵiri ŵa Artemis IV kukhala ku mphaka ya kumwera ya mwezi. Apo maulendo gha Apollo ghakaŵa gha kupenda, ndondomeko ya Artemis yikukhumba kuŵapo kwa nyengo yitali. Pa ici, U.S. yikugwira ntchito pamoza na makampani pa mauthenga gha mwezi, kunyamula katundu, na kugwiliskira ntchito vyuma vya pa mwezi. Ndondomeko ya Chang'e ya China yikapharazga maulendo gha pamoza na ndondomeko ya Luna-Glob ya Russia. Maulendo ghaŵiri gha kupenda mwezi ghakunozgekera, Chang'e 7 mu 2026 na Chang'e 8 mu 2028, pambere ŵanthu ŵandafike mu 2029 panji 2030. === Kukhala pa Mwezi === Ŵanthu ŵakhala pa mwezi mu magulu gha ŵaŵiri na mpaka mazuŵa ghatatu. Pose pamoza ŵanthu 12 ŵakhala pa mwezi pa maulendo 6. Wose ŵakakhala mu mtundu umoza wa nyumba ya pacanya, Apollo Lunar Module. Mu kukhala uku ŵanthu ŵanyake ŵakajumpha pose pamoza mpaka zuŵa limoza ŵakwendakwenda pacanya. Masuzgo pa kwendakwenda pacanya ghakufuma ku fuvu la mwezi ilo likukakatira ku vyakuvwara na vilwero, ndipo likanyamulikanga mukati mwa nyumba. Ŵakwenda mu mlengalenga ŵakanowanga na kununkhizga fuvu, ilo likununkha nga ni mfuti, ndipo likachemeka "fungo la Apollo". Fuvu ili lakupepuka lingiziska masuzgo gha umoyo. Mu 2019, mbuto yimoza panji kujumpha yikamera mu kuyezga pa combo ca Chang'e 4. Yikanyamulika kufuma pa caro capasi pamoza na vyamoyo vinyake vicoko. Cifukwa mwezi ngwakukakika, ndipo ukulongora cisko cimoza pera ku caro capasi, kuŵapo kwa nyengo zose pa mwezi kuzamukhumba gulu la ma''satellite'' kuti ghatumizge mauthenga kufuma ku mbali ya kutali ya mwezi, na kufuma ku mphaka ya kumwera iyo yili na mawonekero ghakusuzga. Ma''satellite'' gha China gha Queqiao-1 na -2 ghali kale, ndipo NASA yikunozgekera ndondomeko ya mauthenga na kulongozgera mu Thukila 2026. === Ucindami pa Dango === Nangauli vyombo vya Luna vikathandazga vimanyikwiro vya Soviet Union pa mwezi, ndipo mbendera za U.S. zikaŵikika na ŵakwenda mu mlengalenga ŵa Apollo pa malo agho ŵakakhala, palije caro ico cikuti cigaŵa ciliconse ca mwezi nca ici. Nga ni nthena, kuŵa mwenecho wa vigaŵa vya mwezi, panji wose, kwa munthu paŵekha kukuzomerezgeka yayi. Phangano la Mlengalenga la 1967 likuti mwezi na mlengalenga wose ni "cigaŵa ca ŵanthu wose". Likucepeska kagwiliskiro ka mwezi ku vilato vya mtendere pera, ndipo likukanizga mwakulunjika malo gha ŵankhondo na vilwero vya kunanga ŵanthu ŵanandi. Vyaro vinandi vili mu phangano ili. Phangano la Mwezi la 1979 likapangika kulongosora, na kukanizga kugwiliskira ntchito vyuma vya mwezi na caro cimoza pera, kuvisiya ku ndondomeko ya pakati pa vyaro iyo yindalongosoreke. Mu Matika 2020, likaŵa kuti lasayinika na kuzomerezgeka na vyaro 18. Kufuma 2020, vyaro vyanjira mu Mapangano gha Artemis na U.S., agho ghakususka phangano ili. U.S. yayowoya so mu lamulo la pulezidenti kuti "United States yikuwona mlengalenga nga ni 'cuma ca caro cose' yayi" ndipo yikuti Phangano la Mwezi ni "kuyezga kwakutondeka kukanizga malonda gha wanangwa". Apo Australia yikasayina na kuzomerezga Phangano la Mwezi mu 1986 na Mapangano gha Artemis mu 2020, pakaŵa mphindano usange ghangakolerana. Pa ici, Phangano la Kufiska Phangano la Mwezi lasacizgika, nga ni nthowa ya kumazga masuzgo gha Phangano la Mwezi na kulikoleranya na malango na mapangano ghanyake nga ni Mapangano gha Artemis, kuti lizomerezgeke na ŵanandi. Cifukwa ca kusazgikira kwa khumbo la makampani na vyaro, comene kupenja malo, ŵapangi ŵa malango ŵa U.S. ŵakanjizga pakumalira kwa 2020 malango ghapadera gha kuvikilira malo gha mbiri agho vyombo vikakhala, ndipo magulu ghanyake ghakuti malo agha ghaŵe Malo gha Ucindami wa Caro Cose na malo gha kasandiro ghakuvikilirika. Mu 2021, Kalata ya Wanangwa wa Mwezi yikapangika na gulu la "ŵakumanya dango, ŵasandi ŵa vya kale vya mlengalenga na ŵanthu ŵakupwelelera", kuthemba ŵanthu ŵakukhozga wanangwa wa kawiro na ghanoghano la kuŵa munthu pa dango ku vinthu vyambura kuŵa ŵanthu mu mlengalenga. ==== Kukolerana na Kulongozga ==== Kusazgikira kwa ntchito za ŵanthu pa mwezi kwawuska khumbo la kukolerana kuti ntchito za pakati pa vyaro na za makampani pa mwezi zivikilirike. Nkhani kufuma pa kovwirana mpaka pa kukolerana pera, mwaciyelezgero kupanga nyengo yakugaŵana ya mwezi, zayowoyeka. Comene, kuŵika ndondomeko ya pakati pa vyaro panji ya Wupu wa Vyaro Vyose ya kulongozga ntchito za ŵanthu pa mwezi kwapemphika na Phangano la Mwezi na kusacizgika kwizira mu Phangano la Kufiska, kweni kucali mphindano. Ndondomeko za mwezi za sono nza vyaro vinandi, ya Artemis iyo yikulongozgeka na U.S. na ya Malo gha Kusanda Mwezi gha Pakati pa Vyaro agho ghakulongozgeka na China. Pa kovwirana na kukolerana kwa pakati pa vyaro kukulu, mawupu nga ni ILEWG, Moon Village Association, na ISECG ghapangika. == Mu Midawuko na Umoyo == === Majandulo === Ŵaciuta ŵa mwezi ŵali mu midawuko yose ya ŵanthu. Midawuko yinandi yakoleranya ndondomeko ya mwezi ya mazuŵa 29.5 na ndondomeko ya kuwona mwezi kwa ŵanakazi, nga umo kukuwonekera mu mizu yakugaŵana ya mazgo gha "kuwona mwezi" na "mwezi" mu viyowoyero vinandi. Mu Citumbuka nako, kuwona mwezi kukukolerana na lizgu lakuti mwezi. Kweni ici cikaŵa mu midawuko yose yayi, cifukwa ŵaciuta wose ŵa mwezi ŵakaŵa ŵanakazi yayi. Kweni majandulo ghanandi ghakumanyikwa ghali na ŵaciuta ŵanakazi ŵa mwezi, kusazgapo Selene wa Ŵagiriki, Luna wa Ŵaroma, Chang'e wa Ŵacayina, na Coyolxāuhqui wa Ŵaaztec, uyo kudumulika mutu kwake kungaŵa kulongora kubisika kwa mwezi. Ŵaciuta ŵanyake ŵanalume nga ni Nanna-Sin ŵakakolerananga so na kubaba na nthumbo. Ŵaciuta ŵanakazi ŵanyake, kusazgapo Artemis, Hecate, Phoebe, Theia na Isis, pakwamba ŵakaŵavya ubale na mwezi, kweni ŵakawusanga pamanyuma mu nyengo ya kale cifukwa ca kusazganika na Selene/Luna. Kugaŵika kwa mwezi mu vigaŵa viŵiri kuthambo ni cizukuso ico cikuyowoyeka kuti cikacitika na ncimi Muhammad. === Kupima Nyengo === Kufuma mu nyengo za kale ŵanthu ŵalaŵiska kawonekero ka mwezi na ndondomeko yake ya kukura na kucepa, ndipo ŵakuyigwiliskira ntchito kupima nyengo. Mazgo gha mwezi wa caka mu viyowoyero vinandi ghakulongora ubale uwu pakati pa nyengo ya mwezi wa caka na mwezi wa kuthambo. Mu Citumbuka, lizgu limoza lakuti mwezi likung'anamula vyose viŵiri. Kupima nyengo uku kukapangiska makalendala gha mwezi na zuŵa agho ghakaŵa ghanandi mu mbiri, kweni ghakupambana. Kalendala ya Cisilamu ya mu vyaka vya m'ma 600 ni ciyelezgero ca kalendala ya mwezi pera, umo myezi kanandi yikwamba na kuwoneka kwa ''hilal'', panji cikweru cakwamba ca mwezi, pa mphepete ya kuthambo. Cakuzirwa comene caŵa mwezi wakuzura, uwo ukusekelerika mu makalendala na midawuko yinandi, nga ni Vesak ya Ŵabuda. Mwezi wakuzura pafupi na nyengo ya kuvuna ukuchemeka mwezi wa vuna, ndipo ukusekelerika na visangalalo nga ni Cisangalalo ca Mwezi wa Vuna ca kalendala ya mwezi ya Ŵacayina, cisangalalo caciŵiri pa kuzirwa pamanyuma pa Caka Ciphya ca Ŵacayina. === Kulongoreka mu Midawuko === Ŵanthu ŵajambula mwezi kufuma mu nyengo za kale, nga umo vithuzi vya vyaka 40,000 ivyo vyajumpha na malemba gha vyaka masauzandi ghanayi pambere Khristu vikulongolera. Msandi wa nyenyezi na mulembi wa ndakatulo wakale comene uyo zina lake likumanyikwa, Enheduanna, wasembe mukulu wa Ŵakkadi wa ciuta wa mwezi Nanna/Sin na mwana wa Sargon Mukulu, wakalondezganga mwezi na kulemba ndakatulo za mwezi. ==== Cikweru ==== Pa kulongora mwezi, comene kawonekero kake, cikweru (🌙) caŵa cimanyikwiro cakuwerezgeka mu midawuko yinandi kufuma vyaka 3,000 pambere Khristu, panyake kale comene na nyanga za ng'ombe zanalume mu vithuzi vya mu mapanga vya vyaka 40,000 ivyo vyajumpha. Mu malembo nga ni gha Ŵacayina, cikweru casintha kuŵa cimanyikwiro 月, lizgu la mwezi, ndipo mu Eguputo wa kale cikaŵa cimanyikwiro 𓇹, cakung'anamula mwezi, ndipo cikalembeka nga ni zina la ciuta wa mwezi Iah. Mu vithuzi, cikweru cikagwiliskirikanga ntchito mu Mesopotamiya nga ni cimanyikwiro cikulu ca Nanna/Sîn, ciuta wa mwezi wa Ŵasumeri ŵa kale, uyo wakaŵa awiske wa Inanna/Ishtar, ciuta mwanakazi wa cibwe ca Venasi (wakulongoreka na nyenyezi ya Ishtar ya minyanga 8), na Utu/Shamash, ciuta wa zuŵa (wakulongoreka nga ni cimbale), ndipo ŵatatu wose kanandi ŵakulongoreka pafupi na pafupi. Nanna/Sîn, nga ni ŵaciuta ŵanyake ŵa mwezi, wakulongoreka nga ni ciuta wa nyanga, na vyakuvwara vya mutu panji vingoma vya mawonekero gha cikweru. Kanozgero kapadera ka cikweru na nyenyezi (☪️) kakufuma ku Nyengo ya Mkuŵa, ndipo kakulongora zuŵa na mwezi, panji mwezi na cibwe ca Venasi, pamoza. Kufuma apo kagwiliskiro ka nyenyezi na cikweru kakathandazgika, ndipo kakaŵa cimanyikwiro cakumanyikwa ca Cisilamu (nga ni ''hilal'' ya kalendala ya Cisilamu) na ca vyaro vinandi. ==== Ubale Unyake ==== Vimanyikwiro vya mwezi, malo ghapacanya ghakuŵala na ''maria'' ghakufipa, vyawoneka na midawuko yakupambana nga ni mawonekero ghakupambana. Mawonekero agha ni pakati pa ghanyake Munthu wa mu Mwezi panji Kalulu wa Mwezi (mwaciyelezgero mu majandulo gha Ŵacayina na gha Ŵaamerika ŵa malo agho). Mu nyengo yapakati pa caro cose, mwezi ukaŵa wakuzirwa mu midawuko pa nkhani nga ni ndakatulo za citemwa, uchimi, na maghanoghano gha ucizgi. Mu ''alchemy'' ya Kumanjiliro, mwezi ukakolerananga na siliva, apo golide likakolerananga na zuŵa. === Kulongoreka mu Midawuko ya Mazuŵa Ghano === Kawonero ka mwezi mu nyengo ya mazuŵa ghano kakhwaskika na astronome ya vilaŵiskiro vya kutali. Maghanoghano ghaphya agha ghakapangiska vinthu vya midawuko, kukoleranya maghanoghano gha citemwa pa mwezi na nkhani zakupeka nga ni nkhani zakupeka za kasandiro izo zikuyowoya za mwezi. Pamanyuma, maulendo gha mlengalenga ghakiziska nyengo ya mlengalenga, iyo yikapanga, comene na kufika kwakwamba pa mwezi, vyakufiska vya mbiri ku ŵanthu wose, ivyo vikulongoreka mu vithuzi vya caro capasi kufuma kutali na kuzizwa uko kukuchemeka "overview effect". Ici capelekezgeka na maghanoghano gha ŵanthu na ghakususka pa ubale wa midawuko na wa dango wa ŵanthu na mwezi, comene nga ni cinthu ca ufumu wakuthandazga mazaza, nga mu Mphikizgano wa Mlengalenga, na nga ni cinthu ca ukoloni kwizira mu kuguliska vyuma vya mwezi. Ndakatulo ya 1970 "Whitey on the Moon" yikamanyikwa comene cifukwa ca kulongora maghanoghano ghakususka agha. Maghanoghano ghanyake ghayowoya za kawiro ka mwezi, kuwuska nkhani nga ni kuvikilira mwezi na kuwugwiliskira ntchito mwakuti ukhalilire, kuwona mwezi nga ni cuma cakugaŵana. Mu 2021, 20 Vuna likaŵa Zuŵa la Mwezi la Pakati pa Vyaro, zuŵa la kufika kwakwamba kwa ŵanthu pa mwezi. === Vyakufumapo vya Mwezi pa Ŵanthu === Vyakufumapo vya mwezi ni ubale uwo ukughanaghanirika pakati pa nyengo zinyake za ndondomeko ya mwezi ya mazuŵa pafupifupi 29.5, na nkhalo na kusintha kwa thupi la ŵanthu pa caro capasi. Ndondomeko za mwezi zili na vyakufumapo vikulu pa midawuko ya ŵanthu, kweni palije ukaboni wakukhora wakuti ndondomeko izi zikukhwaska thupi la ŵanthu. Mwezi wakolerana kwa nyengo yitali na uchindere na kusoŵa vinjeru; mazgo gha Cingelezi ''lunacy'' na ''lunatic'' ghakufuma ku zina la Cilatini la mwezi, ''Luna''. Ŵapenda vinjeru Aristotle na Pliny Mulara ŵakayowoyanga kuti mwezi wakuzura ukwiziska uchindere ku ŵanthu ŵanyake, ŵakugomezga kuti wongo, uwo ni maji comene, ukwenera kukhwaskika na mwezi na nkhongono yake pa kuzuzga kwa maji, kweni nkhongono ya kukoka ya mwezi njicoko comene kukhwaska munthu yumoza. Mu ŵanthu ŵa mazuŵa ghano, vyakufumapo vya mwezi vyayowoyeka kuti vikupangiska kusazgikira kwa ŵanthu ŵakunjira mu vipatala vya ŵalwari ŵa wongo, ngozi za pa misewu, kukomana, panji kujikoma pa mwezi wakuzura, kweni mazgo agha ghalongoreka kuŵa ghautesi na kusanda kwakujumpha 37. [[Category:Chibwe|*]] mp0ane14ucjbik5tiotgmufv8rm8x5y 0 4372 123998 123674 2026-11-05T13:37:03Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 123998 wikitext text/x-wiki [[File:Zea mays - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-283.jpg|thumb|250px|Cingoma]] [[File:Corncobs.jpg|thumb|250px|Vingoma]] [[File:Zea mays fraise MHNT.BOT.2011.18.21.jpg|thumb|''Zea mays "fraise"'']] [[File:Dent Corn 'Oaxacan Green' (Zea mays) MHNT 2.jpg|thumb|''Zea mays "Oaxacan Green"'']] [[File:Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese' MHNT.BOT.2015.34.1.jpg|thumb|''Zea mays "Ottofile giallo Tortonese”'']] '''Cingoma''' (''Zea mays''), panji ''corn'' mu Cingelezi ca Amerika, ni [[Vyakumela|cakumera]] citali na cakukhora ca mtundu wa utheka ico cikupanga mbuto za vyakulya. Ntonga ya mahamba ya cakumera ici yikupanga maluŵa gha ŵanalume panji visisi, ivyo vikupanga ufu wa maluŵa, na maluŵa gha ŵanakazi agho ghakuchemeka vingoma. Vingoma vikupeleka mbuto. Mu mitundu ya malonda ya mazuŵa ghano, mbuto izi kanandi nza mtundu wa cikasu panji zakutuŵa; mitundu yinyake yingaŵa ya mitundu yinandi. Cingoma cikaŵetika na ŵanthu ŵa kale ŵa ku Mexico ya kumwera pafupifupi vyaka 9,000 ivyo vyajumpha kufuma ku ''teosinte'' ya mu thengere. Ŵanthu ŵa kale ŵa Amerika ŵakacipandanga pamoza na nchunga na nyungu mu ndondomeko ya "Ŵadumbu Ŵatatu". Cingoma cikuthemba ŵanthu kuti cipandike. Kufuma pa kusinthana kwa Columbus, caŵa cakulya cikulu mu vigaŵa vinandi vya caro capasi, ndipo cingoma cose ico cikupangika cikujumpha tirigu na mpunga. Cingoma cinandi cikugwiliskirika ntchito nga ni vyakulya vya viŵeto, kwali nga ni mbuto panji cakumera cose, ico cingamangika nga ni vyakulya vya viŵeto panji kupangika kuŵa ''silage''. Mitundu ya shuga yinandi, yakuchemeka cingoma ca shuga, yikulimika kuti ŵanthu ŵarye, apo mitundu ya minda yikugwiliskirika ntchito pa vyakulya vya viŵeto, ufu wa cingoma, sitachi, shuga wa cingoma, mafuta gha cingoma, moŵa nga ni ''bourbon whiskey'', na vinthu vya usungunu kusazgapo ethanol na vyakotchera vinyake vya vyamoyo. Cingoma cikulimika pa caro cose capasi; cikupangika cinandi pa caka kuluska mbuto yiliyose. Mu 2020, cingoma cikapangika matani biliyoni 1.1 pa caro cose capasi. Cikukhwaskika na vibenene na nthenda zinandi; vibenene viŵiri vikulu, cibenene ca Ulaya ico cikuboola ntonga na mphutsi za misisi, vyose viŵiri vikutayiska madola biliyoni yimoza caka ciliconse mu United States. Kuŵeta vyakumera kwa mazuŵa ghano kwasazgira comene vyakupangika na uwemi nga ni vyakukhozga thupi, kuzizipizga cilala, na kuzizipizga vibenene na nthenda. Cingoma cinandi sono cili na vyakuhara vyakusinthika. Nga ni cakulya, cingoma cikugwiliskirika ntchito kupanga vyakulya vinandi kusazgapo ''tortilla'' na ''tamale'' za Mexico, ''polenta'' ya Italy, na ''grits'' za Amerika, na nsima mu Malaŵi na kunyake mu Afilika. Purotini ya cingoma njicoko pa ma''amino acid'' ghanyake ghakukhumbikwa, ndipo ''niacin'' iyo yilimo yikuŵa yakugwiliskirika ntchito pera para yafumyika na ''alkali''. Mu Amerika Yapakati ya kale, cingoma cikasopeka nga ni ciuta wa cingoma ndipo cikajambulika mu vithuzi vya malibwe. == Malongosoro == Cingoma ni utheka utali wa caka cimoza wa ntonga yimoza, ulitali kufuma mamita 1.2 mpaka 4. Mahamba ghatali na ghafupi ghakufuma ku mafundo, limoza limoza ku mbali zakupambana za ntonga. Cingoma cili na maluŵa gha ŵanalume na gha ŵanakazi ghakupambana pa cakumera cimoza. Pacanya pa ntonga pali visisi, maluŵa gha ŵanalume; ghakufumiska ufu wa maluŵa, uwo ukuthandazgika na mphepo. Maluŵa gha ŵanakazi, pasi pa ntonga kufuma ku visisi, ghakuwoneka dankha nga ni sisi lakupepuka, sisi limoza pa duŵa lililose la wanakazi, ilo likusanduka mbuto para lapokera ufu wa maluŵa. Maluŵa ghose gha wanakazi ghakusanduka cingoma, cakuphimbika na vigaŵa vinandi vya mahamba (makoko). Hamba la cingoma ndilo hamba ilo likukolerana comene na cingoma cinyake ico cikukura. Hamba ili na agho ghali pacanya pake ghakupeleka kujumpha vigaŵa vitatu pa vinayi vya sitachi iyo yikuzuzga mbuto. Mbuto kanandi nza cikasu panji zakutuŵa mu mitundu ya mazuŵa ghano; mitundu yinyake yili na mbuto za malalanje, zakufiira, za nthaka, za buluu, za pepo, panji zakufipa. Zikunozgeka mu mizere 8 mpaka 32 kuzunguliya cisonga; pangaŵa mbuto mpaka 1,200 pa cingoma cikulu. Mtundu wa cikasu ukufuma ku ma''carotenoid''; wakufiira ukufuma ku vinthu vinyake, ndipo mitundu ya malalanje na yiŵisi yingaŵa na kusazganika kwa mitundu iyi. Cingoma cikukhumba mausiku gha utali unyake kuti cipange maluŵa. Kupanga maluŵa kukukhumba so mazuŵa ghakufunda ghakukwana pacanya pa 10 °C. Kupanga maluŵa kukulongozgeka na vyakuhara. Mitundu ya ku tropiki yingaŵa na suzgo para yalimika kutali na mzere wapakati, cifukwa mazuŵa ghatali ghangapangiska vyakumera kukura vitali m'malo mwa kupanga mbuto pambere nyengo ya kuzizima yindize. Kweni kukura vitali luŵiro kungaŵa kwiwemi pa kupanga vyakotchera. Ntonga ziphya za cingoma zikuwunjika mankhwala ghankhongono gha kukoma tuzirombo, agho ghakucivikilira ku vibenene vinandi. Cifukwa misisi yake njambura kuzika, cingoma cili pa ngozi ya cilala, cikuzizipizga yayi dongo lambura vyakulya, ndipo cingazuka na mphepo zikulu. Ufu wa maluŵa ungiziska ulwari wa kukhwasula, kweni unandi ukuwira mu mamita ghacoko kufuma ku visisi, ntheura ngozi njikulu ku ŵantchito ŵa mu minda pera. == Vyakuhara == Cingoma cili na vigaŵa 20 vya vyakuhara. Magaŵa 83 pa 100 gha kupambana kwa vyakuhara vyake ghakufuma ku ''teosinte'' ya kale, comene cifukwa mitundu ya Zea yingatorana na yinyake. Barbara McClintock wakagwiliskira ntchito cingoma kusimikizga ghanoghano lake la "vyakuhara vyakudumpha", ilo wakapokera nalo Mphoto ya Nobel mu 1983. Cingoma cicali cakuyelezgera cakuzirwa pa kasandiro ka vyakuhara na kukura kwa vyamoyo. Malemba gha Vyakuhara vya Cingoma ghakulipirika na Unduna wa Ulimi wa United States (USDA) kovwira kusanda cingoma. Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kunozga Cingoma na Tirigu ukusunga mitundu yinandi ya cingoma iyo yayezgeka pa kuzizipizga vibenene. Mu 2005, mawupu gha U.S. ghakapanga gulu la kusanda vyakuhara vyose vya cingoma, ndipo ntchito iyi yikamalizgika mu 2008. Mu 2009, gulu likapharazga vyakusangika. Vyakuhara vyose, ivyo magaŵa 85 pa 100 ni vyakuhara vyakudumpha, vili na vyakuhara 32,540. == Kagaŵiro == === Mbumba ya Kuwaro === Cingoma cikukolerana pafupi na mapira, ndipo kutali comene na mpunga na tirigu, ivyo vili mu gulu linyake likulu la utheka. Cikukolerana so pafupi na Tripsacum. === Cingoma na Teosinte === Cingoma ni mtundu wakuŵetika wa mitundu yinayi ya ''teosinte'', ŵabali ŵake ŵa mu thengere. ''Teosinte'' yingaŵa kuti yikagwiliskirikanga ntchito na ŵakusaka na ŵakutola cifukwa yikasimikizganga vyakulya vyawo, pakuti yingakolerana na kusintha kwa nyengo na malo. Ghanoghano lakuti cingoma cikafuma ku ''teosinte'' likasacizgika na msandi wa vyakumera wa Russia Nikolai Vavilov mu 1931, na msandi wa Amerika George Beadle mu 1932. Vyakumera viŵiri ivi vikuwoneka mwakupambana, cingoma cili na ntonga yimoza yitali na mahamba ghanandi ndipo ''teosinte'' ni cakumera cifupi ca minthavi yinandi. Kupambana uku kukulongozgeka comene na vyakuhara viŵiri pera. Pakumalira kwa ma 1930, Paul Mangelsdorf wakasacizga kuti cingoma ca panyumba cikafuma ku kusazganika kwa cingoma cinyake ca mu thengere na Tripsacum; ghanoghano ili lasuskika na kupima kwa vyakuhara kwa mazuŵa ghano. Mu 2004, John Doebley wakasanga kuti ''teosinte'' ya Balsas, ya mu dambo la mlonga wa Balsas mu Mexico, ndiyo yikuyana comene na cingoma ca mazuŵa ghano mu vyakuhara. Pakati pa dambo ili ndipo cingoma cikaŵetika dankha. Vilwero vya malibwe vya kusira na vyakusyala vya cingoma vyasangika mu phanga pafupi na Iguala, mu malo gha vyaka 8,700. Doebley na ŵanyake ŵakalongora mu 2002 kuti cingoma cikaŵetika kamoza pera, pafupifupi vyaka 9,000 ivyo vyajumpha, ndipo pamanyuma cikathandazgika mu Amerika yose. Ufu wa maluŵa gha cingoma wa vyaka 7,300 wasangika mu mphepete ya Caribbean. Cingoma ca kale cikalimikanga mu Mexico ya kumwera, Amerika Yapakati, na kumpoto kwa Amerika ya Kumwera vyaka 7,000 ivyo vyajumpha. Vingoma vya kale vyakusangika mu phanga la Guila Naquitz mu Oaxaca nvya vyaka pafupifupi 6,250; vya kale comene kufuma ku mapanga pafupi na Tehuacan nvya vyaka 5,450. === Kuthandazgika Kumpoto === Pafupifupi vyaka 4,500 ivyo vyajumpha, cingoma cikamba kuthandazgika kumpoto. Cikalimika dankha mu New Mexico na Arizona pafupifupi vyaka 4,100 ivyo vyajumpha. Mu vyaka 1,000 vyakwamba vya mumuwilo wa Khristu, kulima cingoma kukathandazgika comene kumpoto. Kulima na kurya cingoma kukulu mu Amerika ya Kumpoto ya kumafumiro kukamba pafupifupi 900 mumuwilo wa Khristu. Ŵanthu ŵa kale ŵa Amerika ŵakadumula nkholongo zikulu na madimba gha utheka kuti ŵalime cingoma. Kusazgikira kwa kulima cingoma vyaka 500 mpaka 1,000 ivyo vyajumpha kukakolerana na kucepa kwa nkhono za maji ghawemi, izo zikukhwaskika luŵiro na kusintha kwa malo. === Mazina === Zina la Cingelezi lakuti ''maize'' likufuma ku Cisipanya ''maíz'', kufuma ku Citaíno ''mahis''. Carl Linnaeus wakagwiliskira ntchito zina ili mu ''Zea mays''. Zina lakuti ''maize'' likutemweka mu kasandiro na pa caro cose cifukwa likung'anamula mbuto iyi pera, kupambana na ''corn'', ilo lili na ng'anamulo zinandi kuyana na malo. Vyaro vinandi vikugwiliskira ntchito ''maize'', ndipo ''corn'' likugwiliskirika ntchito comene mu U.S. na vyaro vinyake vicoko vya Cingelezi. Mu vyaro ivyo vikugwiliskira ntchito ''maize'', lizgu lakuti ''corn'' lingang'anamula mbuto yiliyose, nga ni tirigu mu Ungelezi. Kagwiliskiro ka ''corn'' pa cingoma kakamba nga ni kufupiska kwa "Indian corn" mu Amerika ya Kumpoto mu vyaka vya m'ma 1700. Mu Citumbuka, lizgu lakuti ''cingoma'' likugwiliskirika ntchito pa cakumera na pa cisonga. Msandi wa mbiri ya vyakulya Betty Fussell wakulemba kuti kuyowoya lizgu lakuti ''corn'' nkhunjira mu kung'anamulika kwautesi kwa ciyowoyero na mbiri. Nga ni Ŵangelezi, Ŵasipanya ŵakachema cingoma kuti ''panizo'', lizgu la mbuto zose, nga umo Ŵaitaliya ŵakacitira na ''polenta''. Ŵangelezi pamanyuma ŵakacichema "tirigu wa Turkey" panji "corn wa Ŵaindiya". Mawupu gha pakati pa vyaro ghakuwona ''maize'' kuŵa zina liwemi. Lizgu ili likugwiliskirika ntchito na Wupu wa Vyakulya na Ulimi wa UN, na mu mazina gha mawupu ghanandi gha cingoma mu Mexico, India, Australia, Nigeria, Ghana, South Africa, na Zimbabwe. Mu United States, ''maize'' na ''corn'' ghangagwiliskirika ntchito mwakusinthana. == Kulima == === Kukura pambere pa Columbus === Cingoma cikukhumba ŵanthu kuti cipandike. Mbuto za ''teosinte'' zikuwa ku cisonga zekha, kweni za cingoma ca panyumba yayi. Cingoma cose cikafuma ku kuŵetika kamoza mu Mexico ya kumwera pafupifupi vyaka 9,000 ivyo vyajumpha. Mitundu ya kale comene iyo yicalipo ni ya mapiri gha Mexico. Cingoma cikathandazgika kufuma apa kuya ku malo ghapasi na mu Amerika yose mu nthowa ziŵiri zikulu. Cikafika mu mapiri gha Ecuador vyaka 8,000 ivyo vyajumpha panji kujumpha, mu Amerika Yapakati ya pasi pofika vyaka 7,600 ivyo vyajumpha, na mu madambo gha mapiri gha Colombia pakati pa vyaka 7,000 na 6,000 ivyo vyajumpha. Vyakumera vyakwamba vya cingoma vikapanga cingoma cimoza cicoko pa cakumera. Ŵaolmec na Ŵamaya ŵakalima mitundu yinandi ya cingoma mu Amerika Yapakati yose; ŵakaciphika, kucisira na kucinozga mwa ''nixtamalization''. Pofika vyaka 3,000 ivyo vyajumpha, cingoma cikaŵa pakati pa mdawuko wa Ŵaolmec, kusazgapo kalendala, ciyowoyero, na majandulo ghawo. Ŵamapuche ŵa Chile ŵakalimanga cingoma pamoza na ''quinoa'' na kacewere pambere Ŵasipanya ŵandize. Pambere Ufumu wa Inca undakure, cingoma cikaguliskikanga na kunyamulika mpaka kumwera ku Argentina, panyake kufuma ku Chile kujumpha mapiri gha Andes. === Kusinthana kwa Columbus === Pamanyuma pa kufika kwa Ŵaulaya mu 1492, Ŵasipanya ŵakaryanga cingoma, ndipo ŵakupenja na ŵalonda ŵakaciwezgera ku Ulaya. Ŵasipanya ŵakatemwanga comene cingwa ca tirigu kuluska cingoma. Ufu wa cingoma ukagwiliskirikanga ntchito yayi pa cingwa ca mgonelo, cifukwa pa nyengo iyo ŵakagomezganga kuti tirigu pera ndiyo yingasanduka thupi la Khristu. Cingoma cikathandazgika ku caro cose cifukwa cingakura mu nyengo zakupambana. Cikalimika mu Spain vyaka makhumi ghacoko pamanyuma pa maulendo gha Columbus ndipo pamanyuma cikathandazgika ku Italy, Afilika ya Kumanjiliro, Philippines na kunyake. Pofika vyaka vya m'ma 1600, cikaŵa cakulya ca ŵalimi ŵakavu mu Ulaya ya Kumwera. Pofika vyaka vya m'ma 1700, cikaŵa cakulya cikulu ca ŵalimi ŵa France ya kumwera na Italy, comene nga ni ''polenta'' mu Italy. Apo cingoma cikanjizgika mu ulimi wa Kumanjiliro, cikapokereka makola cifukwa ca kupanga kunandi. Kweni luŵiro suzgo likulu la kusoŵa vyakulya vyakukwana likawoneka kulikose uko cikaŵa cakulya cikulu. Ŵanthu ŵa kale ŵa Amerika ŵakasambira kunyika cingoma mu maji gha ''alkali'', ghakupangika na milota na laimu, kufuma pafupifupi 1200–1500 pambere Khristu. Ŵakacitanga nthena kuti ŵawuskepo makoko, kweni ici cikafumiska so ''niacin'', vitamini B, iyo kusoŵa kwake kukwiziska nthenda ya ''pellagra''. Apo nthowa iyi na kurya vyakulya vyakupambana vikamanyikwa na kugwiliskirika ntchito, ''pellagra'' yikamalira mu vyaro vyakukura. Nthenda iyi yicalipo mu malo gha vyakulya vicoko na mu misasa ya ŵakuthaŵa umo ŵanthu ŵakuthemba cingoma cakupika. === Kuŵeta kwa Kale === Kuŵeta cingoma pambere pa mbiri yakulembeka kukapangiska vyakumera vikulu ivyo vikupanga vingoma vikulu. Kuŵeta kwa mazuŵa ghano kukamba na ŵanthu awo ŵakasankhanga mitundu yakupanga comene mu minda yawo na kuguliska mbuto ku ŵalimi ŵanyake. James L. Reid wakaŵa yumoza mwa ŵakwamba na ŵakupunda comene, ndipo wakapanga Reid's Yellow Dent mu ma 1860. Ntchito izi zakwamba zikathemba kusankha kunandi na kusankha vyakumera pamanyuma pa kutolera ufu wa maluŵa. Ntchito za pamanyuma zikasazgapo kusankha kwa cingoma ku mzere, mitundu yakusazganika kufuma ku mitundu yakuŵetika mu mbumba yimoza, na mitundu yakusazganika kaŵiri ya mitundu yinayi, iyo yikapunda comene. Ndondomeko za kuŵeta za mayunivesite zikaŵa zakuzirwa comene pa kupanga na kunjizga mitundu yakusazganika ya mazuŵa ghano. Kufuma mu ma 1940, mitundu yiwemi comene ya cingoma yaŵa mitundu yakusazganika ya mbumba yakwamba kufuma ku mitundu iyo yanozgeka pa vimanyikwiro vinyake, nga ni vyakupangika, vyakukhozga thupi, kuzizipizga cilala, vibenene na nthenda. Kuŵeta kwa kale na kusintha vyakuhara vyose viŵiri vyasazgira vyakupangika na kucepeska khumbo la minda, mankhwala gha vibenene, maji, na feteleza. Pali ukaboni wakususkana pa usange nkhongono ya cakumera cimoza kupanga yasazgikira mu vyaka makhumi vyaumaliro. Ici cikulongora kuti kusintha kwa vyakupangika kukukolerana na kupendama kwa mahamba, kuleka kuwa, kuzizipizga kulimika pafupi na pafupi, kuzizipizga nthenda na vibenene, na vimanyikwiro vinyake vya ulimi. Mitundu yinyake ya cingoma yaŵetika kuti yipange vingoma vinandi; izi ndizo zikupanga "vingoma vicoko" ivyo vikurika nga ni dende mu vyakulya vya Asiya. Mtundu wa maluŵa luŵiro wakuchemeka cingoma cicoko ukapangika kovwira kusanda, cifukwa mbumba zinandi zingasangika mu caka cimoza. Mtundu unyake wa olotón wakolerana na tuvinyama tucoko twa kukora naitirojeni, utu tukupeleka ku cakumera magaŵa 29–82 pa 100 gha naitirojeni yake. Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kunozga Cingoma na Tirigu (CIMMYT) ukwendeska ndondomeko ya kuŵeta kwa kale kuti upeleke mitundu yiwemi, kufuma mu ma 1980. Mbuto za mitundu yakusazganika zikuthandazgika mu Afilika kwizira mu ntchito yake ya Cingoma Cakuzizipizga Cilala ca Afilika. Mitundu ya kale ya ku tropiki yicali kasupe wakuzirwa kweni wambura kugwiliskirika ntchito makola wa vyakuhara vya kuzizipizga nthenda na vibenene. Vyakuhara ivi vingasazgika mu mitundu yakupanga comene. Vyakuhara vyambura kusangika kanandi vya cilato ici vikasangika na Dao na Sood mu 2014. Mu 2018, Zerka Rashid wa CIMMYT wakasanga vigaŵa viphya vya vyakuhara ivyo vikuzizipizga nthenda ya mahamba ya mapira. === Kusintha Vyakuhara === Cingoma cakusintha vyakuhara cikaŵa cimoza mwa vyakulya 26 vyakusintha vyakuhara ivyo vikalimikanga pa malonda mu 2016. Cinandi comene ni cingoma ca Bt. Cingoma cakusintha vyakuhara cikulimika kufuma 1997 mu United States na Canada; pofika 2016, magaŵa 92 pa 100 gha cingoma ca U.S. ghakaŵa ghakusintha vyakuhara. Mu 2011, cingoma cakuzizipizga mankhwala gha mikoza na cakuzizipizga vibenene cikalimikanga mu vyaro vyakujumpha 20. Mu Lupya 2000, vyakulya vya mtengo wa madola mpaka miliyoni 50 vikawezgereka cifukwa vikaŵa na cingoma cakusintha vyakuhara ca Starlink, ico cikazomerezgeka pa vyakulya vya viŵeto pera. === Kulima === Cifukwa cikuzizipizga kuzizima yayi, mu malo gha nyengo yapakati cingoma cikwenera kupandika mu nyengo ya kufunda kwakwamba. Misisi yake kanandi njambura kuzika, ntheura cakumera cikuthemba unyowevu wa dongo. Pakuti cikugwiliskira ntchito nthowa ya C4 pa usanisinuru, cingoma cikugwiliskira ntchito maji makola kuluska vyakumera vya C3 nga ni soya. Cingoma cikukhwaskika comene na cilala apo sisi likufuma, apo maluŵa ghali pafupi kupokera ufu. Mu United States, vuna liwemi likalongolerekanga usange cingoma cikaŵa "pa makongono pofika 4 Vuna", nangauli mitundu ya mazuŵa ghano kanandi yikujumpha ici. Cingoma ca ''silage'' cikuvunika apo cakumera cicali ciŵisi. Cingoma ca shuga cikuvunika apo mbuto zili mu "nyengo ya mkaka", pamanyuma pa kupokera ufu wa maluŵa kweni pambere sitachi yindapangike. Cingoma ca minda cikusiyika mu munda mpaka nyengo yitali kuti mbuto zikome makola, ndipo nyengo zinyake cikuvunika mu nyengo ya kuzizima panji pakwamba pa nyengo ya kufunda. Kuzirwa kwa unyowevu wa dongo wakukwana kukuwoneka mu vigaŵa vinandi vya Afilika, uko cilala ca nyengo zinyake kanandi cikunanga cingoma na kwiziska njara. Nangauli cikulimika comene mu nyengo zakunyowa na zakufunda, cingakura mu nyengo zakuzizima, zakufunda, zakomira panji zakunyowa, ntheura ni cakumera cakuzizipizga comene. Ŵanthu ŵa kale ŵa Amerika ŵakapandanga cingoma mu tumapiri tucoko twa dongo, mu ndondomeko ya Ŵadumbu Ŵatatu. Cingoma cikakhazganga nchunga; nchunga zikapelekanga naitirojeni kufuma ku mabakiteriya agho ghakukhala pa misisi yawo; ndipo nyungu zikaphimbanga dongo kukanizga mikoza na kufumbuka kwa maji. === Kuvuna === Cingoma ca shuga, ico cikuvunika pambere pa cingoma ca mbuto, cikukhwima mu mazuŵa 60 mpaka 100 kuyana na mtundu. Vuna litali la cingoma ca shuga lingapangika mwa kupanda mitundu iyo yikukhwima luŵiro na pacoko pacoko, panji kupanda vigaŵa vyakupambana pa masabata ghaŵiri ghaliwose. Cingoma ico cikuvunika nga ni mbuto cingasiyika mu munda nyengo yitali, nanga ni myezi, pamanyuma pakuti canozgeka; cingavunika na kusungika mu makoko usange cikomira. Kuyana na Unduna wa Ulimi wa U.S., mu vyaka 40 kufuma 1855 mpaka 1894, ntchito iyo yikakhumbikwanga kupanga cipimo cimoza ca cingoma yikacepa kufuma maora ghanayi na maminiti 34 mpaka maminiti 41 pera. Pambere pa 1940, cingoma cinandi mu Amerika ya Kumpoto cikavunikanga na mawoko. Ici cikakhumbanga ŵantchito ŵanandi na visangalalo vya pamoza vya kusenda. Kufuma mu ma 1850, makina ghanyake ghakamba kovwira. Pa mawoko panji na makina, cingoma cose cikuvunika, ndipo cikukhumba ntchito yinyake ya kufumyamo mbuto. Vingoma vyose kanandi vikasungikanga mu nkhokwe. Mazuŵa ghano nkhokwe izi zili zicoko cifukwa minda yinandi ya mazuŵa ghano yikuvuna mbuto na makina ghakulu na kuzisunga mu matanki. Makina agha ghakudumula ntonga yayi; ghakuyiguza waka pasi, ndipo yikusyala pasi kuŵa feteleza wa dongo. Makina ghakupatula makoko na cisonga, ghakusunga mbuto pera. === Kusunga Mbuto === Kukomeska nkhwakuzirwa kuvikilira panji kucepeska kunangika na wowa, iyo yikunanga mbuto na poizoni. Usange mbuto zili na unyowevu unandi, vilwero vya kukomeska vikugwiliskirika ntchito mwa kupuzga mphepo yakufunda mu mbuto. Ici cingakhumba nkhongono zinandi za mphepo zakuyaka na magesi. === Kupangika === Cingoma cikulimika comene pa caro cose, ndipo cikupangika cinandi pa caka kuluska mbuto yiliyose. Mu 2020, cingoma cose ca caro capasi cikaŵa matani biliyoni 1.16, ndipo U.S. yikalongozga na magaŵa 31.0 pa 100. China yikapanga magaŵa 22.4 pa 100. Mu Mpupulu 2026, mitengo ya cingoma ya munthazi yikafika pacanya comene kufuma Vuna 2023, cifukwa ŵanthu ŵakalindilira kucepa kwa cingoma ca U.S. na khumbo likulu la caro cose. Lipoti la USDA la Mpupulu 2026 likacepeska kulongolera kwa vyakupangika vya cingoma ca U.S. === Vibenene na Nthenda === Vinthu vinandi vingananga kukura kwa cingoma, kusazgapo vinyama vyambura fupa la msana, mikoza, na tuzirombo twa nthenda. Cingoma cili pa ngozi ya nthenda zinandi za wowa, mabakiteriya, na tubungulu. Izo zikuzirwa pa vyacuma ni nthenda za mahamba, za cingoma, na za ntonga. Nthenda zinyake za wowa zikupanga poizoni wakofya nga ni ''aflatoxin''. Mu United States mu 2022, nthenda yakunanga comene yikaŵa ''tar spot'', iyo yikatayiska vipimo miliyoni 116.8. Cingoma cikutaya madola biliyoni yimoza caka ciliconse mu U.S. kufuma ku vibenene viŵiri vikulu, cibenene ca Ulaya cakuboola ntonga na mphutsi za misisi. Cibenene cinyake cikulu ni mbozi ya ''fall armyworm'', iyo yaŵa suzgo likulu so mu Afilika na mu Malaŵi. Cibenene ca ''weevil'' ca cingoma ni cibenene cikulu ca mbuto zakusungika. Mbozi yinyake ni cibenene cikulu ca cingoma mu Asiya. Mphutsi za ''nematode'' nazo zikunanga cingoma. Panyake cakumera ciliconse ca cingoma cili na mphutsi izi, ndipo unandi wawo mu misisi ungaŵa "ukulu comene". Zikupangiska vyakumera kuleka kukura, nyengo zinyake mu munda wose, comene para pali so kusoŵa maji na mikoza yinandi. Vyakumera vinandi vingasuskana na cingoma na kucepeska vyakupangika. Kulaŵilira kungaŵa kuwuskapo mikoza na mawoko panji makina, na moto, panji na mankhwala gha mikoza. == Kagwiliskiro == === Vyakulya === Cingoma na ufu wa cingoma ni vyakulya vikulu mu vigaŵa vinandi vya caro capasi. Cingoma cikugwiliskirika ntchito kupanga sitachi. Sitachi ya cingoma yingasinthika kupanga shuga wa cingoma. Cingoma cingapangika moŵa wa ''bourbon''. Mafuta gha cingoma ghakufumyika ku mtima wa mbuto. Kale, ŵanakazi ŵa Amerika Yapakati ŵakagwiliskiranga ntchito libwe la kusira kusira cingoma kuŵa ufu. Ŵamama ŵakugwiliskiranga ntchito so cingoma nga ni phala la ŵana ŵakuleka kunkha. Pamanyuma pa kupangika kwa viŵiya vya dongo, Ŵaolmec ŵakamba kuphika cingoma pamoza na nchunga, kusazgira vyakukhozga thupi mu cakulya cikulu. Nangauli cingoma cili na ''niacin'', yikugwiliskirika ntchito mu thupi yayi kwambura ''nixtamalization''. Ŵamaya ŵakagwiliskiranga ntchito ufu uwu kupanga phala na ''tamale''. Cingoma ni cakulya cikulu ca Mexico. ''Masa'' ndiyo cigaŵa cikulu ca ''tortilla'', ''atole'' na vyakulya vinyake vinandi vya Amerika Yapakati. Bowa wa cingoma, wakuchemeka ''huitlacoche'', uwo ukukura pa cingoma, ni cakulya cakutemweka mu Mexico. Ufu wa cingoma ukupangika phala lakukhwima mu midawuko yinandi: ''polenta'' ya Italy, ''angu'' ya Brazil, ''mămăligă'' ya Romania, ''grits'' za U.S., ''pap'' ya South Africa, na sadza, nsima, ugali na mazina ghanyake mu vigaŵa vinyake vya Afilika. Cingoma cikanjizgika mu Afilika na Ŵapwitikizi mu vyaka vya m'ma 1500, ndipo caŵa cakulya cikulu comene ca Afilika. Cingoma ca shuga, mtundu uwo uli na shuga munandi na sitachi yicoko, cikurika cambura kukhwima nga ni cingoma cakuwocha panji cakuphika. === Vyakukhozga Thupi === Mbuto za cingoma ca shuga zaziŵisi zili na magaŵa 76 pa 100 gha maji, 19 gha shuga na sitachi, 3 gha purotini, na 1 gha mafuta. Mu magalamu 100, mbuto za cingoma zikupeleka ma''calorie'' 86 ndipo ni kasupe uwemi wa mavitamini gha B, ''thiamin'', ''niacin'' (usange yafumyika), na ''folate''. Cingoma cili na ma''amino acid'' ghanyake ghakukhumbikwa ghacoko, ndico cifukwa ni kasupe uheni wa purotini. Purotini za nchunga zikukwaniska izo za cingoma. === Vyakulya vya Viŵeto === Cingoma ni kasupe mukulu wa vyakulya vya viŵeto. Mu United States, vyakulya vya viŵeto ni pafupifupi magaŵa 40 pa 100 gha cingoma cose ico cikugwiliskirika ntchito mu caro. Nga ni mbuto, mbuto zakomira zikugwiliskirika ntchito nga ni vyakulya vya viŵeto. Kanandi zikusungika pa cisonga mu nkhokwe, panji kufumyika na kusungika mu matanki. Para mbuto zikugwiliskirika ntchito pa viŵeto, cakumera cinyake cose cingagwiliskirika ntchito pamanyuma nga ni vyakulya, vyakugonapo viŵeto, panji feteleza wa dongo. Para cakumera cose cikugwiliskirika ntchito pa viŵeto, kanandi cikudumulika na kupangika ''silage'', cifukwa ngakugaya makola na ngakunowa ku viŵeto kuluska ivyo vyakomira. Kale, cingoma cikawunjikikanga mu milu pamanyuma pa kuvuna kuti cikome so. Pamanyuma cikasungikanga myezi mpaka cikaperekekanga ku viŵeto. Mu malo gha ku tropiki, cingoma cikuvunika caka cose na kupelekeka ciŵisi ku viŵeto. === Vinthu vya Usungunu === Sitachi ya cingoma yingapangika pulasitiki, nsalu, ulimbo, na vinthu vinyake vinandi vya usungunu. Maji agho ghakufuma pa kusira cingoma na maji ghakugwiliskirika ntchito mu mafakitale na mu kusanda kukuzga tuvinyama tucoko. === Vyakotchera === Cingoma ca viŵeto cikugwiliskirika ntchito pa kufundiska; masitovu ghapadera gha cingoma ghakugwiliskira ntchito cingoma panji makuni ghakusirika kupanga kufunda. Visonga vya cingoma vingagwiliskirika ntchito nga ni vyakotchera. Cingoma cikugwiliskirika ntchito kupanga mafuta gha ethanol. Mtengo wa vyakulya ukukhwaskika na kagwiliskiro ka cingoma pa vyakotchera: kagwiliskiro aka kakusazgira khumbo, ntheura na mtengo wa cingoma. Nyumba ya magesi ya vyakotchera vya vyamoyo ku Strem, mu Austria, yikamba kugwira ntchito mu 2005. == Mu Midawuko ya Ŵanthu == Mu Amerika Yapakati, cingoma cikuwonekera nga ni nkhongono ya umoyo, ndipo cikusopeka nga ni ciuta wa cingoma, kanandi wanakazi. Mu U.S., vingoma vyajambulika pa mizati ya nyumba ya mphala ya caro. Nyumba ya Cingoma mu Mitchell, South Dakota, yikugwiliskira ntchito vingoma vya mitundu yakupambana kupanga vithuzi pa malinga ivyo vikusinthika caka ciliconse. Cithuzi ca simenti ca Munda wa Cingoma mu Dublin, Ohio, cikulongora vingoma mahandiredi mu munda wa utheka. Ntonga ya cingoma na vingoma viŵiri vyakukhwima yikulongoreka pa ndalama ya Croatia ya lipa limoza. Mbuto za cingoma nyengo zinyake zikulongora wofi, cifukwa cingoma cikupelekeka ku nkhuku, izo zikulongora ŵanthu ŵa wofi. Mu myezi pambere pa kuwiska ulongozgi mu Chile mu 1973, ŵakususka Allende ŵakaponyanga cingoma ku malo gha ŵankhondo kuti ŵamuwiske. [[Category:Vyakumela]] dkmwgdhkd0myywb1662lpvnpkxnswum 124009 123998 2026-11-05T13:38:40Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124009 wikitext text/x-wiki [[File:Zea mays - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-283.jpg|thumb|250px|Cingoma]] [[File:Corncobs.jpg|thumb|250px|Vingoma]] [[File:Zea mays fraise MHNT.BOT.2011.18.21.jpg|thumb|''Zea mays "fraise"'']] [[File:Dent Corn 'Oaxacan Green' (Zea mays) MHNT 2.jpg|thumb|''Zea mays "Oaxacan Green"'']] [[File:Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese' MHNT.BOT.2015.34.1.jpg|thumb|''Zea mays "Ottofile giallo Tortonese”'']] '''Cingoma''' (''Zea mays''), panji ''corn'' mu Cingelezi ca Amerika, ni [[Vyakumela|cakumera]] citali na cakukhora ca mtundu wa utheka ico cikupanga mbuto za vyakulya. Ntonga ya mahamba ya cakumera ici yikupanga maluŵa gha ŵanalume panji mphungapunga, izo zikupanga ufu wa maluŵa, na maluŵa gha ŵanakazi agho ghakuchemeka vingoma. Vingoma vikupeleka mbuto. Mu mitundu ya malonda ya mazuŵa ghano, mbuto izi kanandi nza mtundu wa cikasu panji zakutuŵa; mitundu yinyake yingaŵa ya mitundu yinandi. Cingoma cikaŵetika na ŵanthu ŵa kale ŵa ku Mexico ya kumwera pafupifupi vyaka 9,000 ivyo vyajumpha kufuma ku ''teosinte'' ya mu thengere. Ŵanthu ŵa kale ŵa Amerika ŵakacipandanga pamoza na nchunga na nyungu mu ndondomeko ya "Ŵadumbu Ŵatatu". Cingoma cikuthemba ŵanthu kuti cipandike. Kufuma pa kusinthana kwa Columbus, caŵa cakulya cikulu mu vigaŵa vinandi vya caro capasi, ndipo cingoma cose ico cikupangika cikujumpha tirigu na mpunga. Cingoma cinandi cikugwiliskirika ntchito nga ni vyakulya vya viŵeto, kwali nga ni mbuto panji cakumera cose, ico cingamangika nga ni vyakulya vya viŵeto panji kupangika kuŵa ''silage''. Mitundu ya shuga yinandi, yakuchemeka cingoma ca shuga, yikulimika kuti ŵanthu ŵarye, apo mitundu ya minda yikugwiliskirika ntchito pa vyakulya vya viŵeto, ufu wa cingoma, sitachi, shuga wa cingoma, mafuta gha cingoma, moŵa nga ni ''bourbon whiskey'', na vinthu vya usungunu kusazgapo ethanol na vyakotchera vinyake vya vyamoyo. Cingoma cikulimika pa caro cose capasi; cikupangika cinandi pa caka kuluska mbuto yiliyose. Mu 2020, cingoma cikapangika matani biliyoni 1.1 pa caro cose capasi. Cikukhwaskika na vibenene na nthenda zinandi; vibenene viŵiri vikulu, cibenene ca Ulaya ico cikuboola cikhuni na mphutsi za misisi, vyose viŵiri vikutayiska madola biliyoni yimoza caka ciliconse mu United States. Kuŵeta vyakumera kwa mazuŵa ghano kwasazgira comene vyakupangika na uwemi nga ni vyakukhozga thupi, kuzizipizga cilala, na kuzizipizga vibenene na nthenda. Cingoma cinandi sono cili na vyakuhara vyakusinthika. Nga ni cakulya, cingoma cikugwiliskirika ntchito kupanga vyakulya vinandi kusazgapo ''tortilla'' na ''tamale'' za Mexico, ''polenta'' ya Italy, na ''grits'' za Amerika, na nsima mu Malaŵi na kunyake mu Afilika. Purotini ya cingoma njicoko pa ma''amino acid'' ghanyake ghakukhumbikwa, ndipo ''niacin'' iyo yilimo yikuŵa yakugwiliskirika ntchito pera para yafumyika na ''alkali''. Mu Amerika Yapakati ya kale, cingoma cikasopeka nga ni ciuta wa cingoma ndipo cikajambulika mu vithuzi vya malibwe. == Malongosoro == Cingoma ni utheka utali wa caka cimoza wa cikhuni cimoza, ucitali kufuma mamita 1.2 mpaka 4. Mahamba ghatali na ghafupi ghakufuma ku mafundo, limoza limoza ku mbali zakupambana za cikhuni. Cingoma cili na maluŵa gha ŵanalume na gha ŵanakazi ghakupambana pa cakumera cimoza. Pacanya pa cikhuni pali mphungapunga, maluŵa gha ŵanalume; ghakufumiska ufu wa maluŵa, uwo ukuthandazgika na mphepo. Maluŵa gha ŵanakazi, pasi pa cikhuni kufuma ku mphungapunga, ghakuwoneka dankha nga ni sisi lakupepuka, sisi limoza pa duŵa lililose la wanakazi, ilo likusanduka mbuto para lapokera ufu wa maluŵa. Maluŵa ghose gha wanakazi ghakusanduka cingoma, cakuphimbika na vigaŵa vinandi vya mahamba (vikokoso). Hamba la cingoma ndilo hamba ilo likukolerana comene na cingoma cinyake ico cikukura. Hamba ili na agho ghali pacanya pake ghakupeleka kujumpha vigaŵa vitatu pa vinayi vya sitachi iyo yikuzuzga mbuto. Mbuto kanandi nza cikasu panji zakutuŵa mu mitundu ya mazuŵa ghano; mitundu yinyake yili na mbuto za malalanje, zakufiira, za nthaka, za buluu, za pepo, panji zakufipa. Zikunozgeka mu mizere 8 mpaka 32 kuzunguliya cisonga; pangaŵa mbuto mpaka 1,200 pa cingoma cikulu. Mtundu wa cikasu ukufuma ku ma''carotenoid''; wakufiira ukufuma ku vinthu vinyake, ndipo mitundu ya malalanje na yiŵisi yingaŵa na kusazganika kwa mitundu iyi. Cingoma cikukhumba mausiku gha utali unyake kuti cipange maluŵa. Kupanga maluŵa kukukhumba so mazuŵa ghakufunda ghakukwana pacanya pa 10 °C. Kupanga maluŵa kukulongozgeka na vyakuhara. Mitundu ya ku tropiki yingaŵa na suzgo para yalimika kutali na mzere wapakati, cifukwa mazuŵa ghatali ghangapangiska vyakumera kukura vitali m'malo mwa kupanga mbuto pambere nyengo ya kuzizima yindize. Kweni kukura vitali luŵiro kungaŵa kwiwemi pa kupanga vyakotchera. Ntonga ziphya za cingoma zikuwunjika mankhwala ghankhongono gha kukoma tuzirombo, agho ghakucivikilira ku vibenene vinandi. Cifukwa misisi yake njambura kuzika, cingoma cili pa ngozi ya cilala, cikuzizipizga yayi dongo lambura vyakulya, ndipo cingazuka na mphepo zikulu. Ufu wa maluŵa ungiziska ulwari wa kukhwasula, kweni unandi ukuwira mu mamita ghacoko kufuma ku mphungapunga, ntheura ngozi njikulu ku ŵantchito ŵa mu minda pera. == Vyakuhara == Cingoma cili na vigaŵa 20 vya vyakuhara. Magaŵa 83 pa 100 gha kupambana kwa vyakuhara vyake ghakufuma ku ''teosinte'' ya kale, comene cifukwa mitundu ya Zea yingatorana na yinyake. Barbara McClintock wakagwiliskira ntchito cingoma kusimikizga ghanoghano lake la "vyakuhara vyakudumpha", ilo wakapokera nalo Mphoto ya Nobel mu 1983. Cingoma cicali cakuyelezgera cakuzirwa pa kasandiro ka vyakuhara na kukura kwa vyamoyo. Malemba gha Vyakuhara vya Cingoma ghakulipirika na Unduna wa Ulimi wa United States (USDA) kovwira kusanda cingoma. Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kunozga Cingoma na Tirigu ukusunga mitundu yinandi ya cingoma iyo yayezgeka pa kuzizipizga vibenene. Mu 2005, mawupu gha U.S. ghakapanga gulu la kusanda vyakuhara vyose vya cingoma, ndipo ntchito iyi yikamalizgika mu 2008. Mu 2009, gulu likapharazga vyakusangika. Vyakuhara vyose, ivyo magaŵa 85 pa 100 ni vyakuhara vyakudumpha, vili na vyakuhara 32,540. == Kagaŵiro == === Mbumba ya Kuwaro === Cingoma cikukolerana pafupi na mapira, ndipo kutali comene na mpunga na tirigu, ivyo vili mu gulu linyake likulu la utheka. Cikukolerana so pafupi na Tripsacum. === Cingoma na Teosinte === Cingoma ni mtundu wakuŵetika wa mitundu yinayi ya ''teosinte'', ŵabali ŵake ŵa mu thengere. ''Teosinte'' yingaŵa kuti yikagwiliskirikanga ntchito na ŵakusaka na ŵakutola cifukwa yikasimikizganga vyakulya vyawo, pakuti yingakolerana na kusintha kwa nyengo na malo. Ghanoghano lakuti cingoma cikafuma ku ''teosinte'' likasacizgika na msandi wa vyakumera wa Russia Nikolai Vavilov mu 1931, na msandi wa Amerika George Beadle mu 1932. Vyakumera viŵiri ivi vikuwoneka mwakupambana, cingoma cili na cikhuni cimoza citali na mahamba ghanandi ndipo ''teosinte'' ni cakumera cifupi ca minthavi yinandi. Kupambana uku kukulongozgeka comene na vyakuhara viŵiri pera. Pakumalira kwa ma 1930, Paul Mangelsdorf wakasacizga kuti cingoma ca panyumba cikafuma ku kusazganika kwa cingoma cinyake ca mu thengere na Tripsacum; ghanoghano ili lasuskika na kupima kwa vyakuhara kwa mazuŵa ghano. Mu 2004, John Doebley wakasanga kuti ''teosinte'' ya Balsas, ya mu dambo la mlonga wa Balsas mu Mexico, ndiyo yikuyana comene na cingoma ca mazuŵa ghano mu vyakuhara. Pakati pa dambo ili ndipo cingoma cikaŵetika dankha. Vilwero vya malibwe vya kusira na vyakusyala vya cingoma vyasangika mu phanga pafupi na Iguala, mu malo gha vyaka 8,700. Doebley na ŵanyake ŵakalongora mu 2002 kuti cingoma cikaŵetika kamoza pera, pafupifupi vyaka 9,000 ivyo vyajumpha, ndipo pamanyuma cikathandazgika mu Amerika yose. Ufu wa maluŵa gha cingoma wa vyaka 7,300 wasangika mu mphepete ya Caribbean. Cingoma ca kale cikalimikanga mu Mexico ya kumwera, Amerika Yapakati, na kumpoto kwa Amerika ya Kumwera vyaka 7,000 ivyo vyajumpha. Vingoma vya kale vyakusangika mu phanga la Guila Naquitz mu Oaxaca nvya vyaka pafupifupi 6,250; vya kale comene kufuma ku mapanga pafupi na Tehuacan nvya vyaka 5,450. === Kuthandazgika Kumpoto === Pafupifupi vyaka 4,500 ivyo vyajumpha, cingoma cikamba kuthandazgika kumpoto. Cikalimika dankha mu New Mexico na Arizona pafupifupi vyaka 4,100 ivyo vyajumpha. Mu vyaka 1,000 vyakwamba vya mumuwilo wa Khristu, kulima cingoma kukathandazgika comene kumpoto. Kulima na kurya cingoma kukulu mu Amerika ya Kumpoto ya kumafumiro kukamba pafupifupi 900 mumuwilo wa Khristu. Ŵanthu ŵa kale ŵa Amerika ŵakadumula nkholongo zikulu na madimba gha utheka kuti ŵalime cingoma. Kusazgikira kwa kulima cingoma vyaka 500 mpaka 1,000 ivyo vyajumpha kukakolerana na kucepa kwa nkhono za maji ghawemi, izo zikukhwaskika luŵiro na kusintha kwa malo. === Mazina === Zina la Cingelezi lakuti ''maize'' likufuma ku Cisipanya ''maíz'', kufuma ku Citaíno ''mahis''. Carl Linnaeus wakagwiliskira ntchito zina ili mu ''Zea mays''. Zina lakuti ''maize'' likutemweka mu kasandiro na pa caro cose cifukwa likung'anamula mbuto iyi pera, kupambana na ''corn'', ilo lili na ng'anamulo zinandi kuyana na malo. Vyaro vinandi vikugwiliskira ntchito ''maize'', ndipo ''corn'' likugwiliskirika ntchito comene mu U.S. na vyaro vinyake vicoko vya Cingelezi. Mu vyaro ivyo vikugwiliskira ntchito ''maize'', lizgu lakuti ''corn'' lingang'anamula mbuto yiliyose, nga ni tirigu mu Ungelezi. Kagwiliskiro ka ''corn'' pa cingoma kakamba nga ni kufupiska kwa "Indian corn" mu Amerika ya Kumpoto mu vyaka vya m'ma 1700. Mu Citumbuka, lizgu lakuti ''cingoma'' likugwiliskirika ntchito pa cakumera na pa cisonga. Msandi wa mbiri ya vyakulya Betty Fussell wakulemba kuti kuyowoya lizgu lakuti ''corn'' nkhunjira mu kung'anamulika kwautesi kwa ciyowoyero na mbiri. Nga ni Ŵangelezi, Ŵasipanya ŵakachema cingoma kuti ''panizo'', lizgu la mbuto zose, nga umo Ŵaitaliya ŵakacitira na ''polenta''. Ŵangelezi pamanyuma ŵakacichema "tirigu wa Turkey" panji "corn wa Ŵaindiya". Mawupu gha pakati pa vyaro ghakuwona ''maize'' kuŵa zina liwemi. Lizgu ili likugwiliskirika ntchito na Wupu wa Vyakulya na Ulimi wa UN, na mu mazina gha mawupu ghanandi gha cingoma mu Mexico, India, Australia, Nigeria, Ghana, South Africa, na Zimbabwe. Mu United States, ''maize'' na ''corn'' ghangagwiliskirika ntchito mwakusinthana. == Kulima == === Kukura pambere pa Columbus === Cingoma cikukhumba ŵanthu kuti cipandike. Mbuto za ''teosinte'' zikuwa ku cisonga zekha, kweni za cingoma ca panyumba yayi. Cingoma cose cikafuma ku kuŵetika kamoza mu Mexico ya kumwera pafupifupi vyaka 9,000 ivyo vyajumpha. Mitundu ya kale comene iyo yicalipo ni ya mapiri gha Mexico. Cingoma cikathandazgika kufuma apa kuya ku malo ghapasi na mu Amerika yose mu nthowa ziŵiri zikulu. Cikafika mu mapiri gha Ecuador vyaka 8,000 ivyo vyajumpha panji kujumpha, mu Amerika Yapakati ya pasi pofika vyaka 7,600 ivyo vyajumpha, na mu madambo gha mapiri gha Colombia pakati pa vyaka 7,000 na 6,000 ivyo vyajumpha. Vyakumera vyakwamba vya cingoma vikapanga cingoma cimoza cicoko pa cakumera. Ŵaolmec na Ŵamaya ŵakalima mitundu yinandi ya cingoma mu Amerika Yapakati yose; ŵakaciphika, kucisira na kucinozga mwa ''nixtamalization''. Pofika vyaka 3,000 ivyo vyajumpha, cingoma cikaŵa pakati pa mdawuko wa Ŵaolmec, kusazgapo kalendala, ciyowoyero, na majandulo ghawo. Ŵamapuche ŵa Chile ŵakalimanga cingoma pamoza na ''quinoa'' na kacewere pambere Ŵasipanya ŵandize. Pambere Ufumu wa Inca undakure, cingoma cikaguliskikanga na kunyamulika mpaka kumwera ku Argentina, panyake kufuma ku Chile kujumpha mapiri gha Andes. === Kusinthana kwa Columbus === Pamanyuma pa kufika kwa Ŵaulaya mu 1492, Ŵasipanya ŵakaryanga cingoma, ndipo ŵakupenja na ŵalonda ŵakaciwezgera ku Ulaya. Ŵasipanya ŵakatemwanga comene cingwa ca tirigu kuluska cingoma. Ufu wa cingoma ukagwiliskirikanga ntchito yayi pa cingwa ca mgonelo, cifukwa pa nyengo iyo ŵakagomezganga kuti tirigu pera ndiyo yingasanduka thupi la Khristu. Cingoma cikathandazgika ku caro cose cifukwa cingakura mu nyengo zakupambana. Cikalimika mu Spain vyaka makhumi ghacoko pamanyuma pa maulendo gha Columbus ndipo pamanyuma cikathandazgika ku Italy, Afilika ya Kumanjiliro, Philippines na kunyake. Pofika vyaka vya m'ma 1600, cikaŵa cakulya ca ŵalimi ŵakavu mu Ulaya ya Kumwera. Pofika vyaka vya m'ma 1700, cikaŵa cakulya cikulu ca ŵalimi ŵa France ya kumwera na Italy, comene nga ni ''polenta'' mu Italy. Apo cingoma cikanjizgika mu ulimi wa Kumanjiliro, cikapokereka makola cifukwa ca kupanga kunandi. Kweni luŵiro suzgo likulu la kusoŵa vyakulya vyakukwana likawoneka kulikose uko cikaŵa cakulya cikulu. Ŵanthu ŵa kale ŵa Amerika ŵakasambira kunyika cingoma mu maji gha ''alkali'', ghakupangika na milota na laimu, kufuma pafupifupi 1200–1500 pambere Khristu. Ŵakacitanga nthena kuti ŵawuskepo vikokoso, kweni ici cikafumiska so ''niacin'', vitamini B, iyo kusoŵa kwake kukwiziska nthenda ya ''pellagra''. Apo nthowa iyi na kurya vyakulya vyakupambana vikamanyikwa na kugwiliskirika ntchito, ''pellagra'' yikamalira mu vyaro vyakukura. Nthenda iyi yicalipo mu malo gha vyakulya vicoko na mu misasa ya ŵakuthaŵa umo ŵanthu ŵakuthemba cingoma cakupika. === Kuŵeta kwa Kale === Kuŵeta cingoma pambere pa mbiri yakulembeka kukapangiska vyakumera vikulu ivyo vikupanga vingoma vikulu. Kuŵeta kwa mazuŵa ghano kukamba na ŵanthu awo ŵakasankhanga mitundu yakupanga comene mu minda yawo na kuguliska mbuto ku ŵalimi ŵanyake. James L. Reid wakaŵa yumoza mwa ŵakwamba na ŵakupunda comene, ndipo wakapanga Reid's Yellow Dent mu ma 1860. Ntchito izi zakwamba zikathemba kusankha kunandi na kusankha vyakumera pamanyuma pa kutolera ufu wa maluŵa. Ntchito za pamanyuma zikasazgapo kusankha kwa cingoma ku mzere, mitundu yakusazganika kufuma ku mitundu yakuŵetika mu mbumba yimoza, na mitundu yakusazganika kaŵiri ya mitundu yinayi, iyo yikapunda comene. Ndondomeko za kuŵeta za mayunivesite zikaŵa zakuzirwa comene pa kupanga na kunjizga mitundu yakusazganika ya mazuŵa ghano. Kufuma mu ma 1940, mitundu yiwemi comene ya cingoma yaŵa mitundu yakusazganika ya mbumba yakwamba kufuma ku mitundu iyo yanozgeka pa vimanyikwiro vinyake, nga ni vyakupangika, vyakukhozga thupi, kuzizipizga cilala, vibenene na nthenda. Kuŵeta kwa kale na kusintha vyakuhara vyose viŵiri vyasazgira vyakupangika na kucepeska khumbo la minda, mankhwala gha vibenene, maji, na feteleza. Pali ukaboni wakususkana pa usange nkhongono ya cakumera cimoza kupanga yasazgikira mu vyaka makhumi vyaumaliro. Ici cikulongora kuti kusintha kwa vyakupangika kukukolerana na kupendama kwa mahamba, kuleka kuwa, kuzizipizga kulimika pafupi na pafupi, kuzizipizga nthenda na vibenene, na vimanyikwiro vinyake vya ulimi. Mitundu yinyake ya cingoma yaŵetika kuti yipange vingoma vinandi; izi ndizo zikupanga "vingoma vicoko" ivyo vikurika nga ni dende mu vyakulya vya Asiya. Mtundu wa maluŵa luŵiro wakuchemeka cingoma cicoko ukapangika kovwira kusanda, cifukwa mbumba zinandi zingasangika mu caka cimoza. Mtundu unyake wa olotón wakolerana na tuvinyama tucoko twa kukora naitirojeni, utu tukupeleka ku cakumera magaŵa 29–82 pa 100 gha naitirojeni yake. Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kunozga Cingoma na Tirigu (CIMMYT) ukwendeska ndondomeko ya kuŵeta kwa kale kuti upeleke mitundu yiwemi, kufuma mu ma 1980. Mbuto za mitundu yakusazganika zikuthandazgika mu Afilika kwizira mu ntchito yake ya Cingoma Cakuzizipizga Cilala ca Afilika. Mitundu ya kale ya ku tropiki yicali kasupe wakuzirwa kweni wambura kugwiliskirika ntchito makola wa vyakuhara vya kuzizipizga nthenda na vibenene. Vyakuhara ivi vingasazgika mu mitundu yakupanga comene. Vyakuhara vyambura kusangika kanandi vya cilato ici vikasangika na Dao na Sood mu 2014. Mu 2018, Zerka Rashid wa CIMMYT wakasanga vigaŵa viphya vya vyakuhara ivyo vikuzizipizga nthenda ya mahamba ya mapira. === Kusintha Vyakuhara === Cingoma cakusintha vyakuhara cikaŵa cimoza mwa vyakulya 26 vyakusintha vyakuhara ivyo vikalimikanga pa malonda mu 2016. Cinandi comene ni cingoma ca Bt. Cingoma cakusintha vyakuhara cikulimika kufuma 1997 mu United States na Canada; pofika 2016, magaŵa 92 pa 100 gha cingoma ca U.S. ghakaŵa ghakusintha vyakuhara. Mu 2011, cingoma cakuzizipizga mankhwala gha mikoza na cakuzizipizga vibenene cikalimikanga mu vyaro vyakujumpha 20. Mu Lupya 2000, vyakulya vya mtengo wa madola mpaka miliyoni 50 vikawezgereka cifukwa vikaŵa na cingoma cakusintha vyakuhara ca Starlink, ico cikazomerezgeka pa vyakulya vya viŵeto pera. === Kulima === Cifukwa cikuzizipizga kuzizima yayi, mu malo gha nyengo yapakati cingoma cikwenera kupandika mu nyengo ya kufunda kwakwamba. Misisi yake kanandi njambura kuzika, ntheura cakumera cikuthemba unyowevu wa dongo. Pakuti cikugwiliskira ntchito nthowa ya C4 pa usanisinuru, cingoma cikugwiliskira ntchito maji makola kuluska vyakumera vya C3 nga ni soya. Cingoma cikukhwaskika comene na cilala apo sisi likufuma, apo maluŵa ghali pafupi kupokera ufu. Mu United States, vuna liwemi likalongolerekanga usange cingoma cikaŵa "pa makongono pofika 4 Vuna", nangauli mitundu ya mazuŵa ghano kanandi yikujumpha ici. Cingoma ca ''silage'' cikuvunika apo cakumera cicali ciŵisi. Cingoma ca shuga cikuvunika apo mbuto zili mu "nyengo ya mkaka", pamanyuma pa kupokera ufu wa maluŵa kweni pambere sitachi yindapangike. Cingoma ca minda cikusiyika mu munda mpaka nyengo yitali kuti mbuto zikome makola, ndipo nyengo zinyake cikuvunika mu nyengo ya kuzizima panji pakwamba pa nyengo ya kufunda. Kuzirwa kwa unyowevu wa dongo wakukwana kukuwoneka mu vigaŵa vinandi vya Afilika, uko cilala ca nyengo zinyake kanandi cikunanga cingoma na kwiziska njara. Nangauli cikulimika comene mu nyengo zakunyowa na zakufunda, cingakura mu nyengo zakuzizima, zakufunda, zakomira panji zakunyowa, ntheura ni cakumera cakuzizipizga comene. Ŵanthu ŵa kale ŵa Amerika ŵakapandanga cingoma mu tumapiri tucoko twa dongo, mu ndondomeko ya Ŵadumbu Ŵatatu. Cingoma cikakhazganga nchunga; nchunga zikapelekanga naitirojeni kufuma ku mabakiteriya agho ghakukhala pa misisi yawo; ndipo nyungu zikaphimbanga dongo kukanizga mikoza na kufumbuka kwa maji. === Kuvuna === Cingoma ca shuga, ico cikuvunika pambere pa cingoma ca mbuto, cikukhwima mu mazuŵa 60 mpaka 100 kuyana na mtundu. Vuna litali la cingoma ca shuga lingapangika mwa kupanda mitundu iyo yikukhwima luŵiro na pacoko pacoko, panji kupanda vigaŵa vyakupambana pa masabata ghaŵiri ghaliwose. Cingoma ico cikuvunika nga ni mbuto cingasiyika mu munda nyengo yitali, nanga ni myezi, pamanyuma pakuti canozgeka; cingavunika na kusungika mu vikokoso usange cikomira. Kuyana na Unduna wa Ulimi wa U.S., mu vyaka 40 kufuma 1855 mpaka 1894, ntchito iyo yikakhumbikwanga kupanga cipimo cimoza ca cingoma yikacepa kufuma maora ghanayi na maminiti 34 mpaka maminiti 41 pera. Pambere pa 1940, cingoma cinandi mu Amerika ya Kumpoto cikavunikanga na mawoko. Ici cikakhumbanga ŵantchito ŵanandi na visangalalo vya pamoza vya kusenda. Kufuma mu ma 1850, makina ghanyake ghakamba kovwira. Pa mawoko panji na makina, cingoma cose cikuvunika, ndipo cikukhumba ntchito yinyake ya kufumyamo mbuto. Vingoma vyose kanandi vikasungikanga mu nkhokwe. Mazuŵa ghano nkhokwe izi zili zicoko cifukwa minda yinandi ya mazuŵa ghano yikuvuna mbuto na makina ghakulu na kuzisunga mu matanki. Makina agha ghakudumula cikhuni yayi; ghakuciguza waka pasi, ndipo cikusyala pasi kuŵa feteleza wa dongo. Makina ghakupatula makoko na cisonga, ghakusunga mbuto pera. === Kusunga Mbuto === Kukomeska nkhwakuzirwa kuvikilira panji kucepeska kunangika na wowa, iyo yikunanga mbuto na poizoni. Usange mbuto zili na unyowevu unandi, vilwero vya kukomeska vikugwiliskirika ntchito mwa kupuzga mphepo yakufunda mu mbuto. Ici cingakhumba nkhongono zinandi za mphepo zakuyaka na magesi. === Kupangika === Cingoma cikulimika comene pa caro cose, ndipo cikupangika cinandi pa caka kuluska mbuto yiliyose. Mu 2020, cingoma cose ca caro capasi cikaŵa matani biliyoni 1.16, ndipo U.S. yikalongozga na magaŵa 31.0 pa 100. China yikapanga magaŵa 22.4 pa 100. Mu Mpupulu 2026, mitengo ya cingoma ya munthazi yikafika pacanya comene kufuma Vuna 2023, cifukwa ŵanthu ŵakalindilira kucepa kwa cingoma ca U.S. na khumbo likulu la caro cose. Lipoti la USDA la Mpupulu 2026 likacepeska kulongolera kwa vyakupangika vya cingoma ca U.S. === Vibenene na Nthenda === Vinthu vinandi vingananga kukura kwa cingoma, kusazgapo vinyama vyambura fupa la msana, mikoza, na tuzirombo twa nthenda. Cingoma cili pa ngozi ya nthenda zinandi za wowa, mabakiteriya, na tubungulu. Izo zikuzirwa pa vyacuma ni nthenda za mahamba, za cingoma, na za cikhuni. Nthenda zinyake za wowa zikupanga poizoni wakofya nga ni ''aflatoxin''. Mu United States mu 2022, nthenda yakunanga comene yikaŵa ''tar spot'', iyo yikatayiska vipimo miliyoni 116.8. Cingoma cikutaya madola biliyoni yimoza caka ciliconse mu U.S. kufuma ku vibenene viŵiri vikulu, cibenene ca Ulaya cakuboola cikhuni na mphutsi za misisi. Cibenene cinyake cikulu ni mbozi ya ''fall armyworm'', iyo yaŵa suzgo likulu so mu Afilika na mu Malaŵi. Fufuzi wa cingoma ni cibenene cikulu ca mbuto zakusungika. Mbozi yinyake ni cibenene cikulu ca cingoma mu Asiya. Mphutsi za ''nematode'' nazo zikunanga cingoma. Panyake cakumera ciliconse ca cingoma cili na mphutsi izi, ndipo unandi wawo mu misisi ungaŵa "ukulu comene". Zikupangiska vyakumera kuleka kukura, nyengo zinyake mu munda wose, comene para pali so kusoŵa maji na mikoza yinandi. Vyakumera vinandi vingasuskana na cingoma na kucepeska vyakupangika. Kulaŵilira kungaŵa kuwuskapo mikoza na mawoko panji makina, na moto, panji na mankhwala gha mikoza. == Kagwiliskiro == === Vyakulya === Cingoma na ufu wa cingoma ni vyakulya vikulu mu vigaŵa vinandi vya caro capasi. Cingoma cikugwiliskirika ntchito kupanga sitachi. Sitachi ya cingoma yingasinthika kupanga shuga wa cingoma. Cingoma cingapangika moŵa wa ''bourbon''. Mafuta gha cingoma ghakufumyika ku mtima wa mbuto. Kale, ŵanakazi ŵa Amerika Yapakati ŵakagwiliskiranga ntchito libwe la kusira kusira cingoma kuŵa ufu. Ŵamama ŵakugwiliskiranga ntchito so cingoma nga ni phala la ŵana ŵakuleka kunkha. Pamanyuma pa kupangika kwa viŵiya vya dongo, Ŵaolmec ŵakamba kuphika cingoma pamoza na nchunga, kusazgira vyakukhozga thupi mu cakulya cikulu. Nangauli cingoma cili na ''niacin'', yikugwiliskirika ntchito mu thupi yayi kwambura ''nixtamalization''. Ŵamaya ŵakagwiliskiranga ntchito ufu uwu kupanga phala na ''tamale''. Cingoma ni cakulya cikulu ca Mexico. ''Masa'' ndiyo cigaŵa cikulu ca ''tortilla'', ''atole'' na vyakulya vinyake vinandi vya Amerika Yapakati. Bowa wa cingoma, wakuchemeka ''huitlacoche'', uwo ukukura pa cingoma, ni cakulya cakutemweka mu Mexico. Ufu wa cingoma ukupangika phala lakukhwima mu midawuko yinandi: ''polenta'' ya Italy, ''angu'' ya Brazil, ''mămăligă'' ya Romania, ''grits'' za U.S., ''pap'' ya South Africa, na sadza, nsima, ugali na mazina ghanyake mu vigaŵa vinyake vya Afilika. Cingoma cikanjizgika mu Afilika na Ŵapwitikizi mu vyaka vya m'ma 1500, ndipo caŵa cakulya cikulu comene ca Afilika. Cingoma ca shuga, mtundu uwo uli na shuga munandi na sitachi yicoko, cikurika cambura kukhwima nga ni cingoma cakuwocha panji cakuphika. === Vyakukhozga Thupi === Mbuto za cingoma ca shuga zaziŵisi zili na magaŵa 76 pa 100 gha maji, 19 gha shuga na sitachi, 3 gha purotini, na 1 gha mafuta. Mu magalamu 100, mpuzi za cingoma zikupeleka ma''calorie'' 86 ndipo ni kasupe uwemi wa mavitamini gha B, ''thiamin'', ''niacin'' (usange yafumyika), na ''folate''. Cingoma cili na ma''amino acid'' ghanyake ghakukhumbikwa ghacoko, ndico cifukwa ni kasupe uheni wa purotini. Purotini za nchunga zikukwaniska izo za cingoma. === Vyakulya vya Viŵeto === Cingoma ni kasupe mukulu wa vyakulya vya viŵeto. Mu United States, vyakulya vya viŵeto ni pafupifupi magaŵa 40 pa 100 gha cingoma cose ico cikugwiliskirika ntchito mu caro. Nga ni mbuto, mbuto zakomira zikugwiliskirika ntchito nga ni vyakulya vya viŵeto. Kanandi zikusungika pa cisonga mu nkhokwe, panji kufumyika na kusungika mu matanki. Para mbuto zikugwiliskirika ntchito pa viŵeto, cakumera cinyake cose cingagwiliskirika ntchito pamanyuma nga ni vyakulya, vyakugonapo viŵeto, panji feteleza wa dongo. Para cakumera cose cikugwiliskirika ntchito pa viŵeto, kanandi cikudumulika na kupangika ''silage'', cifukwa ngakugaya makola na ngakunowa ku viŵeto kuluska ivyo vyakomira. Kale, cingoma cikawunjikikanga mu milu pamanyuma pa kuvuna kuti cikome so. Pamanyuma cikasungikanga myezi mpaka cikaperekekanga ku viŵeto. Mu malo gha ku tropiki, cingoma cikuvunika caka cose na kupelekeka ciŵisi ku viŵeto. === Vinthu vya Usungunu === Sitachi ya cingoma yingapangika pulasitiki, nsalu, ulimbo, na vinthu vinyake vinandi vya usungunu. Maji agho ghakufuma pa kusira cingoma na maji ghakugwiliskirika ntchito mu mafakitale na mu kusanda kukuzga tuvinyama tucoko. === Vyakotchera === Cingoma ca viŵeto cikugwiliskirika ntchito pa kufundiska; masitovu ghapadera gha cingoma ghakugwiliskira ntchito cingoma panji makuni ghakusirika kupanga kufunda. Visonga vya cingoma vingagwiliskirika ntchito nga ni vyakotchera. Cingoma cikugwiliskirika ntchito kupanga mafuta gha ethanol. Mtengo wa vyakulya ukukhwaskika na kagwiliskiro ka cingoma pa vyakotchera: kagwiliskiro aka kakusazgira khumbo, ntheura na mtengo wa cingoma. Nyumba ya magesi ya vyakotchera vya vyamoyo ku Strem, mu Austria, yikamba kugwira ntchito mu 2005. == Mu Midawuko ya Ŵanthu == Mu Amerika Yapakati, cingoma cikuwonekera nga ni nkhongono ya umoyo, ndipo cikusopeka nga ni ciuta wa cingoma, kanandi wanakazi. Mu U.S., vingoma vyajambulika pa mizati ya nyumba ya mphala ya caro. Nyumba ya Cingoma mu Mitchell, South Dakota, yikugwiliskira ntchito vingoma vya mitundu yakupambana kupanga vithuzi pa malinga ivyo vikusinthika caka ciliconse. Cithuzi ca simenti ca Munda wa Cingoma mu Dublin, Ohio, cikulongora vingoma mahandiredi mu munda wa utheka. Ntonga ya cingoma na vingoma viŵiri vyakukhwima yikulongoreka pa ndalama ya Croatia ya lipa limoza. Mbuto za cingoma nyengo zinyake zikulongora wofi, cifukwa cingoma cikupelekeka ku nkhuku, izo zikulongora ŵanthu ŵa wofi. Mu myezi pambere pa kuwiska ulongozgi mu Chile mu 1973, ŵakususka Allende ŵakaponyanga cingoma ku malo gha ŵankhondo kuti ŵamuwiske. [[Category:Vyakumela]] 6l3bqpf3664j402cqdo5ody9bx8c6vc 0 4461 124008 123735 2026-11-05T13:37:21Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124008 wikitext text/x-wiki [[File:Mosquito 2007-2.jpg|thumb|250px|Nyimbu]] '''Nyimbu''' (''Culicidae'') ni mbumba ya membe zicoko ya mitundu 3,600. Lizgu la Cingelezi lakuti ''mosquito'' (kufuma ku ''mosca'' na ''-ito'' ya kucepeska) ni la Cisipanya na Cipwitikizi, ndipo likung'anamula "membe yicoko". Nyimbu zili na thupi licoko la vigaŵa, mapapiko ghaŵiri, malundi ghatali gha nga ni sisi ghankhondi na ghamoza, na mlomo utali wapadera wa kuluma na kufyonta. Nyimbu zose zikumwa uchi wa maluŵa; nyimbu zanakazi za mitundu yinandi zikumwa so ndopa. Gulu ili likapambanapambana mu nyengo ya Cretaceous. Ŵasandi ŵa kusintha kwa vyamoyo ŵakuwona nyimbu nga ni vyakusaka vicoko, vinyama vicoko ivyo vikuthemba vikulu mwa kumwa ndopa zawo kwambura kuvikoma luŵiro. Ŵasandi ŵa tuzirombo twa nthenda ŵakuwona nyimbu nga ni vyakunyamula nthenda, cifukwa zikunyamula tuzirombo twa kaselo kamoza, mabakiteriya, panji tubungulu kufuma ku cinyama cimoza kuya ku cinyake. Umoyo wa nyimbu uli na nyengo zinayi: sumbi, mphutsi, cikumbi, na nyimbu yikulu. Masumbi ghakuikika pacanya pa maji; ghakusululuka kuŵa mphutsi izo zikwenda na kurya koyo na vinthu vinyake. Mphutsi izi ni vyakulya vyakuzirwa ku vinyama vinandi vya mu maji ghawemi, nga ni ŵana ŵa ŵakhulukuska, somba zinandi, na viyuni vinyake. Nyimbu zanakazi zikulu za mitundu yinandi zili na mlomo wakukolerana na kuboola cikumba ca cinyama na kumwa ndopa za vinyama vinandi vyakuŵa na fupa la msana, na vinyama vinyake vyambura fupa la msana. Mitundu yinyake yikuikira masumbi pera pamanyuma pa kumwa ndopa. Mate gha nyimbu ghakunjira mu cinyama apo yikuluma, ndipo ghangiziska vyakuyabwa. Kweniso, mitundu iyo yikumwa ndopa yingamwa tuzirombo twa nthenda apo yikuluma na kutuyambuzga ku vinyama vinyake. Mitundu iyi yikusazgapo iyo yikunyamula [[Malungo|malungo]] na nthenda ya ''filariasis'', na nthenda za tubungulu nga ni cikasu na dengue. Mwa kuyambuzga nthenda, nyimbu zikukoma ŵanthu ŵakujumpha miliyoni yimoza caka ciliconse. == Malongosoro na Umoyo == Nga ni membe zose, nyimbu zikujumpha mu nyengo zinayi za umoyo: sumbi, mphutsi, cikumbi, na nyimbu yikulu. Nyengo zitatu zakwamba zikucitika mu maji, ndipo masumbi kanandi ghakuikika mu maji ghakwimilira. Ghakusululuka kuŵa mphutsi, izo zikurya, kukura, na kuvula cikopa mpaka zikusanduka vikumbi. Nyimbu yikulu yikufuma mu cikumbi apo cikuyandama pacanya pa maji. Nyimbu zikulu zikukhala kufuma sabata limoza mpaka mwezi umoza. Mitundu yinyake yikujumpha nyengo ya kuzizima nga ni nyimbu zikulu, zikugona. === Nyimbu Yikulu === Nyimbu zili na mapapiko ghaŵiri, agho ghali na mamba pacanya. Mapapiko ghake ngatali na ghafupi, ndipo malundi ngatali na ghacoko. Thupi, kanandi lakuzirima panji lakufipa, ndicoko, ndipo kanandi nditali milimita 3–6. Para zikupumula, nyimbu zikusunga malundi ghakwamba kuwaro, apo tumembe tunyake twakuyana tukusunga malundi agha panthazi. Nyimbu za Anopheles zingaduka mpaka maora ghanayi kwambura kuleka pa makilomita 1 mpaka 2 pa ora, ndipo zingenda mpaka makilomita 12 usiku umoza. Ŵanalume ŵakutimba mapapiko pakati pa kanandi 450 na 600 pa liŵiri. Nyimbu kanandi ni membe zicoko; zikulu comene ni za mtundu wa Toxorhynchites, za utali mpaka milimita 18 na mapapiko gha milimita 24. Za Aedes nzicoko comene, za mapapiko gha milimita 2.8 mpaka 4.4. Nyimbu zingakura kufuma ku sumbi mpaka nyimbu yikulu mu mazuŵa ghankhondi pera para kukufunda, kweni kungatora mpaka mwezi umoza. Mlenji panji kuzirimila, mu mazuŵa ghacoko pamanyuma pa kufuma mu cikumbi, ŵanalume ŵakuwungana mu magulu, ndipo ŵakutorana para ŵanakazi ŵaduka mukati. Nyimbu yanakazi yikutorana kamoza pera mu umoyo wake, yikukopeka na fungo ilo wanalume wakufumiska. Mu mitundu iyo yikukhumba ndopa kuti masumbi ghakure, yanakazi yikusanga cinyama na kumwa ndopa zakukwana. Pamanyuma yikupumula mazuŵa ghaŵiri panji ghatatu kuti yigaye ndopa na masumbi ghakure. Pamanyuma yikunozgeka kuikira masumbi na kuwerezga ndondomeko ya kurya na kuikira. Ŵanakazi ŵangakhala mpaka masabata ghatatu mu thengere, kuyana na kufunda, unyowevu, kusanga ndopa, na kuleka kukomeka na vinyama ivyo zikuluma. === Masumbi === Masumbi gha nyimbu zinandi ghakuikika mu maji ghakwimilira, agho ghangaŵa kadambo, dambo, kadzenje ka maji ka kanyengo, maji mu khuni lakuboŵa, panji maji agho ghakusungika pa mahamba gha vyakumera vinyake. Zinyake zikuikira pafupi na mphepete ya maji apo zinyake zikukakatiska masumbi ku vyakumera vya mu maji. Zicoko, nga ni Opifex fuscus, zingaŵaba mu madambo gha mcere. Wyeomyia smithii yikuŵaba mu vyakumera vyakuŵa na maji mukati, ndipo mphutsi zake zikurya vibenene vyakuvunda ivyo vyabira umo. Kaikiliro ka masumbi kakupambana pa mitundu. Ŵanakazi ŵa Anopheles ŵakuduka pacanya pa maji, ŵakukhwaska maji kuti ŵaŵike masumbi pacanya limoza limoza; masumbi ghawo ghali na vyakuyandamira ku mbali. Yanakazi yingaikira masumbi 100–200 mu umoyo wake. Ŵanakazi ŵa Aedes ŵakuwiska masumbi limoza limoza pa dongo lakunyowa pafupi na maji; masumbi ghawo ghakusululuka pera para maji ghazuzga. Ŵanakazi ŵa Culex na zinyake ŵakuikira masumbi mu tumphasa twakuyandama. Ŵanakazi ŵa Mansonia ŵakuikira masumbi pasi pa mahamba gha vyakumera vya mu maji. Masumbi gha nyimbu zinandi ghakusululuka pa nyengo yimoza, kweni masumbi gha Aedes agho ghakugona ghakusululuka pacoko pacoko mu nyengo yitali. === Mphutsi === Mutu wa mphutsi ya nyimbu uli na tuburashi twa mlomo utu tukugwiliskirika ntchito pa kurya, cifuwa cikulu cambura malundi, na nthumbo ya vigaŵa. Yikupuma mphepo kwizira mu kathumbu pa nthumbo yake, ntheura yikwenera kwiza pacanya kanandi. Yikujumpha nyengo yinandi yikurya vyakumera vicoko, mabakiteriya, na tuvinyama tucoko twa pacanya pa maji. Yikubira pasi para yasokonezgeka. Yikusambira mwa kujikankha na tuburashi twa mlomo, panji mwa kunyunganyunga thupi. Yikukura mu nyengo zinandi, yikuvula cikopa nyengo yiliyose, ndipo pamanyuma yikusanduka cikumbi. Mphutsi za Aedes, kupatula para nziphya comene, zingazizipizga kukoma; zikugona kwa myezi yinandi usange kadambo kawo kakoma. === Cikumbi === Mutu na cifuwa vya cikumbi vyasazganika, ndipo nthumbo yikupindikira pasi pake. Cikumbi cingasambira mwa kupinda nthumbo yake. Nga ni mphutsi, cikumbi ca mitundu yinandi cikwenera kwiza pacanya kanandi kupuma, kwizira mu tumalipenga tuŵiri twa kupumira. Vikurya yayi; vikujumpha nyengo yinandi vikupachika pacanya pa maji. Para vyafipa mtima, vikusambira pasi mwa kupinda nthumbo nga ni mphutsi. Para vindasokonezgeke, vikuyandama so luŵiro. Nyimbu yikulu yikufuma mu cikumbi pacanya pa maji ndipo yikuduka. == Kurya kwa Nyimbu Zikulu == === Vyakulya === Nyimbu zanalume na zanakazi zikurya uchi wa maluŵa na maji gha vyakumera, kweni mu mitundu yinandi ŵanakazi ŵakumwa so ndopa. Mu mitundu yinyake, ndopa nzakukhumbikwa pa kupanga masumbi; mu yinyake, zikuzomerezga waka yanakazi kuikira masumbi ghanandi. Vyakumera na ndopa vyose ni makasupe ghawemi gha nkhongono mu shuga. Ndopa zikupeleka vyakulya vinandi, kweni ntchito yikulu ya ndopa ni kusanga purotini ya kupangira masumbi. Nyimbu zakunyamula nthenda nga ni Anopheles na Aedes zikukhumba ndopa kuti ziikire masumbi. Mitundu yicoko ya Malaya, Topomyia na Toxorhynchites yikuŵaba kwambura kumwa ndopa nanga ni kamoza. === Vinyama Ivyo Zikuluma === Nyimbu zakumwa ndopa zikutemwa vinyama vinyake, nangauli zikusankha comene yayi para vyakulya vyasoŵa. Mitundu yakupambana yikutemwa ŵacule, vyakukwaŵa kusazgapo njoka, viyuni, na vinyama vyakonkheska. Mwaciyelezgero, Culiseta melanura yikumwa ndopa za viyuni vicoko, kweni apo unandi wa nyimbu wasazgikira zikuluma vinyama vyakonkheska kusazgapo mahachi na ŵanthu, ndipo zikuthandazga nthenda ya kabungulu mu Amerika ya Kumpoto. Kutaya ndopa ku maluma ghanandi kungakula, ndipo nyengo zinyake kukukoma viŵeto vikulu nga ni ng'ombe na mahachi. Nyimbu za malungo zikupenja mbozi na kumwa maji gha mu thupi lawo, zikukanizga kukura kwawo. === Kusanga Vinyama === Nyimbu zinandi zikurya mlenji panji kuzirimila, ndipo zikupumula mu malo ghakuzizima msana. Mitundu yinyake, nga ni nyimbu ya Asiya ya mawanga, yikuduka na kurya msana. Nyimbu zanakazi zikupenja vinyama mwa kununkhizga vinthu nga ni kaboni dayokisayidi na vinyake ivyo vikufuma mu mpweya wa cinyama, na mwa kuwona. Cigaŵa cikulu ca kununkhizga kwa nyimbu cikugwira ntchito ya kupenja ndopa. Mwa mitundu 72 ya vyakununkhizgira pa minyanga yake, yakujumpha 27 yikusanga vinthu vya mu thukuta. Mu Aedes, kupenja kukucitika mu nyengo ziŵiri: pakwamba nyimbu yikuduka mpaka yasanga fungo la cinyama; pamanyuma yikuduka kuliya, yikulongozgeka na unandi wa fungo. Nyimbu zikutemwa kuluma ŵanthu ŵa ndopa za mtundu wa O, ŵa mabakiteriya ghanandi pa cikumba, na ŵa kufunda kukulu kwa thupi; zikutemwa so ŵanakazi ŵa nthumbo. Kukopa nyimbu kwa munthu kuli na cigaŵa cakuharika. Vimanyikwiro vinandi vya cinyama ivyo nyimbu yikuwona vikuyizomerezga kusankha cinyama ca kuluma. Para pali kaboni dayokisayidi, yikwamba kupenja na fungo na maso. Kusanda kwalongora kuti ŵanthu awo ŵakukopa comene nyimbu ŵakupanga ma''carboxylic acid'' ghanandi. Fungo la thupi la munthu likulongora kuti ni munthu, kwambura kuŵa cinyama cinyake cakufunda. Fungo la thupi, ilo likufuma pa cikumba, ndilo cimanyikwiro cakuzirwa comene ku nyimbu. Fungo linandi ili likupangika apo mabakiteriya gha pa cikumba ghakugaya thukuta na mafuta gha cikopa. Kupambana kwa fungo kukufuma ku kuzitika kwa thupi, mahomoni, vyakuhara, na nthenda zinyake. Nthenda nga ni malungo zingasintha fungo la thupi. Ŵanthu ŵa malungo ŵakupanga vinthu vinyake vinandi pa cikumba ivyo vikukopa comene nyimbu. Ntheura ŵanthu ŵa malungo ŵakulumika comene na nyimbu. Kupenja na maso kwa nyimbu kukusazgapo kupulika mitundu yakupambana. Nyimbu zikukopeka na ungweru wa majigha ghatali, mitundu yakufiira na ya malalanje nga umo ŵanthu ŵakuwonera, ndiko kuti mitundu ya cikumba ca ŵanthu. Kweniso zikukopeka comene na vinthu vyakufipa ivyo vikuwoneka makola pa malo ghakuŵala. Mitundu yakupambana ya nyimbu yasintha nthowa zakupambana za kusanga vinyama. Kusanda mitundu yiŵiri ya Aedes aegypti, yinyake ya ku nyumba na yinyake yakuluma vinyama, kukalongora kuti kutemwa fungo la ŵanthu kukukolerana na cakusangira fungo cinyake ico cikusanga ''sulcatone'', cinthu cinandi mu fungo la ŵanthu. Nyimbu ya malungo Anopheles gambiae nayo yili na vyakusangira fungo ivi, kweni vyakupambana, ntheura mitundu yiŵiri iyi yikasintha paŵekha kuluma ŵanthu. === Mlomo === Mlomo wa nyimbu yanakazi wakolerana comene na kuboola cikumba na kufyonta ndopa. Ŵanalume ŵakumwa maji gha shuga pera, ndipo mlomo wawo ngwapadera yayi. Kuwaro, cigaŵa cikulu ca kurya ni mlomo mutali, uwo uli na cikopa ca mawonekero nga ni ngalande, ico cikuphimba vigaŵa 6 vya kuboola. Cikopa ici cikupinda nga ni uta apo nyimbu yikwamba kuluma, cikukhwaska cikumba na kulongozgera vigaŵa vya kuboola pasi. Vigaŵa vyakuthwa comene vikwenda kumanyuma na panthazi kudumula cikumba, na nkhongono yicoko comene, cigaŵa cimoza pa 1,000 ca nkhongono iyo yingakhumbikwa na singano, ntheura kuluma kukupweteka yayi. === Mate === Mate gha nyimbu ghali na vinthu ivyo vikovwira kugaya shuga, na vinthu ivyo vikulaŵilira kukura kwa mabakiteriya mu shuga. Kuti nyimbu yisange ndopa, yikwenera kujumpha nthowa izo thupi la cinyama likujivikilira nazo. Mate gha nyimbu ghakukanizga ndopa kukoleka, mwa purotini izo zikucepeska kufinyika kwa mitsempha na kukoleka kwa ndopa, kuti ndopa zilutilire kwenda. Ghakusintha so umo thupi likulimbana na nthenda kwizira mu purotini zinandi, ndipo ici cingapangiska nthenda za tubungulu kuŵa zikulu comene. === Kukura kwa Masumbi na Kugaya Ndopa === Ŵanakazi ŵa mitundu yinandi yakumwa ndopa ŵakukhumba ndopa kuti ŵambe kupanga masumbi. Ndopa zakukwana zikwamba ndondomeko ya mahomoni iyo yikupangiska masumbi kukura. Para yamalizga kumwa, nyimbu yikuwuska mlomo, ndipo apo matumbo ghakuzura, mthumbo ukupanga cikopa ico cikuzingilizga ndopa. Ici cikupatula ndopa na vinyake mu mthumbo. Nyimbu zinandi zikulu zikufumiska maji ghakunyanyira nanga ni apo zikurya, ndipo ici cikuzomerezga ŵanakazi kuwunjika vyakulya vinandi. Ndopa zikugayika mu mazuŵa ghanandi. Mthumbo ukupanga vinthu ivyo vikugaŵa purotini za ndopa, ndipo izi zikugwiliskirika ntchito kupanga purotini ya masumbi. == Kuthandazgika == === Pa Caro Cose === Nyimbu zili pa caro cose, mu cigaŵa ciliconse ca mtunda kupatula Antarctica na virwa vicoko. Nyengo ya vigaŵa ivi njambura kumanyikwa, yakuzizima kweni kanandi yikufunda luŵiro pakati pa nyengo ya kuzizima, ndipo ici cikupangiska nyimbu kufuma mu vikumbi na pamanyuma kuzizima so pambere zindamalizge umoyo wawo. Masumbi gha nyimbu za malo gha nyengo yapakati ghakuzizipizga kuzizima kuluska gha mitundu ya malo ghakufunda. Ghanandi ghangazizipizga kuzizima kwa pasi pa zero, ndipo nyimbu zikulu za mitundu yinyake zingajumpha nyengo ya kuzizima mwa kubisama mu nyumba panji mu makuni ghakuboŵa. Mu vigaŵa vya ku tropiki vyakufunda na vyakunyowa, mitundu yinyake ya nyimbu yikugwira ntchito caka cose, kweni mu vigaŵa vyakuzizima zikugona. Nyimbu za ku Arctic zingaŵa zamoyo kwa masabata ghacoko pera pa caka apo maji gha cikakato cakusungunuka ghakupanga tudambo. Kweni pa nyengo iyo zikufuma zinandi comene; gulu lingamwa mpaka mililita 300 za ndopa pa zuŵa kufuma ku cinyama ciliconse mu gulu la nswala za ku Arctic. === Vyakufumapo vya Kusintha kwa Nyengo === Kuti nyimbu yiyambuzge nthenda, pakwenera kuŵa vyakucitika viwemi vya nyengo, comene unyowevu, kufunda, na vula. El Niño yikukhwaska malo na unandi wa kuthandazgika kwa nthenda mu Afilika ya Kumafumiro, Amerika ya Ŵalatini, Asiya ya Kumwera-Kumafumiro na India. Kusintha kwa nyengo kukukhwaska vyakucitika ivi na kuthandazgika kwa nyimbu. Viyelezgero vya nyengo vingagwiliskira ntchito vyakusangika vya kale kulongolera ngozi ya nthenda kuyana na nyengo iyo yikulindilirika. Nthenda za nyimbu zaŵa zinandi comene mu Afilika ya Kumafumiro, Amerika ya Ŵalatini, Asiya ya Kumwera-Kumafumiro, na India. Kuwoneka mu Ulaya kukawonekeka pakwamba pa vyaka vya m'ma 2000. Kukulongolereka kuti pofika 2030, nyengo ya kumwera kwa Britain yizamuŵa yiwemi ku nyimbu za Anopheles kuyambuzga malungo kwa myezi yiŵiri pa caka, ndipo pofika 2080 ndimo kuzamuŵira ku kumwera kwa Scotland. Nthenda ya dengue nayo yikuthandazgika kumpoto cifukwa ca kusintha kwa nyengo. Nyimbu iyo yikuyinyamula, nyimbu ya Asiya ya mawanga, pofika 2023 yikaŵa kuti yathandazgika mu Ulaya ya kumwera mpaka ku kumpoto kwa France, Belgium, Holland, na vigaŵa vya Ungelezi. Mu 2025, nyimbu zinyake zikasangika mu Iceland, caro ico cikaŵavya nyimbu, nangauli palije iyo yikawoneka mu nyengo ya kufunda ya 2026. == Malo gha Vyamoyo == === Vyakusaka na Vyakuthemba === Mphutsi za nyimbu ni vinyama vinandi comene mu tudambo, ndipo ni vyakulya vyakuzirwa ku vyakusaka vya mu maji ghawemi. Vibenene vinandi vya mu maji ivyo vikukora mphutsi izi ni ŵana ŵa ŵakhulukuska na vinyake. Vinyama vyakuŵa na fupa la msana ivyo vikuzirya ni somba nga ni ŵabwankha na somba ya nyimbu, ŵacule, fulu za maji ghawemi, na viyuni nga ni ŵabaka. Nyimbu zikulu zikufuma zikuryeka pacanya pa maji na membe zakusaka na ŵalutatavi. Nyimbu zakuduka zikukoreka na ŵakhulukuska, na viyuni nga ni byambyali, na vinyama vyakonkheska kusazgapo mileme. Nyimbu zikuthembeka na nthata, tuvinyama tucoko twa kaselo kamoza, na wowa. === Kutolera Ufu wa Maluŵa === Maluŵa ghanyake ghakutolereka ufu na nyimbu, izo zikuza kusanga uchi wa shuga. Vyakumera vicoko vyapadera vikutolereka ufu na nyimbu pera, nga ni maluŵa ghanyake gha ''orchid'' agho ghakutolereka na Aedes. Zikukopeka ku maluŵa na fungo linandi, na mitundu nga ni ungweru wa pacanya pa uswesi. Nyimbu zaluta ku maluŵa kufuma nyengo ya Cretaceous. Ncakuthekera kuti kufyonta maji gha vyakumera kukanozga nyimbu kufyonta ndopa. === Kuthemba Vyamoyo Vinyake === Mu malo gha vyamoyo, nyimbu zakumwa ndopa ni vyakusaka vicoko, vinyama vicoko ivyo vikurya vinyama vikulu kwambura kuvikoma luŵiro. Ŵasandi ŵa kusintha kwa vyamoyo ŵakuwona ici nga ni mtundu wa kuthemba vyamoyo vinyake; Edward O. Wilson wakati vyakuthemba "ni vyakusaka ivyo vikurya cakusakika pasi pa cimoza". Kusaka kucoko kukupambana cifukwa cinyama cikulutilira kuŵaba, ndipo nyimbu yikuluma vinyama vinandi. Pa kalaŵiskiro aka, nyimbu ni vyakuthemba vya kuwaro, vikumwa ndopa kufuma kuwaro kwa cinyama, kwambura kunjira mu thupi lake. Kupambana na vyakuthemba vinyake vya kuwaro nga ni nthata na nyinda, nyimbu zikukhala pa thupi la cinyama nyengo zose yayi, kweni zikuza pera kurya. == Kusintha mu Nyengo == === Mafosilo === Kusanda kwa mu 2023 kukati Libanoculex intermedius, iyo yikasangika mu ulimbo wakukhwima wa Lebanon wa vyaka miliyoni 125 ivyo vyajumpha, ndiyo nyimbu ya kale comene yakumanyikwa. Kweni ŵanyake ŵakususka kuti ni nyimbu, ŵakuti ni membe yinyake. Mitundu yinyake 7 ya nyimbu za Cretaceous yambura mphindano yikumanyikwa. Burmaculex, ya mitundu yinkhondi, na Cretosabethes primaevus, iyo yikumanyikwa kufuma ku mphutsi, zasangika mu ulimbo wakukhwima wa Myanmar wa vyaka pafupifupi miliyoni 99 ivyo vyajumpha. Paleoculicis minutus yikumanyikwa kufuma ku ulimbo wa Canada wa vyaka pafupifupi miliyoni 79. Cretosabethes yikughanaghanirika kuŵa ya gulu la mazuŵa ghano, ico cikulongora kuti nyimbu zikaŵa kuti zapambanapambana comene pambere pa pakati pa Cretaceous, nangauli mafosilo nghacoko. Kusanda kwa vyakuhara kukulongora kuti nyimbu zikamba mu Jurassic, kweni kupambanapambana kukulu kukacitika mu Cretaceous. === Kagaŵiro === Pali mitundu ya nyimbu yakujumpha 3,700; magulu 112 ghalongosoreka. Kanandi zikugaŵika mu magulu ghaŵiri, Anophelinae na Culicinae, agho ghakunyamula nthenda zakupambana. Mwa pose, nthenda za tuzirombo twa kaselo kamoza nga ni malungo zikuyambuzgika na Anophelinae, apo nthenda za tubungulu nga ni cikasu na dengue zikuyambuzgika na Culicinae. Zina lakuti Culicidae likanjizgika na msandi wa vibenene wa Ŵajeremani Johann Wilhelm Meigen mu kagaŵiro kake ka vigaŵa 7 ako kakapharazgika mu 1818–1838. Kagaŵiro ka nyimbu kakaluta panthazi mu 1901 apo msandi wa vibenene wa Ungelezi Frederick Vincent Theobald wakapharazga buku la vigaŵa vinkhondi pa Culicidae. Wakapika nyimbu izo zikatumika ku British Museum kufuma pa caro cose, kuyana na malangulo gha 1898 gha Nduna ya Vyaro vya Ŵakoloni, Joseph Chamberlain, uyo wakalemba kuti "pakuti malungo ghangakolerana na nyimbu, nchiwemi kumanya makola mitundu yakupambana ya nyimbu na vibenene vyakukolerana nazo mu vyaro vya ku tropiki vya ŵakoloni." === Mbumba === ==== Ya Kuwaro ==== Nyimbu ni mbumba ya membe zenecho (gulu la Diptera): Culicidae (kufuma ku Cilatini ''culex'', "kamembe kacoko"). Zili mu gulu likulu la Culicomorpha. ==== Ya Mukati ==== Magulu ghaŵiri ghacoko gha nyimbu ni Anophelinae, iyo yili na magulu ghatatu na mitundu pafupifupi 430, na Culicinae, iyo yili na magulu 108 na mitundu 3,046. Kyanne Reidenbach na ŵanyake ŵakasanda mbumba ya nyimbu mu 2009, mwa kugwiliskira ntchito vyakuhara na mawonekero gha mitundu 26. Ŵakasanga kuti Anophelinae njya pasi pa mbumba, kweni vigaŵa vyakuzika vya mbumba vindamanyikwe makola. == Ubale na Ŵanthu == === Vyakunyamula Nthenda === Nyimbu zikunyamula tuzirombo tunandi twa nthenda kusazgapo mabakiteriya, tubungulu, na tuzirombo twa kaselo kamoza. Ŵanthu pafupifupi miliyoni 700 ŵakukora nthenda ya nyimbu caka ciliconse, ndipo ŵakujumpha miliyoni yimoza ŵakufwa. Nthenda za tubungulu za nyimbu zakumanyikwa ni cikasu, chikungunya na dengue, ivyo vyose vikuyambuzgika comene na Aedes aegypti. Nthenda za tuzirombo izo nyimbu zikuyambuzga ni malungo na ''filariasis''. Tuzirombo twa ''Plasmodium'' utu tukwiziska malungo tukunyamulika na nyimbu zanakazi za Anopheles. Purotini yinyake mu mate gha Anopheles yikuzomerezga tuzirombo twa malungo kukhala mu nyimbu. ''Filariasis'', cifukwa cikulu ca matenda gha kufufuma kwa malundi, yikuthandazgika na nyimbu za mitundu yinandi. Nthenda ya mabakiteriya iyo nyimbu za Culex zikuthandazga ni ''tularemia''. === Kulaŵilira === Nthowa zinandi zayezgeka pa kulaŵilira nyimbu, kusazgapo kuwuskapo malo gha kuŵabira, kukanizga na masefa gha mawindo na masefa gha nyimbu, kugwiliskira ntchito vyamoyo nga ni wowa na mphutsi, panji vyakusaka nga ni somba na ŵakhulukuska. Nthowa yinyake ni kuthandazga ŵanalume ŵanandi ŵambura kuŵaba. Nthowa za kusintha vyakuhara, izo zikuwonekera kuŵa zambura kudura, zasandika. Kulaŵilira nyimbu zakunyamula nthenda mwa kuthandazga vyakuhara vyakusinthika kwasacizgika. === Vyakucimbizga === Vyakucimbizga vibenene vikupakika pa cikopa ndipo vikuvikilira ku kuluma kwa nyimbu kwa kanyengo kacoko. DEET yikucimbizga nyimbu zinyake na vibenene vinyake. Vinyake ni mafuta gha bulugamu na vinyake. Pyrethrum, iyo yikufuma ku maluŵa ghanyake, ni cakucimbizga ciwemi ca vyakumera. Vilwero vya magesi ivyo vikupanga congo ca pacanya kuti vicimbizge nyimbu vikuguliskika, kweni palije kusanda uko kwalongora kuti vikuvikilira ŵanthu ku kuluma kwa nyimbu. === Kuluma === Kuluma kwa nyimbu kukwiziska vyakucitika vinandi pa cikumba, ndipo nyengo zinyake ulwari wa kukhwaskika comene na kuluma. Ulwari uwu ni kulimbana kukulu kwa thupi na purotini za mate gha nyimbu. Mitundu yinandi ya nyimbu yingiziska ici. Cifukwa purotini za mate gha nyimbu zakupambana zikuyana, ulwari ungafuma ku nyimbu za mtundu uliwose. Ucizgi ungaŵa wa mankhwala gha kuyabwa, gha kumwa panji gha kupaka pa cikumba. Amoniya wa maji nayo yikovwira. Kufunda na kuzizima nako kungovwira. == Mu Midawuko ya Ŵanthu == === Majandulo gha Ŵagiriki === Nthanthi za vinyama za Ŵagiriki ŵa kale, nga ni "Njovu na Nyimbu" na "Ng'ombe Yanalume na Nyimbu", izo zili na sambiro lakuti cinyama cikulu cikuwona nanga ni cicoko yayi, zikafuma ku Mesopotamiya. === Majandulo gha Kwambilira === Ŵanthu ŵa Siberia ŵali na majandulo gha kwambilira kwa nyimbu. Jandulo limoza likuyowoya za cimuntu cikulu cakurya ŵanthu, Punegusse, ico cikakomeka na mpalu kweni cikawukanga so. Mpalu wakacocha, kweni milota ya moto yikazgoka nyimbu, izo zicali kusuzga ŵanthu. Majandulo ghanyake gha Siberia ghakuti nyimbu zikafuma ku milota panji vigaŵa vya cinyama cikulu panji ciŵanda. Majandulo ghakuyana gha Ŵaamerika ŵa malo agho, umo nyimbu zikufuma ku milota ya cakurya ŵanthu, ghakulongora kuti ghakafuma pamoza. Lafcadio Hearn wakulemba kuti mu Japani, nyimbu zikuwonekera nga ni ŵakufwa awo ŵawuka so, ŵakulangika cifukwa ca vyakwananga vyawo kuŵa "mizimu yakumwa ndopa". === Nyengo ya Mazuŵa Ghano === Filimu ya Winsor McCay ya 1912 ''How a Mosquito Operates'' yikaŵa yimoza mwa mafilimu ghakwamba gha vithuzi vyakwenda vyakujambulika. Yikulongora nyimbu yikulu yikusuzga munthu wakugona. Ngalawa 12 za nkhondo za Ŵabritoni zathyika zina la HMS Mosquito panji HMS Musquito. De Havilland Mosquito yikaŵa ndege ya luŵiro iyo yikapangika pakati pa 1940 na 1950, ndipo yikagwira ntchito zinandi. Msumba wa Berezniki mu Russia ukusekelera nyimbu zake na mphikizgano wa "msungwana wakunowa comene" caka ciliconse kufuma 17 mpaka 20 Vuna. Ŵanakazi ŵakwimilira maminiti 20 na vyakuvwara vifupi; uyo walumika comene ndiyo wakupunda. Singano izo zikuyana na mlomo wa nyimbu zikupangika pa ucizgi. [[Category:Vinyama]] sny54ulhkv65to90zjsardpdlenfrcv 124010 124008 2026-11-05T13:38:42Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124010 wikitext text/x-wiki [[File:Mosquito 2007-2.jpg|thumb|250px|Nyimbu]] '''Nyimbu''' (''Culicidae'') ni mbumba ya membe zicoko ya mitundu 3,600. Lizgu la Cingelezi lakuti ''mosquito'' (kufuma ku ''mosca'' na ''-ito'' ya kucepeska) ni la Cisipanya na Cipwitikizi, ndipo likung'anamula "membe yicoko". Nyimbu zili na thupi licoko la vigaŵa, maphapindo ghaŵiri, malundi ghatali gha nga ni sisi ghankhondi na ghamoza, na mlomo utali wapadera wa kuluma na kufyonta. Nyimbu zose zikumwa uchi wa maluŵa; nyimbu zanakazi za mitundu yinandi zikumwa so ndopa. Gulu ili likapambanapambana mu nyengo ya Cretaceous. Ŵasandi ŵa kusintha kwa vyamoyo ŵakuwona nyimbu nga ni vyakusaka vicoko, vinyama vicoko ivyo vikuthemba vikulu mwa kumwa ndopa zawo kwambura kuvikoma luŵiro. Ŵasandi ŵa tuzirombo twa nthenda ŵakuwona nyimbu nga ni vyakunyamula nthenda, cifukwa zikunyamula tuzirombo twa kaselo kamoza, mabakiteriya, panji tubungulu kufuma ku cinyama cimoza kuya ku cinyake. Umoyo wa nyimbu uli na nyengo zinayi: sumbi, mphutsi, cikumbi, na nyimbu yikulu. Masumbi ghakuikika pacanya pa maji; ghakusululuka kuŵa mphutsi izo zikwenda na kurya koyo na vinthu vinyake. Mphutsi izi ni vyakulya vyakuzirwa ku vinyama vinandi vya mu maji ghawemi, nga ni ŵana ŵa ŵakhulukuska, somba zinandi, na viyuni vinyake. Nyimbu zanakazi zikulu za mitundu yinandi zili na mlomo wakukolerana na kuboola cikumba ca cinyama na kumwa ndopa za vinyama vinandi vyakuŵa na fupa la msana, na vinyama vinyake vyambura fupa la msana. Mitundu yinyake yikuikira masumbi pera pamanyuma pa kumwa ndopa. Mate gha nyimbu ghakunjira mu cinyama apo yikuluma, ndipo ghangiziska vyakuyabwa. Kweniso, mitundu iyo yikumwa ndopa yingamwa tuzirombo twa nthenda apo yikuluma na kutuyambuzga ku vinyama vinyake. Mitundu iyi yikusazgapo iyo yikunyamula [[Malungo|malungo]] na nthenda ya ''filariasis'', na nthenda za tubungulu nga ni cikasu na dengue. Mwa kuyambuzga nthenda, nyimbu zikukoma ŵanthu ŵakujumpha miliyoni yimoza caka ciliconse. == Malongosoro na Umoyo == Nga ni membe zose, nyimbu zikujumpha mu nyengo zinayi za umoyo: sumbi, mphutsi, cikumbi, na nyimbu yikulu. Nyengo zitatu zakwamba zikucitika mu maji, ndipo masumbi kanandi ghakuikika mu maji ghakwimilira. Ghakusululuka kuŵa mphutsi, izo zikurya, kukura, na kuvula cikopa mpaka zikusanduka vikumbi. Nyimbu yikulu yikufuma mu cikumbi apo cikuyandama pacanya pa maji. Nyimbu zikulu zikukhala kufuma sabata limoza mpaka mwezi umoza. Mitundu yinyake yikujumpha nyengo ya kuzizima nga ni nyimbu zikulu, zikugona. === Nyimbu Yikulu === Nyimbu zili na maphapindo ghaŵiri, agho ghali na mamba pacanya. Mapapiko ghake ngatali na ghafupi, ndipo malundi ngatali na ghacoko. Thupi, kanandi lakuzirima panji lakufipa, ndicoko, ndipo kanandi nditali milimita 3–6. Para zikupumula, nyimbu zikusunga malundi ghakwamba kuwaro, apo tumembe tunyake twakuyana tukusunga malundi agha panthazi. Nyimbu za Anopheles zingaduka mpaka maora ghanayi kwambura kuleka pa makilomita 1 mpaka 2 pa ora, ndipo zingenda mpaka makilomita 12 usiku umoza. Ŵanalume ŵakutimba maphapindo pakati pa kanandi 450 na 600 pa liŵiri. Nyimbu kanandi ni membe zicoko; zikulu comene ni za mtundu wa Toxorhynchites, za utali mpaka milimita 18 na maphapindo gha milimita 24. Za Aedes nzicoko comene, za maphapindo gha milimita 2.8 mpaka 4.4. Nyimbu zingakura kufuma ku sumbi mpaka nyimbu yikulu mu mazuŵa ghankhondi pera para kukufunda, kweni kungatora mpaka mwezi umoza. Mlenji panji kuzirimila, mu mazuŵa ghacoko pamanyuma pa kufuma mu cikumbi, ŵanalume ŵakuwungana mu magulu, ndipo ŵakutorana para ŵanakazi ŵaduka mukati. Nyimbu yanakazi yikutorana kamoza pera mu umoyo wake, yikukopeka na fungo ilo wanalume wakufumiska. Mu mitundu iyo yikukhumba ndopa kuti masumbi ghakure, yanakazi yikusanga cinyama na kumwa ndopa zakukwana. Pamanyuma yikupumula mazuŵa ghaŵiri panji ghatatu kuti yigaye ndopa na masumbi ghakure. Pamanyuma yikunozgeka kuikira masumbi na kuwerezga ndondomeko ya kurya na kuikira. Ŵanakazi ŵangakhala mpaka masabata ghatatu mu thengere, kuyana na kufunda, unyowevu, kusanga ndopa, na kuleka kukomeka na vinyama ivyo zikuluma. === Masumbi === Masumbi gha nyimbu zinandi ghakuikika mu maji ghakwimilira, agho ghangaŵa cizima, dambo, kadzenje ka maji ka kanyengo, maji mu khuni lakuboŵa, panji maji agho ghakusungika pa mahamba gha vyakumera vinyake. Zinyake zikuikira pafupi na mphepete ya maji apo zinyake zikukakatiska masumbi ku vyakumera vya mu maji. Zicoko, nga ni Opifex fuscus, zingaŵaba mu madambo gha mcere. Wyeomyia smithii yikuŵaba mu vyakumera vyakuŵa na maji mukati, ndipo mphutsi zake zikurya vibenene vyakuvunda ivyo vyabira umo. Kaikiliro ka masumbi kakupambana pa mitundu. Ŵanakazi ŵa Anopheles ŵakuduka pacanya pa maji, ŵakukhwaska maji kuti ŵaŵike masumbi pacanya limoza limoza; masumbi ghawo ghali na vyakuyandamira ku mbali. Yanakazi yingaikira masumbi 100–200 mu umoyo wake. Ŵanakazi ŵa Aedes ŵakuwiska masumbi limoza limoza pa dongo lakunyowa pafupi na maji; masumbi ghawo ghakusululuka pera para maji ghazuzga. Ŵanakazi ŵa Culex na zinyake ŵakuikira masumbi mu tumphasa twakuyandama. Ŵanakazi ŵa Mansonia ŵakuikira masumbi pasi pa mahamba gha vyakumera vya mu maji. Masumbi gha nyimbu zinandi ghakusululuka pa nyengo yimoza, kweni masumbi gha Aedes agho ghakugona ghakusululuka pacoko pacoko mu nyengo yitali. === Mphutsi === Mutu wa mphutsi ya nyimbu uli na tuburashi twa mlomo utu tukugwiliskirika ntchito pa kurya, cifuwa cikulu cambura malundi, na nthumbo ya vigaŵa. Yikupuma mphepo kwizira mu kathumbu pa nthumbo yake, ntheura yikwenera kwiza pacanya kanandi. Yikujumpha nyengo yinandi yikurya vyakumera vicoko, mabakiteriya, na tuvinyama tucoko twa pacanya pa maji. Yikubira pasi para yasokonezgeka. Yikusambira mwa kujikankha na tuburashi twa mlomo, panji mwa kunyunganyunga thupi. Yikukura mu nyengo zinandi, yikuvula cikopa nyengo yiliyose, ndipo pamanyuma yikusanduka cikumbi. Mphutsi za Aedes, kupatula para nziphya comene, zingazizipizga kukoma; zikugona kwa myezi yinandi usange cizima cawo cakoma. === Cikumbi === Mutu na cifuwa vya cikumbi vyasazganika, ndipo nthumbo yikupindikira pasi pake. Cikumbi cingasambira mwa kupinda nthumbo yake. Nga ni mphutsi, cikumbi ca mitundu yinandi cikwenera kwiza pacanya kanandi kupuma, kwizira mu tumalipenga tuŵiri twa kupumira. Vikurya yayi; vikujumpha nyengo yinandi vikupachika pacanya pa maji. Para vyafipa mtima, vikusambira pasi mwa kupinda nthumbo nga ni mphutsi. Para vindasokonezgeke, vikuyandama so luŵiro. Nyimbu yikulu yikufuma mu cikumbi pacanya pa maji ndipo yikuduka. == Kurya kwa Nyimbu Zikulu == === Vyakulya === Nyimbu zanalume na zanakazi zikurya uchi wa maluŵa na maji gha vyakumera, kweni mu mitundu yinandi ŵanakazi ŵakumwa so ndopa. Mu mitundu yinyake, ndopa nzakukhumbikwa pa kupanga masumbi; mu yinyake, zikuzomerezga waka yanakazi kuikira masumbi ghanandi. Vyakumera na ndopa vyose ni makasupe ghawemi gha nkhongono mu shuga. Ndopa zikupeleka vyakulya vinandi, kweni ntchito yikulu ya ndopa ni kusanga purotini ya kupangira masumbi. Nyimbu zakunyamula nthenda nga ni Anopheles na Aedes zikukhumba ndopa kuti ziikire masumbi. Mitundu yicoko ya Malaya, Topomyia na Toxorhynchites yikuŵaba kwambura kumwa ndopa nanga ni kamoza. === Vinyama Ivyo Zikuluma === Nyimbu zakumwa ndopa zikutemwa vinyama vinyake, nangauli zikusankha comene yayi para vyakulya vyasoŵa. Mitundu yakupambana yikutemwa ŵacule, vyakukwaŵa kusazgapo njoka, viyuni, na vinyama vyakonkheska. Mwaciyelezgero, Culiseta melanura yikumwa ndopa za viyuni vicoko, kweni apo unandi wa nyimbu wasazgikira zikuluma vinyama vyakonkheska kusazgapo mahachi na ŵanthu, ndipo zikuthandazga nthenda ya kabungulu mu Amerika ya Kumpoto. Kutaya ndopa ku maluma ghanandi kungakula, ndipo nyengo zinyake kukukoma viŵeto vikulu nga ni ng'ombe na mahachi. Nyimbu za malungo zikupenja mbozi na kumwa maji gha mu thupi lawo, zikukanizga kukura kwawo. === Kusanga Vinyama === Nyimbu zinandi zikurya mlenji panji kuzirimila, ndipo zikupumula mu malo ghakuzizima msana. Mitundu yinyake, nga ni nyimbu ya Asiya ya mawanga, yikuduka na kurya msana. Nyimbu zanakazi zikupenja vinyama mwa kununkhizga vinthu nga ni kaboni dayokisayidi na vinyake ivyo vikufuma mu mpweya wa cinyama, na mwa kuwona. Cigaŵa cikulu ca kununkhizga kwa nyimbu cikugwira ntchito ya kupenja ndopa. Mwa mitundu 72 ya vyakununkhizgira pa minyanga yake, yakujumpha 27 yikusanga vinthu vya mu thukuta. Mu Aedes, kupenja kukucitika mu nyengo ziŵiri: pakwamba nyimbu yikuduka mpaka yasanga fungo la cinyama; pamanyuma yikuduka kuliya, yikulongozgeka na unandi wa fungo. Nyimbu zikutemwa kuluma ŵanthu ŵa ndopa za mtundu wa O, ŵa mabakiteriya ghanandi pa cikumba, na ŵa kufunda kukulu kwa thupi; zikutemwa so ŵanakazi ŵa nthumbo. Kukopa nyimbu kwa munthu kuli na cigaŵa cakuharika. Vimanyikwiro vinandi vya cinyama ivyo nyimbu yikuwona vikuyizomerezga kusankha cinyama ca kuluma. Para pali kaboni dayokisayidi, yikwamba kupenja na fungo na maso. Kusanda kwalongora kuti ŵanthu awo ŵakukopa comene nyimbu ŵakupanga ma''carboxylic acid'' ghanandi. Fungo la thupi la munthu likulongora kuti ni munthu, kwambura kuŵa cinyama cinyake cakufunda. Fungo la thupi, ilo likufuma pa cikumba, ndilo cimanyikwiro cakuzirwa comene ku nyimbu. Fungo linandi ili likupangika apo mabakiteriya gha pa cikumba ghakugaya thukuta na mafuta gha cikopa. Kupambana kwa fungo kukufuma ku kuzitika kwa thupi, mahomoni, vyakuhara, na nthenda zinyake. Nthenda nga ni malungo zingasintha fungo la thupi. Ŵanthu ŵa malungo ŵakupanga vinthu vinyake vinandi pa cikumba ivyo vikukopa comene nyimbu. Ntheura ŵanthu ŵa malungo ŵakulumika comene na nyimbu. Kupenja na maso kwa nyimbu kukusazgapo kupulika mitundu yakupambana. Nyimbu zikukopeka na ungweru wa majigha ghatali, mitundu yakufiira na ya malalanje nga umo ŵanthu ŵakuwonera, ndiko kuti mitundu ya cikumba ca ŵanthu. Kweniso zikukopeka comene na vinthu vyakufipa ivyo vikuwoneka makola pa malo ghakuŵala. Mitundu yakupambana ya nyimbu yasintha nthowa zakupambana za kusanga vinyama. Kusanda mitundu yiŵiri ya Aedes aegypti, yinyake ya ku nyumba na yinyake yakuluma vinyama, kukalongora kuti kutemwa fungo la ŵanthu kukukolerana na cakusangira fungo cinyake ico cikusanga ''sulcatone'', cinthu cinandi mu fungo la ŵanthu. Nyimbu ya malungo Anopheles gambiae nayo yili na vyakusangira fungo ivi, kweni vyakupambana, ntheura mitundu yiŵiri iyi yikasintha paŵekha kuluma ŵanthu. === Mlomo === Mlomo wa nyimbu yanakazi wakolerana comene na kuboola cikumba na kufyonta ndopa. Ŵanalume ŵakumwa maji gha shuga pera, ndipo mlomo wawo ngwapadera yayi. Kuwaro, cigaŵa cikulu ca kurya ni mlomo mutali, uwo uli na cikopa ca mawonekero nga ni ngalande, ico cikuphimba vigaŵa 6 vya kuboola. Cikopa ici cikupinda nga ni uta apo nyimbu yikwamba kuluma, cikukhwaska cikumba na kulongozgera vigaŵa vya kuboola pasi. Vigaŵa vyakuthwa comene vikwenda kumanyuma na panthazi kudumula cikumba, na nkhongono yicoko comene, cigaŵa cimoza pa 1,000 ca nkhongono iyo yingakhumbikwa na singano, ntheura kuluma kukupweteka yayi. === Mate === Mate gha nyimbu ghali na vinthu ivyo vikovwira kugaya shuga, na vinthu ivyo vikulaŵilira kukura kwa mabakiteriya mu shuga. Kuti nyimbu yisange ndopa, yikwenera kujumpha nthowa izo thupi la cinyama likujivikilira nazo. Mate gha nyimbu ghakukanizga ndopa kukoleka, mwa purotini izo zikucepeska kufinyika kwa mitsempha na kukoleka kwa ndopa, kuti ndopa zilutilire kwenda. Ghakusintha so umo thupi likulimbana na nthenda kwizira mu purotini zinandi, ndipo ici cingapangiska nthenda za tubungulu kuŵa zikulu comene. === Kukura kwa Masumbi na Kugaya Ndopa === Ŵanakazi ŵa mitundu yinandi yakumwa ndopa ŵakukhumba ndopa kuti ŵambe kupanga masumbi. Ndopa zakukwana zikwamba ndondomeko ya mahomoni iyo yikupangiska masumbi kukura. Para yamalizga kumwa, nyimbu yikuwuska mlomo, ndipo apo matumbo ghakuzura, mthumbo ukupanga cikopa ico cikuzingilizga ndopa. Ici cikupatula ndopa na vinyake mu mthumbo. Nyimbu zinandi zikulu zikufumiska maji ghakunyanyira nanga ni apo zikurya, ndipo ici cikuzomerezga ŵanakazi kuwunjika vyakulya vinandi. Ndopa zikugayika mu mazuŵa ghanandi. Mthumbo ukupanga vinthu ivyo vikugaŵa purotini za ndopa, ndipo izi zikugwiliskirika ntchito kupanga purotini ya masumbi. == Kuthandazgika == === Pa Caro Cose === Nyimbu zili pa caro cose, mu cigaŵa ciliconse ca mtunda kupatula Antarctica na virwa vicoko. Nyengo ya vigaŵa ivi njambura kumanyikwa, yakuzizima kweni kanandi yikufunda luŵiro pakati pa nyengo ya kuzizima, ndipo ici cikupangiska nyimbu kufuma mu vikumbi na pamanyuma kuzizima so pambere zindamalizge umoyo wawo. Masumbi gha nyimbu za malo gha nyengo yapakati ghakuzizipizga kuzizima kuluska gha mitundu ya malo ghakufunda. Ghanandi ghangazizipizga kuzizima kwa pasi pa zero, ndipo nyimbu zikulu za mitundu yinyake zingajumpha nyengo ya kuzizima mwa kubisama mu nyumba panji mu makuni ghakuboŵa. Mu vigaŵa vya ku tropiki vyakufunda na vyakunyowa, mitundu yinyake ya nyimbu yikugwira ntchito caka cose, kweni mu vigaŵa vyakuzizima zikugona. Nyimbu za ku Arctic zingaŵa zamoyo kwa masabata ghacoko pera pa caka apo maji gha cikakato cakusungunuka ghakupanga vizima. Kweni pa nyengo iyo zikufuma zinandi comene; gulu lingamwa mpaka mililita 300 za ndopa pa zuŵa kufuma ku cinyama ciliconse mu gulu la nswala za ku Arctic. === Vyakufumapo vya Kusintha kwa Nyengo === Kuti nyimbu yiyambuzge nthenda, pakwenera kuŵa vyakucitika viwemi vya nyengo, comene unyowevu, kufunda, na vula. El Niño yikukhwaska malo na unandi wa kuthandazgika kwa nthenda mu Afilika ya Kumafumiro, Amerika ya Ŵalatini, Asiya ya Kumwera-Kumafumiro na India. Kusintha kwa nyengo kukukhwaska vyakucitika ivi na kuthandazgika kwa nyimbu. Viyelezgero vya nyengo vingagwiliskira ntchito vyakusangika vya kale kulongolera ngozi ya nthenda kuyana na nyengo iyo yikulindilirika. Nthenda za nyimbu zaŵa zinandi comene mu Afilika ya Kumafumiro, Amerika ya Ŵalatini, Asiya ya Kumwera-Kumafumiro, na India. Kuwoneka mu Ulaya kukawonekeka pakwamba pa vyaka vya m'ma 2000. Kukulongolereka kuti pofika 2030, nyengo ya kumwera kwa Britain yizamuŵa yiwemi ku nyimbu za Anopheles kuyambuzga malungo kwa myezi yiŵiri pa caka, ndipo pofika 2080 ndimo kuzamuŵira ku kumwera kwa Scotland. Nthenda ya dengue nayo yikuthandazgika kumpoto cifukwa ca kusintha kwa nyengo. Nyimbu iyo yikuyinyamula, nyimbu ya Asiya ya mawanga, pofika 2023 yikaŵa kuti yathandazgika mu Ulaya ya kumwera mpaka ku kumpoto kwa France, Belgium, Holland, na vigaŵa vya Ungelezi. Mu 2025, nyimbu zinyake zikasangika mu Iceland, caro ico cikaŵavya nyimbu, nangauli palije iyo yikawoneka mu nyengo ya kufunda ya 2026. == Malo gha Vyamoyo == === Vyakusaka na Vyakuthemba === Mphutsi za nyimbu ni vinyama vinandi comene mu vizima, ndipo ni vyakulya vyakuzirwa ku vyakusaka vya mu maji ghawemi. Vibenene vinandi vya mu maji ivyo vikukora mphutsi izi ni ŵana ŵa ŵakhulukuska na vinyake. Vinyama vyakuŵa na fupa la msana ivyo vikuzirya ni somba nga ni ŵabwankha na somba ya nyimbu, ŵacule, fulu za maji ghawemi, na viyuni nga ni ŵabaka. Nyimbu zikulu zikufuma zikuryeka pacanya pa maji na membe zakusaka na ŵalutatavi. Nyimbu zakuduka zikukoreka na ŵakhulukuska, na viyuni nga ni byambyali, na vinyama vyakonkheska kusazgapo mileme. Nyimbu zikuthembeka na nthata, tuvinyama tucoko twa kaselo kamoza, na wowa. === Kutolera Ufu wa Maluŵa === Maluŵa ghanyake ghakutolereka ufu na nyimbu, izo zikuza kusanga uchi wa shuga. Vyakumera vicoko vyapadera vikutolereka ufu na nyimbu pera, nga ni maluŵa ghanyake gha ''orchid'' agho ghakutolereka na Aedes. Zikukopeka ku maluŵa na fungo linandi, na mitundu nga ni ungweru wa pacanya pa uswesi. Nyimbu zaluta ku maluŵa kufuma nyengo ya Cretaceous. Ncakuthekera kuti kufyonta maji gha vyakumera kukanozga nyimbu kufyonta ndopa. === Kuthemba Vyamoyo Vinyake === Mu malo gha vyamoyo, nyimbu zakumwa ndopa ni vyakusaka vicoko, vinyama vicoko ivyo vikurya vinyama vikulu kwambura kuvikoma luŵiro. Ŵasandi ŵa kusintha kwa vyamoyo ŵakuwona ici nga ni mtundu wa kuthemba vyamoyo vinyake; Edward O. Wilson wakati vyakuthemba "ni vyakusaka ivyo vikurya cakusakika pasi pa cimoza". Kusaka kucoko kukupambana cifukwa cinyama cikulutilira kuŵaba, ndipo nyimbu yikuluma vinyama vinandi. Pa kalaŵiskiro aka, nyimbu ni vyakuthemba vya kuwaro, vikumwa ndopa kufuma kuwaro kwa cinyama, kwambura kunjira mu thupi lake. Kupambana na vyakuthemba vinyake vya kuwaro nga ni nthata na nyinda, nyimbu zikukhala pa thupi la cinyama nyengo zose yayi, kweni zikuza pera kurya. == Kusintha mu Nyengo == === Mafosilo === Kusanda kwa mu 2023 kukati Libanoculex intermedius, iyo yikasangika mu ulimbo wakukhwima wa Lebanon wa vyaka miliyoni 125 ivyo vyajumpha, ndiyo nyimbu ya kale comene yakumanyikwa. Kweni ŵanyake ŵakususka kuti ni nyimbu, ŵakuti ni membe yinyake. Mitundu yinyake 7 ya nyimbu za Cretaceous yambura mphindano yikumanyikwa. Burmaculex, ya mitundu yinkhondi, na Cretosabethes primaevus, iyo yikumanyikwa kufuma ku mphutsi, zasangika mu ulimbo wakukhwima wa Myanmar wa vyaka pafupifupi miliyoni 99 ivyo vyajumpha. Paleoculicis minutus yikumanyikwa kufuma ku ulimbo wa Canada wa vyaka pafupifupi miliyoni 79. Cretosabethes yikughanaghanirika kuŵa ya gulu la mazuŵa ghano, ico cikulongora kuti nyimbu zikaŵa kuti zapambanapambana comene pambere pa pakati pa Cretaceous, nangauli mafosilo nghacoko. Kusanda kwa vyakuhara kukulongora kuti nyimbu zikamba mu Jurassic, kweni kupambanapambana kukulu kukacitika mu Cretaceous. === Kagaŵiro === Pali mitundu ya nyimbu yakujumpha 3,700; magulu 112 ghalongosoreka. Kanandi zikugaŵika mu magulu ghaŵiri, Anophelinae na Culicinae, agho ghakunyamula nthenda zakupambana. Mwa pose, nthenda za tuzirombo twa kaselo kamoza nga ni malungo zikuyambuzgika na Anophelinae, apo nthenda za tubungulu nga ni cikasu na dengue zikuyambuzgika na Culicinae. Zina lakuti Culicidae likanjizgika na msandi wa vibenene wa Ŵajeremani Johann Wilhelm Meigen mu kagaŵiro kake ka vigaŵa 7 ako kakapharazgika mu 1818–1838. Kagaŵiro ka nyimbu kakaluta panthazi mu 1901 apo msandi wa vibenene wa Ungelezi Frederick Vincent Theobald wakapharazga buku la vigaŵa vinkhondi pa Culicidae. Wakapika nyimbu izo zikatumika ku British Museum kufuma pa caro cose, kuyana na malangulo gha 1898 gha Nduna ya Vyaro vya Ŵakoloni, Joseph Chamberlain, uyo wakalemba kuti "pakuti malungo ghangakolerana na nyimbu, nchiwemi kumanya makola mitundu yakupambana ya nyimbu na vibenene vyakukolerana nazo mu vyaro vya ku tropiki vya ŵakoloni." === Mbumba === ==== Ya Kuwaro ==== Nyimbu ni mbumba ya membe zenecho (gulu la Diptera): Culicidae (kufuma ku Cilatini ''culex'', "kamembe kacoko"). Zili mu gulu likulu la Culicomorpha. ==== Ya Mukati ==== Magulu ghaŵiri ghacoko gha nyimbu ni Anophelinae, iyo yili na magulu ghatatu na mitundu pafupifupi 430, na Culicinae, iyo yili na magulu 108 na mitundu 3,046. Kyanne Reidenbach na ŵanyake ŵakasanda mbumba ya nyimbu mu 2009, mwa kugwiliskira ntchito vyakuhara na mawonekero gha mitundu 26. Ŵakasanga kuti Anophelinae njya pasi pa mbumba, kweni vigaŵa vyakuzika vya mbumba vindamanyikwe makola. == Ubale na Ŵanthu == === Vyakunyamula Nthenda === Nyimbu zikunyamula tuzirombo tunandi twa nthenda kusazgapo mabakiteriya, tubungulu, na tuzirombo twa kaselo kamoza. Ŵanthu pafupifupi miliyoni 700 ŵakukora nthenda ya nyimbu caka ciliconse, ndipo ŵakujumpha miliyoni yimoza ŵakufwa. Nthenda za tubungulu za nyimbu zakumanyikwa ni cikasu, chikungunya na dengue, ivyo vyose vikuyambuzgika comene na Aedes aegypti. Nthenda za tuzirombo izo nyimbu zikuyambuzga ni malungo na ''filariasis''. Tuzirombo twa ''Plasmodium'' utu tukwiziska malungo tukunyamulika na nyimbu zanakazi za Anopheles. Purotini yinyake mu mata gha Anopheles yikuzomerezga tuzirombo twa malungo kukhala mu nyimbu. ''Filariasis'', cifukwa cikulu ca nthenda za kufufuma kwa malundi, yikuthandazgika na nyimbu za mitundu yinandi. Nthenda ya mabakiteriya iyo nyimbu za Culex zikuthandazga ni ''tularemia''. === Kulaŵilira === Nthowa zinandi zayezgeka pa kulaŵilira nyimbu, kusazgapo kuwuskapo malo gha kuŵabira, kukanizga na masefa gha mawindo na masefa gha nyimbu, kugwiliskira ntchito vyamoyo nga ni wowa na mphutsi, panji vyakusaka nga ni somba na ŵakhulukuska. Nthowa yinyake ni kuthandazga ŵanalume ŵanandi ŵambura kuŵaba. Nthowa za kusintha vyakuhara, izo zikuwonekera kuŵa zambura kudura, zasandika. Kulaŵilira nyimbu zakunyamula nthenda mwa kuthandazga vyakuhara vyakusinthika kwasacizgika. === Vyakucimbizga === Vyakucimbizga vibenene vikupakika pa cikopa ndipo vikuvikilira ku kuluma kwa nyimbu kwa kanyengo kacoko. DEET yikucimbizga nyimbu zinyake na vibenene vinyake. Vinyake ni mafuta gha bulugamu na vinyake. Pyrethrum, iyo yikufuma ku maluŵa ghanyake, ni cakucimbizga ciwemi ca vyakumera. Vilwero vya magesi ivyo vikupanga congo ca pacanya kuti vicimbizge nyimbu vikuguliskika, kweni palije kusanda uko kwalongora kuti vikuvikilira ŵanthu ku kuluma kwa nyimbu. === Kuluma === Kuluma kwa nyimbu kukwiziska vyakucitika vinandi pa cikumba, ndipo nyengo zinyake ulwari wa kukhwaskika comene na kuluma. Ulwari uwu ni kulimbana kukulu kwa thupi na purotini za mata gha nyimbu. Mitundu yinandi ya nyimbu yingiziska ici. Cifukwa purotini za mata gha nyimbu zakupambana zikuyana, ulwari ungafuma ku nyimbu za mtundu uliwose. Ucizgi ungaŵa wa mankhwala gha kuyabwa, gha kumwa panji gha kupaka pa cikumba. Amoniya wa maji nayo yikovwira. Kufunda na kuzizima nako kungovwira. == Mu Midawuko ya Ŵanthu == === Majandulo gha Ŵagiriki === Nthanthi za vinyama za Ŵagiriki ŵa kale, nga ni "Njovu na Nyimbu" na "Ng'ombe Yanalume na Nyimbu", izo zili na sambiro lakuti cinyama cikulu cikuwona nanga ni cicoko yayi, zikafuma ku Mesopotamiya. === Majandulo gha Kwambilira === Ŵanthu ŵa Siberia ŵali na majandulo gha kwambilira kwa nyimbu. Jandulo limoza likuyowoya za cimuntu cikulu cakurya ŵanthu, Punegusse, ico cikakomeka na mpalu kweni cikawukanga so. Mpalu wakacocha, kweni vyoto vya moto vikazgoka nyimbu, izo zicali kusuzga ŵanthu. Majandulo ghanyake gha Siberia ghakuti nyimbu zikafuma ku vyoto panji vigaŵa vya cinyama cikulu panji ciŵanda. Majandulo ghakuyana gha Ŵaamerika ŵa malo agho, umo nyimbu zikufuma ku vyoto vya cakurya ŵanthu, ghakulongora kuti ghakafuma pamoza. Lafcadio Hearn wakulemba kuti mu Japani, nyimbu zikuwonekera nga ni ŵakufwa awo ŵawuka so, ŵakulangika cifukwa ca vyakwananga vyawo kuŵa "mizimu yakumwa ndopa". === Nyengo ya Mazuŵa Ghano === Filimu ya Winsor McCay ya 1912 ''How a Mosquito Operates'' yikaŵa yimoza mwa mafilimu ghakwamba gha vithuzi vyakwenda vyakujambulika. Yikulongora nyimbu yikulu yikusuzga munthu wakugona. Ngalawa 12 za nkhondo za Ŵabritoni zathyika zina la HMS Mosquito panji HMS Musquito. De Havilland Mosquito yikaŵa ndege ya luŵiro iyo yikapangika pakati pa 1940 na 1950, ndipo yikagwira ntchito zinandi. Msumba wa Berezniki mu Russia ukusekelera nyimbu zake na mphikizgano wa "msungwana wakunowa comene" caka ciliconse kufuma 17 mpaka 20 Vuna. Ŵanakazi ŵakwimilira maminiti 20 na vyakuvwara vifupi; uyo walumika comene ndiyo wakupunda. Singano izo zikuyana na mlomo wa nyimbu zikupangika pa ucizgi. [[Category:Vinyama]] o3ktqxie4gpqq5888ti2f1msr4o6m02 0 6204 123993 123717 2026-11-05T13:33:21Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 123993 wikitext text/x-wiki '''Congo''' (panji '''Chongo''') ni cakucitika ico kusintha kwa kukanikizga kukwenda mu cinthu ico cingajikoka na kuwelera. Mu [[Kusanda mendero|kusanda mendero]], congo ni jigha la kukanikizga (panji vinthu vinyake vyakukolerana, nga ni kusunthira) ilo likwenda mu cinthu, apo pa umoyo wa thupi na mahara, congo cikung'anamula kupulika. Nangauli vyamoyo vikupulika vyongo mwakupambana, khutu la munthu likupulika vyongo vya unandi wa kunjenjemera wa 20 mpaka 20,000 pa liŵiri. Mu ng'anamulo yikulu, majigha gha congo ni majigha ghose gha kunjenjemera agho ghakwenda mu nthowa ya kwenda kwawo. Viyelezgero vya kuzirwa na kagwiliskiro ka congo ni sumu, nthowa za kuwona mukati mwa thupi pa [[Mankhwala|kasandiro ka ucizgi]], [[Chiyowoyelo|ciyowoyero]] ca pa mlomo, na vigaŵa vya [[Kasandiro|kasandiro]]. == Ng'anamulo == Kuyana na vyakwenelera vya luso ivyo vyaŵikika na ANSI/ASA S1.1‑2013, Vyakwenelera vya Amerika vya Mazgo gha Kasandiro ka Vyongo, congo cikulongosoreka kuŵa: : "(a) Kusintha-sintha kwa kukanikizga, kukhwesa, kusunthira kwa tunthu, luŵiro la tunthu, na vinyake, uko kukwenda mu cinthu cakuŵa na nkhongono za mukati, panji kusazganika kwa kusintha-sintha kwa mtundu uwu. : (b) Kupulika uko kukwiziskika na kusintha-sintha uko kwalongosoreka mu (a)." Ng'anamulo iyi ya vigaŵa viŵiri yikuyowoya kuti congo cingawonekera nga ni kwenda kwa jigha mu cinthu cakujikoka na kuwelera, ndipo ici cikucipangiska kuŵa cakusisimuska, panji nga ni kusisimuka kwa ciŵaro ca kupulikira, ndipo ici cikucipangiska kuŵa kupulika. Nangauli ANSI/ASA S1.1‑2013 yikupeleka ng'anamulo yakwenelera ya congo iyo yikugwiliskirika ntchito mu kasandiro ka vyongo mu United States, ndipo ni umoza mwa mawupu ghacoko ghakulu agho ghalongosora makola ghanoghano ili, malemba gha kusanda mendero na kazengero ka vilwero kanandi ghakulongosora congo nga ni kusokonezgeka kwa kunjenjemera uko kukwenda, ndiko kuti jigha, m'malo mwa kunjenjemera. Malemba agha kanandi ghakulongosora congo nga ni kusokonezgeka kwa vimanyikwiro vya kunjenjemera (nga ni kukanikizga panji kwenda kwa tunthu) uko kukwenda mu cinthu, na kusintha kwa cinthu ico (kukanikizgika na kutambasulika), kuti ghanoghano lipulikikiske makola na kuti kasandiro kaŵe kakupimika makola. == Kasandiro ka Vyongo == Kasandiro ka vyongo ni kasandiro ka vigaŵa vinandi ka majigha gha kunjenjemera, kunjenjemera, congo, congo ca pacanya, na congo ca pasi mu mpweya, mu vyamaji, panji mu vyakukhwima. Musandi uyo wakugwira ntchito mu kasandiro ka vyongo wakuchemeka musandi wa vyongo, apo munthu uyo wali waluso pa kazengero ka vilwero vya vyongo wakuchemeka muzengi wa vyongo. Muzengi wa congo, kweni, wakukhwaskana na kujambula, kusintha, kusazganya, na kupanga so congo. Kagwiliskiro ka kasandiro ka vyongo kakusangika mu vigaŵa vinandi vya wupu wa ŵanthu wa mazuŵa ghano. Vigaŵa vyake vicoko ni vyongo vya mphepo, kupenda vimanyikwiro vya congo, vyongo vya nyumba, vyongo vya vyamoyo, vyongo vya magesi, congo ca malo ghakuzingilizga, vyongo vya sumu, kulaŵilira congo, kasandiro ka mahara pa vyongo, kuyowoya, congo ca pacanya, vyongo vya pasi pa maji, na kunjenjemera. == Kusanda Mendero kwa Congo == Congo cikwenda nga ni jigha la kunjenjemera mu cinthu (mwaciyelezgero, maji, makristalo, mphepo). Majigha gha congo ghakupangika na kasupe wa congo, nga ni cigaŵa ca sipika ico cikunjenjemera. Apo kasupe wa congo wakunjenjemeska cinthu ico camuzunguliya, kusokonezgeka kukwenda kufuma pa kasupe pa luŵiro la congo, ndipo ici cikupanga jigha la congo. Pa mtunda wakuyana kufuma pa kasupe, kukanikizga, luŵiro, na kusunthira kwa tunthu twa cinthu vikusintha mu nyengo. Pa nyengo yimoza, kukanikizga, luŵiro, na kusunthira vikusintha mu malo. Tunthu twa cinthu tukwenda yayi na jigha la congo; m'malo mwake, kusokonezgeka na nkhongono zake za ntchito ndivyo vikwenda mu cinthu. Nangauli ici cikuwonekera pa vyakukhwima, cikucitika so mu vyamaji na mipweya. Cinthu ico cikunyamula congo cikuchemeka cinthu ca kutumizgira. Cingaŵa mtundu uliwose wa vyamvimba, kwali vyakukhwima, vyamaji, mipweya, panji plasima. Kweni congo cingenda yayi mu malo ghambura kanthu, cifukwa palije cinthu cakunyamula kusokonezgeka kwa kunjenjemera. Kwenda kwa congo mu cinthu kukukhwaskika comene na: * Ubale wakusuzga pakati pa kukhwima na kukanikizga kwa cinthu. Ubale uwu, uwo ukukhwaskika so na kufunda, ukusimikizga luŵiro la congo mu cinthu. * Kwenda kwa cinthu ceneco. Usange cinthu cikwenda, kwenda uku kungasazgirapo panji kucepeska luŵiro la jigha la congo kuyana na nthowa iyo cikwendera. Mwaciyelezgero, congo ico cikwenda mu mphepo cizamusazgirapo luŵiro lake na luŵiro la mphepo usange congo na mphepo vikwenda mu nthowa yimoza. Usange vikwenda mu nthowa zakupambana, luŵiro la jigha la congo lizamucepa na luŵiro la mphepo. * Kukhora kwa cinthu kukwenda. Ici cikusimikizga luŵiro ilo congo cikucepera. Pa vinthu vinandi, nga ni mphepo panji maji, kucepa uku nkhucoko comene. Ntchito ya fundo zakusacizga yikulongora kuti majigha gha congo ghakunyamula kuzitika kucoko comene kwa nkhongono yakuguza. Kuzitika uku kukufuma ku vyakusazgikira vya nkhongono za ntchito za jigha, ndipo kukung'anamula kuti majigha gha congo ghakukhwaskika na nkhongono yakuguza na kupanga cigaŵa ca nkhongono yakuguza cicoko comene. Pa vinthu vya nyengo zose, kuzitika uku nkhwakucepeska, ndiko kuti majigha gha congo ghakucita nga kuti ghakunyamula kuzitika kucoko kwakucepeska. Ici nchicoko comene. === Majigha === Majigha gha congo ghakulongora vimanyikwiro nga ni kuwelera, kutumizgika, kupindika, kuthandazgika, kumilika, na kucepa. Para congo cikwenda mu cinthu cambura kuyana, cingapindika (kuthandazgika panji kuwunjikana). Congo cikutumizgika mu vyamaji na mipweya nga ni majigha gha kukanikizga, agho ghakwenda mu nthowa ya kwenda kwawo. Mu vyakukhwima, kweni, congo cingatumizgika nga ni majigha gha kukanikizga na nga ni majigha gha kumphepete. Majigha gha kukanikizga ni majigha gha kusintha-sintha kwa kukanikizga, agho ghakupanga malo gha kukanikizgika na gha kutambasulika, apo majigha gha kumphepete (mu vyakukhwima) ni majigha gha kukhwesa kwa kumphepete ku nthowa ya kwenda. Kupambana na majigha gha kukanikizga, majigha gha kumphepete ghali na cimanyikwiro ca kujikhazgira mu nthowa yimoza. Majigha gha congo ghangawonekera kwizira mu magalasi gha kujiwonera ghakupindika na vinthu ivyo vikupanga congo. Nkhongono za ntchito izo jigha la congo likunyamula zikusintha-sintha pakati pa nkhongono zakusungika za kukanikizgika kwa vyamvimba na nkhongono za kwenda kwa tunthu mu cinthu. Nangauli kutumizgika kwa congo kukusazgapo ndondomeko zinandi za kawiro, cimanyikwiro ico cikupokereka pa malo ghamoza (nga ni pa maikolofoni panji khutu) cingalongosoreka cose nga ni kukanikizga uko kukusintha mu nyengo. Mawonekero agha gha kukanikizga na nyengo ghakulongosora cose congo ciliconse ico capokereka pa malo agho. Majigha gha congo kanandi ghakupepuskika nga ni majigha ghakusalala, agho ghali na vimanyikwiro ivi: * Unandi wa kunjenjemera, panji nyengo ya kunjenjemera kamoza. * Utali wa jigha. * Ukulu wa jigha, kukanikizga kwa congo, panji nkhongono. * Luŵiro la congo. * Nthowa. Nyengo zinyake luŵiro na nthowa vikusazganika pamoza. Kuti congo cipendeke, jigha lakusuzga lingalongoreka nga ni kusazganika kwa majigha ghakusalala gha unandi wa kunjenjemera, ukulu, na malo ghakupambana. === Luŵiro === Luŵiro la congo likuthemba cinthu ico majigha ghakwenda mwake, ndipo ni cimanyikwiro cakwamba ca cinthu ico. Kuyezga kwakwamba kukulu kwa kupima luŵiro la congo kukacitika na Isaac Newton. Wakagomezganga kuti luŵiro la congo mu cinthu cinyake likuyana na muzu wa kukanikizga uko kukucikhwaska kugaŵika na kukhwima kwake. Ici pamanyuma cikasangika kuŵa caunenesko yayi, ndipo musandi wa masamu wa Cifurenci, Laplace, wakanozga malinganizgo mwa kusanga kuti kwenda kwa congo nkhwa kufunda kwakuyana yayi, nga umo Newton wakagomezgera, kweni nkhwambura kusinthana kufunda. Wakasazgamo cinthu cinyake ku malinganizgo, ndipo ghakuchemeka malinganizgo gha Newton–Laplace. Ntheura luŵiro la congo likukolerana na muzu wa kukhora kwa cinthu kugaŵika na kukhwima kwake. Vimanyikwiro ivi na luŵiro la congo vikusintha kuyana na vyakucitika vya malo. Mwaciyelezgero, luŵiro la congo mu mipweya likuthemba kufunda. Mu mphepo ya 20 °C pa mphepete ya nyanja, luŵiro la congo ni pafupifupi mamita 343 pa liŵiri. Luŵiro la congo likukhwaskika so pacoko na ukulu wa congo. Mu maji ghawemi, luŵiro la congo ni pafupifupi mamita 1,482 pa liŵiri. Mu sitilo, luŵiro la congo ni pafupifupi mamita 5,960 pa liŵiri. Congo cikwenda luŵiro comene mu haidirojeni yakukhwima, pafupifupi mamita 36,000 pa liŵiri. === Kukanikizga kwa Congo === Kukanikizga kwa congo ni kupambana, mu cinthu cinyake, pakati pa kukanikizga kwapakati kwa malo na kukanikizga mu jigha la congo. Cifukwa cakuti khutu la munthu lingapulika vyongo vya ukulu wakupambana comene, kukanikizga kwa congo kanandi kukupimika pa mbondolo ya madesibelo. Vipimo vya kukanikizga kwa congo ivyo vikugwiliskirika ntchito kanandi ni 20 μPa mu mphepo na 1 μPa mu maji. Cifukwa cakuti khutu la munthu likupulika unandi wose wa kunjenjemera mwakuyana yayi, kukanikizga kwa congo kanandi kukupimika mwakuyana na umo khutu likupulikira. Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Luso la Magesi (IEC) walongosora nthowa zinandi za kupimira izi. == Kupulika == Mu kasandiro ka umoyo wa thupi na ka mahara, lizgu lakuti congo likung'anamula ivyo munthu wakupulika apo ciŵaro ca kupulikira casisimuskika, kupambana na ng'anamulo ya kusanda mendero iyo yikugwiliskirika ntchito mu kasandiro ka vyongo. Kasandiro ka mahara pa vyongo na kasandiro kakulu ka mahara pa vyakupulika vikusanda umo vyamoyo vikusangira na kung'anamulira vyakusisimuska ivi. Dikishonale ya Webster yikulongora kagwiliskiro aka ka ng'anamulo ziŵiri mwa kulongosora congo nga ni "kupulika" kweniso nga ni "nkhongono za kunjenjemera izo zikwiziska kupulika uku." Kupambana uku kukulongosora cifukwa ico fumbo lakuti "para khuni lawa mu nkholongo ndipo palije munthu kufupi kuti wapulike, kasi likupanga congo?" lingaŵa na mazgoro ghakupambana kuyana na ng'anamulo iyo yikugwiliskirika ntchito. Kupulika congo kwa vyamoyo ivyo vili na viŵaro vya kupulikira kuli na malire gha unandi wa kunjenjemera. Mu ŵanthu, kupulika kukufuma pa 20 mpaka 20,000 pa liŵiri, ndipo malire gha pacanya ghakucepa na vyaka. Pasi pa 20 pa liŵiri, vyongo vingapulikika nga ni kuphulika kumoza kumoza panji kusintha kwa pacoko pacoko. Lizgu lakuti congo nyengo zinyake likung'anamula kunjenjemera kwa mu malire gha kupulika kwa ŵanthu pera, nangauli vyamoyo vinyake vili na malire ghakupambana comene. Mwaciyelezgero, [[Ncheŵe|ncheŵe]] zingapulika unandi wa kunjenjemera wakujumpha 20,000 pa liŵiri. Nga ni cimanyikwiro ico cikupulikika na cimoza mwa viŵaro vikulu vya kupulikira, congo cikugwiliskirika ntchito na vyamoyo vinandi pa kusanga ngozi, kwenda, kusaka, na kuyowoyerana. Mphepo ya caro capasi, maji, na pafupifupi cakucitika ciliconse ca kawiro, nga ni moto, [[Vula|vula]], mphepo, majigha gha nyanja, panji kusunkhana kwa pasi, vikupanga vyongo vyapadera. Vyamoyo vinandi, nga ni ŵacule, [[Viyuni|viyuni]], na vinyama vyakonkheska vya mu nyanja na pa mtunda, vyapanga viŵaro vyapadera vya kupangira congo. Mu vyamoyo vinyake, viŵaro ivi vikupanga sumu na kuyowoya. Kweniso, ŵanthu ŵapanga mdawuko na luso la vilwero (nga ni sumu, lamya, na wayilesi) ivyo vikuŵazomerezga kupanga, kujambula, kutumizga, na kuthandazga congo. Mu Cingelezi, congo cambura kukhumbikwa kanandi cikuchemeka ''noise''. Mu kasandiro na kazengero ka vilwero, congo cambura kukhumbikwa ni cigaŵa cambura kukhumbikwa ico cikubisa cimanyikwiro cakukhumbikwa. Kweni mu kupulika congo, kanandi cingagwiliskirika ntchito kumanya uko congo cikufumira, ndipo ni cigaŵa cakuzirwa ca kupulika mtundu wa congo. Malo gha vyongo ni cigaŵa ca malo gha vyongo ico ŵanthu ŵangapulika. Malo gha vyongo ni vyongo vyose (kwali vikupulikika na ŵanthu panji yayi) mu malo ghanyake nga umo vyasinthikira na malo na kupulikiskika na ŵanthu. Mu mbiri, pali nthowa zinkhondi na yimoza zakuyezgeka izo majigha gha congo ghakupendekera: kuzika kwa congo, utali wake, kukwezga kwake, mtundu wake, kusazganika kwake, na malo ghake. Mazgo ghanyake agha ghali na ng'anamulo yakwenelera. === Kuzika kwa Congo === Kuzika kwa congo kukupulikika nga ni umo congo ciliri "capasi" panji "capacanya", ndipo kukulongora kawiro ka kuwerezgawerezga ka kunjenjemera uko kukupanga congo. Pa vyongo vyakupepuka, kuzika kukukolerana na unandi wa kunjenjemera wa kunjenjemera kwakuzerezga comene mu congo. Pa vyongo vyakusuzga, kupulika kuzika kungapambana. Nyengo zinyake ŵanthu ŵakupulika kuzika kwakupambana pa congo cimoza, kuyana na umo ŵakazgowera kupulika vyongo vinyake. Congo ciliconse cikuŵikika pa mzere wa kuzika kufuma pasi mpaka pacanya. === Utali wa Congo === Utali wa congo ukupulikika nga ni umo congo ciliri "citali" panji "cifupi", ndipo ukukolerana na vimanyikwiro vya kwamba na kumalira ivyo misempha yikupanga pa vyongo. Utali wa congo kanandi ukufuma pa nyengo iyo congo capulikika dankha mpaka apo capulikika kuti casintha panji caleka. Nyengo zinyake ici cikukolerana mwakulunjika na utali wa congo ceneco yayi. Mwaciyelezgero, mu malo gha congo cambura kukhumbikwa, vyongo ivyo vikuleka na kwamba so vingapulikika nga kuti vikulutilira, cifukwa vimanyikwiro vya kuleka vikupulikika yayi cifukwa ca congo cambura kukhumbikwa. Ici cingovwira comene pa kupulikiska mauthenga ghakunangika, nga ni vimanyikwiro vya wayilesi, cifukwa uthenga ukupulikika nga kuti ukulutilira. === Kukwezga kwa Congo === Kukwezga kwa congo kukupulikika nga ni umo congo ciliri "cakukwezga" panji "cakukhweŵa", ndipo kukulongora kagwiliro ka ntchito kose ka misempha ya kupulikira uko congo cikwiziska. Kanandi, vyongo vyakukwezga vikusunthira comene cigaŵa ca mukati mwa khutu, ndipo ici cikusisimuska misempha yinandi na kupanga kupulika kwakukwezga. Kukwezga uko kukupulikika kukuthemba so umo nkhongono za congo zagaŵikira mu nyengo. Para congo nchifupi comene, ciŵaro ca kupulikira cikuwunjika yayi nkhongono zake zose, ntheura cikupulikika kuŵa cakukhweŵa kuluska congo citali ca nkhongono yakuyana. Ndondomeko iyi yikugwira ntchito mu nyengo ya pafupifupi magaŵa 200 pa 1,000 gha liŵiri. Kujumpha nyengo iyi, kutalikiska congo kukusazgirapo so kukwezga kwake yayi. Kusuzga kwa congo kungakhwaska so kupulika kukwezga. Vyongo vyakusuzga, ivyo vikusisimuska misempha yinandi, kanandi vikupulikika kuŵa vyakukwezga kuluska vyongo vyakupepuka, nanga para ukulu wawo ngwakuyana. === Mtundu wa Congo === Mtundu wa congo ukupulikika nga ni kawiro ka vyongo vyakupambana (mwaciyelezgero, kuwa kwa libwe, kulira kwa cilwero ca kuboolera, congo ca cilwero ca sumu, panji mtundu wa mazgo gha munthu), ndipo ukulongora kumanya kwa congo ico cikucitika pambere munthu wandaghanaghane (mwaciyelezgero, "ici ni cilizgo!"). Kumanya uku kukuzengeka pa mauthenga gha kusintha kwa unandi wa kunjenjemera, congo cambura kukhumbikwa, kusintha-sintha, kuzika uko kukupulikika, na kuthandazgika na nkhongono za vyongo vyakusazgikira mu nyengo yitali. Umo congo cikusinthira mu nyengo ndimo kukupeleka mauthenga ghanandi gha kumanya mtundu wa congo. Nangauli cigaŵa cicoko ca jigha la cilwero ciliconse ca sumu cikuwoneka kuyana, kupambana kwa umo vikusinthira mu nyengo pakati pa kalineti na piyano kukuwoneka mu kukwezga na mu vyongo vyakusazgikira. Vyakuwoneka comene yayi ni vyongo vyakupambana, nga ni kufuta kwa mphepo pa kalineti na kutimba kwa nyundo pa piyano. === Kusazganika kwa Vyongo === Kusazganika kwa vyongo kukukolerana na unandi wa makasupe gha congo na kukolerana kwawo. Mu sumu, ici kanandi cikung'anamula kupambana pakati pa kuyimba congo cimoza na kuyimba vyongo vinandi pamoza, kweni cingakolerana so (mwaciyelezgero) na nyumba ya vyakulya yakuzura ŵanthu, congo ico cingachemeka cisokonezgo. === Malo gha Congo === Malo gha congo ni umo mahara ghakuŵikira congo mu malo, kusazgapo malo gha congo mu nthowa ya pa mzere na ya pacanya, mtunda kufuma ku kasupe wa congo, na vimanyikwiro vya malo gha vyongo. Mu malo umo muli vyongo vinandi, kungacitika kumanya makasupe ghanandi gha congo mwa kugwiliskira ntchito malo gha congo na mtundu wa congo pamoza. == Unandi wa Kunjenjemera == === Congo ca Pacanya === Congo ca pacanya ni majigha gha congo agho ghali na unandi wa kunjenjemera wakujumpha 20,000 pa liŵiri. Congo ca pacanya nchakupambana yayi na congo ico cikupulikika mu vimanyikwiro vyake, kweni ŵanthu ŵangacipulika yayi. Vilwero vya congo ca pacanya vikugwira ntchito pa unandi wa kunjenjemera kufuma 20,000 pa liŵiri mpaka mabiliyoni ghanandi pa liŵiri. Congo ca pacanya ca ucizgi cikugwiliskirika ntchito comene pa kusanga nthenda na kucizga. === Congo ca Pasi === Congo ca pasi ni majigha gha congo agho ghali na unandi wa kunjenjemera wambura kufika 20 pa liŵiri. Nangauli vyongo ivi nvyapasi comene kuti ŵanthu ŵavipulike nga ni kuzika, vikupulikika nga ni kuphulika kumoza kumoza (nga ni congo ca njinga ya moto iyo yikugwira ntchito kweni yikwenda yayi). Vinyama nga ni nyamumba, zgovu, na vinyake vingapulika congo ca pasi ndipo vikucigwiliskira ntchito pa kuyowoyerana. Cingagwiliskirika ntchito kusanga kuphulika kwa mapiri gha moto, ndipo cikugwiliskirika ntchito mu mitundu yinyake ya sumu. be7n2nnf53x0r5hxrbneob8zxy8q27i 0 6217 124015 123664 2026-11-05T13:38:50Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124015 wikitext text/x-wiki '''Astronome''' (panji '''kusanda nyenyezi''') ni kasandiro ka kawiro ako kakusanda vinthu vya kumwamba na vyakucitika mu caro cose ca mlengalenga. Kakugwiliskira ntchito masamu, [[Kusanda mendero|kusanda mendero]], na [[Usungunu|usungunu]] kulongosora kwambilira kwa vinthu ivi na umo vikukulira. Vinthu ivyo kakusanda ni [[Chibwe|vibwe]], myezi, nyenyezi, mitambo ya nyenyezi, [[Mlambagombe|milambagombe]], malibwe gha mlengalenga, vibwe vicoko vya malibwe, na nyenyezi za mcira. Vyakucitika ivyo kakusanda ni kuphulika kwa nyenyezi zikulu, kumweka kwa nkhongono za ''gamma'', ma''quasar'', ma''blazar'', ma''pulsar'', na ungweru wa kumanyuma wa caro cose ca mlengalenga. Mwa pose, astronome yikusanda cinthu ciliconse ico cikufuma kuwaro kwa mphepo iyo yikuzunguliya [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Kasandiro ka caro cose ca mlengalenga ni cigaŵa ca astronome ico cikusanda caro cose ca mlengalenga pamoza. Astronome ni umoza mwa tusandiro twa kawiro twa kale comene. Ŵanthu ŵa midawuko ya kale agho mbiri yawo yikalembeka ŵakalaŵiskanga kuthambo usiku mwandondomeko. Mwa iwo muli Ŵaeguputo, Ŵababuloni, Ŵagiriki, Ŵaindiya, Ŵacayina, Ŵamaya, na ŵanthu ŵanandi ŵa kale ŵa ku Amerika. Kale, astronome yikasazgangapo vigaŵa vyakupambanapambana nga ni kupima malo gha nyenyezi, kwendeska ngalawa mwa kulaŵiska nyenyezi, kulaŵiska kuthambo, na kupanga makalendala. Astronome ni umoza mwa tusandiro tucoko umo ŵanthu ŵambura kusambira kasandiro aka ŵakuwovwira comene. Ici nchaunenesko comene pa kusanga na kulaŵiska vyakucitika vya kanyengo kacoko. Ŵalaŵiski ŵa nyenyezi ŵambura kusambira ŵawovwira pa vyakusanga vinandi vyakuzirwa, nga ni kusanga nyenyezi za mcira ziphya. == Muzu wa Lizgu == Lizgu lakuti astronome likufuma ku Cigiriki ἀστρονομία, kufuma ku ἄστρον (''astron'', "nyenyezi") na -νομία (''-nomia'', kufuma ku νόμος ''nomos'', "dango" panji "lamulo"), ndipo likung'anamula kusanda vinthu vya kumwamba. Astronome yikwenera kupambanyizgika na kulongolera vyamunthazi mwa nyenyezi, ico ni cigomezgo cakuti vya umoyo wa ŵanthu vikukolerana na malo gha vinthu vya kumwamba. Vigaŵa vyose viŵiri vikafuma pamoza kweni vikapatukana, ndipo astronome yikukhozgeka na kusanda mendero, kweni kulongolera vyamunthazi mwa nyenyezi yayi. === Kagwiliskiro ka Mazgo "Astronome" na "Kusanda Mendero kwa Kuthambo" === "Astronome" na "kusanda mendero kwa kuthambo" ghakung'anamula pafupifupi cinthu cimoza mu kagwiliskiro ka mazuŵa ghano. Mu madikishonale, "astronome" ni "kusanda vinthu ivyo vili kuwaro kwa mphepo ya caro capasi na vimanyikwiro vyake vya kawiro na vya usungunu", apo "kusanda mendero kwa kuthambo" ni cigaŵa ca astronome ico cikukhwaskana na "nkhalo, vimanyikwiro vya kawiro, na ndondomeko za kwenda vya vinthu na vyakucitika vya kumwamba". Nyengo zinyake, nga ni mu buku la kusambizgira la Frank Shu, "astronome" yikung'anamula kusanda nkhani iyi mwa kulongosora, apo "kusanda mendero kwa kuthambo" ni kusanda kwa mendero. Vigaŵa vinyake, nga ni kupima malo gha nyenyezi, ni astronome pera. Vigaŵa vya kusanda vingagwiliskira ntchito mazgo agha kuyana na usange cigaŵa ico kale cikakolerana na cigaŵa ca kusanda mendero, ndipo ŵasandi ŵanandi ŵa nyenyezi ŵali na madigiri gha kusanda mendero m'malo mwa gha astronome. Ntheura, mu kagwiliskiro ka mazuŵa ghano, mazgo ghaŵiri agha kanandi ghakugwiliskirika ntchito mwakusinthana. == Mbiri == === Pambere pa Mbiri Yakulembeka === Kukura kwakwamba kwa astronome kukiza cifukwa ca vyakukhumbikwa pa umoyo, nga ni makalendala gha ulimi. Pambere mbiri yindalembeke, malo gha kale nga ni Stonehenge ghakulongora kuti ŵanthu ŵa kale ŵakakhumbanga kulaŵiska kuthambo. Ukaboni ukufuma so ku vinthu vya kale nga ni cimbale ca kuthambo ca Nebra, ico cili na vimanyikwiro ivyo vikung'anamulika nga ni zuŵa, mwezi, na nyenyezi, kusazgapo gulu la nyenyezi 7. Malibwe ghakulu gha ku Nabta Playa, mu Eguputo ya Pacanya, ghakanozgeka kuyana na kuwoneka kwa nyenyezi ya Sirius mlenji, ndipo ghakovwiranga kunozga kalendala ya caka pa cigumula ca caka ciliconse ca mlonga wa Nilo. === Nyengo ya Kale === Midawuko nga ni Eguputo, Mesopotamiya, Girisi, India, na China, paŵekha kweni na kukhwaskana, yikazenga malo gha kulaŵiskira kuthambo ndipo yikapanga maghanoghano pa kawiro ka caro cose ca mlengalenga, pamoza na makalendala na vilwero vya kulaŵiskira kuthambo. Kukura kwakuzirwa kwakwamba kukaŵa kwamba kwa astronome ya masamu na ya kasandiro mwa Ŵababuloni, uko kukaŵika maziko gha midawuko ya astronome mu midawuko yinyake. Ŵababuloni ŵakasanga kuti kubisika kwa mwezi kukuwerezgeka mu ndondomeko ya ''saros'' ya myezi 223. Pamanyuma pa Ŵababuloni, kuluta panthazi kukulu kukacitika mu Girisi wa kale na mu caro ca Ŵagiriki. Astronome ya Ŵagiriki yikapenjanga malongosoro gha vinjeru na gha kawiro gha vyakucitika vya kumwamba. Mu vyaka vya m'ma 300 pambere Khristu, Heracleides Ponticus wakaŵa wakwamba kusacizga kuti caro capasi cikuzunguliya ca ceneco. Mu vyaka vya m'ma 200 pambere Khristu, Aristarchus wa ku Samos wakapima ukulu na mtunda wa mwezi na zuŵa, ndipo wakasacizga ciyelezgero ca Kanozgero ka Zuŵa umo caro capasi na vibwe vikuzunguliya zuŵa, ico sono cikuchemeka ciyelezgero ca zuŵa pakati. Mu vyaka vya m'ma 100 pambere Khristu, Hipparchus wakapima ukulu na mtunda wa mwezi ndipo wakapanga vilwero vyakwamba vya astronome ivyo vikumanyikwa, nga ni ''astrolabe''. Wakawona so kusintha kucoko kwa malo gha mazuŵa agho usiku na msana vikuyana na agho zuŵa likufika kumpoto comene panji kumwera comene, kuyaniska na nyenyezi, ico sono tikumanya kuti cikufuma ku kuzungunyika kwa nthowa ya caro capasi. Hipparchus wakapanga so mndandanda wa nyenyezi 1,020, ndipo magulu ghanandi gha nyenyezi gha cigaŵa ca kumpoto ghakufuma ku astronome ya Ŵagiriki. Makina gha Antikythera (pafupifupi 150–80 pambere Khristu) ghakaŵa kompyuta yakwamba ya kale iyo yikapangika kupima malo gha zuŵa, mwezi, na vibwe pa zuŵa linyake. Vilwero vya luso lakuyana vikawonekaso yayi mpaka mu vyaka vya m'ma 1300, apo vipimanyengo vya makina vya astronome vikawoneka mu Ulaya. === Pamanyuma pa Nyengo ya Kale === Pamanyuma pa nyengo ya Ŵagiriki, astronome yikalongozgeka na ciyelezgero ca caro capasi pakati, panji ndondomeko ya Ptolemy, iyo yikathyika zina la Claudius Ptolemy. Buku lake la vigaŵa 13 la astronome, ilo likuchemeka ''Almagest'' mu kung'anamulika kwake kwa Ciarabu, likaŵa buku likulu la kulaŵiskako kwa vyaka vyakujumpha 1,000. Mu ndondomeko iyi, caro capasi cikaghanaghanirika kuŵa pakati pa caro cose ca mlengalenga, ndipo zuŵa, mwezi na nyenyezi vikacizunguliyanga. Nangauli ndondomeko iyi pamanyuma yikazomerezgeka yayi, yikapelekanga malongosoro ghakulunjika comene gha malo gha vinthu vya kumwamba agho ghakaŵako pa nyengo iyo. Apo astronome ya Ŵagiriki yikafika mu India kwizira mu malonda na kukumana kwa midawuko, astronome ya Ŵaindiya yikanjira mu nyengo yiphya mu vyaka vyakwamba vya mumuwilo wa Khristu. Midawuko ya kale ya malo agho, nga ni iyo yikalembeka mu ''Vedāṅga Jyotiṣa'', yikapeleka maziko gha makalendala, apo viyelezgero vya astronome ya Ŵagiriki pamanyuma vikasazgika na ŵasambiri nga ni Āryabhaṭa, Varāhamihira, na Brahmagupta. Āryabhaṭa wakanozga comene nthowa za kupima kwenda kwa vibwe na kubisika kwa zuŵa na mwezi. Mu nyengo yapakati ya pamanyuma, sukulu ya Kerala yikovwira astronome kwizira mu kulaŵiska kwakunozgeka na kupima kwakulunjika comene kwa vibwe na kubisika. Astronome yikakura comene mu caro ca Cisilamu ca nyengo yapakati. Malo gha kulaŵiskira kuthambo ghakazengeka kuko pakwamba kwa vyaka vya m'ma 800. Mu 964, Mlambagombe wa Andromeda, mlambagombe ukulu comene mu Gulu la Pafupi, ukalongosoreka na msandi wa nyenyezi wa Cisilamu wa ku Persia Abd al-Rahman al-Sufi mu Buku lake la Nyenyezi Zambura Kusamika. Kuphulika kwa nyenyezi SN 1006, cakucitika ca nyenyezi cakuŵala comene mu vyaka 1,000 vyaumaliro, kukalaŵiskika na msandi wa nyenyezi wa Ciarabu wa ku Eguputo Ali ibn Ridwan na ŵasandi ŵa nyenyezi ŵa Ŵacayina mu 1006. Msambiri wa ku Iran Al-Biruni wakawona kuti, kupambana na Ptolemy, malo ghapacanya comene gha zuŵa ghakwenda, ghambura kukhazikika. Ŵasandi ŵa nyenyezi ŵa Ciarabu ŵakanjizga mazina ghanandi gha Ciarabu agho sono ghakugwiliskirika ntchito pa nyenyezi zinyake. Vyakusyala vya Great Zimbabwe na Timbuktu vingaŵa kuti vikaŵa na malo gha kulaŵiskira kuthambo. Mu Afilika ya Kumanjiliro ya pamanyuma pa nyengo ya kale, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakasanda kwenda kwa nyenyezi na ubale wake na nyengo za caka, ndipo ŵakapanga mapu gha kuthambo na vithuzi vya nthowa za vibwe vinyake kuyana na kupima kwakusuzga kwa masamu. Msandi wa mbiri wa Songhai Mahmud Kati wakalemba za kuwa kwa malibwe gha mlengalenga mu 1583. Mu Ulaya ya nyengo yapakati, Richard wa ku Wallingford (1292–1336) wakapanga cipimanyengo cakwamba ca astronome, ''Rectangulus'' iyo yikazomerezganga kupima makona pakati pa vibwe na vinthu vinyake vya kumwamba, na ''Albion'' iyo yingagwiliskirika ntchito pa kupima kwa astronome nga ni malo gha mwezi, zuŵa, na vibwe. Nicole Oresme (1320–1382) wakayowoya za ukaboni wa kuzunguliya kwa caro capasi. Jean Buridan (1300–1361) wakapanga ghanoghano la ''impetus'', ilo likulongosora kwenda kusazgapo kwa vinthu vya kumwamba. Kwa vyaka mahandiredi ghankhondi na limoza (kufuma ku kuwelera kwa kasambiro ka kale pakumalira kwa nyengo yapakati mpaka ku Nyengo ya Ungweru wa Vinjeru), Mpingo wa Katolika wa Roma ukapeleka wovwiri wa ndalama na wa ŵanthu ku kusanda astronome kuluska mawupu ghanyake ghose. Cimoza mwa vifukwa vya Mpingo cikaŵa kusanga zuŵa la Pasika. === Copernicus === Pa nyengo ya Kuwuka Kwaciŵiri, Nicolaus Copernicus wakasacizga ciyelezgero ca zuŵa pakati ca Kanozgero ka Zuŵa. Nangauli ciyelezgero cake cikasunga nthowa za cizungulizgo, cikakwana kupima ukulu wa nthowa za vibwe na nyengo yake. Kupepuka kwakukopa kwa astronome ya Copernicus kukapangiska kuti ŵasandi ŵa nyenyezi ŵayizomerezge nanga pambere yindasimikizgike na kulaŵiska kwa Galileo na cilaŵiskiro ca kutali mu vyaka vya m'ma 1600. === Vilaŵiskiro vya Kutali Vyakwamba === Pafupifupi 1608 cilaŵiskiro ca kutali cikapangika, ndipo pofika 1610, Galileo Galilei wakalaŵiska kusintha kwa kawonekero ka cibwe ca Venasi, kwakuyana na kwa mwezi, ico cikakhozga ciyelezgero ca zuŵa pakati. Pa nyengo yeneyiyo, ciyelezgero ca zuŵa pakati cikanozgeka mwa manambala na Johannes Kepler. Mwa kupenda vyaka 20 vya kulaŵiska kwakupwelelera kwa Tycho Brahe, Kepler wakapanga ndondomeko iyo yikulongosora kwenda kwa vibwe kuzunguliya zuŵa. Nangauli Kepler wakaleka kwenda kwa cizungulizgo kwa Copernicus na kusankha kwenda kwa mawonekero gha jandi, wakatondeka kupanga ghanoghano lakulongosora malango agho wakalemba. Ndi Isaac Newton, na kupanga kwake kasandiro ka kwenda kwa vinthu vya kumwamba na lamulo lake la nkhongono ya kukoka, uyo pakumalira wakalongosora kwenda kwa vibwe. Newton wakapanga so cilaŵiskiro ca kutali ca galasi la kuwezga ungweru. Newton, pamoza na Richard Bentley, wakasacizga kuti nyenyezi zikuyana na zuŵa kweni zili kutali comene. Vilaŵiskiro vya kutali viphya vikasintha so maghanoghano pa nyenyezi. Pofika 1610 Galileo wakasanga kuti mzere wa ungweru uwo ukujumpha kuthambo usiku, uwo tikuchema Milky Way, ukupangika na nyenyezi zinandi comene. Mu 1668 James Gregory wakayaniska kuŵala kwa Jupita na Sirius kuti wapime mtunda wake kuŵa wakujumpha AU 83,000. Msandi wa nyenyezi wa Ungelezi John Flamsteed, msandi wa nyenyezi wakwamba wa ufumu wa Britain, wakalemba nyenyezi zakujumpha 3,000, kweni vyakusangika vyake vikapharazgika kwambura khumbo lake mu 1712. Msandi wa nyenyezi William Herschel wakapanga mndandanda wakulongosora wa mitambo ya nyenyezi na magulu gha nyenyezi, ndipo mu 1781 wakasanga cibwe ca Uranus, cibwe ciphya cakwamba ico cikasangika. Friedrich Bessel wakapanga nthowa ya kupima mtunda wa nyenyezi mu 1838, kweni yikaŵa yakusuzga kugwiliskira ntchito mwakuti nyenyezi pafupifupi 100 pera ndizo zikapimika pofika 1900. Mu vyaka vya m'ma 1700–1800, kusanda suzgo la vinthu vitatu na Leonhard Euler, Alexis Claude Clairaut, na Jean le Rond d'Alembert kukapangiska kulongolera kwakulunjika comene kwa kwenda kwa mwezi na vibwe. Ntchito iyi yikanozgeka so na Joseph-Louis Lagrange na Pierre Simon Laplace, ndipo ici cikazomerezga kupima kuzitika kwa vibwe na myezi kufuma ku umo vikukhwaskirana. Kuluta panthazi kukulu mu astronome kukiza na kunjizgika kwa luso liphya, kusazgapo cilwero ca kugaŵa ungweru na kujambura vithuzi vya kuthambo. Mu 1814–15, Joseph von Fraunhofer wakasanga mizere yakufipa pafupifupi 574 mu ungweru wakugaŵika wa zuŵa na wa nyenyezi zinyake. Mu 1859, Gustav Kirchhoff wakati mizere iyi yikufuma ku kuŵapo kwa vigaŵa vyakupambana. === Milambagombe === Pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1700, William Herschel wakapanga mapu gha kuthandazgika kwa nyenyezi mu nthowa zakupambana kufuma pa caro capasi, ndipo wakamalizga kuti caro cose ca mlengalenga cikaŵa zuŵa pafupi na pakati pa cimbale ca nyenyezi, Milky Way. Pamanyuma pakuti John Michell walongora kuti nyenyezi zikupambana pa kuŵala kwake kweneko, na pamanyuma pa kulaŵiska kwa Herschel na vilaŵiskiro vya kutali vyankhongono comene kuti nyenyezi zinyake zikawonekanga mu nthowa zose, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakamba kughanaghana kuti mitambo yinyake ya nyenyezi yakuzunguliya yingaŵa virwa vya caro ca mlengalenga vyakutali. Kuŵapo kwa milambagombe, kusazgapo mlambagombe withu, Milky Way, nga ni gulu la nyenyezi, kukalongoreka mu vyaka vya m'ma 1900 pera. Mu 1912, Henrietta Leavitt wakasanga nyenyezi za Cepheid izo kuŵala kwake kukusintha mwakunozgeka, ndipo ici cingagwiliskirika ntchito kumanya kuŵala kweneko kwa nyenyezi, ico cikuŵa cilwero cakulunjika ca kupima mtunda. Mwa kugwiliskira ntchito nyenyezi izi, Harlow Shapley wakapanga mapu ghakwamba ghakulunjika gha Milky Way. Mwa kugwiliskira ntchito Cilaŵiskiro ca Kutali ca Hooker, Edwin Hubble wakasanga nyenyezi za Cepheid mu mitambo yinyake ya nyenyezi yakuzunguliya, ndipo mu 1922–1923 wakalongora mwakusimikizgika kuti Andromeda na Triangulum, pamoza na yinyake, yikaŵa milambagombe yose kuwaro kwa withu, ndipo ici cikalongora kuti caro cose ca mlengalenga cili na milambagombe yinandi comene. === Kasandiro ka Caro Cose ca Mlengalenga === Kupharazga kwa Albert Einstein kwa ''general relativity'' mu 1917 kukamba nyengo ya mazuŵa ghano ya viyelezgero vya maghanoghano vya caro cose ca mlengalenga. Mu 1922, Alexander Friedman wakapharazga viyelezgero vipepuka vya caro cose ca mlengalenga ivyo vikalongora caro cambura kusintha, cakukura, na cakucepa. Mu 1929 Hubble wakapharazga kulaŵiska kwakuti milambagombe yose yikutalikirana na caro capasi pa luŵiro lwakukolerana na mtunda, ubale uwo sono ukumanyikwa kuti lamulo la Hubble. Ubale uwu ukulindilirika usange caro cose ca mlengalenga cikukura. Cakufumapo cakuti caro cose ca mlengalenga kale cikaŵa cakukhwima comene na cakotcha comene, ghanoghano la Kuphulika Kukulu ilo Georges Lemaître wakalongosora mu 1927, cikayowoyeka kweni pakaŵavya ukaboni wa viyezgo wakucikhozga. Kufuma mu ma 1940, unandi wa vyakucitika vya nyukiliya mu vyakucitika vya kukhwima kukulu ukasandika, ndipo ici cikapangiska ciyelezgero ciwemi ca kupangika kwa vigaŵa pa Kuphulika Kukulu pakumalira kwa ma 1940 na kwamba kwa ma 1950. Pamanyuma mu 1965 ungweru wa kumanyuma wa caro cose ca mlengalenga ukasangika, ndipo ukakhozga ukaboni wa Kuphulika Kukulu. Kasandiro ka vyakwenda vya kuthambo kakalongolera kuŵapo kwa vinthu nga ni mabowo ghakufipa na nyenyezi za nyutironi. Ivi vyagwiliskirika ntchito kulongosora vyakucitika nga ni ma''quasar'' na ma''pulsar''. Vilaŵiskiro vya kutali vya mu mlengalenga vyazomerezga kupima mu vigaŵa vya ungweru na nkhongono za ntchito za umagineti-magesi ivyo kanandi vikukanizgika panji kufipiskika na mphepo ya caro capasi. Ntchito ya LIGO yikasanga ukaboni wa majigha gha nkhongono ya kukoka mu 2015. == Kulaŵiska Kuthambo == Astronome ya kulaŵiska yikuthemba nkhongono za ntchito za umagineti-magesi za utali wa majigha wakupambanapambana, ndipo mitundu ya astronome yikugaŵika kuyana na cigaŵa ca nkhongono izi ico kulaŵiska kukucitikira. === Wayilesi === Astronome ya wayilesi yikugwiliskira ntchito nkhongono izo majigha ghake ni ghatali, comene pakati pa milimita 1 na mamita 15, kutali comene na ivyo maso ghakuwona. Haidrojeni, iyo kanandi ni mphepo yambura kuwoneka, yikupanga mzere wa ungweru pa masentimita 21, uwo ungawoneka pa majigha gha wayilesi. Vinthu ivyo vingawoneka pa majigha gha wayilesi ni mphepo ya pakati pa nyenyezi, ma''pulsar'', kumweka kwa luŵiro kwa wayilesi, kuphulika kwa nyenyezi zikulu, na mitima yamoyo ya milambagombe. === Ungweru wa Pasi pa Uswesi === Astronome ya ungweru wa pasi pa uswesi yikusanga nkhongono izo majigha ghake ngatali kuluska ungweru wakuswesa wakuwoneka, kuwaro kwa ivyo maso ghithu ghangawona. Ungweru uwu ngwakovwira pa kusanda vinthu ivyo vili vyakuzizima comene kuti vifumiske ungweru wakuwoneka, nga ni vibwe, vimbale vya kuzunguliya nyenyezi, panji mitambo ya nyenyezi iyo ungweru wake ukukanizgika na fuvu. Majigha ghatali gha ungweru uwu ghangajumpha mitambo ya fuvu iyo yikukanizga ungweru wakuwoneka, ndipo ici cikuzomerezga kulaŵiska nyenyezi ziphya izo zili mu mitambo ya mamolekyu na mitima ya milambagombe. Kulaŵiska kwa WISE kwavumbula comene nyenyezi zinandi izo zikupangika na magulu gha nyenyezi umo zili. Kupatula majigha agho ghali pafupi na ungweru wakuwoneka, ungweru uwu ukukorekeka comene na mphepo ya caro capasi, panji ukubisika, cifukwa mphepo nayo yikufumiska ungweru unandi wa mtundu uwu. Ntheura, malo gha kulaŵiskira ungweru uwu ghakwenera kuŵa pacanya na malo ghakomira pa caro capasi panji mu mlengalenga. Mamolekyu ghanyake ghakufumiska comene ungweru uwu. Ici cikuzomerezga kusanda usungunu wa mu mlengalenga. Cilaŵiskiro ca Kutali ca Mlengalenga ca James Webb cikusanga ungweru wa pasi pa uswesi kuti cisange milambagombe yakutali comene. Ungweru wakuwoneka wa milambagombe iyi ukafuma vyaka mabiliyoni ivyo vyajumpha, ndipo kukura kwa caro cose ca mlengalenga kukasintha ungweru kuŵa wa pasi pa uswesi. Mwa kusanda milambagombe yakutali iyi, ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakugomezga kumanya umo milambagombe yakwamba yikapangikira. === Ungweru Wakuwoneka === Mu mbiri, astronome ya ungweru wakuwoneka ndiyo mtundu wa kale comene wa astronome. Vithuzi vya kulaŵiska kale vikajambulikanga na woko. Pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1800 na mu vyaka vinandi vya m'ma 1900, vithuzi vikapangikanga na vilwero vya kujambura vithuzi. Vithuzi vya mazuŵa ghano vikupangika na vilwero vya digito, comene ma''CCD'', ndipo vikusungika mu vilwero vya mazuŵa ghano. Nangauli ungweru wakuwoneka ukufuma pafupifupi nanomita 380 mpaka 700, vilwero vyenevivyo vingagwiliskirika ntchito kulaŵiska ungweru unyake wa pacanya pa uswesi na wa pasi pa uswesi uwo uli pafupi. === Ungweru wa Pacanya pa Uswesi === Astronome ya ungweru wa pacanya pa uswesi yikugwiliskira ntchito majigha agho ghakukorekeka na mphepo ya caro capasi, ntheura kulaŵiska kukwenera kucitika pacanya mu mphepo panji mu mlengalenga. Astronome iyi njiwemi comene pa kusanda ungweru wa kufunda na mizere ya ungweru kufuma ku nyenyezi zakotcha za buluu, izo zikuŵala comene pa majigha agha. === X-ray === Astronome ya X-ray yikugwiliskira ntchito nkhongono za X-ray, izo zikupangika na ndondomeko zakotcha comene na za nkhongono zikulu. Cifukwa X-ray zikukorekeka na mphepo ya caro capasi, kulaŵiska kukwenera kucitika pacanya comene, nga ni kufuma ku mabaluni, maloketi, panji ma''satellite'' ghapadera. Vinthu ivyo vikufumiska X-ray ni nyenyezi ziŵiri izo zikuzunguliyana, vyakusyala vya kuphulika kwa nyenyezi zikulu, magulu gha milambagombe, na mitima yamoyo ya milambagombe. Cifukwa pacanya pa zuŵa pakuzizima pacoko, vithuzi vya X-ray vya zuŵa na nyenyezi zinyake vikupeleka mauthenga ghakuzirwa pa cigaŵa cakotcha ca kuwaro kwa zuŵa. === Gamma === Astronome ya ''gamma'' yikulaŵiska vinthu vya kumwamba pa majigha ghafupi comene (nkhongono zikulu comene) gha nkhongono za ntchito za umagineti-magesi. Nkhongono za ''gamma'' zingalaŵiskika mwakulunjika na ma''satellite'' nga ni Compton Gamma Ray Observatory, panji na vilaŵiskiro vya kutali vyapadera ivyo vikuchemeka vilaŵiskiro vya Cherenkov. Vilaŵiskiro ivi vikusanga nkhongono za ''gamma'' mwakulunjika yayi, kweni vikusanga kumweka kwa ungweru wakuwoneka uko kukupangika apo nkhongono za ''gamma'' zikukorekeka na mphepo ya caro capasi. Astronome ya ''gamma'' yikupeleka mauthenga pa kwambilira kwa nkhongono za kuthambo, vyakucitika ivyo vingaŵa vya kumalirana kwa vyamvimba vyakufipa, tuvinthu twa luŵiro comene utu tukufuma ku mitima yamoyo ya milambagombe, na, mwa kugwiliskira ntchito mitima iyi nga ni vyakufumira vyakutali, vimanyikwiro vya mlengalenga wa pakati pa milambagombe. Kumweka kwa nkhongono za ''gamma'', uko kukucitika kwa kanyengo kacoko, ni vyakucitika vya nkhongono zikulu comene, ndipo ndivyo vyakuŵala comene mu caro cose ca mlengalenga. === Kulaŵiska Kwambura Nkhongono za Ntchito za Umagineti-Magesi === Vyakucitika vinyake ivyo vikufuma kutali comene vingalaŵiskika kufuma pa caro capasi na vilwero ivyo vikuthemba nkhongono za ntchito za umagineti-magesi yayi. Mu astronome ya ma''neutrino'', ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakugwiliskira ntchito malo gha pasi pa nthaka ghakuvikilirika comene nga ni SAGE, GALLEX, na Kamioka II/III kusanga ma''neutrino''. Ma''neutrino'' ghanandi comene agho ghakujumpha mu caro capasi ghakufuma ku zuŵa, kweni ma''neutrino'' 24 ghakasangika so kufuma ku kuphulika kwa nyenyezi kwa 1987A. Nkhongono za kuthambo, izo zili na tuvinthu twa nkhongono zikulu comene (mitima ya maatomu) utu tungamalira panji kukorekeka apo tukunjira mu mphepo ya caro capasi, zikupangiska tuvinthu tunandi twaciŵiri utu tungasangika na malo gha kulaŵiskira gha mazuŵa ghano. Astronome ya majigha gha nkhongono ya kukoka yikugwiliskira ntchito vilwero vya kusanga majigha agha kuti yiwunjike mauthenga pa vinthu vikulu vyakutali. Malo ghacoko gha kulaŵiskira ghazengeka, nga ni LIGO. LIGO yikasanga kakwamba pa 14 Lupya 2015, ndipo yikalaŵiska majigha gha nkhongono ya kukoka kufuma ku mabowo ghaŵiri ghakufipa. Jigha laciŵiri likasangika pa 26 Zimya 2015, ndipo kulaŵiska kunyake kukwenera kulutilira, kweni majigha agha ghakukhumba vilwero vyakupulika comene. Kusazga kulaŵiska uko kukucitika na nkhongono za ntchito za umagineti-magesi, ma''neutrino'' panji majigha gha nkhongono ya kukoka na mauthenga ghanyake ghakovwira kukuchemeka astronome ya vyakutumika vinandi. === Kupima Malo gha Nyenyezi na Kwenda kwa Vinthu vya Kumwamba === Cimoza mwa vigaŵa vya kale comene vya astronome, na vya kasandiro kose, ni kupima malo gha vinthu vya kumwamba, ico cikuchemeka ''astrometry''. Mu mbiri, kumanya makola malo gha zuŵa, mwezi, vibwe na nyenyezi kukaŵa kwakuzirwa pa kwendeska ngalawa mwa kulaŵiska kuthambo na pa kupanga makalendala. Kupima kwakupwelelera kwa malo gha vibwe kwapangiska kumanya makola kukhwaskana kwa nkhongono ya kukoka, na kumanya malo gha kale na gha munthazi gha vibwe mwakulunjika comene, cigaŵa ico cikuchemeka kasandiro ka kwenda kwa vinthu vya kumwamba. Kupima mtunda wa nyenyezi za pafupi kukupeleka maziko gha makwelero gha kupima mtunda wa caro cose ca mlengalenga, agho ghakugwiliskirika ntchito kupima ukulu wa caro cose ca mlengalenga. Kupima uku kukupeleka maziko gha vimanyikwiro vya nyenyezi zakutali comene, cifukwa vimanyikwiro vyawo vingayaniskika. Kupima luŵiro na kwenda kwa nyenyezi kukuzomerezga ŵasandi ŵa nyenyezi kulongora kwenda kwa ndondomeko izi mu mlambagombe wa Milky Way. == Vigaŵa Kuyana na Ukulu == === Kasandiro ka Caro Cose ca Mlengalenga === Kasandiro ka caro cose ca mlengalenga, ako kakusanda kazengero kakulu ka caro cose ca mlengalenga, kakukhumba kupulikiska kupangika na kukura kwa caro cose ca mlengalenga. Cakuzirwa comene ku kasandiro aka ka mazuŵa ghano ni ghanoghano lakuzomerezgeka la Kuphulika Kukulu (Big Bang), ilo likuti caro cose ca mlengalenga cikamba ciŵe cakukhwima comene na cakotcha comene, pamanyuma cikakura mu vyaka biliyoni 13.8 kufika apo cili sono. Ghanoghano la Kuphulika Kukulu likazomerezgeka comene pamanyuma pa kusangika kwa ungweru wa kumanyuma wa caro cose ca mlengalenga mu 1965. Vyamvimba vyakufipa na nkhongono zakufipa sono vikughanaghanirika kuŵa magaŵa 96 pa 100 gha kuzitika kwa caro cose ca mlengalenga. Pa cifukwa ici, ntchito yinandi yikucitika kuyezga kumanya vigaŵa ivi. === Kuwaro kwa Mlambagombe Withu === Kusanda vinthu kuwaro kwa mlambagombe withu kukukhwaskana na kupangika na kukura kwa milambagombe, mawonekero na kagaŵiro kake, kulaŵiska milambagombe yamoyo, na pa ukulu ukulu, magulu gha milambagombe. Ivi vikovwira kupulikiska kazengero kakulu ka caro cose ca mlengalenga. === Mlambagombe === Astronome ya milambagombe yikusanda milambagombe kusazgapo Milky Way, mlambagombe wakuzunguliya uwo uli mu Gulu la Pafupi la milambagombe ndipo uli na Kanozgero ka Zuŵa. Ni kawunjikiro kakuzunguliya ka mphepo, fuvu, nyenyezi na vinthu vinyake, ivyo vikukoleranga pamoza na nkhongono ya kukoka. Cifukwa caro capasi cili mu mikono ya kuwaro iyo yili na fuvu, vigaŵa vikulu vya Milky Way vikubisika. Kusanda kwenda kwa vyamvimba mu Milky Way na milambagombe yinyake kukulongora kuti pali kuzitika kukulu kuluska ivyo vyamvimba vyakuwoneka vingalongosora. Cizungulizgo ca vyamvimba vyakufipa cikuwoneka kuŵa ndico cili na kuzitika kukulu, nangauli kawiro ka vyamvimba vyakufipa ivi kakumanyikwa yayi. === Nyenyezi === Kusanda nyenyezi na kukura kwake nkhwakuzirwa comene ku kupulikiska kwithu caro cose ca mlengalenga. Kusanda mendero kwa nyenyezi kwamanyikwa kwizira mu kulaŵiska na maghanoghano, na kufuma ku viyelezgero vya makompyuta vya mukati mwa nyenyezi. Ivyo vikusandika ni kupangika kwa nyenyezi mu mitambo yikulu ya mamolekyu; kupangika kwa nyenyezi ziphya; na kusintha kuya ku kukolerana kwa nyukiliya na nyenyezi za ndondomeko yikulu, izo zikupanga vigaŵa. Ndondomeko zinyake izo zikusandika ni kukura kwa nyenyezi, uko kukumalira na kuphulika kwa nyenyezi yikulu panji nyenyezi yicoko yakutuŵa. Kufumiska kwa vigaŵa vya kuwaro kukupanga mtambo wa nyenyezi wa mtundu wa cibwe. Ivyo vikusyala pa kuphulika kwa nyenyezi yikulu ni nyenyezi ya nyutironi yakukhwima, panji, usange kuzitika kwa nyenyezi kukaŵa katatu kwa zuŵa panji kujumpha, bowo lakufipa. === Zuŵa === Astronome ya zuŵa ni kusanda [[Zuŵa|zuŵa]], nyenyezi yicoko ya ndondomeko yikulu ya mtundu wa G2 V, iyo yili na vyaka pafupifupi biliyoni 4.6. Ndondomeko izo kasandiro aka kakusanda ni ndondomeko ya mawanga gha zuŵa, kusintha kwa kuŵala kwa zuŵa, kwa nyengo zose na kwa nyengo zinyake, na nkhalo ya vigaŵa vyakupambana vya zuŵa, ndiko kuti mtima wake na kukolerana kwa nyukiliya, cigaŵa ca kufumiska nkhongono, cigaŵa ca kwenda kwa kufunda, cigaŵa ca pacanya ca ungweru, cigaŵa ca mitundu, na cigaŵa ca kuwaro comene. === Kasandiro ka Vibwe === Kasandiro ka vibwe ni kusanda vibwe, myezi, vibwe vicoko, nyenyezi za mcira, vibwe vicoko vya malibwe, na vinthu vinyake ivyo vikuzunguliya zuŵa, kweniso vibwe ivyo vikuzunguliya nyenyezi zakutali. Kanozgero ka Zuŵa kasandika makola, pakwamba na vilaŵiskiro vya kutali ndipo pamanyuma na vyombo vya mlengalenga. Ndondomeko izo zikusandika ni kugaŵika kwa vigaŵa vya cibwe; kupangika kwa nkhongono ya umagineti ya cibwe na ivyo yikucita; na kupangika kwa kufunda mukati mwa cibwe, nga ni kufuma ku kutimbana, kunangika kwa vinthu vya mtima wa vimenyu, na kukoka kwa myezi. Kufunda uku nako kungiziska ndondomeko za pasi nga ni mapiri gha moto, kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi, na kukokoloka kwa pacanya, ivyo vikusandika na vigaŵa vya kasandiro ka pasi. == Vigaŵa Vyakukolerana na Tusandiro Tunyake == === Usungunu wa Mlengalenga === Usungunu wa mlengalenga ni kukolerana kwa astronome na usungunu. Ukusanda unandi na kukolerana kwa mamolekyu mu caro cose ca mlengalenga, na kukwekana kwawo na nkhongono za ungweru. Lizgu ili lingagwiliskirika ntchito pa Kanozgero ka Zuŵa na pa mlengalenga wa pakati pa nyenyezi. Kusanda mu cigaŵa ici kukovwira mwaciyelezgero kumanya umo Kanozgero ka Zuŵa kakapangikira. === Kasandiro ka Vyamoyo mu Mlengalenga === Kasandiro ka vyamoyo mu mlengalenga kakusanda kwambilira kwa umoyo na kukura kwake kuwaro kwa caro capasi. Kakupenda usange umoyo ulipo kunyake, na umo ŵanthu ŵangawusangira usange ulipo. Kakugwiliskira ntchito astronome, usungunu wa vyamoyo, kasandiro ka pasi, kasandiro ka tuvinyama tucoko comene, kusanda mendero, na kasandiro ka vibwe kuti kapende usange umoyo ungaŵako pa vibwe vinyake, na kovwira kumanya malo gha vyamoyo agho ghangaŵa ghakupambana na gha caro capasi. Kwambilira na kukura kwakwamba kwa umoyo ni cigaŵa cambura kupatukana ca kasandiro aka. Ici cikusazgapo kusanda kwambilira kwa ndondomeko za vibwe, kwambilira kwa vinthu vya vyamoyo mu mlengalenga, kukolerana kwa malibwe, maji na kaboni, kwambilira kwa umoyo pa caro capasi, kukhalika kwa vibwe, kusanda vimanyikwiro vya umoyo, na kusanda umo umoyo ungakolerana na masuzgo pa caro capasi na mu mlengalenga. === Vinyake === Astronome na kusanda mendero kwa kuthambo vyapanga ubale na vigaŵa vinyake vikulu vya kasandiro. Astronome ya kale ni kusanda astronome za kale panji za midawuko mu midawuko yawo, mwa kugwiliskira ntchito ukaboni wa vinthu vya kale na wa kasandiro ka ŵanthu. Viŵerengero vya astronome ni kugwiliskira ntchito viŵerengero pa kupenda unandi ukulu wa mauthenga gha kulaŵiska kuthambo. Pakumalira, nga ni "astronome ya milandu", nthowa za astronome zagwiliskirika ntchito kumazga masuzgo gha mbiri ya luso la kujambula na nyengo zinyake gha dango. == Ŵalaŵiski Ŵambura Kusambira == Astronome ni umoza mwa tusandiro umo ŵanthu ŵambura kusambira ŵangawovwira comene. Pamoza, ŵalaŵiski ŵa nyenyezi ŵambura kusambira ŵakulaŵiska vinthu na vyakucitika vya kumwamba, nyengo zinyake na vilwero vya ŵakugula panji vilwero ivyo ŵapanga ŵekha. Ivyo ŵakulaŵiska comene ni zuŵa, mwezi, vibwe, nyenyezi, nyenyezi za mcira, kuwa kwa malibwe gha mlengalenga, na vinthu vya kutali comene nga ni magulu gha nyenyezi, milambagombe, na mitambo ya nyenyezi. Makilabu gha astronome pa caro cose ghali na ndondomeko za kovwira ŵanthu ŵawo kunozga na kwendeska ndondomeko za kulaŵiska, nga ni kulaŵiska vinthu vyose mu mindandanda ya Messier (vinthu 110) panji Herschel 400. Ŵanandi ŵakugwira ntchito pa majigha gha ungweru wakuwoneka, kweni ŵanyake ŵayezga majigha ghanyake. Mwambi wa astronome ya wayilesi ya ŵambura kusambira, Karl Jansky, wakasanga kufumira kwa wayilesi pakati pa Milky Way. Ŵalaŵiski ŵanyake ŵambura kusambira ŵakugwiliskira ntchito vilaŵiskiro vya kutali ivyo ŵapanga ŵekha panji vilaŵiskiro vya wayilesi ivyo pakwamba vikazengeka pa kusanda astronome. Ŵambura kusambira ŵangapima kubisa kwa nyenyezi kuti ŵanozge nthowa za vibwe vicoko. Ŵangasanga nyenyezi za mcira, na kulaŵiska nyengo zose nyenyezi izo kuŵala kwake kukusintha. Kuluta panthazi kwa luso la digito kwazomerezga ŵambura kusambira kuluta panthazi pa kujambura vithuzi vya kuthambo. == Mafumbo Ghambura Kuzgoleka == Mu vyaka vya m'ma 2000, pacali mafumbo ghakuzirwa ghambura kuzgoleka mu astronome. Ghanyake ngakulu nga ni caro cose ca mlengalenga: mwaciyelezgero, kasi vyamvimba vyakufipa na nkhongono zakufipa izo zikulongozga kukura na umaliro wa caro cose ca mlengalenga ni vici? Kasi umaliro wa caro cose ca mlengalenga uzamuŵa wuli? Cifukwa wuli unandi wa ''lithium'' mu caro cose ca mlengalenga ngucoko kanayi kuluska ivyo ciyelezgero ca Kuphulika Kukulu cikulongolera? Ghanyake ghakukhwaskana na vyakucitika vyapadera. Mwaciyelezgero, kasi Kanozgero ka Zuŵa nkhambura kupambana panji nkhapadera? Kasi kagaŵiro ka kuzitika kwa nyenyezi kakufuma nkhu, ndiko kuti cifukwa wuli ŵasandi ŵa nyenyezi ŵakuwona kagaŵiro kakuyana ka kuzitika kwa nyenyezi kwambura kulaŵiska vyakucitika vyakwamba? Nga ni nthena, pacali mafumbo pa kupangika kwa milambagombe yakwamba, kwambilira kwa mabowo ghakufipa ghakulu comene, kufumira kwa nkhongono za kuthambo za nkhongono zikulu comene, na usange pali umoyo unyake mu caro cose ca mlengalenga, comene umoyo unyake wa vinjeru. 6mftzty6mbwis5jf5ab2v4vfi7aqifd 0 6230 124000 123728 2026-11-05T13:37:07Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124000 wikitext text/x-wiki [[File:Dampfturbine_Montage01.jpg|alt=Ŵakupanga ŵakugwira ntchito pa turbine ya mvuchi|thumb|Turbine ya mvuchi iyo yili na cakuvikilira cakujulika, ciyelezgero ca luso la vilwero la nkhongono.]] '''Luso la vilwero''' ni kugwiliskira ntchito vinjeru vya maghanoghano kuti vilato vya pa umoyo vifiskike, comene mu nthowa iyo yingacitika so kanandi. Lizgu lakuti luso la vilwero lingang'anamula so vinthu ivyo vikufuma mu ntchito iyi, kusazgapo vinthu vyakukhwaskika nga ni vilwero panji makina, na vyambura kukhwaskika nga ni [[Vilwerovipepu|vilwerovipepu]]. Luso la vilwero likugwira ntchito yikulu comene mu [[Kasandiro|kasandiro]], kazengero ka vilwero, na umoyo wa zuŵa na zuŵa. Kuluta panthazi kwa luso la vilwero kwiziska kusintha kukulu mu wupu wa ŵanthu. Luso la vilwero lakwamba ilo likumanyikwa ni cilwero ca malibwe, ico cikagwiliskirikanga ntchito pambere mbiri yindalembeke, kulondezgana na kumanya kulaŵilira moto, uko nako kukovwira kukura kwa wongo wa munthu na kupangika kwa ciyowoyero mu Nyengo ya Cikakato, kuyana na ghanoghano la kuphika. Kupangika kwa gudumu mu Nyengo ya Mkuŵa kukazomerezga maulendo ghanandi na kupanga makina ghakusuzga comene. Vyakupangika vya sonosono vya luso la vilwero, kusazgapo makina gha kudindira, [[Lamya|lamya]], na [[Intaneti|intaneti]], vyacepeska vikanizgo vya kuyowoyerana na kwiziska vyacuma vya vinjeru. Nangauli luso la vilwero likovwira kukura kwa vyacuma na kukhozga usambazi wa ŵanthu, lingaŵa so na vyakufumapo viheni nga ni kunanga malo ghakuzingilizga na kumalizga vyuma, ndipo lingiziska masuzgo mu wupu wa ŵanthu nga ni kusoŵa ntchito cifukwa ca makina agho ghakucita ntchito ghekha. Ntheura, mphindano za filosofi na za ndyali pa ntchito na kagwiliskiro ka luso la vilwero, makhalidwe ghake, na nthowa za kucepeska viheni vyake zikulutilira. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''technology'' likwamba pakwamba pa vyaka vya m'ma 1600, ndipo likang'anamulanga "kunozga mwandondomeko" (kufuma ku Cigiriki τέχνη, ''tékhnē'', "luso, mahara gha mawoko" na -λογία, "kusanda, vinjeru"). Pambere pa ici, lizgu la Cigiriki ca kale ''tékhnē'' likagwiliskirikanga ntchito kung'anamula "kumanya kupanga vinthu", ilo likasazgapo ntchito nga ni kazengero ka nyumba. Kwamba mu vyaka vya m'ma 1800, Ŵaulaya ŵakamba kugwiliskira ntchito mazgo ghakuti ''Technik'' (Cijeremani) panji ''technique'' (Cifulenci) kung'anamula "nthowa ya kucitira", iyo yikasazgapo maluso ghose, nga ni kuvina, kwendeska ngalawa, panji kudinda, kwali ghakukhumba vilwero panji yayi. Pa nyengo iyo, ''Technologie'' likang'anamulanga cigaŵa ca kasambiro ico cikusanda "nthowa za maluso", panji cigaŵa ca ndyali "ca kupanga malango gha maluso". Kupambana pakati pa ''Technik'' na ''Technologie'' kulije mu Cingelezi, ntheura ghose ghakang'anamulika kuti ''technology''. Lizgu ili likaŵa lambura kugwiliskirika ntchito kanandi mu Cingelezi, ndipo comene likang'anamulanga cigaŵa ca kasambiro, nga mu Massachusetts Institute of Technology. Mu vyaka vya m'ma 1900, cifukwa ca kuluta panthazi kwa kasandiro na Kusintha Kwaciŵiri kwa Mafakitale, luso la vilwero likaleka kuwonekera nga ni cigaŵa ca kasambiro capadera, ndipo likamba kung'anamula: kugwiliskira ntchito vinjeru mwandondomeko pa vilato vya umoyo. == Mbiri == === Pambere pa Mbiri Yakulembeka === Vilwero vikapangika dankha na ŵambuye ŵa ŵanthu kwizira mu kulaŵiska na kuyezgayezga. Pafupifupi vyaka miliyoni 2 ivyo vyajumpha, ŵakasambira kupanga vilwero vyakwamba vya malibwe mwa kutimba libwe kuti vigaŵa vifume, kupanga mbavi yakuthwa ya woko. Nthowa iyi yikanozgeka vyaka 75,000 ivyo vyajumpha kuŵa nthowa ya kukanikizga, iyo yikazomerezga ntchito yakunozgeka comene. Kusanga moto kukalongosoreka na Charles Darwin nga ni "panyake kusanga kukulu comene ako munthu wandacitepo". Ukaboni wa vya kale, wa vyakulya, na wa ŵanthu ukulongora "kugwiliskira ntchito moto kwakulutilira" pafupifupi vyaka miliyoni 1.5 ivyo vyajumpha. Moto, wa nkhuni na makala, ukazomerezga ŵanthu ŵa kale kuphika vyakulya vyawo kuti vigayike makola, kusazgira vyakukhozga thupi na kusazgira unandi wa vyakulya ivyo vingarika. Ghanoghano la kuphika likuti kumanya kuphika kukasazgira ukulu wa wongo wa ŵambuye ŵa ŵanthu, nangauli ŵasandi ŵanyake ŵakuti ukaboni ndambura kukwana. Ukaboni wa vya kale wa malo gha moto ngwa vyaka 790,000 ivyo vyajumpha; ŵasandi ŵakugomezga kuti ici cikasazgira kukolerana kwa ŵanthu na cingaŵa kuti cikovwira kupangika kwa ciyowoyero. Kuluta panthazi kunyake mu nyengo ya Malibwe gha Kale kukusazgapo vyakuvwara na nyumba. Palije kuzomerezgana pa nyengo iyo vikamba, kweni ŵasandi ŵa vya kale ŵasanga ukaboni wa vyakuvwara vya vyaka 90,000–120,000 ivyo vyajumpha na wa nyumba wa vyaka 450,000 ivyo vyajumpha. Apo nyengo iyi yikalutilira, nyumba zikaŵa zakunozgeka comene; kufuma vyaka 380,000 ivyo vyajumpha, ŵanthu ŵakazenganga vigoŵa vya makuni. Vyakuvwara, ivyo vikapangika na sisi na vipapa vya vinyama vyakusakika, vikovwira ŵanthu kuthandazgika ku malo ghakuzizima; ŵanthu ŵakamba kufuma mu Afilika pafupifupi vyaka 200,000 ivyo vyajumpha, pakwamba kuya ku Yurasiya. === Nyengo ya Malibwe Ghaphya === Kusintha kwa Nyengo ya Malibwe Ghaphya (panji Kusintha Kwakwamba kwa Ulimi) kukasazgira luŵiro lwa kupanga vinthu viphya, ndipo kukasazgira kusuzga kwa wupu wa ŵanthu. Kupangika kwa mbavi ya libwe lakunozgeka kukaŵa kuluta panthazi kukulu uko kukazomerezga kudumula nkholongo zikulu na kulima. Ulimi ukalyiska ŵanthu ŵanandi, ndipo kuleka kwendakwenda kukazomerezga kulera ŵana ŵanandi pa nyengo yimoza, cifukwa ŵana ŵakanyamulikanga so yayi. Kweniso, ŵana ŵangovwira ntchito ya kulima kuluska kusaka na kutola. Na kusazgikira kwa ŵanthu na ŵantchito, ntchito zikamba kugaŵika kuyana na luso. Ico cikapangiska kusintha kufuma ku mizi ya Nyengo ya Malibwe Ghaphya kuya ku misumba yakwamba, nga ni Uruk, na midawuko yakwamba, nga ni Sumer, cindamanyikwe makola; kweni kukura kwa wupu wa ŵanthu wa makwelero, ntchito zapadera, malonda na nkhondo pakati pa midawuko ya pafupi, na khumbo la kugwira ntchito pamoza kumazga masuzgo gha malo nga ni kuthilira, vyose vikughanaghanirika kuti vikovwira. Kupangika kwa kulemba kukapangiska kuthandazgika kwa vinjeru vya midawuko ndipo kukaŵa maziko gha mbiri, malo gha mabuku, sukulu, na kusanda kwa kasandiro. Kunozga kwakulutilira kukapangiska ng'anjo na vyakupuzgira moto, ndipo kakwamba ŵanthu ŵakamanya kusungunuska na kufula golide, mkuŵa, siliva, na mtovu, visulo ivyo vikusangika pafupifupi vyakutowa mu kawiro. Uwemi wa vilwero vya mkuŵa kuluska vya malibwe, viwanga, na makuni ukawoneka luŵiro ku ŵanthu ŵa kale, ndipo mkuŵa ungaŵa kuti ukagwiliskirikanga ntchito kufuma pafupi na kwamba kwa Nyengo ya Malibwe Ghaphya (pafupifupi vyaka 10,000 ivyo vyajumpha). Pakumalira, kufula visulo kukapangiska kusanga visulo vyakusazganika nga ni mkuŵa wa bulonzi (pafupifupi 4,000 pambere Khristu). Kugwiliskira ntchito kwakwamba kwa cisulo cakusazganika nga ni ''steel'' kukwamba pafupifupi 1,800 pambere Khristu. === Nyengo ya Kale === Pamanyuma pa kulongozga moto, ŵanthu ŵakasanga nkhongono zinyake. Kagwiliskiro kakwamba kakumanyikwa ka nkhongono ya mphepo ni ngalawa ya ngalanyo; kalembero kakwamba ka ngalawa ya ngalanyo ni ka ngalawa ya mlonga wa Nilo pafupifupi 7,000 pambere Khristu. Kufuma kale, Ŵaeguputo ŵangaŵa kuti ŵakagwiliskiranga ntchito nkhongono ya cigumula ca caka ciliconse ca Nilo kuthilira minda yawo, ndipo pacoko pacoko ŵakasambira kucilaŵilira kwizira mu ngalande na madimba ghakuzengeka. Ŵasumeri ŵa kale mu Mesopotamiya ŵakagwiliskiranga ntchito ngalande na malinga ghakusuzga kupatula maji kufuma ku milonga ya Tigris na Euphrates pa kuthilira. Ŵasandi ŵa vya kale ŵakughanaghanira kuti gudumu likapangika paŵekha na pa nyengo yimoza mu Mesopotamiya (Iraq ya sono), Caucasus ya Kumpoto, na Ulaya Yapakati. Nyengo yikughanaghanirika kuŵa pakati pa 5,500 na 3,000 pambere Khristu, ndipo ŵakumanya ŵanandi ŵakuyiŵika pafupi na 4,000 pambere Khristu. Vinthu vya kale comene ivyo vili na vithuzi vya magaleta gha magudumu nvya pafupifupi 3,500 pambere Khristu. Sonosono, gudumu la makuni la kale comene lakumanyikwa mu 2024 likasangika mu dambo la Ljubljana mu Slovenia, ndipo ŵakumanya ŵa Austria ŵakasanga kuti lili na vyaka pakati pa 5,100 na 5,350. Kupangika kwa gudumu kukasintha comene malonda na nkhondo. Luŵiro ŵanthu ŵakasanga kuti magaleta gha magudumu ghangagwiliskirika ntchito kunyamula katundu wakuzitika. Ŵasumeri ŵa kale ŵakagwiliskiranga ntchito gudumu la ŵaumbi ŵa viŵiya, ndipo ŵangaŵa kuti ndiwo ŵakalipanga. Gudumu la libwe la ŵaumbi ilo likasangika mu msumba wa Uri ndi la pafupifupi 3,429 pambere Khristu. Magudumu gha luŵiro gha ŵaumbi ghakazomerezga kupanga viŵiya vinandi, kweni kagwiliskiro ka gudumu nga ni cakusintha nkhongono (kwizira mu magudumu gha maji, gha mphepo, na gha kuponda) ndiko kukasintha comene kagwiliskiro ka nkhongono zambura kuŵa za ŵanthu. Magaleta ghakwamba gha magudumu ghaŵiri ghakagwiliskirika ntchito dankha mu Mesopotamiya na Iran pafupifupi 3,000 pambere Khristu. Misewu ya kale comene yakuzengeka ni misewu ya malibwe ya msumba wa Uri, ya pafupifupi 4,000 pambere Khristu, na misewu ya makuni iyo yikajumphanga mu madambo gha Glastonbury, mu Ungelezi, ya nyengo yakuyana. Msewu wakwamba utali, uwo ukamba kugwiliskirika ntchito pafupifupi 3,500 pambere Khristu, ukaŵa utali makilomita 2,400 kufuma ku Persian Gulf mpaka ku Nyanja ya Mediterranean, kweni ukazengeka na malibwe yayi. Pafupifupi 2,000 pambere Khristu, Ŵaminoa pa cirwa ca Ŵagiriki ca Krete ŵakazenga msewu wa makilomita 50 kufuma ku nyumba ya fumu ya Gortyn kumwera kwa cirwa, kujumpha mapiri, mpaka ku nyumba ya fumu ya Knossos kumpoto. Kupambana na msewu wa kale, msewu wa Ŵaminoa ukazengeka wose na malibwe. Nyumba za ŵanthu paŵekha za Ŵaminoa ŵa kale zikaŵa na maji ghakwenda. Cakugezeramo cakuyana ndendende na ca mazuŵa ghano cikasangika pa nyumba ya fumu ya Knossos. Nyumba zinyake zikaŵa so na vimbuzi, ivyo vikatozgekanga mwa kuthira maji. Ŵaroma ŵa kale ŵakaŵa na vimbuzi vinandi vya ŵanthu wose, ivyo vikathiranga mu ndondomeko yikulu ya ngalande za vyakunyanyira. Ngalande yikulu mu Roma yikaŵa Cloaca Maxima; kuzengeka kwake kukamba mu vyaka vya m'ma 500 pambere Khristu, ndipo yicali kugwiliskirika ntchito mazuŵa ghano. Ŵaroma ŵa kale ŵakaŵa so na ndondomeko yakusuzga ya ngalande za maji, izo zikanyamulanga maji mtunda utali. Ngalande yakwamba ya Ŵaroma yikazengeka mu 312 pambere Khristu. Ya khumi na yimoza, yaumaliro, yikazengeka mu 226 mumuwilo wa Khristu. Pamoza, ngalande za Ŵaroma zikaŵa zitali kujumpha makilomita 450, kweni pasi pa makilomita 70 ndipo zikaŵa pacanya pa mtunda na kukhazgika na malinga gha mawonekero gha uta. === Pambere pa Nyengo ya Mazuŵa Ghano === Kupanga vinthu viphya kukalutilira mu nyengo yapakati, na kupanga silika (mu Asiya ndipo pamanyuma Ulaya), cakukoleka ca hachi pa singo, na nsapato za cisulo za mahachi. Makina ghapepuka (nga ni ''lever'', ''screw'', na ''pulley'') ghakasazganika kupanga vilwero vyakusuzga, nga ni wilibala, magudumu gha mphepo, na mawotchi. Ndondomeko ya mayunivesite yikakura ndipo yikathandazga maghanoghano na kacitiro ka kasandiro, kusazgapo Oxford na Cambridge. Nyengo ya Kuwuka Kwaciŵiri yikapanga vinthu viphya vinandi, kusazgapo kwiza kwa makina gha kudindira gha malembo ghakusamika mu Ulaya, agho ghakapepuska kuthandazgika kwa vinjeru. Luso la vilwero likamba kukhwaskika comene na kasandiro, ndipo ici cikamba ndondomeko ya kovwirana kuluta panthazi. === Nyengo ya Mazuŵa Ghano === Kwamba mu Ufumu Ubanyi mu vyaka vya m'ma 1700, kusanga nkhongono ya mvuci kukamba Kusintha kwa Mafakitale, uko kukawona kusanga kunandi kwa luso la vilwero, comene mu ulimi, kupanga vinthu, migodi, kufula visulo, na mayendero, na kuthandazgika kwa ndondomeko ya mafakitale. Ici cikalondezgeka vyaka 100 pamanyuma na Kusintha Kwaciŵiri kwa Mafakitale, uko kukapangiska kusanga luŵiro kwa kasandiro, kupanga vinthu mwakuyana, na kupanga vinthu vinandi. Luso liphya likapangika, kusazgapo ndondomeko za ngalande za vyakunyanyira, magesi, mababu gha magesi, injini za magesi, njanji za sitima, magalimoto, na ndege. Kuluta panthazi uku kukapangiska kukura kukulu mu kasandiro ka ucizgi, usungunu, kusanda mendero, na kazengero ka vilwero. Kukapelekezgeka na kusintha kukulu mu wupu wa ŵanthu, na kwiza kwa nyumba zitali comene pamoza na kukura luŵiro kwa misumba. Kuyowoyerana kukanozgeka na kupangika kwa telegilafu, lamya, wayilesi, na wayilesi ya kanema. Vyaka vya m'ma 1900 vikiziska vinthu viphya vinandi. Mu kusanda mendero, kusanga kugaŵika kwa mtima wa vimenyu mu Nyengo ya Vimenyu kukapangiska vilwero vya nkhondo vya nyukiliya na nkhongono ya nyukiliya. Makompyuta gha ''analog'' ghakapangika ndipo ghakawusa pa kupenda mauthenga ghakusuzga. Nangauli kupangika kwa ma''vacuum tube'' kukazomerezga makompyuta gha digito nga ni ENIAC, ukulu wawo ukakanizga kagwiliskiro kanandi mpaka ''transistor'' yikapangika mu 1947, iyo yikacepeska comene makompyuta na kwiziska kusintha kwa digito. Luso la vilwero vya uthenga, comene ulusi wa ungweru, likazomerezga kuyowoyerana kupepuka na kwa luŵiro kutali, ndipo likiziska Nyengo ya Uthenga na kubabika kwa intaneti. Nyengo ya Mlengalenga yikamba na kutumika kwa Sputnik 1 mu 1957, ndipo pamanyuma maulendo gha ŵanthu ku mwezi mu ma 1960. Ntchito zakunozgeka za kupenja vinjeru vya kuwaro kwa caro capasi zagwiliskira ntchito vilaŵiskiro vya kutali vya wayilesi kupenja vimanyikwiro vya luso la vilwero ivyo vikufuma ku midawuko ya kunyake. Mu ucizgi, luso liphya likapangika pa kupima nthenda (kujambura thupi na CT, PET, na MRI), kucizga (nga ni makina gha kutozga ndopa, gha kuwuska mtima, na mankhwala ghaphya ghanandi), na kusanda. Nthowa zakusuzga za kupanga na kuzenga, na mawupu, ni vyakukhumbikwa kupanga na kusunga luso la vilwero la mazuŵa ghano, ndipo mafakitale ghose ghapangika kupanga vilwero vyakusuzga comene. Luso la vilwero la mazuŵa ghano likuthemba comene kusambizga; ŵakulinozga, ŵakulizenga, ŵakulisunga, na ŵakuligwiliskira ntchito kanandi ŵakukhumba kusambira kukulu. Kweniso, luso ili laŵa lakusuzga comene mwakuti vigaŵa vyose vya kasambiro vyapangika kulikhozga, kusazgapo kazengero ka vilwero, kasandiro ka ucizgi, na kasandiro ka makompyuta; ndipo vigaŵa vinyake vyaŵa vyakusuzga comene, nga ni kuzenga, mayendero, na kazengero ka nyumba. == Vyakufumapo == Kusintha kwa luso la vilwero ndico cifukwa cikulu comene ca kukura kwa vyacuma kwa nyengo yitali. Mu mbiri yose ya ŵanthu, kupanga nkhongono ndiko kukaŵa cikanizgo cikulu ca kukura kwa vyacuma, ndipo luso liphya likazomerezga ŵanthu kusazgira comene nkhongono iyo yikaŵako. Pakwamba pakiza moto, uwo ukapangiska vyakulya vinandi kurika, na kugaya kwambura kusuzga. Moto ukazomerezga so kusungunuska visulo na kugwiliskira ntchito vilwero vya ''tin'', mkuŵa, na cisulo, pa kusaka panji pa ntchito za luso. Pamanyuma pakiza kusintha kwa ulimi: ŵanthu ŵakakhumbanga so kusaka panji kutola kuti ŵapone yayi, ndipo ŵakamba kukhala mu mizi na misumba, kupanga mawupu gha ŵanthu ghakusuzga, na ŵankhondo na visopa vyakunozgeka. Luso la vilwero lovwira umoyo wa ŵanthu kwizira mu usambazi, kupepuka kwa umoyo, na kuluta panthazi kwa ucizgi, kweni lingasokonezga so makwelero gha wupu wa ŵanthu, kunanga malo ghakuzingilizga, na kupweteka ŵanthu panji magulu. Mu vyaka vya sonosono, nthowa za kuyowoyerana pa intaneti zaŵa zakuzirwa comene mu midawuko, ndipo zingakhwaska ulongozgi wa ŵanthu, vyacuma, na umoyo wa wupu wa ŵanthu. Pakwamba, intaneti yikawonekanga nga ni "luso la wanangwa" ilo lingathandazga vinjeru ku wose, kupepuska kufikira kasambiro, na kukhozga ulongozgi wa ŵanthu. Kusanda kwa mazuŵa ghano kwazgokera ku kusanda viheni vya intaneti, kusazgapo mauthenga ghautesi, kugaŵana kwa ŵanthu, mazgo gha cidani, na kuthandazga maghanoghano gha ndyali. Kufuma mu ma 1970, vyakufumapo vya luso la vilwero pa malo ghakuzingilizga vyasuskika, ndipo ici capangiska kusazgikira kwa ndalama mu nkhongono za zuŵa, mphepo, na nkhongono zinyake zakutowa. === Pa Wupu wa Ŵanthu === ==== Ntchito ==== Kufuma pa kupangika kwa gudumu, luso la vilwero lovwira kusazgira vyakupangika vya ŵanthu. Makina gha kale ghakatora malo gha ŵantchito na kuŵovwira; makina ghakatora malo gha ŵanthu pa ntchito zinyake za malipiro ghacoko (mwaciyelezgero, mu ulimi), kweni ntchito ziphya za malipiro ghakulu zikapangika. Kusanda kwasanga kuti makompyuta ghandapangiske kusoŵa ntchito kukulu. Cifukwa [[Vinjeru vyakupangika|vinjeru vyakupangika]] vili na nkhongono zikulu comene kuluska makompyuta, ndipo vicali viphya, palije kumanya usange vizamulondezga nthowa yakuyana; nkhani iyi yayowoyeka comene na ŵasandi ŵa vyacuma na ŵapangi ŵa ndondomeko. Kufumba kwa mu 2017 kukasanga kuti ŵasandi ŵa vyacuma ŵakazomerezgana yayi usange vinjeru vyakupangika vizamusazgira kusoŵa ntchito kwa nyengo yitali. Kuyana na lipoti la World Economic Forum la 2020, vinjeru vyakupangika vikulongolereka kutora malo gha ntchito miliyoni 85 pa caro cose na kupanga ntchito ziphya miliyoni 97 pofika 2025. Kufuma 1990 mpaka 2007, kusanda kwa Daron Acemoglu wa MIT mu U.S. kukalongora kuti kusazga roboti limoza pa ŵantchito 1,000 kukacepeska unandi wa ŵanthu ŵakugwira ntchito na magaŵa 0.2 pa 100, panji ŵantchito pafupifupi 3.3, na kucepeska malipiro na magaŵa 0.42 pa 100. Kweni kofya kuti luso la vilwero lingatora malo gha ŵantchito kwaŵa kwa nyengo yitali. Nga umo Pulezidenti wa U.S. Lyndon Johnson wakayowoyera mu 1964, "Luso la vilwero likutipa mwaŵi uphya na udindo uphya, mwaŵi wa kupanga vinandi na kuluta panthazi; udindo wa kusimikizga kuti palije muntchito panji mbumba iyo yikulipira mtengo wambura urunji pa kuluta panthazi." ==== Civikiliro ==== Apo ŵanthu ŵakuthemba comene luso la vilwero, pali kofya pa civikiliro na pa kusunga mauthenga gha munthu mwakubisika. Ŵanthu mabiliyoni ŵakugwiliskira ntchito nthowa zakupambana za kulipira pa intaneti kutumizga ndalama. Nangauli pali ndondomeko za civikiliro, ŵapokwa ŵanyake ŵangazijumpha. Mu Masika 2022, Korea ya Kumpoto yikagwiliskira ntchito nthowa yinyake ya kubisa kusinthana kwa ndalama za pa intaneti kuti yibise ndalama zakujumpha madola miliyoni 20.5 na kwiba ndalama zakujumpha madola miliyoni 600 kufuma ku mwenecho wa sewero linyake. Cifukwa ca ici, Unduna wa Ndalama wa U.S. ukalanga nthowa iyi. Kubisika kwa ndalama za pa intaneti kuli mphindano: ŵanandi ŵakutemwa kubisika uku, kweni ŵanandi ŵakuti pakwenera kuŵa kuŵa pakweru na kukhazikika. === Pa Malo Ghakuzingilizga === Luso la vilwero lingaŵa na vyakufumapo viwemi na viheni pa malo ghakuzingilizga. Luso la malo ghakuzingilizga likulongosora luso lakupambana ilo likuyezga kuwezgera, kucepeska, panji kuleka kunangika kwa malo ghakuzingilizga. Ici cingasazgapo ndondomeko za kuleka kunanga malo kwizira mu malango, kukora na kusunga vyakunanga, panji kugwiliskira ntchito vyakusyala vyakunanga mu mafakitale ghanyake. Luso liphya mu cigaŵa ca kusintha nyengo lingaleka panji kuwezgera kufunda kwa caro cose, nangauli ici cicali mphindano yikulu. Apo luso la vilwero lakura, ndimo vyakufumapo viheni pa malo ghakuzingilizga vyasazgikira, na kufumiska kunandi kwa mphepo zakusunga kufunda, kusazgapo metheni na kaboni dayokisayidi, mu mphepo. Ici cikulutilira kufundiska caro capasi pacoko pacoko, kwiziska kufunda kwa caro cose na kusintha kwa nyengo. ==== Kunanga Malo ==== Kunanga malo, kuŵapo kwa vinthu viheni mu malo ivyo vikwiziska vyakufumapo viheni, kungaŵa kuti kukaŵako kale mu Ufumu wa Inca. Ŵakagwiliskiranga ntchito mtovu pa kusungunuska visulo, pamoza na ng'anjo za dongo izo zikapuzgikanga na mphepo, ndipo ici cikafumiskanga mtovu mu mphepo na mu dongo la milonga. == Filosofi == Filosofi ya luso la vilwero ni cigaŵa ca filosofi ico cikusanda "kacitiro ka kunozga na kupanga vinthu", na "kawiro ka vinthu ivyo vyapangika". Yikamba nga ni cigaŵa ca kasambiro mu vyaka 200 vyaumaliro, ndipo yakura comene kufuma mu ma 1970. Pakwamba, luso la vilwero likawonekanga nga ni kusazgira kwa thupi la munthu ilo likuwerezga panji kukhozga nkhongono za thupi na za mahara. Marx wakaliwona nga ni cilwero ico ŵakapitalisti ŵakugwiliskira ntchito kusuzga ŵantchito, kweni wakagomezganga kuti luso la vilwero lizamuŵa nkhongono ya wanangwa para "lawuskika ku kunangika kwa wupu wa ŵanthu". Ŵapenda vinjeru ŵa nyengo yaciŵiri nga ni Ortega ŵakasintha kulaŵiska umoyo wa zuŵa na zuŵa, ŵakuti luso la vilwero lingasuzga "nanga ni ŵasambazi awo ŵakawonekanga kuŵa ŵaneco". Ŵapenda vinjeru ŵa nyengo yacitatu nga ni Don Ihde na Albert Borgmann ŵakulaŵiska umo ŵanthu ŵangasambira kukhala na luso la vilwero. Kusanda kwakwamba kwa luso la vilwero kukagaŵika pakati pa maghanoghano ghaŵiri: lakuti luso la vilwero likusimikizga wupu wa ŵanthu, na lakuti wupu wa ŵanthu ndiwo ukupanga luso la vilwero. Ghakwamba ghakuti luso la vilwero likwiziska kusintha kwa wupu wa ŵanthu uko kungagegeka yayi, ndipo kuluta panthazi kwake kukulondezga nthowa ya kawiro iyo yingakanizgika yayi. Ghaciŵiri ghakuti luso la vilwero lilije nthowa ya kawiro, ndipo likupangika na midawuko, malango, ndyali, na vyacuma. Kusanda kwa mazuŵa ghano kwasintha kulaŵiska ndondomeko za ŵanthu na luso pamoza, "kawunjikiro ka vinthu, ŵanthu, kacitiro, na ng'anamulo". Mususki wa midawuko Neil Postman wakapatula mawupu gha ŵanthu agho ghakugwiliskira ntchito vilwero, mawupu gha luso la vilwero, na ivyo wakachema "technopolies", mawupu agho ghakulongozgeka na maghanoghano gha kuluta panthazi kwa luso na kasandiro kwambura kulaŵiska midawuko yinyake na makhalidwe. Herbert Marcuse na John Zerzan ŵakuti wupu wa luso la vilwero uzamutora wanangwa na uchanda wa mahara wa ŵanthu. == Makhalidwe == Makhalidwe gha luso la vilwero ni cigaŵa ca kasandiro ka makhalidwe ico cikupenda vyakufumapo vya makhalidwe vya luso la vilwero na kupenja nthowa za kucepeska viheni vya luso liphya. Pali nkhani zinandi za makhalidwe pa luso la vilwero, kufuma ku nkhani izo zikukhwaska ŵantchito ŵa luso mpaka ku nkhani zikulu za wupu wa ŵanthu, makhalidwe, na dango. Mphindano zikulu zaŵa pa vyamoyo vyakusintha vyakuhara, kagwiliskiro ka maroboti gha nkhondo, kupendelera kwa ndondomeko za makompyuta, na kukoleranya nkhalo ya vinjeru vyakupangika na makhalidwe gha ŵanthu. Makhalidwe gha luso la vilwero ghali na vigaŵa vinandi: makhalidwe gha vyamoyo ghakulaŵiska nkhani za luso la vyamoyo na ucizgi wa mazuŵa ghano; makhalidwe gha makompyuta; makhalidwe gha intaneti, nga ni wanangwa wa maghanoghano, kubisika kwa mauthenga, na kukanizga mauthenga; makhalidwe gha luso la vinthu vicoko comene; na makhalidwe gha ŵazengi ŵa vilwero, kusazgapo ŵapangi ŵa vilwerovipepu na udindo wawo ku ŵanthu. Cigaŵa cikulu ca makhalidwe gha luso la vilwero cikukhwaskana na makhalidwe gha vinjeru vyakupangika: makhalidwe gha maroboti, na kusimikizga nkhalo yiwemi ya vinjeru vyakupangika. Masuzgo ghakulu ghambura kumazgika ni kusimikizga kuti vinjeru vyakupangika vikucita ivyo ŵapangi ŵawo ŵakukhumba, na kucepeska kupendelera. Ŵasandi ŵanyake ŵacenjezga za ngozi ya vinjeru vyakupangika kuwusa ŵanthu. == Kusanda Vyamunthazi == Kusanda vyamunthazi ni kusanda kuluta panthazi kwa wupu wa ŵanthu na kwa luso la vilwero. Kukukhumba kupenda vyamunthazi ivyo vingacitika na kusazgamo makhalidwe gha ŵanthu pa kupanga luso liphya. Kukuthemba kupenda kwa manambala na kwa kulongosora kwa nthowa za luso la vilwero za kale na za sono, na kuyezga kulongolera ivyo vizamucitika. Nkhani zakupeka za kasandiro kanandi zikugwiliskirika ntchito nga ni kasupe wa maghanoghano. === Ngozi ya Kumalira kwa Ŵanthu === Ŵasandi ŵa ngozi iyi ŵakupenda ngozi izo zingamaliska ŵanthu panji kunanga midawuko, ndipo ŵakupenja nthowa za kuzizipizga. Luso la munthazi lingasazgira ngozi ya vinjeru vyakupangika vikulu, nkhondo za vyamoyo, nkhondo ya nyukiliya, na kusintha kwa nyengo, nangauli lingovwira so kuvikilira kutimbana kwa malibwe gha mlengalenga. Mu 2019, mupenda vinjeru Nick Bostrom wakanjizga ghanoghano la caro ca ngozi, "umo pali kuluta panthazi kwa luso la vilwero uko midawuko yizamunangika", ndipo wakapempha ŵapangi ŵa ndondomeko kukayikira ghanoghano lakuti kuluta panthazi kwa luso nkhwiwemi nyengo zose. == Luso Liphya == Luso liphya ni luso ilo kupangika panji kagwiliskiro kake kakuwoneka kandafiskike. Likusazgapo luso la vinthu vicoko comene, luso la vyamoyo, maroboti, kudinda vinthu vya mbali zitatu, na ''blockchain''. Mu 2005, Ray Kurzweil wakati kusintha kwakulondezga kwa luso la vilwero kuzamuthemba vyakuhara, luso la vinthu vicoko comene, na maroboti, ndipo maroboti ndigho ghazamukhwaska comene. Kusintha vyakuhara kuzamuzomerezga kulongozga comene kawiro ka thupi la munthu. Ŵanyake ŵakofya kuti ici cingiziska kupambanyizga ŵanthu kukulu. Luso la vinthu vicoko comene lizamuzomerezga kusintha vinthu pa ukulu wa vimenyu, ndipo maroboti ghacoko comene ghangagwiliskirika ntchito mu thupi la munthu kunanga tumaselo twa kansa. Maroboti agho ghakugwira ntchito ghekha ghaluta panthazi luŵiro, ndipo ghakulindilirika kutora malo gha ŵanthu pa ntchito zinandi za ngozi, kusazgapo kupenja na kuponoska ŵanthu, kuzimiska moto, na nkhondo. Maghanoghano pa kwiza kwa vinjeru vyakupangika vya pose ghakupambana, kweni hafu ya ŵakumanya awo ŵakafumbika mu 2018 ŵakugomezga kuti vinjeru vyakupangika "vizamucita ntchito yiliyose makola na mwambura kudura" kuluska ŵanthu pofika 2063. Kusoŵa ntchito uku kwapangiska ŵanthu kupempha kusambizga kunandi kwa makompyuta na mphindano pa ndalama ya pasi ya ŵanthu wose. == Magulu gha Maghanoghano == === Luso Lakwenelera === Magulu ghanyake gha ŵanthu ŵa mu ma 1960 ghakaleka kutemwa umoyo wa mu misumba ndipo ghakatemwa luso la vilwero la malo agho, ilo lingakhalilira, lakuchemeka luso lakwenelera. === Kugomezga Luso la Vilwero === Ŵanyake ŵakugomezga kuti kuluta panthazi kwa luso la vilwero ni ciwemi ndipo kungiziska wupu wa ŵanthu uwemi comene umo malango na ulongozgi vikuteŵetera ŵanthu wose. Vilato vyawo vikusazgapo vyacuma vyambura kusoŵa, kutalikiska umoyo, na kupanga vinjeru vyakupangika vikulu comene. Magulu ghakulu ni ''transhumanism'' na ''singularitarianism''. Gulu la ''transhumanism'' likuthemba "kusintha kwakulutilira kwa umoyo wa munthu kujumpha mawonekero ghake gha sono" kwizira mu kasandiro na luso la vilwero. Likamanyikwa comene pakwamba pa vyaka vya m'ma 2000. Ŵa ''singularitarianism'' ŵakugomezga kuti vinjeru vikulu vya makina vizamusazgira comene luŵiro lwa kuluta panthazi kwa luso, ndipo vingiziska kusintha kwa luŵiro uko ŵanthu ŵangapulikiska yayi. Ici cikuchemeka ''singularity'' ya luso la vilwero. === Kususka Luso la Vilwero === Kuzirwa kwa luso la vilwero mu umoyo wa ŵanthu kwawuska kofya na kususka. Kususka uku nkhwa gulu limoza yayi. Kususka kwakwamba kwakumanyikwa kukaŵa kwa ŵa Luddite, awo ŵakasuskanga makina ghakwamba gha kupanga nsalu. Makina ghakapangiska kuti ŵantchito ŵacoko ŵakhumbikwe. Pakati pa ma 1970 na ma 1990, Ted Kaczynski wakacita kuphulika kunandi mu Amerika ndipo wakapharazga kalata yakususka vyakufumapo viheni vya luso la vilwero pa kawiro na wanangwa wa ŵanthu. Magulu ghanyake ghakupempha kuleka luso la vilwero na kuwelera ku kawiro. Gulu la mizi ya malo ghakuzingilizga likukhumba kukoleranya luso la vilwero na kawiro. == Ubale na Kasandiro na Kazengero ka Vilwero == Kazengero ka vilwero ni nthowa iyo luso la vilwero likupangikira. Kanandi kakukhumba kumazga masuzgo mu vikanizgo vikulu. Kuluta panthazi kwa luso la vilwero nkhwa "kucita", apo vinjeru vya kasandiro nvya kulongosora. Mupenda vinjeru wa Poland Henryk Skolimowski wakati: "kasandiro kakukhwaskana na ivyo viliko, luso la vilwero na ivyo vizamuŵako." Usange kasandiro ndiko kakwiziska luso la vilwero panji yayi kwaŵa mphindano. Luso linandi likufuma ku kazengero ka vilwero, kuyezgayezga na mwaŵi, kwambura kuthemba vinjeru vya kasandiro. Mwaciyelezgero, mu ma 1940 na 1950, ma''jet engine'' ghakapangika mwa "kwendeska cilwero mpaka cikunangika, kupenda ico canangika, na kuwerezga". Malongosoro gha kasandiro kanandi ghakuza pamanyuma pa luso la vilwero. Kusanga kunandi kukafuma ku mwaŵi pera, nga ni kusanga ''penicillin''. Kweni luso la vilwero la mazuŵa ghano likuthemba comene vinjeru vya kasandiro. Kusanda kwa 2021 kukulongora kuti mapangano gha vyakupangika agho ghakuthemba kasandiro ngakuzirwa na magaŵa 26 pa 100 kuluska ghanyake. == Vinyama Vinyake == Kugwiliskira ntchito luso la vilwero lipepuka nako kukuwoneka mu vinyama vinyake. Kale kugwiliskira ntchito vilwero kukawonekanga nga ni cimanyikwiro ca ŵanthu pera. Ghanoghano ili likasintha pamanyuma pa kusanga ukaboni wa kugwiliskira ntchito vilwero mwa ŵankhwele ŵa mtundu wa ''chimpanzee'' na vinyake, ma''dolphin'', na ŵacihoŵe. Mwaciyelezgero, ''chimpanzee'' za mu thengere zikugwiliskira ntchito tumakuni kusodzera nyerere, na malibwe kuphwanya mtedza. Kugwiliskira ntchito vilwero ndiyo nthowa yekha yayi; mwaciyelezgero, malinga gha maji agho ma''beaver'' ghakuzenga na makuni panji malibwe ni luso la vilwero ilo likukhwaska comene milonga na malo gha vyamoyo. iqdzbdckkyo7au9iwdk7zzc2up7ur23 124014 124000 2026-11-05T13:38:48Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124014 wikitext text/x-wiki [[File:Dampfturbine_Montage01.jpg|alt=Ŵakupanga ŵakugwira ntchito pa turbine ya mvuchi|thumb|Turbine ya mvuchi iyo yili na cakuvikilira cakujulika, ciyelezgero ca luso la vilwero la nkhongono.]] '''Luso la vilwero''' ni kugwiliskira ntchito vinjeru vya maghanoghano kuti vilato vya pa umoyo vifiskike, comene mu nthowa iyo yingacitika so kanandi. Lizgu lakuti luso la vilwero lingang'anamula so vinthu ivyo vikufuma mu ntchito iyi, kusazgapo vinthu vyakukhwaskika nga ni vilwero panji makina, na vyambura kukhwaskika nga ni [[Vilwerovipepu|vilwerovipepu]]. Luso la vilwero likugwira ntchito yikulu comene mu [[Kasandiro|kasandiro]], kazengero ka vilwero, na umoyo wa zuŵa na zuŵa. Kuluta panthazi kwa luso la vilwero kwiziska kusintha kukulu mu wupu wa ŵanthu. Luso la vilwero lakwamba ilo likumanyikwa ni cilwero ca malibwe, ico cikagwiliskirikanga ntchito pambere mbiri yindalembeke, kulondezgana na kumanya kulaŵilira moto, uko nako kukovwira kukura kwa wongo wa munthu na kupangika kwa ciyowoyero mu Nyengo ya Cikakato, kuyana na ghanoghano la kuphika. Kupangika kwa gudumu mu Nyengo ya Mkuŵa kukazomerezga maulendo ghanandi na kupanga makina ghakusuzga comene. Vyakupangika vya sonosono vya luso la vilwero, kusazgapo makina gha kudindira, [[Lamya|lamya]], na [[Intaneti|intaneti]], vyacepeska vikanizgo vya kuyowoyerana na kwiziska vyacuma vya vinjeru. Nangauli luso la vilwero likovwira kukura kwa vyacuma na kukhozga usambazi wa ŵanthu, lingaŵa so na vyakufumapo viheni nga ni kunanga malo ghakuzingilizga na kumalizga vyuma, ndipo lingiziska masuzgo mu wupu wa ŵanthu nga ni kusoŵa ntchito cifukwa ca makina agho ghakucita ntchito ghekha. Ntheura, mphindano za filosofi na za ndyali pa ntchito na kagwiliskiro ka luso la vilwero, makhalidwe ghake, na nthowa za kucepeska viheni vyake zikulutilira. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''technology'' likwamba pakwamba pa vyaka vya m'ma 1600, ndipo likang'anamulanga "kunozga mwandondomeko" (kufuma ku Cigiriki τέχνη, ''tékhnē'', "luso, mahara gha mawoko" na -λογία, "kusanda, vinjeru"). Pambere pa ici, lizgu la Cigiriki ca kale ''tékhnē'' likagwiliskirikanga ntchito kung'anamula "kumanya kupanga vinthu", ilo likasazgapo ntchito nga ni kazengero ka nyumba. Kwamba mu vyaka vya m'ma 1800, Ŵaulaya ŵakamba kugwiliskira ntchito mazgo ghakuti ''Technik'' (Cijeremani) panji ''technique'' (Cifulenci) kung'anamula "nthowa ya kucitira", iyo yikasazgapo maluso ghose, nga ni kuvina, kwendeska ngalawa, panji kudinda, kwali ghakukhumba vilwero panji yayi. Pa nyengo iyo, ''Technologie'' likang'anamulanga cigaŵa ca kasambiro ico cikusanda "nthowa za maluso", panji cigaŵa ca ndyali "ca kupanga malango gha maluso". Kupambana pakati pa ''Technik'' na ''Technologie'' kulije mu Cingelezi, ntheura ghose ghakang'anamulika kuti ''technology''. Lizgu ili likaŵa lambura kugwiliskirika ntchito kanandi mu Cingelezi, ndipo comene likang'anamulanga cigaŵa ca kasambiro, nga mu Massachusetts Institute of Technology. Mu vyaka vya m'ma 1900, cifukwa ca kuluta panthazi kwa kasandiro na Kusintha Kwaciŵiri kwa Mafakitale, luso la vilwero likaleka kuwonekera nga ni cigaŵa ca kasambiro capadera, ndipo likamba kung'anamula: kugwiliskira ntchito vinjeru mwandondomeko pa vilato vya umoyo. == Mbiri == === Pambere pa Mbiri Yakulembeka === Vilwero vikapangika dankha na ŵambuye ŵa ŵanthu kwizira mu kulaŵiska na kuyezgayezga. Pafupifupi vyaka miliyoni 2 ivyo vyajumpha, ŵakasambira kupanga vilwero vyakwamba vya malibwe mwa kutimba libwe kuti vigaŵa vifume, kupanga mbavi yakuthwa ya woko. Nthowa iyi yikanozgeka vyaka 75,000 ivyo vyajumpha kuŵa nthowa ya kukanikizga, iyo yikazomerezga ntchito yakunozgeka comene. Kusanga moto kukalongosoreka na Charles Darwin nga ni "panyake kusanga kukulu comene ako munthu wandacitepo". Ukaboni wa vya kale, wa vyakulya, na wa ŵanthu ukulongora "kugwiliskira ntchito moto kwakulutilira" pafupifupi vyaka miliyoni 1.5 ivyo vyajumpha. Moto, wa nkhuni na makala, ukazomerezga ŵanthu ŵa kale kuphika vyakulya vyawo kuti vigayike makola, kusazgira vyakukhozga thupi na kusazgira unandi wa vyakulya ivyo vingarika. Ghanoghano la kuphika likuti kumanya kuphika kukasazgira ukulu wa wongo wa ŵambuye ŵa ŵanthu, nangauli ŵasandi ŵanyake ŵakuti ukaboni ndambura kukwana. Ukaboni wa vya kale wa malo gha moto ngwa vyaka 790,000 ivyo vyajumpha; ŵasandi ŵakugomezga kuti ici cikasazgira kukolerana kwa ŵanthu na cingaŵa kuti cikovwira kupangika kwa ciyowoyero. Kuluta panthazi kunyake mu nyengo ya Malibwe gha Kale kukusazgapo vyakuvwara na nyumba. Palije kuzomerezgana pa nyengo iyo vikamba, kweni ŵasandi ŵa vya kale ŵasanga ukaboni wa vyakuvwara vya vyaka 90,000–120,000 ivyo vyajumpha na wa nyumba wa vyaka 450,000 ivyo vyajumpha. Apo nyengo iyi yikalutilira, nyumba zikaŵa zakunozgeka comene; kufuma vyaka 380,000 ivyo vyajumpha, ŵanthu ŵakazenganga vigoŵa vya makuni. Vyakuvwara, ivyo vikapangika na sisi na vipapa vya vinyama vyakusakika, vikovwira ŵanthu kuthandazgika ku malo ghakuzizima; ŵanthu ŵakamba kufuma mu Afilika pafupifupi vyaka 200,000 ivyo vyajumpha, pakwamba kuya ku Yurasiya. === Nyengo ya Malibwe Ghaphya === Kusintha kwa Nyengo ya Malibwe Ghaphya (panji Kusintha Kwakwamba kwa Ulimi) kukasazgira luŵiro lwa kupanga vinthu viphya, ndipo kukasazgira kusuzga kwa wupu wa ŵanthu. Kupangika kwa mbavi ya libwe lakunozgeka kukaŵa kuluta panthazi kukulu uko kukazomerezga kudumula nkholongo zikulu na kulima. Ulimi ukalyiska ŵanthu ŵanandi, ndipo kuleka kwendakwenda kukazomerezga kulera ŵana ŵanandi pa nyengo yimoza, cifukwa ŵana ŵakanyamulikanga so yayi. Kweniso, ŵana ŵangovwira ntchito ya kulima kuluska kusaka na kutola. Na kusazgikira kwa ŵanthu na ŵantchito, ntchito zikamba kugaŵika kuyana na luso. Ico cikapangiska kusintha kufuma ku mizi ya Nyengo ya Malibwe Ghaphya kuya ku misumba yakwamba, nga ni Uruk, na midawuko yakwamba, nga ni Sumer, cindamanyikwe makola; kweni kukura kwa wupu wa ŵanthu wa makwelero, ntchito zapadera, malonda na nkhondo pakati pa midawuko ya pafupi, na khumbo la kugwira ntchito pamoza kumazga masuzgo gha malo nga ni kuthilira, vyose vikughanaghanirika kuti vikovwira. Kupangika kwa kulemba kukapangiska kuthandazgika kwa vinjeru vya midawuko ndipo kukaŵa maziko gha mbiri, malo gha mabuku, sukulu, na kusanda kwa kasandiro. Kunozga kwakulutilira kukapangiska ng'anjo na vyakupuzgira moto, ndipo kakwamba ŵanthu ŵakamanya kusungunuska na kufula golide, mkuŵa, siliva, na mtovu, visulo ivyo vikusangika pafupifupi vyakutowa mu kawiro. Uwemi wa vilwero vya mkuŵa kuluska vya malibwe, viwanga, na makuni ukawoneka luŵiro ku ŵanthu ŵa kale, ndipo mkuŵa ungaŵa kuti ukagwiliskirikanga ntchito kufuma pafupi na kwamba kwa Nyengo ya Malibwe Ghaphya (pafupifupi vyaka 10,000 ivyo vyajumpha). Pakumalira, kufula visulo kukapangiska kusanga visulo vyakusazganika nga ni mkuŵa wa bulonzi (pafupifupi 4,000 pambere Khristu). Kugwiliskira ntchito kwakwamba kwa cisulo cakusazganika nga ni ''steel'' kukwamba pafupifupi 1,800 pambere Khristu. === Nyengo ya Kale === Pamanyuma pa kulongozga moto, ŵanthu ŵakasanga nkhongono zinyake. Kagwiliskiro kakwamba kakumanyikwa ka nkhongono ya mphepo ni ngalawa ya ngalanyo; kalembero kakwamba ka ngalawa ya ngalanyo ni ka ngalawa ya mlonga wa Nilo pafupifupi 7,000 pambere Khristu. Kufuma kale, Ŵaeguputo ŵangaŵa kuti ŵakagwiliskiranga ntchito nkhongono ya cigumula ca caka ciliconse ca Nilo kuthilira minda yawo, ndipo pacoko pacoko ŵakasambira kucilaŵilira kwizira mu ngalande na madimba ghakuzengeka. Ŵasumeri ŵa kale mu Mesopotamiya ŵakagwiliskiranga ntchito ngalande na malinga ghakusuzga kupatula maji kufuma ku milonga ya Tigris na Euphrates pa kuthilira. Ŵasandi ŵa vya kale ŵakughanaghanira kuti gudumu likapangika paŵekha na pa nyengo yimoza mu Mesopotamiya (Iraq ya sono), Caucasus ya Kumpoto, na Ulaya Yapakati. Nyengo yikughanaghanirika kuŵa pakati pa 5,500 na 3,000 pambere Khristu, ndipo ŵakumanya ŵanandi ŵakuyiŵika pafupi na 4,000 pambere Khristu. Vinthu vya kale comene ivyo vili na vithuzi vya ngolo za magudumu nvya pafupifupi 3,500 pambere Khristu. Sonosono, gudumu la makuni la kale comene lakumanyikwa mu 2024 likasangika mu dambo la Ljubljana mu Slovenia, ndipo ŵakumanya ŵa Austria ŵakasanga kuti lili na vyaka pakati pa 5,100 na 5,350. Kupangika kwa gudumu kukasintha comene malonda na nkhondo. Luŵiro ŵanthu ŵakasanga kuti ngolo za magudumu zingagwiliskirika ntchito kunyamula katundu wakuzitika. Ŵasumeri ŵa kale ŵakagwiliskiranga ntchito gudumu la ŵaumbi ŵa viŵiya, ndipo ŵangaŵa kuti ndiwo ŵakalipanga. Gudumu la libwe la ŵaumbi ilo likasangika mu msumba wa Uri ndi la pafupifupi 3,429 pambere Khristu. Magudumu gha luŵiro gha ŵaumbi ghakazomerezga kupanga viŵiya vinandi, kweni kagwiliskiro ka gudumu nga ni cakusintha nkhongono (kwizira mu magudumu gha maji, gha mphepo, na gha kuponda) ndiko kukasintha comene kagwiliskiro ka nkhongono zambura kuŵa za ŵanthu. Magaleta ghakwamba gha magudumu ghaŵiri ghakagwiliskirika ntchito dankha mu Mesopotamiya na Iran pafupifupi 3,000 pambere Khristu. Misewu ya kale comene yakuzengeka ni misewu ya malibwe ya msumba wa Uri, ya pafupifupi 4,000 pambere Khristu, na misewu ya makuni iyo yikajumphanga mu madambo gha Glastonbury, mu Ungelezi, ya nyengo yakuyana. Msewu wakwamba utali, uwo ukamba kugwiliskirika ntchito pafupifupi 3,500 pambere Khristu, ukaŵa utali makilomita 2,400 kufuma ku Persian Gulf mpaka ku Nyanja ya Mediterranean, kweni ukazengeka na malibwe yayi. Pafupifupi 2,000 pambere Khristu, Ŵaminoa pa cirwa ca Ŵagiriki ca Krete ŵakazenga msewu wa makilomita 50 kufuma ku nyumba ya fumu ya Gortyn kumwera kwa cirwa, kujumpha mapiri, mpaka ku nyumba ya fumu ya Knossos kumpoto. Kupambana na msewu wa kale, msewu wa Ŵaminoa ukazengeka wose na malibwe. Nyumba za ŵanthu paŵekha za Ŵaminoa ŵa kale zikaŵa na maji ghakwenda. Cakugezeramo cakuyana ndendende na ca mazuŵa ghano cikasangika pa nyumba ya fumu ya Knossos. Nyumba zinyake zikaŵa so na vimbuzi, ivyo vikatozgekanga mwa kuthira maji. Ŵaroma ŵa kale ŵakaŵa na vimbuzi vinandi vya ŵanthu wose, ivyo vikathiranga mu ndondomeko yikulu ya ngalande za vyakunyanyira. Ngalande yikulu mu Roma yikaŵa Cloaca Maxima; kuzengeka kwake kukamba mu vyaka vya m'ma 500 pambere Khristu, ndipo yicali kugwiliskirika ntchito mazuŵa ghano. Ŵaroma ŵa kale ŵakaŵa so na ndondomeko yakusuzga ya ngalande za maji, izo zikanyamulanga maji mtunda utali. Ngalande yakwamba ya Ŵaroma yikazengeka mu 312 pambere Khristu. Ya khumi na yimoza, yaumaliro, yikazengeka mu 226 mumuwilo wa Khristu. Pamoza, ngalande za Ŵaroma zikaŵa zitali kujumpha makilomita 450, kweni pasi pa makilomita 70 ndipo zikaŵa pacanya pa mtunda na kukhazgika na malinga gha mawonekero gha uta. === Pambere pa Nyengo ya Mazuŵa Ghano === Kupanga vinthu viphya kukalutilira mu nyengo yapakati, na kupanga silika (mu Asiya ndipo pamanyuma Ulaya), cakukoleka ca hachi pa singo, na nsapato za cisulo za mahachi. Makina ghapepuka (nga ni ''lever'', ''screw'', na ''pulley'') ghakasazganika kupanga vilwero vyakusuzga, nga ni wilibala, magudumu gha mphepo, na vipimanyengo. Ndondomeko ya mayunivesite yikakura ndipo yikathandazga maghanoghano na kacitiro ka kasandiro, kusazgapo Oxford na Cambridge. Nyengo ya Kuwuka Kwaciŵiri yikapanga vinthu viphya vinandi, kusazgapo kwiza kwa makina gha kudindira gha malembo ghakusamika mu Ulaya, agho ghakapepuska kuthandazgika kwa vinjeru. Luso la vilwero likamba kukhwaskika comene na kasandiro, ndipo ici cikamba ndondomeko ya kovwirana kuluta panthazi. === Nyengo ya Mazuŵa Ghano === Kwamba mu Ufumu Ubanyi mu vyaka vya m'ma 1700, kusanga nkhongono ya mvuci kukamba Kusintha kwa Mafakitale, uko kukawona kusanga kunandi kwa luso la vilwero, comene mu ulimi, kupanga vinthu, migodi, kufula visulo, na mayendero, na kuthandazgika kwa ndondomeko ya mafakitale. Ici cikalondezgeka vyaka 100 pamanyuma na Kusintha Kwaciŵiri kwa Mafakitale, uko kukapangiska kusanga luŵiro kwa kasandiro, kupanga vinthu mwakuyana, na kupanga vinthu vinandi. Luso liphya likapangika, kusazgapo ndondomeko za ngalande za vyakunyanyira, magesi, mababu gha magesi, injini za magesi, njanji za sitima, magalimoto, na ndege. Kuluta panthazi uku kukapangiska kukura kukulu mu kasandiro ka ucizgi, usungunu, kusanda mendero, na kazengero ka vilwero. Kukapelekezgeka na kusintha kukulu mu wupu wa ŵanthu, na kwiza kwa nyumba zitali comene pamoza na kukura luŵiro kwa misumba. Kuyowoyerana kukanozgeka na kupangika kwa telegilafu, lamya, wayilesi, na wayilesi ya kanema. Vyaka vya m'ma 1900 vikiziska vinthu viphya vinandi. Mu kusanda mendero, kusanga kugaŵika kwa mtima wa vimenyu mu Nyengo ya Vimenyu kukapangiska vilwero vya nkhondo vya nyukiliya na nkhongono ya nyukiliya. Makompyuta gha ''analog'' ghakapangika ndipo ghakawusa pa kupenda mauthenga ghakusuzga. Nangauli kupangika kwa ma''vacuum tube'' kukazomerezga makompyuta gha digito nga ni ENIAC, ukulu wawo ukakanizga kagwiliskiro kanandi mpaka ''transistor'' yikapangika mu 1947, iyo yikacepeska comene makompyuta na kwiziska kusintha kwa digito. Luso la vilwero vya uthenga, comene ulusi wa ungweru, likazomerezga kuyowoyerana kupepuka na kwa luŵiro kutali, ndipo likiziska Nyengo ya Uthenga na kubabika kwa intaneti. Nyengo ya Mlengalenga yikamba na kutumika kwa Sputnik 1 mu 1957, ndipo pamanyuma maulendo gha ŵanthu ku mwezi mu ma 1960. Ntchito zakunozgeka za kupenja vinjeru vya kuwaro kwa caro capasi zagwiliskira ntchito vilaŵiskiro vya kutali vya wayilesi kupenja vimanyikwiro vya luso la vilwero ivyo vikufuma ku midawuko ya kunyake. Mu ucizgi, luso liphya likapangika pa kupima nthenda (kujambura thupi na CT, PET, na MRI), kucizga (nga ni makina gha kutozga ndopa, gha kuwuska mtima, na mankhwala ghaphya ghanandi), na kusanda. Nthowa zakusuzga za kupanga na kuzenga, na mawupu, ni vyakukhumbikwa kupanga na kusunga luso la vilwero la mazuŵa ghano, ndipo mafakitale ghose ghapangika kupanga vilwero vyakusuzga comene. Luso la vilwero la mazuŵa ghano likuthemba comene kusambizga; ŵakulinozga, ŵakulizenga, ŵakulisunga, na ŵakuligwiliskira ntchito kanandi ŵakukhumba kusambira kukulu. Kweniso, luso ili laŵa lakusuzga comene mwakuti vigaŵa vyose vya kasambiro vyapangika kulikhozga, kusazgapo kazengero ka vilwero, kasandiro ka ucizgi, na kasandiro ka makompyuta; ndipo vigaŵa vinyake vyaŵa vyakusuzga comene, nga ni kuzenga, mayendero, na kazengero ka nyumba. == Vyakufumapo == Kusintha kwa luso la vilwero ndico cifukwa cikulu comene ca kukura kwa vyacuma kwa nyengo yitali. Mu mbiri yose ya ŵanthu, kupanga nkhongono ndiko kukaŵa cikanizgo cikulu ca kukura kwa vyacuma, ndipo luso liphya likazomerezga ŵanthu kusazgira comene nkhongono iyo yikaŵako. Pakwamba pakiza moto, uwo ukapangiska vyakulya vinandi kurika, na kugaya kwambura kusuzga. Moto ukazomerezga so kusungunuska visulo na kugwiliskira ntchito vilwero vya ''tin'', mkuŵa, na cisulo, pa kusaka panji pa ntchito za luso. Pamanyuma pakiza kusintha kwa ulimi: ŵanthu ŵakakhumbanga so kusaka panji kutola kuti ŵapone yayi, ndipo ŵakamba kukhala mu mizi na misumba, kupanga mawupu gha ŵanthu ghakusuzga, na ŵankhondo na visopa vyakunozgeka. Luso la vilwero lovwira umoyo wa ŵanthu kwizira mu usambazi, kupepuka kwa umoyo, na kuluta panthazi kwa ucizgi, kweni lingasokonezga so makwelero gha wupu wa ŵanthu, kunanga malo ghakuzingilizga, na kupweteka ŵanthu panji magulu. Mu vyaka vya sonosono, nthowa za kuyowoyerana pa intaneti zaŵa zakuzirwa comene mu midawuko, ndipo zingakhwaska ulongozgi wa ŵanthu, vyacuma, na umoyo wa wupu wa ŵanthu. Pakwamba, intaneti yikawonekanga nga ni "luso la wanangwa" ilo lingathandazga vinjeru ku wose, kupepuska kufikira kasambiro, na kukhozga ulongozgi wa ŵanthu. Kusanda kwa mazuŵa ghano kwazgokera ku kusanda viheni vya intaneti, kusazgapo mauthenga ghautesi, kugaŵana kwa ŵanthu, mazgo gha cidani, na kuthandazga maghanoghano gha ndyali. Kufuma mu ma 1970, vyakufumapo vya luso la vilwero pa malo ghakuzingilizga vyasuskika, ndipo ici capangiska kusazgikira kwa ndalama mu nkhongono za zuŵa, mphepo, na nkhongono zinyake zakutowa. === Pa Wupu wa Ŵanthu === ==== Ntchito ==== Kufuma pa kupangika kwa gudumu, luso la vilwero lovwira kusazgira vyakupangika vya ŵanthu. Makina gha kale ghakatora malo gha ŵantchito na kuŵovwira; makina ghakatora malo gha ŵanthu pa ntchito zinyake za malipiro ghacoko (mwaciyelezgero, mu ulimi), kweni ntchito ziphya za malipiro ghakulu zikapangika. Kusanda kwasanga kuti makompyuta ghandapangiske kusoŵa ntchito kukulu. Cifukwa [[Vinjeru vyakupangika|vinjeru vyakupangika]] vili na nkhongono zikulu comene kuluska makompyuta, ndipo vicali viphya, palije kumanya usange vizamulondezga nthowa yakuyana; nkhani iyi yayowoyeka comene na ŵasandi ŵa vyacuma na ŵapangi ŵa ndondomeko. Kufumba kwa mu 2017 kukasanga kuti ŵasandi ŵa vyacuma ŵakazomerezgana yayi usange vinjeru vyakupangika vizamusazgira kusoŵa ntchito kwa nyengo yitali. Kuyana na lipoti la World Economic Forum la 2020, vinjeru vyakupangika vikulongolereka kutora malo gha ntchito miliyoni 85 pa caro cose na kupanga ntchito ziphya miliyoni 97 pofika 2025. Kufuma 1990 mpaka 2007, kusanda kwa Daron Acemoglu wa MIT mu U.S. kukalongora kuti kusazga roboti limoza pa ŵantchito 1,000 kukacepeska unandi wa ŵanthu ŵakugwira ntchito na magaŵa 0.2 pa 100, panji ŵantchito pafupifupi 3.3, na kucepeska malipiro na magaŵa 0.42 pa 100. Kweni kofya kuti luso la vilwero lingatora malo gha ŵantchito kwaŵa kwa nyengo yitali. Nga umo Pulezidenti wa U.S. Lyndon Johnson wakayowoyera mu 1964, "Luso la vilwero likutipa mwaŵi uphya na udindo uphya, mwaŵi wa kupanga vinandi na kuluta panthazi; udindo wa kusimikizga kuti palije muntchito panji mbumba iyo yikulipira mtengo wambura urunji pa kuluta panthazi." ==== Civikiliro ==== Apo ŵanthu ŵakuthemba comene luso la vilwero, pali kofya pa civikiliro na pa kusunga mauthenga gha munthu mwakubisika. Ŵanthu mabiliyoni ŵakugwiliskira ntchito nthowa zakupambana za kulipira pa intaneti kutumizga ndalama. Nangauli pali ndondomeko za civikiliro, ŵapokwa ŵanyake ŵangazijumpha. Mu Masika 2022, Korea ya Kumpoto yikagwiliskira ntchito nthowa yinyake ya kubisa kusinthana kwa ndalama za pa intaneti kuti yibise ndalama zakujumpha madola miliyoni 20.5 na kwiba ndalama zakujumpha madola miliyoni 600 kufuma ku mwenecho wa sewero linyake. Cifukwa ca ici, Unduna wa Ndalama wa U.S. ukalanga nthowa iyi. Kubisika kwa ndalama za pa intaneti kuli mphindano: ŵanandi ŵakutemwa kubisika uku, kweni ŵanandi ŵakuti pakwenera kuŵa kuŵa pakweru na kukhazikika. === Pa Malo Ghakuzingilizga === Luso la vilwero lingaŵa na vyakufumapo viwemi na viheni pa malo ghakuzingilizga. Luso la malo ghakuzingilizga likulongosora luso lakupambana ilo likuyezga kuwezgera, kucepeska, panji kuleka kunangika kwa malo ghakuzingilizga. Ici cingasazgapo ndondomeko za kuleka kunanga malo kwizira mu malango, kukora na kusunga vyakunanga, panji kugwiliskira ntchito vyakusyala vyakunanga mu mafakitale ghanyake. Luso liphya mu cigaŵa ca kusintha nyengo lingaleka panji kuwezgera kufunda kwa caro cose, nangauli ici cicali mphindano yikulu. Apo luso la vilwero lakura, ndimo vyakufumapo viheni pa malo ghakuzingilizga vyasazgikira, na kufumiska kunandi kwa mphepo zakusunga kufunda, kusazgapo metheni na kaboni dayokisayidi, mu mphepo. Ici cikulutilira kufundiska caro capasi pacoko pacoko, kwiziska kufunda kwa caro cose na kusintha kwa nyengo. ==== Kunanga Malo ==== Kunanga malo, kuŵapo kwa vinthu viheni mu malo ivyo vikwiziska vyakufumapo viheni, kungaŵa kuti kukaŵako kale mu Ufumu wa Inca. Ŵakagwiliskiranga ntchito mtovu pa kusungunuska visulo, pamoza na ng'anjo za dongo izo zikapuzgikanga na mphepo, ndipo ici cikafumiskanga mtovu mu mphepo na mu dongo la milonga. == Filosofi == Filosofi ya luso la vilwero ni cigaŵa ca filosofi ico cikusanda "kacitiro ka kunozga na kupanga vinthu", na "kawiro ka vinthu ivyo vyapangika". Yikamba nga ni cigaŵa ca kasambiro mu vyaka 200 vyaumaliro, ndipo yakura comene kufuma mu ma 1970. Pakwamba, luso la vilwero likawonekanga nga ni kusazgira kwa thupi la munthu ilo likuwerezga panji kukhozga nkhongono za thupi na za mahara. Marx wakaliwona nga ni cilwero ico ŵakapitalisti ŵakugwiliskira ntchito kusuzga ŵantchito, kweni wakagomezganga kuti luso la vilwero lizamuŵa nkhongono ya wanangwa para "lawuskika ku kunangika kwa wupu wa ŵanthu". Ŵapenda vinjeru ŵa nyengo yaciŵiri nga ni Ortega ŵakasintha kulaŵiska umoyo wa zuŵa na zuŵa, ŵakuti luso la vilwero lingasuzga "nanga ni ŵasambazi awo ŵakawonekanga kuŵa ŵaneco". Ŵapenda vinjeru ŵa nyengo yacitatu nga ni Don Ihde na Albert Borgmann ŵakulaŵiska umo ŵanthu ŵangasambira kukhala na luso la vilwero. Kusanda kwakwamba kwa luso la vilwero kukagaŵika pakati pa maghanoghano ghaŵiri: lakuti luso la vilwero likusimikizga wupu wa ŵanthu, na lakuti wupu wa ŵanthu ndiwo ukupanga luso la vilwero. Ghakwamba ghakuti luso la vilwero likwiziska kusintha kwa wupu wa ŵanthu uko kungagegeka yayi, ndipo kuluta panthazi kwake kukulondezga nthowa ya kawiro iyo yingakanizgika yayi. Ghaciŵiri ghakuti luso la vilwero lilije nthowa ya kawiro, ndipo likupangika na midawuko, malango, ndyali, na vyacuma. Kusanda kwa mazuŵa ghano kwasintha kulaŵiska ndondomeko za ŵanthu na luso pamoza, "kawunjikiro ka vinthu, ŵanthu, kacitiro, na ng'anamulo". Mususki wa midawuko Neil Postman wakapatula mawupu gha ŵanthu agho ghakugwiliskira ntchito vilwero, mawupu gha luso la vilwero, na ivyo wakachema "technopolies", mawupu agho ghakulongozgeka na maghanoghano gha kuluta panthazi kwa luso na kasandiro kwambura kulaŵiska midawuko yinyake na makhalidwe. Herbert Marcuse na John Zerzan ŵakuti wupu wa luso la vilwero uzamutora wanangwa na uchanda wa mahara wa ŵanthu. == Makhalidwe == Makhalidwe gha luso la vilwero ni cigaŵa ca kasandiro ka makhalidwe ico cikupenda vyakufumapo vya makhalidwe vya luso la vilwero na kupenja nthowa za kucepeska viheni vya luso liphya. Pali nkhani zinandi za makhalidwe pa luso la vilwero, kufuma ku nkhani izo zikukhwaska ŵantchito ŵa luso mpaka ku nkhani zikulu za wupu wa ŵanthu, makhalidwe, na dango. Mphindano zikulu zaŵa pa vyamoyo vyakusintha vyakuhara, kagwiliskiro ka maroboti gha nkhondo, kupendelera kwa ndondomeko za makompyuta, na kukoleranya nkhalo ya vinjeru vyakupangika na makhalidwe gha ŵanthu. Makhalidwe gha luso la vilwero ghali na vigaŵa vinandi: makhalidwe gha vyamoyo ghakulaŵiska nkhani za luso la vyamoyo na ucizgi wa mazuŵa ghano; makhalidwe gha makompyuta; makhalidwe gha intaneti, nga ni wanangwa wa maghanoghano, kubisika kwa mauthenga, na kukanizga mauthenga; makhalidwe gha luso la vinthu vicoko comene; na makhalidwe gha ŵazengi ŵa vilwero, kusazgapo ŵapangi ŵa vilwerovipepu na udindo wawo ku ŵanthu. Cigaŵa cikulu ca makhalidwe gha luso la vilwero cikukhwaskana na makhalidwe gha vinjeru vyakupangika: makhalidwe gha maroboti, na kusimikizga nkhalo yiwemi ya vinjeru vyakupangika. Masuzgo ghakulu ghambura kumazgika ni kusimikizga kuti vinjeru vyakupangika vikucita ivyo ŵapangi ŵawo ŵakukhumba, na kucepeska kupendelera. Ŵasandi ŵanyake ŵacenjezga za ngozi ya vinjeru vyakupangika kuwusa ŵanthu. == Kusanda Vyamunthazi == Kusanda vyamunthazi ni kusanda kuluta panthazi kwa wupu wa ŵanthu na kwa luso la vilwero. Kukukhumba kupenda vyamunthazi ivyo vingacitika na kusazgamo makhalidwe gha ŵanthu pa kupanga luso liphya. Kukuthemba kupenda kwa manambala na kwa kulongosora kwa nthowa za luso la vilwero za kale na za sono, na kuyezga kulongolera ivyo vizamucitika. Nkhani zakupeka za kasandiro kanandi zikugwiliskirika ntchito nga ni kasupe wa maghanoghano. === Ngozi ya Kumalira kwa Ŵanthu === Ŵasandi ŵa ngozi iyi ŵakupenda ngozi izo zingamaliska ŵanthu panji kunanga midawuko, ndipo ŵakupenja nthowa za kuzizipizga. Luso la munthazi lingasazgira ngozi ya vinjeru vyakupangika vikulu, nkhondo za vyamoyo, nkhondo ya nyukiliya, na kusintha kwa nyengo, nangauli lingovwira so kuvikilira kutimbana kwa malibwe gha mlengalenga. Mu 2019, mupenda vinjeru Nick Bostrom wakanjizga ghanoghano la caro ca ngozi, "umo pali kuluta panthazi kwa luso la vilwero uko midawuko yizamunangika", ndipo wakapempha ŵapangi ŵa ndondomeko kukayikira ghanoghano lakuti kuluta panthazi kwa luso nkhwiwemi nyengo zose. == Luso Liphya == Luso liphya ni luso ilo kupangika panji kagwiliskiro kake kakuwoneka kandafiskike. Likusazgapo luso la vinthu vicoko comene, luso la vyamoyo, maroboti, kudinda vinthu vya mbali zitatu, na ''blockchain''. Mu 2005, Ray Kurzweil wakati kusintha kwakulondezga kwa luso la vilwero kuzamuthemba vyakuhara, luso la vinthu vicoko comene, na maroboti, ndipo maroboti ndigho ghazamukhwaska comene. Kusintha vyakuhara kuzamuzomerezga kulongozga comene kawiro ka thupi la munthu. Ŵanyake ŵakofya kuti ici cingiziska kupambanyizga ŵanthu kukulu. Luso la vinthu vicoko comene lizamuzomerezga kusintha vinthu pa ukulu wa vimenyu, ndipo maroboti ghacoko comene ghangagwiliskirika ntchito mu thupi la munthu kunanga tumaselo twa kansa. Maroboti agho ghakugwira ntchito ghekha ghaluta panthazi luŵiro, ndipo ghakulindilirika kutora malo gha ŵanthu pa ntchito zinandi za ngozi, kusazgapo kupenja na kuponoska ŵanthu, kuzimiska moto, na nkhondo. Maghanoghano pa kwiza kwa vinjeru vyakupangika vya pose ghakupambana, kweni hafu ya ŵakumanya awo ŵakafumbika mu 2018 ŵakugomezga kuti vinjeru vyakupangika "vizamucita ntchito yiliyose makola na mwambura kudura" kuluska ŵanthu pofika 2063. Kusoŵa ntchito uku kwapangiska ŵanthu kupempha kusambizga kunandi kwa makompyuta na mphindano pa ndalama ya pasi ya ŵanthu wose. == Magulu gha Maghanoghano == === Luso Lakwenelera === Magulu ghanyake gha ŵanthu ŵa mu ma 1960 ghakaleka kutemwa umoyo wa mu misumba ndipo ghakatemwa luso la vilwero la malo agho, ilo lingakhalilira, lakuchemeka luso lakwenelera. === Kugomezga Luso la Vilwero === Ŵanyake ŵakugomezga kuti kuluta panthazi kwa luso la vilwero ni ciwemi ndipo kungiziska wupu wa ŵanthu uwemi comene umo malango na ulongozgi vikuteŵetera ŵanthu wose. Vilato vyawo vikusazgapo vyacuma vyambura kusoŵa, kutalikiska umoyo, na kupanga vinjeru vyakupangika vikulu comene. Magulu ghakulu ni ''transhumanism'' na ''singularitarianism''. Gulu la ''transhumanism'' likuthemba "kusintha kwakulutilira kwa umoyo wa munthu kujumpha mawonekero ghake gha sono" kwizira mu kasandiro na luso la vilwero. Likamanyikwa comene pakwamba pa vyaka vya m'ma 2000. Ŵa ''singularitarianism'' ŵakugomezga kuti vinjeru vikulu vya makina vizamusazgira comene luŵiro lwa kuluta panthazi kwa luso, ndipo vingiziska kusintha kwa luŵiro uko ŵanthu ŵangapulikiska yayi. Ici cikuchemeka ''singularity'' ya luso la vilwero. === Kususka Luso la Vilwero === Kuzirwa kwa luso la vilwero mu umoyo wa ŵanthu kwawuska kofya na kususka. Kususka uku nkhwa gulu limoza yayi. Kususka kwakwamba kwakumanyikwa kukaŵa kwa ŵa Luddite, awo ŵakasuskanga makina ghakwamba gha kupanga nsalu. Makina ghakapangiska kuti ŵantchito ŵacoko ŵakhumbikwe. Pakati pa ma 1970 na ma 1990, Ted Kaczynski wakacita kuphulika kunandi mu Amerika ndipo wakapharazga kalata yakususka vyakufumapo viheni vya luso la vilwero pa kawiro na wanangwa wa ŵanthu. Magulu ghanyake ghakupempha kuleka luso la vilwero na kuwelera ku kawiro. Gulu la mizi ya malo ghakuzingilizga likukhumba kukoleranya luso la vilwero na kawiro. == Ubale na Kasandiro na Kazengero ka Vilwero == Kazengero ka vilwero ni nthowa iyo luso la vilwero likupangikira. Kanandi kakukhumba kumazga masuzgo mu vikanizgo vikulu. Kuluta panthazi kwa luso la vilwero nkhwa "kucita", apo vinjeru vya kasandiro nvya kulongosora. Mupenda vinjeru wa Poland Henryk Skolimowski wakati: "kasandiro kakukhwaskana na ivyo viliko, luso la vilwero na ivyo vizamuŵako." Usange kasandiro ndiko kakwiziska luso la vilwero panji yayi kwaŵa mphindano. Luso linandi likufuma ku kazengero ka vilwero, kuyezgayezga na mwaŵi, kwambura kuthemba vinjeru vya kasandiro. Mwaciyelezgero, mu ma 1940 na 1950, ma''jet engine'' ghakapangika mwa "kwendeska cilwero mpaka cikunangika, kupenda ico canangika, na kuwerezga". Malongosoro gha kasandiro kanandi ghakuza pamanyuma pa luso la vilwero. Kusanga kunandi kukafuma ku mwaŵi pera, nga ni kusanga ''penicillin''. Kweni luso la vilwero la mazuŵa ghano likuthemba comene vinjeru vya kasandiro. Kusanda kwa 2021 kukulongora kuti mapangano gha vyakupangika agho ghakuthemba kasandiro ngakuzirwa na magaŵa 26 pa 100 kuluska ghanyake. == Vinyama Vinyake == Kugwiliskira ntchito luso la vilwero lipepuka nako kukuwoneka mu vinyama vinyake. Kale kugwiliskira ntchito vilwero kukawonekanga nga ni cimanyikwiro ca ŵanthu pera. Ghanoghano ili likasintha pamanyuma pa kusanga ukaboni wa kugwiliskira ntchito vilwero mwa ŵankhwele ŵa mtundu wa ''chimpanzee'' na vinyake, ma''dolphin'', na ŵacihoŵe. Mwaciyelezgero, ''chimpanzee'' za mu thengere zikugwiliskira ntchito tumakuni kusodzera viswe, na malibwe kuphwanya mtedza. Kugwiliskira ntchito vilwero ndiyo nthowa yekha yayi; mwaciyelezgero, malinga gha maji agho ma''beaver'' ghakuzenga na makuni panji malibwe ni luso la vilwero ilo likukhwaska comene milonga na malo gha vyamoyo. dsfu2xro3zztizgs1shevt5ubxt5727 0 7133 124004 123655 2026-11-05T13:37:13Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124004 wikitext text/x-wiki [[File:Pacific Ocean - en.png|thumb|330x330px]] '''Mbwani ya Pacific''' ni yikulu comene na yakuzika comene mwa vigaŵa vinkhondi vya [[Mbwani|mbwani]] ya [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Yikufuma ku [[Arctic Ocean|Mbwani ya Arctic]] kumpoto mpaka ku Mbwani ya Kumwera, panji, kuyana na ng'anamulo, ku Antarctica kumwera, ndipo yikuzingilizgika na [[Asia|Asiya]] na Australia kumanjiliro, na Amerika kumafumiro. Pa makilomita gha mbali zinayi 165,250,000, Mbwani ya Pacific ndiyo cigaŵa cikulu comene ca mbwani ya caro cose capasi, ndipo yikuphimba pafupifupi magaŵa 46 pa 100 gha maji gha caro capasi na pafupifupi magaŵa 32 pa 100 gha caro cose capasi, kuluska mtunda wose pamoza (makilomita gha mbali zinayi 148,940,000). Pakati pa cigaŵa ca maji ca caro capasi na pakati pa cigaŵa ca kumanjiliro ca caro capasi, na malo ghakutali comene na mtunda mu mbwani, vyose vili mu Mbwani ya Pacific. Kwenda kwa maji (uko kukufuma ku kuzunguliya kwa caro capasi) kukuyigaŵa mu vigaŵa viŵiri vikulu vya maji agho ghakukumana pa mzere wapakati: Mbwani ya Pacific ya Kumpoto na Mbwani ya Pacific ya Kumwera. Mbwani ya Pacific yingagaŵika so na Mzere wa Mazuŵa wa Pakati pa Vyaro mu Pacific ya Kumafumiro na Pacific ya Kumanjiliro, ndipo ici cikuzomerezga kugaŵa so mu vigaŵa vinayi: kumpoto-kumafumiro pafupi na Amerika ya Kumpoto, kumwera-kumafumiro pafupi na Amerika ya Kumwera, kumpoto-kumanjiliro pafupi na Asiya ya Kumafumiro, na kumwera-kumanjiliro kuzunguliya Oceania. Kuzika kwapakati kwa Mbwani ya Pacific ni mamita 4,000. Challenger Deep mu Mariana Trench, ku kumpoto-kumanjiliro kwa Pacific, ndiyo malo ghakuzika comene ghakumanyikwa pa caro cose, ghakufika mamita 10,928. Pacific yili so na malo ghakuzika comene mu cigaŵa ca kumwera ca caro capasi, Horizon Deep mu Tonga Trench, pa mamita 10,823. Malo ghacitatu pa kuzika pa caro capasi, Sirena Deep, nagho ghali mu Mariana Trench. Pacific yili na nyanja zikulu zinandi za mphepete, kusazgapo Nyanja ya Philippines, Nyanja ya China ya Kumwera, Nyanja ya China ya Kumafumiro, Nyanja ya Japani, Nyanja ya Okhotsk, Nyanja ya Bering, Gulf ya Alaska, Gulf ya California, Nyanja ya Tasman, na Nyanja ya Korali. == Muzu wa Zina == Mu 1513, mu Nyengo ya Kusanga, mukupenja wa Spain Vasco Núñez de Balboa wakajumpha mtunda mufupi wa Panama ndipo wakawona "Nyanja ya Kumwera" yikulu, iyo wakayithya zina lakuti ''Mar del Sur'' (mu Cisipanya). Pamanyuma, zina la sono la mbwani likapangika na mukupenja wa Portugal Ferdinand Magellan pa ulendo wa Spain wa kuzunguliya caro cose mu 1520, apo wakasanga mphepo ziwemi pa kufika pa mbwani iyi. Wakayichema ''Mar Pacífico'', ilo mu Cipwitikizi na Cisipanya likung'anamula "nyanja ya mtendere". == Mbiri == === Pambere pa Mbiri Yakulembeka === Pakati pa Asiya, Australia na Amerika, virwa vyakujumpha 25,000, vikulu na vicoko, vikuwoneka pacanya pa Mbwani ya Pacific. Virwa vinandi ni vyakusyala vya mapiri gha moto gha kale agho ghaŵa ghakugona kwa vyaka masauzandi. Pafupi na mzere wapakati pali ma''atoll'' agho ghakapangika mu nyengo yitali na tuvirwa tucoko twa korali utu tukuzunguliya kanyanja ka pakati. === Maulendo Ghakwamba gha Ŵanthu === Maulendo ghakuzirwa gha ŵanthu ghakacitika mu Pacific pambere mbiri yindalembeke. Ŵanthu ŵa mazuŵa ghano ŵakafika dankha ku Pacific ya kumanjiliro pafupifupi vyaka 60,000 mpaka 70,000 ivyo vyajumpha. Kufuma ku ulendo wa ŵanthu wa mu mphepete ya kumwera kufuma mu Afilika, ŵakafika ku Asiya ya Kumafumiro, Asiya ya Kumwera-Kumafumiro, Philippines, New Guinea, ndipo pamanyuma Australia mwa kujumpha nyanja ya makilomita 80 panji kujumpha. Palije kumanya makola luso la ngalawa ilo magulu agha ghakagwiliskiranga ntchito; kukughanaghanirika kuti ŵakagwiliskiranga ntchito ngalawa zikulu za nsungwi, panyake na ngalanyo. Kucepa kwa mphepo ziwemi za kujumpha kuya ku Australia pamanyuma pa vyaka 80,000 ivyo vyajumpha kukukolerana na nyengo iyo ŵanthu ŵakamba kukhala mu Australia. Luso la kwenda pa nyanja la ŵanthu ŵa kale ŵa virwa vya Asiya ya Kumwera-Kumafumiro likusimikizgika na kukhala pa Buka pofika vyaka 32,000 ivyo vyajumpha na Manus pofika vyaka 25,000 ivyo vyajumpha, maulendo gha makilomita 180 na 230. Ŵana ŵa maulendo agha mazuŵa ghano ni Ŵanegrito, Ŵamelanesia, na ŵanthu ŵa kale ŵa Australia. Ŵanthu ŵawo mu virwa vya Asiya ya Kumwera-Kumafumiro na Melanesia pamanyuma ŵakatorana na Ŵaaustronesia awo ŵakiza kufuma ku Taiwan na kumpoto kwa Philippines, ndipo ici cikapanga ŵanthu ŵa mazuŵa ghano ŵa virwa vya Asiya ya Kumwera-Kumafumiro na Oceania. Ulendo unyake wa pa nyanja wa pamanyuma ni kuthandazgika kwa Ŵaaustronesia. Ŵaaustronesia ŵakafuma pa cirwa ca Taiwan pafupifupi 3000–1500 pambere Khristu. Ŵakumanyikwa na luso lawo lapadera la ngalawa (comene ngalawa za vyakukhazgira ku mbali, ngalawa za ntonga ziŵiri, na ngalanyo za mawonekero gha nyara za nkhala) – panyake luso ili likakura apo ŵakalutilira kukhala mu Oceania ya pafupi na ya kutali. Kwamba pafupifupi 2200 pambere Khristu, Ŵaaustronesia ŵakenda kumwera kukhala mu Philippines. Ŵakajumpha Pacific ya kumanjiliro kufuma ku virwa vya Bismarck kufika ku Virwa vya Mariana pofika 1500 pambere Khristu, na Palau na Yap pofika 1000 pambere Khristu. Ŵakaŵa ŵanthu ŵakwamba kufika ku Oceania ya kutali, na ŵakwamba kujumpha mtunda utali wa maji ghakujulika. Ŵakalutilira kuthandazgika kumwera, kufika ku Indonesia na Malaysia pofika 1500 pambere Khristu, ndipo kumanjiliro ku Madagascar na Comoros mu Mbwani ya India pafupifupi 500 mumuwilo wa Khristu. Pafupifupi 1300 mpaka 1200 pambere Khristu, cigaŵa ca Ŵaaustronesia cakuchemeka mdawuko wa Lapita cikafika ku virwa vya Bismarck, Solomon, Vanuatu, Fiji, na New Caledonia. Kufuma kuko, ŵakakhala mu Tonga na Samoa pofika 900 mpaka 800 pambere Khristu. Ŵanyake ŵakawelera kumpoto mu 200 pambere Khristu kukhala mu virwa vya Micronesia ya kumafumiro. Ici cikaŵa kutali comene uko Ŵaaustronesia ŵakafika mu Polynesia mpaka pafupifupi 700 mumuwilo wa Khristu, apo kupenja virwa kunyake kukamba. Ŵakafika ku Virwa vya Cook, Tahiti, na Marquesas pofika 700; Hawaiʻi pofika 900; Rapa Nui pofika 1000; ndipo pakumalira New Zealand pofika 1200. Ŵaaustronesia ŵangaŵa kuti ŵakafika nanga ni ku Amerika, nangauli ukaboni wa ici ngwambura kukwana. === Kupenja kwa Ŵaulaya === Kukumana kwakwamba kwa Ŵaulaya na mphepete ya kumanjiliro ya Mbwani ya Pacific kukacitika na maulendo gha Portugal gha António de Abreu na Francisco Serrão ku Virwa vya Maluku mu 1512, na ulendo wa Jorge Álvares ku China ya kumwera mu 1513. Mbali ya kumafumiro ya mbwani yikawoneka na Vasco Núñez de Balboa mu 1513 pamanyuma pakuti ulendo wake wajumpha Panama na kufika ku mbwani yiphya. Wakayithya zina lakuti ''Mar del Sur'' ("Nyanja ya Kumwera") cifukwa mbwani yikaŵa kumwera kwa mphepete ya mtunda uwo wakayiwonera dankha. Mu 1520, Ferdinand Magellan na ŵantchito ŵake ŵakaŵa ŵakwamba kujumpha Pacific mu mbiri yakulembeka. Ŵakaŵa cigaŵa ca ulendo wa Spain ku Virwa vya Vyakununkhira uwo pakumalira ukaŵa ulendo wakwamba wa kuzunguliya caro cose. Magellan wakachema mbwani kuti ''Pacífico'' ("ya mtendere") cifukwa, pamanyuma pa kwenda mu nyanja za mphepo zikulu za Cape Horn, ŵakasanga maji ghakupumula. Mbwani iyi kanandi yikachemekanga Nyanja ya Magellan mpaka vyaka vya m'ma 1700. Magellan wakaima pa cirwa cimoza cambura ŵanthu pambere wandaime pa Guam mu Masika 1521. Magellan wekha wakafwa mu Philippines mu 1521. Juan Sebastián Elcano wakawezgera ŵakusyala ku Spain kujumpha Mbwani ya India na kuzunguliya Cape of Good Hope, ndipo wakamalizga ulendo wakwamba wa kuzunguliya caro cose mu 1522. Pakati pa 1525 na 1527, maulendo gha Portugal ghakasanga Virwa vya Caroline, Virwa vya Aru, na Papua New Guinea. Mu 1542–43 Ŵapwitikizi ŵakafika so ku Japani. Mu 1564, ngalawa zinkhondi za Spain izo zikanyamula ŵankhondo 379 zikajumpha Pacific kufuma ku Mexico, zakulongozgeka na Miguel López de Legazpi, ndipo zikapoka Philippines na Virwa vya Mariana. Mu vyaka vyakusyala vya m'ma 1500, Spain yikalongozganga ŵankhondo na malonda, na ngalawa izo zikenda kufuma ku Mexico na Peru kujumpha Mbwani ya Pacific kuya ku Philippines kwizira mu Guam. Ngalawa za Manila zikenda kwa vyaka 250, kukoleranya Manila na Acapulco, mu nthowa yimoza ya malonda yitali comene mu mbiri. Maulendo gha Spain ghakafika so ku Tuvalu, Marquesas, Virwa vya Cook, Virwa vya Solomon, Vanuatu, Marshall, na Admiralty mu Pacific ya Kumwera. Pamanyuma, pa kupenja ''Terra Australis'' ("Caro Cikulu ca Kumwera"), maulendo gha Spain mu vyaka vya m'ma 1600, nga ni ulendo wa Pedro Fernandes de Queirós, ghakafika ku Pitcairn na Vanuatu, ndipo ghakajumpha Torres Strait pakati pa Australia na New Guinea. Ŵakupenja ŵa Netherlands, awo ŵakazunguliyanga Afilika ya kumwera, nawo ŵakapenjanga na kucita malonda; Willem Janszoon wakaŵa Muulaya wakwamba kufika mu Australia mwakulembeka makola (1606), ndipo Abel Tasman wakafika ku Tasmania na New Zealand mu 1642. Mu vyaka vya m'ma 1500 na 1600, Spain yikawonanga Mbwani ya Pacific nga ni nyanja yakujalika ku vyaro vinyake. Nga ni mlomo wekha wakumanyikwa kufuma ku Atlantic, Strait of Magellan nyengo zinyake yikalindikanga na ngalawa za nkhondo kukanizga ngalawa zinyake. Ku mbali ya kumanjiliro, Ŵadachi ŵakaopskanga Philippines ya Spain. Vyaka vya m'ma 1700 vikawona kwamba kwa kupenja kukulu kwa Ŵarasha mu Alaska na Virwa vya Aleutian, kulongozgeka na Vitus Bering. Spain yikatuma so maulendo ku kumpoto-kumanjiliro kwa Pacific, kufika ku Cirwa ca Vancouver na Alaska. Ŵafulenci ŵakapenja na kupoka Polynesia, ndipo Ŵabritoni ŵakacita maulendo ghatatu na James Cook ku Pacific ya Kumwera, Australia, Hawaii, na kumpoto-kumanjiliro kwa Amerika ya Kumpoto. Mu 1768, Pierre-Antoine Véron wakapima kakwamba mu mbiri usani wa Pacific mwakulunjika. Ulendo umoza mwa yakwamba ya kupenja kwa kasandiro ukanozgeka na Spain mu ulendo wa Malaspina wa 1789–1794. Ukenda mu vigaŵa vikulu vya Pacific, kufuma ku Cape Horn mpaka ku Alaska, Guam, Philippines, New Zealand, Australia, na Pacific ya Kumwera. === Ufumu Uphya wa Kuthandazga Mazaza === Kukura kwa ufumu wa kuthandazga mazaza mu vyaka vya m'ma 1800 kukapangiska kuti vyaro vya Ulaya, ndipo pamanyuma Japani na United States, vipoke vigaŵa vinandi vya Oceania. Maulendo gha HMS Beagle mu ma 1830, na Charles Darwin, HMS Challenger mu ma 1870, na ghanyake ghakovwira comene kumanya kwa mbwani. Mu Oceania, France yikaŵa na mazaza ghakulu pamanyuma pa kupanga Tahiti na New Caledonia kuŵa vyaro vyakuvikilirika mu 1842 na 1853. Pamanyuma pa kuyendera Cirwa ca Easter mu 1875 na 1887, mulongozgi wa ŵankhondo ŵa pa maji wa Chile Policarpo Toro wakadumba na ŵanthu ŵa Rapanui kuti cirwa cinjire mu Chile mu 1888. Pofika 1900, pafupifupi virwa vyose vya Pacific vikaŵa pasi pa Britain, France, United States, Germany, Japani, na Chile. Mu 1898 (nkhondo ya Spain na Amerika), United States yikapoka Guam na Philippines kufuma ku Spain. === Vyaka vya m'ma 1900 === Pambere pa Nkhondo Yakwamba ya Caro Cose, United States yikayezga kugula panji kuzenga malo gha ŵankhondo ŵa pa maji pa Virwa vya Galápagos. Kukana kwa Ecuador kukovwirika na Chile, iyo nayo yikakhozgeka na Britain na Germany. Umaliro wa Nkhondo Yakwamba ya Caro Cose ukakhozga Japani na United States mu Pacific. Vyaro vya mphepete ya Pacific nga ni Colombia, Ecuador na Peru vikamba kuwona United States nga ni mazaza ghakulu, kanandi vikupempha kuti yovwire mu mphindano. Chile yikayezga kususka kukhwaska kwa United States. Phangano la ŵankhondo ŵa pa maji la Washington la 1921 likakolerana na vyakufumapo vinandi mu Pacific, kusazgapo umaliro wa ubwezi wa Ŵangelezi na Ŵajapani. Ŵankhondo ŵa pa maji ŵa Britain ŵakafuma so mu Pacific ya Kumwera mu caka cenecico, ndipo ici cikanozga ubwezi wa kale wa Britain, Chile, ndipo cikasazgira kukhwaska kwa United States mu Amerika. Japani yikapoka virwa vinandi vya Pacific mu Nkhondo ya Pacific (1941–1945); kweni pakumalira kwa nkhondo, Japani yikatondeka, ndipo ŵankhondo ŵa pa maji ŵa U.S. ŵakaŵa ŵaneco ŵa mbwani. Virwa vya Mariana ya Kumpoto ivyo vikalongozgekanga na Japani vikanjira pasi pa United States. Kufuma umaliro wa Nkhondo Yaciŵiri ya Caro Cose, vyaro vinandi vya kale vya ŵakoloni mu Pacific vyaŵa vyakujilongozga. == Malo == Pacific yikupatula Asiya na Australia kufuma ku Amerika. Yingagaŵika na mzere wapakati mu cigaŵa ca kumpoto (Pacific ya Kumpoto) na ca kumwera (Pacific ya Kumwera). Yikufuma ku cigaŵa ca Antarctica kumwera mpaka ku Arctic kumpoto. Mbwani ya Pacific yikuphimba pafupifupi cigaŵa cimoza pa vitatu ca caro capasi, makilomita gha mbali zinayi 165,250,000, kuluska mtunda wose wa caro capasi pamoza. Yitali makilomita pafupifupi 15,600 kufuma ku Nyanja ya Bering mu Arctic mpaka ku Mbwani ya Kumwera, Pacific yili yisani comene pafupifupi pa makona 5 kumpoto, uko yikufika makilomita pafupifupi 19,800 kufuma ku Indonesia mpaka ku mphepete ya Colombia, hafu ya kuzunguliya caro capasi, kujumpha kankhondi ukulu wa mwezi. Pakati pake pa malo pali ku kumafumiro kwa Kiribati. Malo ghapasi comene ghakumanyikwa pa caro capasi, Mariana Trench, ghali mamita 10,911 pasi pa maji gha mbwani. Kuzika kwapakati ni mamita 4,280, ntheura maji ghose ngakwana makilomita gha mbali zitatu pafupifupi 710,000,000. Cifukwa ca kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi, Mbwani ya Pacific sono yikucepa na masentimita pafupifupi 2.5 pa caka ku mbali zitatu. Kweni Mbwani ya Atlantic yikukura. Mu mphepete za kumanjiliro za Pacific pali nyanja zinandi, zikulu comene ni Nyanja ya Celebes, Nyanja ya Korali, Nyanja ya China ya Kumafumiro, Nyanja ya Philippines, Nyanja ya Japani, Nyanja ya China ya Kumwera, Nyanja ya Sulu, Nyanja ya Tasman, na Nyanja ya Cikasu. Nthowa za maji za Indonesia (kusazgapo Strait of Malacca na Torres Strait) zikukoleranya Pacific na Mbwani ya India kumanjiliro, ndipo Drake Passage na Strait of Magellan zikukoleranya Pacific na Mbwani ya Atlantic kumafumiro. Kumpoto, Bering Strait yikukoleranya Pacific na Mbwani ya Arctic. Pakuti Pacific yikujumpha mzere wa makona 180, Pacific ya Kumanjiliro (pafupi na Asiya) yili mu cigaŵa ca kumafumiro ca caro capasi, apo Pacific ya Kumafumiro (pafupi na Amerika) yili mu cigaŵa ca kumanjiliro. Pacific ya Kumwera yili na mapiri gha pasi pa maji agho ghakufuma kumwera kwa Australia kuya pakati pa Pacific na Antarctica, ndipo ghakukolerana na ghanyake kupanga East Pacific Rise. Pa ulendo unandi wa Magellan kufuma ku Strait of Magellan kuya ku Philippines, mukupenja wakasanga mbwani nadi yamtendere; kweni Pacific njamtendere nyengo zose yayi. Mphepo zikulu zinandi za ku tropiki zikutimba virwa vya Pacific. Mitunda ya kuzunguliya Pacific yili na mapiri gha moto ghanandi ndipo kanandi yikunyenyenkhuka. Mayigha ghakulu agho ghakufuma ku kunyenyenkhuka kwa pasi pa maji ghananga virwa vinandi, ndipo nyengo zinyake ghananga misumba yose. Mapu gha Martin Waldseemüller gha 1507 ndigho ghakaŵa ghakwamba kulongora Amerika ikupatula mbwani ziŵiri. Pamanyuma, mapu gha Diogo Ribeiro gha 1529 ndigho ghakaŵa ghakwamba kulongora Pacific pafupifupi pa ukulu wake wakwenelera. === Vyaro vya Mphepete === Vyaro vinandi vya Asiya, Oceania, na Amerika vili mu mphepete ya Mbwani ya Pacific, kusazgapo Russia, Japani, China, Korea, Philippines, Indonesia, Australia, New Zealand, vyaro vya virwa vya Pacific, Canada, United States, Mexico, vyaro vya Amerika Yapakati, Colombia, Ecuador, Peru, na Chile. === Mitunda na Virwa === Mbwani ya Pacific yili na virwa vinandi comene vya caro capasi. Pali virwa pafupifupi 25,000 mu Mbwani ya Pacific. Virwa ivyo vili mu Mbwani ya Pacific pera vingagaŵika mu magulu ghatatu ghakulu: Micronesia, Melanesia na Polynesia. Micronesia, iyo yili kumpoto kwa mzere wapakati na kumanjiliro kwa Mzere wa Mazuŵa, yikusazgapo Virwa vya Mariana kumpoto-kumanjiliro, Virwa vya Caroline pakati, Virwa vya Marshall kumafumiro, na virwa vya Kiribati kumwera-kumafumiro. Melanesia, ku kumwera-kumanjiliro, yikusazgapo New Guinea, cirwa caciŵiri pa ukulu pa caro cose pamanyuma pa Greenland, ndipo cikulu comene pa virwa vya Pacific. Magulu ghanyake ghakulu gha Melanesia kufuma kumpoto kuya kumwera ni virwa vya Bismarck, Virwa vya Solomon, Santa Cruz, Vanuatu, Fiji na New Caledonia. Cigaŵa cikulu comene, Polynesia, kufuma ku Hawaii kumpoto mpaka ku New Zealand kumwera, cikusazgapo so Tuvalu, Tokelau, Samoa, Tonga na Virwa vya Kermadec kumanjiliro, Virwa vya Cook, Society na Austral pakati, na Virwa vya Marquesas, Tuamotu, Mangareva, na Cirwa ca Easter kumafumiro. Virwa mu Mbwani ya Pacific vili na mitundu yinayi: virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda, virwa vitali, malibwe gha korali, na malibwe gha korali ghakukwezgeka. Virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda vili kuwaro kwa mzere wa ''andesite'' ndipo vikusazgapo New Guinea, virwa vya New Zealand, na Philippines. Virwa vinyake ivi vikukolerana na vigaŵa vikulu vya mtunda vya pafupi. Virwa vitali vikafuma ku mapiri gha moto, ndipo vinandi vili na mapiri gha moto ghamoyo. Mwa ivi muli Bougainville, Hawaii, na Virwa vya Solomon. Malibwe gha korali gha Pacific ya Kumwera ni vigaŵa vyapasi ivyo vyakura pacanya pa mwala wakusungunuka pasi pa maji gha mbwani. Cimoza mwa vyakuzizwiska comene ni Great Barrier Reef pafupi na kumpoto-kumafumiro kwa Australia. Mtundu waciŵiri wa cirwa ca korali ni malibwe gha korali ghakukwezgeka, agho kanandi ngakulu pacoko kuluska virwa vya korali vyapasi. Viyelezgero ni Banaba na Makatea. == Vimanyikwiro vya Maji == Maji gha Mbwani ya Pacific, pafupifupi magaŵa 50.1 pa 100 gha maji gha mbwani zose za caro capasi, ghakughanaghanirika kuŵa makilomita gha mbali zitatu pafupifupi miliyoni 714. Kufunda kwa maji gha pacanya mu Pacific kungasintha kufuma −1.4 °C, apo maji gha mbwani ghakukhwimira, ku vigaŵa vya mphaka mpaka pafupifupi 30 °C pafupi na mzere wapakati. Mcere nawo ukusintha kuyana na malo, kufika pa magaŵa 37 pa 1,000 ku kumwera-kumafumiro. Maji pafupi na mzere wapakati, agho ghangaŵa na mcere wa magaŵa 34 pa 1,000 pera, ngambura mcere unandi kuluska gha vigaŵa vyapakati cifukwa ca vula yinandi caka cose. Mcere ucoko comene, pasi pa magaŵa 32 pa 1,000, ukusangika kumpoto comene cifukwa maji ghacoko ghakufumbuka mu malo ghakuzizima agha. Kwenda kwa maji gha Pacific kanandi nkhwa kuzunguliya nga ni wotchi mu cigaŵa ca kumpoto na kwakususkana mu cigaŵa ca kumwera. Kwenda kwa maji kwa North Equatorial Current, uko kukukankhika kumanjiliro na mphepo za malonda, kukuzgokera kumpoto pafupi na Philippines kuŵa kwenda kwa maji ghakufunda kwa Kuroshio. Kuzgokera kumafumiro pafupifupi pa makona 45 kumpoto, Kuroshio yikugaŵika ndipo maji ghanyake ghakwenda kumpoto nga ni Aleutian Current, apo ghanyake ghakuzgokera kumwera kuwelera ku North Equatorial Current. Aleutian Current yikugaŵika apo yikuza pafupi na Amerika ya Kumpoto, ndipo cigaŵa cake ca kumwera cikuŵa California Current yakuzizima iyo yikwenda pacoko kumwera. South Equatorial Current, iyo yikwenda kumanjiliro pa mzere wapakati, yikuzgokera kumwera kumafumiro kwa New Guinea, yikuzgokera kumafumiro pafupifupi pa makona 50 kumwera, ndipo yikunjira mu kwenda kukulu kwa Pacific ya Kumwera, kusazgapo kwenda kwa maji kwa Antarctic uko kukuzunguliya caro cose. Apo yikuza pafupi na mphepete ya Chile, yikugaŵika; cigaŵa cimoza cikwenda kuzunguliya Cape Horn ndipo cinyake cikuzgokera kumpoto kupanga Humboldt Current. == Nyengo == Nyengo za cigaŵa ca kumpoto na ca kumwera kanandi zikuyana. Mphepo za malonda za kumwera na kumafumiro kwa Pacific nzakukhazikika comene apo nyengo ya Pacific ya Kumpoto yikupambana comene; mwaciyelezgero, kuzizima kwa nyengo ya kuzizima mu mphepete ya kumafumiro kwa Russia kukupambana na nyengo yakupepuka ya British Columbia cifukwa ca kwenda kwa maji gha mbwani. Mu Pacific ya ku tropiki na pafupi na tropiki, El Niño na La Niña vikukhwaska nyengo. Kuti ŵamanye nyengo iyo yilipo, kufunda kwapakati kwa maji gha pacanya kwa myezi yitatu yaumaliro mu cigaŵa ca makilomita pafupifupi 3,000 kumwera-kumafumiro kwa Hawaii kukupimika, ndipo usange cigaŵa ici cili pacanya panji pasi pa kufunda kwa nyengo zose na kujumpha 0.5 °C, El Niño panji La Niña yikuwonekera kuŵa yikucitika. Mu Lupya 2025, NOAA yikati kufunda kwa maji gha pacanya gha mbwani za caro cose kukaŵa pafupi na mbiri, ndipo Zizima mpaka Mpupulu 2025 yikaŵa nyengo yacitatu pa kufunda mu vyaka 176 vya malemba. Mu Pacific ya kumanjiliro ya ku tropiki, vula ya nyengo ya kufunda yikupambana na mphepo zakomira mu nyengo ya kuzizima izo zikufuma ku Asiya. Pa caro cose, mphepo zikulu za ku tropiki zikuŵa zinandi pakumalira kwa nyengo ya kufunda. Pacific yili na vigaŵa viŵiri ivyo vili na mphepo zikulu za ku tropiki zinandi comene: kumpoto-kumanjiliro kwa Pacific na kumafumiro kwa Pacific. Mphepo zikulu za Pacific zikupangika kumwera kwa Mexico, nyengo zinyake zikutimba mphepete ya Mexico, pakati pa Zizima na Thukila, apo izo zikupangika kumpoto-kumanjiliro kwa Pacific zikwenda ku Asiya kufuma Vula mpaka Zimya. Mphepo zikulu za ku tropiki zikupangika so mu Pacific ya Kumwera, uko nyengo zinyake zikukhwaska vyaro vya virwa. Mu Arctic, cikakato kufuma Thukila mpaka Vula cingaŵa ngozi ku ngalawa, apo nyathutwe wa nyengo zose ukuŵako kufuma Zizima mpaka Zimya. Mphepo za kumanjiliro zingaŵa zankhongono comene, comene mu cigaŵa ca kumwera, cifukwa ca kupambana kwa kufunda pakati pa tropiki na Antarctica. Mu cigaŵa ca kumwera, cifukwa ca mphepo zikulu na mitambo, mphepo izi zikuchemeka "Makumi Ghanayi Ghakubangula", "Makumi Ghankhondi Ghakukwiya", na "Makumi Ghankhondi na Limoza Ghakulira", kuyana na makona. == Kasandiro ka Pasi == Mbwani yikapangika mapu dankha na Abraham Ortelius; wakayichema ''Maris Pacifici'' kuyana na malongosoro gha Magellan gha "nyanja ya mtendere". Mzere wa ''andesite'' ndiwo kupambana kukulu comene mu Pacific. Ni mphaka ya malibwe iyo yikupatula malibwe ghakuzika gha dimba la pakati la Pacific na vigaŵa vya mtunda ivyo vyabira pacoko mu mphepete. Mzere uwu ukulondezga mphepete ya kumanjiliro ya virwa pafupi na California, ukujumpha kumwera kwa Aleutian, mu mphepete ya kumafumiro ya Kamchatka, Virwa vya Kuril, Japani, Virwa vya Mariana, Virwa vya Solomon, na Cirwa ca Kumpoto ca New Zealand. Kupambana uku kukulutilira kumpoto-kumafumiro mu mphepete ya kumanjiliro ya mapiri gha Andes kufuma ku Amerika ya Kumwera mpaka ku Mexico. Indonesia, Philippines, Japani, New Guinea, na New Zealand vili kuwaro kwa mzere uwu. Mukati mwa mzere uwu muli maboŵa ghakuzika, mapiri gha moto gha pasi pa maji, na virwa vya mapiri gha moto ivyo vikumanyiska dimba la Pacific. Apa mwala wakusungunuka ukufuma pacoko pacoko mu mphanyiko kuzenga mapiri ghakulu gha moto. Kuwaro kwa mzere uwu, mapiri gha moto ngakuphulika, ndipo Mphete ya Moto ya Pacific ndiyo lamba likulu comene la mapiri gha moto ghakuphulika pa caro cose. Likuthyika zina la mapiri gha moto ghamoyo mahandiredi agho ghali pacanya pa malo agho vigaŵa vikulu vya pasi vikunjirana. Mbwani ya Pacific ndiyo mbwani yekha iyo yazingilizgika comene na malo agho vigaŵa vikulu vya pasi vikunjirana. === Mbiri ya Kapangikiro === Mbwani ya Pacific yikapangika vyaka miliyoni 750 ivyo vyajumpha apo cigaŵa cikulu ca mtunda ca Rodinia cikaphwanyika, nangauli kanandi yikuchemeka Panthalassa mpaka Pangea yikaphwanyika, pafupifupi vyaka miliyoni 200 ivyo vyajumpha. Pasi pa Pacific pa kale comene ndi pa vyaka miliyoni pafupifupi 180 pera, cifukwa cikopa ca kale canjira pasi. === Minjololo ya Mapiri gha Pasi pa Maji === Mbwani ya Pacific yili na minjololo yitali ya mapiri gha pasi pa maji, iyo yikapangika na mapiri gha moto gha malo ghakotcha. Iyi yikusazgapo mnjololo wa Hawaii–Emperor na Louisville Ridge. == Vyacuma == Kugwiliskira ntchito vyuma vya pasi vya Pacific kukusuzgika na kuzika kukulu kwa mbwani. Mu maji ghambura kuzika gha mphepete za Australia na New Zealand, mafuta na mphepo za pasi vikufumyika, ndipo ngale zikuwunjikika mu mphepete za Australia, Japani, Papua New Guinea, Nicaragua, Panama, na Philippines, nangauli unandi wacepa comene mu malo ghanyake. === Kuloŵa Somba === Somba ni cuma cakuzirwa mu Pacific. Maji ghambura kuzika gha mphepete na virwa ghakupeleka ''herring'', ''salmon'', ''sardine'', ''swordfish'', na ''tuna'', na somba za vikoko. Kuloŵa comene kwaŵa suzgo likulu mu malo ghanyake, ndipo kukupangiska kucepa kwa somba na kujalika kwa malo gha kuloŵa, uko kukukhwaska vyacuma na malo gha vyamoyo. Mwaciyelezgero, somba izo zikuloŵeka mu Nyanja ya Okhotsk zacepa na hafu panji kujumpha kufuma mu ma 1990 cifukwa ca kuloŵa comene. == Malo Ghakuzingilizga == Pacific ya kumpoto-kumanjiliro njakunangika comene na tuvigaŵa tucoko twa pulasitiki cifukwa yili pafupi na vyaro vya ŵanthu ŵanandi nga ni Japani na China. Unandi wa tuvigaŵa tucoko twa pulasitiki mu Pacific ya kumpoto-kumafumiro ukasazgikira kahandiredi pakati pa 1972 na 2012. Malo ghakukura gha vyakutaya pakati pa California na Japani ngakulu katatu nga ni France. Matani pafupifupi 80,000 gha pulasitiki ghali kuko, vigaŵa trilioni 1.8. Kunanga mbwani ni kunjira kwiheni kwa vinthu vya usungunu panji tuvinthu mu mbwani. Ŵakunanga ŵakulu ni awo ŵakugwiliskira ntchito milonga kutaya vyakusyala vyawo. Milonga yikuthira mu mbwani, kanandi pamoza na feteleza wa ulimi. Vinthu vinandi ivyo vikucepeska okisijeni mu maji vikupangiska malo ghambura okisijeni umo vyamoyo vingakhala yayi. Vyakutaya vya mu mbwani ni vyakutaya vyakupangika na ŵanthu ivyo vikuyandama mu nyanja, mbwani, panji milonga. Vikuwunjikana pakati pa kwenda kwa maji kwa cizungulizgo na mu mphepete. Kweniso, Mbwani ya Pacific yaŵa malo agho ma''satellite'' ghakuwira, kusazgapo Mars 96 na Fobos-Grunt. === Vyakusyala vya Nyukiliya === Kufuma 1946 mpaka 1958, Virwa vya Marshall vikaŵa malo gha kuyezgera vilwero vya nyukiliya vya United States, ndipo kuyezga 67 kukacitika pa ma''atoll'' ghakupambana. Vilwero vinyake vya nyukiliya vikataika mu Mbwani ya Pacific, kusazgapo cimoza ca nkhongono yikulu ico cikataika mu Nyanja ya Philippines mu 1965. Mu 2021, ulongozgi wa Japani ukazomerezga kuthira maji gha nyukiliya kufuma ku nyumba ya nyukiliya ya Fukushima mu Mbwani ya Pacific mu vyaka 30. Ulongozgi ukati maji ghazamuŵa ghakusazganika mpaka kuŵa ghakumwa. Kupatula kuthira uku, kuvuza kwa ''tritium'' mu Pacific kukaghanaghanirika kuŵa kukulu kufuma 2011 mpaka 2013. === Kukumba Migodi pasi pa Mbwani === Ngozi yiphya ku Mbwani ya Pacific ni kukumba migodi pasi pa mbwani. Kukumba uku kukukhumba kufumya mpira ya ''manganese'' iyo yili na vyuma nga ni magnesiyamu, nickel, mkuŵa, zinki na cobalt. Vyuma vinandi comene vili mu Mbwani ya Pacific pakati pa Mexico na Hawaii. Kukumba uku kukuwoneka kuŵa na vyakufumapo viheni comene ku mbwani. Kukusokonezga malo gha vyamoyo gha pasi pa mbwani ndipo kungananga malo agha kwa muyirayira. Kusambasamba kwa dongo na kunanga na vinthu vya usungunu vikuopska vinyama vinandi vya mu mbwani. Kweniso, kukumba kungafumiska mphepo zakusunga kufunda na kusazgira kusintha kwa nyengo. Ntheura kukanizga kukumba uku nkhwakuzirwa kuti mbwani yikhale makola kwa nyengo yitali. [[Category:Pacific Ocean]] 3vvsrudw86pyltvenqv2q8060bdb18a 124011 124004 2026-11-05T13:38:43Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124011 wikitext text/x-wiki [[File:Pacific Ocean - en.png|thumb|330x330px]] '''Mbwani ya Pacific''' ni yikulu comene na yakuzika comene mwa vigaŵa vinkhondi vya [[Mbwani|mbwani]] ya [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]]. Yikufuma ku [[Arctic Ocean|Mbwani ya Arctic]] kumpoto mpaka ku Mbwani ya Kumwera, panji, kuyana na ng'anamulo, ku Antarctica kumwera, ndipo yikuzingilizgika na [[Asia|Asiya]] na Australia kumanjiliro, na Amerika kumafumiro. Pa makilomita gha mbali zinayi 165,250,000, Mbwani ya Pacific ndiyo cigaŵa cikulu comene ca mbwani ya caro cose capasi, ndipo yikuphimba pafupifupi magaŵa 46 pa 100 gha maji gha caro capasi na pafupifupi magaŵa 32 pa 100 gha caro cose capasi, kuluska mtunda wose pamoza (makilomita gha mbali zinayi 148,940,000). Pakati pa cigaŵa ca maji ca caro capasi na pakati pa cigaŵa ca kumanjiliro ca caro capasi, na malo ghakutali comene na mtunda mu mbwani, vyose vili mu Mbwani ya Pacific. Kwenda kwa maji (uko kukufuma ku kuzunguliya kwa caro capasi) kukuyigaŵa mu vigaŵa viŵiri vikulu vya maji agho ghakukumana pa mzere wapakati: Mbwani ya Pacific ya Kumpoto na Mbwani ya Pacific ya Kumwera. Mbwani ya Pacific yingagaŵika so na Mzere wa Mazuŵa wa Pakati pa Vyaro mu Pacific ya Kumafumiro na Pacific ya Kumanjiliro, ndipo ici cikuzomerezga kugaŵa so mu vigaŵa vinayi: kumpoto-kumafumiro pafupi na Amerika ya Kumpoto, kumwera-kumafumiro pafupi na Amerika ya Kumwera, kumpoto-kumanjiliro pafupi na Asiya ya Kumafumiro, na kumwera-kumanjiliro kuzunguliya Oceania. Kuzika kwapakati kwa Mbwani ya Pacific ni mamita 4,000. Challenger Deep mu Mariana Trench, ku kumpoto-kumanjiliro kwa Pacific, ndiyo malo ghakuzika comene ghakumanyikwa pa caro cose, ghakufika mamita 10,928. Pacific yili so na malo ghakuzika comene mu cigaŵa ca kumwera ca caro capasi, Horizon Deep mu Tonga Trench, pa mamita 10,823. Malo ghacitatu pa kuzika pa caro capasi, Sirena Deep, nagho ghali mu Mariana Trench. Pacific yili na nyanja zikulu zinandi za mphepete, kusazgapo Nyanja ya Philippines, Nyanja ya China ya Kumwera, Nyanja ya China ya Kumafumiro, Nyanja ya Japani, Nyanja ya Okhotsk, Nyanja ya Bering, Gulf ya Alaska, Gulf ya California, Nyanja ya Tasman, na Nyanja ya Korali. == Muzu wa Zina == Mu 1513, mu Nyengo ya Kusanga, mukupenja wa Spain Vasco Núñez de Balboa wakajumpha mtunda mufupi wa Panama ndipo wakawona "Nyanja ya Kumwera" yikulu, iyo wakayithya zina lakuti ''Mar del Sur'' (mu Cisipanya). Pamanyuma, zina la sono la mbwani likapangika na mukupenja wa Portugal Ferdinand Magellan pa ulendo wa Spain wa kuzunguliya caro cose mu 1520, apo wakasanga mphepo ziwemi pa kufika pa mbwani iyi. Wakayichema ''Mar Pacífico'', ilo mu Cipwitikizi na Cisipanya likung'anamula "nyanja ya mtendere". == Mbiri == === Pambere pa Mbiri Yakulembeka === Pakati pa Asiya, Australia na Amerika, virwa vyakujumpha 25,000, vikulu na vicoko, vikuwoneka pacanya pa Mbwani ya Pacific. Virwa vinandi ni vyakusyala vya mapiri gha moto gha kale agho ghaŵa ghakugona kwa vyaka masauzandi. Pafupi na mzere wapakati pali ma''atoll'' agho ghakapangika mu nyengo yitali na tuvirwa tucoko twa korali utu tukuzunguliya kanyanja ka pakati. === Maulendo Ghakwamba gha Ŵanthu === Maulendo ghakuzirwa gha ŵanthu ghakacitika mu Pacific pambere mbiri yindalembeke. Ŵanthu ŵa mazuŵa ghano ŵakafika dankha ku Pacific ya kumanjiliro pafupifupi vyaka 60,000 mpaka 70,000 ivyo vyajumpha. Kufuma ku ulendo wa ŵanthu wa mu mphepete ya kumwera kufuma mu Afilika, ŵakafika ku Asiya ya Kumafumiro, Asiya ya Kumwera-Kumafumiro, Philippines, New Guinea, ndipo pamanyuma Australia mwa kujumpha nyanja ya makilomita 80 panji kujumpha. Palije kumanya makola luso la ngalawa ilo magulu agha ghakagwiliskiranga ntchito; kukughanaghanirika kuti ŵakagwiliskiranga ntchito ngalawa zikulu za nsungwi, panyake na ngalanyo. Kucepa kwa mphepo ziwemi za kujumpha kuya ku Australia pamanyuma pa vyaka 80,000 ivyo vyajumpha kukukolerana na nyengo iyo ŵanthu ŵakamba kukhala mu Australia. Luso la kwenda pa nyanja la ŵanthu ŵa kale ŵa virwa vya Asiya ya Kumwera-Kumafumiro likusimikizgika na kukhala pa Buka pofika vyaka 32,000 ivyo vyajumpha na Manus pofika vyaka 25,000 ivyo vyajumpha, maulendo gha makilomita 180 na 230. Ŵana ŵa maulendo agha mazuŵa ghano ni Ŵanegrito, Ŵamelanesia, na ŵanthu ŵa kale ŵa Australia. Ŵanthu ŵawo mu virwa vya Asiya ya Kumwera-Kumafumiro na Melanesia pamanyuma ŵakatorana na Ŵaaustronesia awo ŵakiza kufuma ku Taiwan na kumpoto kwa Philippines, ndipo ici cikapanga ŵanthu ŵa mazuŵa ghano ŵa virwa vya Asiya ya Kumwera-Kumafumiro na Oceania. Ulendo unyake wa pa nyanja wa pamanyuma ni kuthandazgika kwa Ŵaaustronesia. Ŵaaustronesia ŵakafuma pa cirwa ca Taiwan pafupifupi 3000–1500 pambere Khristu. Ŵakumanyikwa na luso lawo lapadera la ngalawa (comene ngalawa za vyakukhazgira ku mbali, ngalawa za ntonga ziŵiri, na ngalanyo za mawonekero gha nyara za nkhala) – panyake luso ili likakura apo ŵakalutilira kukhala mu Oceania ya pafupi na ya kutali. Kwamba pafupifupi 2200 pambere Khristu, Ŵaaustronesia ŵakenda kumwera kukhala mu Philippines. Ŵakajumpha Pacific ya kumanjiliro kufuma ku virwa vya Bismarck kufika ku Virwa vya Mariana pofika 1500 pambere Khristu, na Palau na Yap pofika 1000 pambere Khristu. Ŵakaŵa ŵanthu ŵakwamba kufika ku Oceania ya kutali, na ŵakwamba kujumpha mtunda utali wa maji ghakujulika. Ŵakalutilira kuthandazgika kumwera, kufika ku Indonesia na Malaysia pofika 1500 pambere Khristu, ndipo kumanjiliro ku Madagascar na Comoros mu Mbwani ya India pafupifupi 500 mumuwilo wa Khristu. Pafupifupi 1300 mpaka 1200 pambere Khristu, cigaŵa ca Ŵaaustronesia cakuchemeka mdawuko wa Lapita cikafika ku virwa vya Bismarck, Solomon, Vanuatu, Fiji, na New Caledonia. Kufuma kuko, ŵakakhala mu Tonga na Samoa pofika 900 mpaka 800 pambere Khristu. Ŵanyake ŵakawelera kumpoto mu 200 pambere Khristu kukhala mu virwa vya Micronesia ya kumafumiro. Ici cikaŵa kutali comene uko Ŵaaustronesia ŵakafika mu Polynesia mpaka pafupifupi 700 mumuwilo wa Khristu, apo kupenja virwa kunyake kukamba. Ŵakafika ku Virwa vya Cook, Tahiti, na Marquesas pofika 700; Hawaiʻi pofika 900; Rapa Nui pofika 1000; ndipo pakumalira New Zealand pofika 1200. Ŵaaustronesia ŵangaŵa kuti ŵakafika nanga ni ku Amerika, nangauli ukaboni wa ici ngwambura kukwana. === Kupenja kwa Ŵaulaya === Kukumana kwakwamba kwa Ŵaulaya na mphepete ya kumanjiliro ya Mbwani ya Pacific kukacitika na maulendo gha Portugal gha António de Abreu na Francisco Serrão ku Virwa vya Maluku mu 1512, na ulendo wa Jorge Álvares ku China ya kumwera mu 1513. Mbali ya kumafumiro ya mbwani yikawoneka na Vasco Núñez de Balboa mu 1513 pamanyuma pakuti ulendo wake wajumpha Panama na kufika ku mbwani yiphya. Wakayithya zina lakuti ''Mar del Sur'' ("Nyanja ya Kumwera") cifukwa mbwani yikaŵa kumwera kwa mphepete ya mtunda uwo wakayiwonera dankha. Mu 1520, Ferdinand Magellan na ŵantchito ŵake ŵakaŵa ŵakwamba kujumpha Pacific mu mbiri yakulembeka. Ŵakaŵa cigaŵa ca ulendo wa Spain ku Virwa vya Vyakununkhira uwo pakumalira ukaŵa ulendo wakwamba wa kuzunguliya caro cose. Magellan wakachema mbwani kuti ''Pacífico'' ("ya mtendere") cifukwa, pamanyuma pa kwenda mu nyanja za mphepo zikulu za Cape Horn, ŵakasanga maji ghakupumula. Mbwani iyi kanandi yikachemekanga Nyanja ya Magellan mpaka vyaka vya m'ma 1700. Magellan wakaima pa cirwa cimoza cambura ŵanthu pambere wandaime pa Guam mu Masika 1521. Magellan wekha wakafwa mu Philippines mu 1521. Juan Sebastián Elcano wakawezgera ŵakusyala ku Spain kujumpha Mbwani ya India na kuzunguliya Cape of Good Hope, ndipo wakamalizga ulendo wakwamba wa kuzunguliya caro cose mu 1522. Pakati pa 1525 na 1527, maulendo gha Portugal ghakasanga Virwa vya Caroline, Virwa vya Aru, na Papua New Guinea. Mu 1542–43 Ŵapwitikizi ŵakafika so ku Japani. Mu 1564, ngalawa zinkhondi za Spain izo zikanyamula ŵankhondo 379 zikajumpha Pacific kufuma ku Mexico, zakulongozgeka na Miguel López de Legazpi, ndipo zikapoka Philippines na Virwa vya Mariana. Mu vyaka vyakusyala vya m'ma 1500, Spain yikalongozganga ŵankhondo na malonda, na ngalawa izo zikenda kufuma ku Mexico na Peru kujumpha Mbwani ya Pacific kuya ku Philippines kwizira mu Guam. Ngalawa za Manila zikenda kwa vyaka 250, kukoleranya Manila na Acapulco, mu nthowa yimoza ya malonda yitali comene mu mbiri. Maulendo gha Spain ghakafika so ku Tuvalu, Marquesas, Virwa vya Cook, Virwa vya Solomon, Vanuatu, Marshall, na Admiralty mu Pacific ya Kumwera. Pamanyuma, pa kupenja ''Terra Australis'' ("Caro Cikulu ca Kumwera"), maulendo gha Spain mu vyaka vya m'ma 1600, nga ni ulendo wa Pedro Fernandes de Queirós, ghakafika ku Pitcairn na Vanuatu, ndipo ghakajumpha Torres Strait pakati pa Australia na New Guinea. Ŵakupenja ŵa Netherlands, awo ŵakazunguliyanga Afilika ya kumwera, nawo ŵakapenjanga na kucita malonda; Willem Janszoon wakaŵa Muulaya wakwamba kufika mu Australia mwakulembeka makola (1606), ndipo Abel Tasman wakafika ku Tasmania na New Zealand mu 1642. Mu vyaka vya m'ma 1500 na 1600, Spain yikawonanga Mbwani ya Pacific nga ni nyanja yakujalika ku vyaro vinyake. Nga ni mlomo wekha wakumanyikwa kufuma ku Atlantic, Strait of Magellan nyengo zinyake yikalindikanga na ngalawa za nkhondo kukanizga ngalawa zinyake. Ku mbali ya kumanjiliro, Ŵadachi ŵakaopskanga Philippines ya Spain. Vyaka vya m'ma 1700 vikawona kwamba kwa kupenja kukulu kwa Ŵarasha mu Alaska na Virwa vya Aleutian, kulongozgeka na Vitus Bering. Spain yikatuma so maulendo ku kumpoto-kumanjiliro kwa Pacific, kufika ku Cirwa ca Vancouver na Alaska. Ŵafulenci ŵakapenja na kupoka Polynesia, ndipo Ŵabritoni ŵakacita maulendo ghatatu na James Cook ku Pacific ya Kumwera, Australia, Hawaii, na kumpoto-kumanjiliro kwa Amerika ya Kumpoto. Mu 1768, Pierre-Antoine Véron wakapima kakwamba mu mbiri usani wa Pacific mwakulunjika. Ulendo umoza mwa yakwamba ya kupenja kwa kasandiro ukanozgeka na Spain mu ulendo wa Malaspina wa 1789–1794. Ukenda mu vigaŵa vikulu vya Pacific, kufuma ku Cape Horn mpaka ku Alaska, Guam, Philippines, New Zealand, Australia, na Pacific ya Kumwera. === Ufumu Uphya wa Kuthandazga Mazaza === Kukura kwa ufumu wa kuthandazga mazaza mu vyaka vya m'ma 1800 kukapangiska kuti vyaro vya Ulaya, ndipo pamanyuma Japani na United States, vipoke vigaŵa vinandi vya Oceania. Maulendo gha HMS Beagle mu ma 1830, na Charles Darwin, HMS Challenger mu ma 1870, na ghanyake ghakovwira comene kumanya kwa mbwani. Mu Oceania, France yikaŵa na mazaza ghakulu pamanyuma pa kupanga Tahiti na New Caledonia kuŵa vyaro vyakuvikilirika mu 1842 na 1853. Pamanyuma pa kuyendera Cirwa ca Easter mu 1875 na 1887, mulongozgi wa ŵankhondo ŵa pa maji wa Chile Policarpo Toro wakadumba na ŵanthu ŵa Rapanui kuti cirwa cinjire mu Chile mu 1888. Pofika 1900, pafupifupi virwa vyose vya Pacific vikaŵa pasi pa Britain, France, United States, Germany, Japani, na Chile. Mu 1898 (nkhondo ya Spain na Amerika), United States yikapoka Guam na Philippines kufuma ku Spain. === Vyaka vya m'ma 1900 === Pambere pa Nkhondo Yakwamba ya Caro Cose, United States yikayezga kugula panji kuzenga malo gha ŵankhondo ŵa pa maji pa Virwa vya Galápagos. Kukana kwa Ecuador kukovwirika na Chile, iyo nayo yikakhozgeka na Britain na Germany. Umaliro wa Nkhondo Yakwamba ya Caro Cose ukakhozga Japani na United States mu Pacific. Vyaro vya mphepete ya Pacific nga ni Colombia, Ecuador na Peru vikamba kuwona United States nga ni mazaza ghakulu, kanandi vikupempha kuti yovwire mu mphindano. Chile yikayezga kususka kukhwaska kwa United States. Phangano la ŵankhondo ŵa pa maji la Washington la 1921 likakolerana na vyakufumapo vinandi mu Pacific, kusazgapo umaliro wa ubwezi wa Ŵangelezi na Ŵajapani. Ŵankhondo ŵa pa maji ŵa Britain ŵakafuma so mu Pacific ya Kumwera mu caka cenecico, ndipo ici cikanozga ubwezi wa kale wa Britain, Chile, ndipo cikasazgira kukhwaska kwa United States mu Amerika. Japani yikapoka virwa vinandi vya Pacific mu Nkhondo ya Pacific (1941–1945); kweni pakumalira kwa nkhondo, Japani yikatondeka, ndipo ŵankhondo ŵa pa maji ŵa U.S. ŵakaŵa ŵaneco ŵa mbwani. Virwa vya Mariana ya Kumpoto ivyo vikalongozgekanga na Japani vikanjira pasi pa United States. Kufuma umaliro wa Nkhondo Yaciŵiri ya Caro Cose, vyaro vinandi vya kale vya ŵakoloni mu Pacific vyaŵa vyakujilongozga. == Malo == Pacific yikupatula Asiya na Australia kufuma ku Amerika. Yingagaŵika na mzere wapakati mu cigaŵa ca kumpoto (Pacific ya Kumpoto) na ca kumwera (Pacific ya Kumwera). Yikufuma ku cigaŵa ca Antarctica kumwera mpaka ku Arctic kumpoto. Mbwani ya Pacific yikuphimba pafupifupi cigaŵa cimoza pa vitatu ca caro capasi, makilomita gha mbali zinayi 165,250,000, kuluska mtunda wose wa caro capasi pamoza. Yitali makilomita pafupifupi 15,600 kufuma ku Nyanja ya Bering mu Arctic mpaka ku Mbwani ya Kumwera, Pacific yili yisani comene pafupifupi pa makona 5 kumpoto, uko yikufika makilomita pafupifupi 19,800 kufuma ku Indonesia mpaka ku mphepete ya Colombia, hafu ya kuzunguliya caro capasi, kujumpha kankhondi ukulu wa mwezi. Pakati pake pa malo pali ku kumafumiro kwa Kiribati. Malo ghapasi comene ghakumanyikwa pa caro capasi, Mariana Trench, ghali mamita 10,911 pasi pa maji gha mbwani. Kuzika kwapakati ni mamita 4,280, ntheura maji ghose ngakwana makilomita gha mbali zitatu pafupifupi 710,000,000. Cifukwa ca kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi, Mbwani ya Pacific sono yikucepa na masentimita pafupifupi 2.5 pa caka ku mbali zitatu. Kweni Mbwani ya Atlantic yikukura. Mu mphepete za kumanjiliro za Pacific pali nyanja zinandi, zikulu comene ni Nyanja ya Celebes, Nyanja ya Korali, Nyanja ya China ya Kumafumiro, Nyanja ya Philippines, Nyanja ya Japani, Nyanja ya China ya Kumwera, Nyanja ya Sulu, Nyanja ya Tasman, na Nyanja ya Cikasu. Nthowa za maji za Indonesia (kusazgapo Strait of Malacca na Torres Strait) zikukoleranya Pacific na Mbwani ya India kumanjiliro, ndipo Drake Passage na Strait of Magellan zikukoleranya Pacific na Mbwani ya Atlantic kumafumiro. Kumpoto, Bering Strait yikukoleranya Pacific na Mbwani ya Arctic. Pakuti Pacific yikujumpha mzere wa makona 180, Pacific ya Kumanjiliro (pafupi na Asiya) yili mu cigaŵa ca kumafumiro ca caro capasi, apo Pacific ya Kumafumiro (pafupi na Amerika) yili mu cigaŵa ca kumanjiliro. Pacific ya Kumwera yili na mapiri gha pasi pa maji agho ghakufuma kumwera kwa Australia kuya pakati pa Pacific na Antarctica, ndipo ghakukolerana na ghanyake kupanga East Pacific Rise. Pa ulendo unandi wa Magellan kufuma ku Strait of Magellan kuya ku Philippines, mukupenja wakasanga mbwani nadi yamtendere; kweni Pacific njamtendere nyengo zose yayi. Mphepo zikulu zinandi za ku tropiki zikutimba virwa vya Pacific. Mitunda ya kuzunguliya Pacific yili na mapiri gha moto ghanandi ndipo kanandi yikuŵa na cindindindi. Mayigha ghakulu agho ghakufuma ku cindindindi ca pasi pa maji ghananga virwa vinandi, ndipo nyengo zinyake ghananga misumba yose. Mapu gha Martin Waldseemüller gha 1507 ndigho ghakaŵa ghakwamba kulongora Amerika ikupatula mbwani ziŵiri. Pamanyuma, mapu gha Diogo Ribeiro gha 1529 ndigho ghakaŵa ghakwamba kulongora Pacific pafupifupi pa ukulu wake wakwenelera. === Vyaro vya Mphepete === Vyaro vinandi vya Asiya, Oceania, na Amerika vili mu mphepete ya Mbwani ya Pacific, kusazgapo Russia, Japani, China, Korea, Philippines, Indonesia, Australia, New Zealand, vyaro vya virwa vya Pacific, Canada, United States, Mexico, vyaro vya Amerika Yapakati, Colombia, Ecuador, Peru, na Chile. === Mitunda na Virwa === Mbwani ya Pacific yili na virwa vinandi comene vya caro capasi. Pali virwa pafupifupi 25,000 mu Mbwani ya Pacific. Virwa ivyo vili mu Mbwani ya Pacific pera vingagaŵika mu magulu ghatatu ghakulu: Micronesia, Melanesia na Polynesia. Micronesia, iyo yili kumpoto kwa mzere wapakati na kumanjiliro kwa Mzere wa Mazuŵa, yikusazgapo Virwa vya Mariana kumpoto-kumanjiliro, Virwa vya Caroline pakati, Virwa vya Marshall kumafumiro, na virwa vya Kiribati kumwera-kumafumiro. Melanesia, ku kumwera-kumanjiliro, yikusazgapo New Guinea, cirwa caciŵiri pa ukulu pa caro cose pamanyuma pa Greenland, ndipo cikulu comene pa virwa vya Pacific. Magulu ghanyake ghakulu gha Melanesia kufuma kumpoto kuya kumwera ni virwa vya Bismarck, Virwa vya Solomon, Santa Cruz, Vanuatu, Fiji na New Caledonia. Cigaŵa cikulu comene, Polynesia, kufuma ku Hawaii kumpoto mpaka ku New Zealand kumwera, cikusazgapo so Tuvalu, Tokelau, Samoa, Tonga na Virwa vya Kermadec kumanjiliro, Virwa vya Cook, Society na Austral pakati, na Virwa vya Marquesas, Tuamotu, Mangareva, na Cirwa ca Easter kumafumiro. Virwa mu Mbwani ya Pacific vili na mitundu yinayi: virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda, virwa vitali, malibwe gha korali, na malibwe gha korali ghakukwezgeka. Virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda vili kuwaro kwa mzere wa ''andesite'' ndipo vikusazgapo New Guinea, virwa vya New Zealand, na Philippines. Virwa vinyake ivi vikukolerana na vigaŵa vikulu vya mtunda vya pafupi. Virwa vitali vikafuma ku mapiri gha moto, ndipo vinandi vili na mapiri gha moto ghamoyo. Mwa ivi muli Bougainville, Hawaii, na Virwa vya Solomon. Malibwe gha korali gha Pacific ya Kumwera ni vigaŵa vyapasi ivyo vyakura pacanya pa mwala wakusungunuka pasi pa maji gha mbwani. Cimoza mwa vyakuzizwiska comene ni Great Barrier Reef pafupi na kumpoto-kumafumiro kwa Australia. Mtundu waciŵiri wa cirwa ca korali ni malibwe gha korali ghakukwezgeka, agho kanandi ngakulu pacoko kuluska virwa vya korali vyapasi. Viyelezgero ni Banaba na Makatea. == Vimanyikwiro vya Maji == Maji gha Mbwani ya Pacific, pafupifupi magaŵa 50.1 pa 100 gha maji gha mbwani zose za caro capasi, ghakughanaghanirika kuŵa makilomita gha mbali zitatu pafupifupi miliyoni 714. Kufunda kwa maji gha pacanya mu Pacific kungasintha kufuma −1.4 °C, apo maji gha mbwani ghakukhwimira, ku vigaŵa vya mphaka mpaka pafupifupi 30 °C pafupi na mzere wapakati. Mcere nawo ukusintha kuyana na malo, kufika pa magaŵa 37 pa 1,000 ku kumwera-kumafumiro. Maji pafupi na mzere wapakati, agho ghangaŵa na mcere wa magaŵa 34 pa 1,000 pera, ngambura mcere unandi kuluska gha vigaŵa vyapakati cifukwa ca vula yinandi caka cose. Mcere ucoko comene, pasi pa magaŵa 32 pa 1,000, ukusangika kumpoto comene cifukwa maji ghacoko ghakufumbuka mu malo ghakuzizima agha. Kwenda kwa maji gha Pacific kanandi nkhwa kuzunguliya nga ni cipimanyengo mu cigaŵa ca kumpoto na kwakususkana mu cigaŵa ca kumwera. Kwenda kwa maji kwa North Equatorial Current, uko kukukankhika kumanjiliro na mphepo za malonda, kukuzgokera kumpoto pafupi na Philippines kuŵa kwenda kwa maji ghakufunda kwa Kuroshio. Kuzgokera kumafumiro pafupifupi pa makona 45 kumpoto, Kuroshio yikugaŵika ndipo maji ghanyake ghakwenda kumpoto nga ni Aleutian Current, apo ghanyake ghakuzgokera kumwera kuwelera ku North Equatorial Current. Aleutian Current yikugaŵika apo yikuza pafupi na Amerika ya Kumpoto, ndipo cigaŵa cake ca kumwera cikuŵa California Current yakuzizima iyo yikwenda pacoko kumwera. South Equatorial Current, iyo yikwenda kumanjiliro pa mzere wapakati, yikuzgokera kumwera kumafumiro kwa New Guinea, yikuzgokera kumafumiro pafupifupi pa makona 50 kumwera, ndipo yikunjira mu kwenda kukulu kwa Pacific ya Kumwera, kusazgapo kwenda kwa maji kwa Antarctic uko kukuzunguliya caro cose. Apo yikuza pafupi na mphepete ya Chile, yikugaŵika; cigaŵa cimoza cikwenda kuzunguliya Cape Horn ndipo cinyake cikuzgokera kumpoto kupanga Humboldt Current. == Nyengo == Nyengo za cigaŵa ca kumpoto na ca kumwera kanandi zikuyana. Mphepo za malonda za kumwera na kumafumiro kwa Pacific nzakukhazikika comene apo nyengo ya Pacific ya Kumpoto yikupambana comene; mwaciyelezgero, kuzizima kwa nyengo ya kuzizima mu mphepete ya kumafumiro kwa Russia kukupambana na nyengo yakupepuka ya British Columbia cifukwa ca kwenda kwa maji gha mbwani. Mu Pacific ya ku tropiki na pafupi na tropiki, El Niño na La Niña vikukhwaska nyengo. Kuti ŵamanye nyengo iyo yilipo, kufunda kwapakati kwa maji gha pacanya kwa myezi yitatu yaumaliro mu cigaŵa ca makilomita pafupifupi 3,000 kumwera-kumafumiro kwa Hawaii kukupimika, ndipo usange cigaŵa ici cili pacanya panji pasi pa kufunda kwa nyengo zose na kujumpha 0.5 °C, El Niño panji La Niña yikuwonekera kuŵa yikucitika. Mu Lupya 2025, NOAA yikati kufunda kwa maji gha pacanya gha mbwani za caro cose kukaŵa pafupi na mbiri, ndipo Zizima mpaka Mpupulu 2025 yikaŵa nyengo yacitatu pa kufunda mu vyaka 176 vya malemba. Mu Pacific ya kumanjiliro ya ku tropiki, vula ya nyengo ya kufunda yikupambana na mphepo zakomira mu nyengo ya kuzizima izo zikufuma ku Asiya. Pa caro cose, vimphepo vya ku tropiki vikuŵa vinandi pakumalira kwa nyengo ya kufunda. Pacific yili na vigaŵa viŵiri ivyo vili na vimphepo vya ku tropiki vinandi comene: kumpoto-kumanjiliro kwa Pacific na kumafumiro kwa Pacific. Mphepo zikulu za Pacific zikupangika kumwera kwa Mexico, nyengo zinyake zikutimba mphepete ya Mexico, pakati pa Zizima na Thukila, apo izo zikupangika kumpoto-kumanjiliro kwa Pacific zikwenda ku Asiya kufuma Vula mpaka Zimya. Mphepo zikulu za ku tropiki zikupangika so mu Pacific ya Kumwera, uko nyengo zinyake zikukhwaska vyaro vya virwa. Mu Arctic, cikakato kufuma Thukila mpaka Vula cingaŵa ngozi ku ngalawa, apo nyathutwe wa nyengo zose ukuŵako kufuma Zizima mpaka Zimya. Mphepo za kumanjiliro zingaŵa zankhongono comene, comene mu cigaŵa ca kumwera, cifukwa ca kupambana kwa kufunda pakati pa tropiki na Antarctica. Mu cigaŵa ca kumwera, cifukwa ca vimphepo na mitambo, mphepo izi zikuchemeka "Makumi Ghanayi Ghakubangula", "Makumi Ghankhondi Ghakukwiya", na "Makumi Ghankhondi na Limoza Ghakulira", kuyana na makona. == Kasandiro ka Pasi == Mbwani yikapangika mapu dankha na Abraham Ortelius; wakayichema ''Maris Pacifici'' kuyana na malongosoro gha Magellan gha "nyanja ya mtendere". Mzere wa ''andesite'' ndiwo kupambana kukulu comene mu Pacific. Ni mphaka ya malibwe iyo yikupatula malibwe ghakuzika gha dimba la pakati la Pacific na vigaŵa vya mtunda ivyo vyabira pacoko mu mphepete. Mzere uwu ukulondezga mphepete ya kumanjiliro ya virwa pafupi na California, ukujumpha kumwera kwa Aleutian, mu mphepete ya kumafumiro ya Kamchatka, Virwa vya Kuril, Japani, Virwa vya Mariana, Virwa vya Solomon, na Cirwa ca Kumpoto ca New Zealand. Kupambana uku kukulutilira kumpoto-kumafumiro mu mphepete ya kumanjiliro ya mapiri gha Andes kufuma ku Amerika ya Kumwera mpaka ku Mexico. Indonesia, Philippines, Japani, New Guinea, na New Zealand vili kuwaro kwa mzere uwu. Mukati mwa mzere uwu muli maboŵa ghakuzika, mapiri gha moto gha pasi pa maji, na virwa vya mapiri gha moto ivyo vikumanyiska dimba la Pacific. Apa mwala wakusungunuka ukufuma pacoko pacoko mu mphanyiko kuzenga mapiri ghakulu gha moto. Kuwaro kwa mzere uwu, mapiri gha moto ngakuphulika, ndipo Mphete ya Moto ya Pacific ndiyo lamba likulu comene la mapiri gha moto ghakuphulika pa caro cose. Likuthyika zina la mapiri gha moto ghamoyo mahandiredi agho ghali pacanya pa malo agho vigaŵa vikulu vya pasi vikunjirana. Mbwani ya Pacific ndiyo mbwani yekha iyo yazingilizgika comene na malo agho vigaŵa vikulu vya pasi vikunjirana. === Mbiri ya Kapangikiro === Mbwani ya Pacific yikapangika vyaka miliyoni 750 ivyo vyajumpha apo cigaŵa cikulu ca mtunda ca Rodinia cikaphwanyika, nangauli kanandi yikuchemeka Panthalassa mpaka Pangea yikaphwanyika, pafupifupi vyaka miliyoni 200 ivyo vyajumpha. Pasi pa Pacific pa kale comene ndi pa vyaka miliyoni pafupifupi 180 pera, cifukwa cikopa ca kale canjira pasi. === Minjololo ya Mapiri gha Pasi pa Maji === Mbwani ya Pacific yili na minjololo yitali ya mapiri gha pasi pa maji, iyo yikapangika na mapiri gha moto gha malo ghakotcha. Iyi yikusazgapo mnjololo wa Hawaii–Emperor na Louisville Ridge. == Vyacuma == Kugwiliskira ntchito vyuma vya pasi vya Pacific kukusuzgika na kuzika kukulu kwa mbwani. Mu maji ghambura kuzika gha mphepete za Australia na New Zealand, mafuta na mphepo za pasi vikufumyika, ndipo ngale zikuwunjikika mu mphepete za Australia, Japani, Papua New Guinea, Nicaragua, Panama, na Philippines, nangauli unandi wacepa comene mu malo ghanyake. === Kuloŵa Somba === Somba ni cuma cakuzirwa mu Pacific. Maji ghambura kuzika gha mphepete na virwa ghakupeleka ''herring'', ''salmon'', ''sardine'', ''swordfish'', na ''tuna'', na somba za vikoko. Kuloŵa comene kwaŵa suzgo likulu mu malo ghanyake, ndipo kukupangiska kucepa kwa somba na kujalika kwa malo gha kuloŵa, uko kukukhwaska vyacuma na malo gha vyamoyo. Mwaciyelezgero, somba izo zikuloŵeka mu Nyanja ya Okhotsk zacepa na hafu panji kujumpha kufuma mu ma 1990 cifukwa ca kuloŵa comene. == Malo Ghakuzingilizga == Pacific ya kumpoto-kumanjiliro njakunangika comene na tuvigaŵa tucoko twa pulasitiki cifukwa yili pafupi na vyaro vya ŵanthu ŵanandi nga ni Japani na China. Unandi wa tuvigaŵa tucoko twa pulasitiki mu Pacific ya kumpoto-kumafumiro ukasazgikira kahandiredi pakati pa 1972 na 2012. Malo ghakukura gha vyakutaya pakati pa California na Japani ngakulu katatu nga ni France. Matani pafupifupi 80,000 gha pulasitiki ghali kuko, vigaŵa trilioni 1.8. Kunanga mbwani ni kunjira kwiheni kwa vinthu vya usungunu panji tuvinthu mu mbwani. Ŵakunanga ŵakulu ni awo ŵakugwiliskira ntchito milonga kutaya vyakusyala vyawo. Milonga yikuthira mu mbwani, kanandi pamoza na feteleza wa ulimi. Vinthu vinandi ivyo vikucepeska okisijeni mu maji vikupangiska malo ghambura okisijeni umo vyamoyo vingakhala yayi. Vyakutaya vya mu mbwani ni vyakutaya vyakupangika na ŵanthu ivyo vikuyandama mu nyanja, mbwani, panji milonga. Vikuwunjikana pakati pa kwenda kwa maji kwa cizungulizgo na mu mphepete. Kweniso, Mbwani ya Pacific yaŵa malo agho ma''satellite'' ghakuwira, kusazgapo Mars 96 na Fobos-Grunt. === Vyakusyala vya Nyukiliya === Kufuma 1946 mpaka 1958, Virwa vya Marshall vikaŵa malo gha kuyezgera vilwero vya nyukiliya vya United States, ndipo kuyezga 67 kukacitika pa ma''atoll'' ghakupambana. Vilwero vinyake vya nyukiliya vikataika mu Mbwani ya Pacific, kusazgapo cimoza ca nkhongono yikulu ico cikataika mu Nyanja ya Philippines mu 1965. Mu 2021, ulongozgi wa Japani ukazomerezga kuthira maji gha nyukiliya kufuma ku nyumba ya nyukiliya ya Fukushima mu Mbwani ya Pacific mu vyaka 30. Ulongozgi ukati maji ghazamuŵa ghakusazganika mpaka kuŵa ghakumwa. Kupatula kuthira uku, kuvuza kwa ''tritium'' mu Pacific kukaghanaghanirika kuŵa kukulu kufuma 2011 mpaka 2013. === Kukumba Migodi pasi pa Mbwani === Ngozi yiphya ku Mbwani ya Pacific ni kukumba migodi pasi pa mbwani. Kukumba uku kukukhumba kufumya mpira ya ''manganese'' iyo yili na vyuma nga ni magnesiyamu, nickel, mkuŵa, zinki na cobalt. Vyuma vinandi comene vili mu Mbwani ya Pacific pakati pa Mexico na Hawaii. Kukumba uku kukuwoneka kuŵa na vyakufumapo viheni comene ku mbwani. Kukusokonezga malo gha vyamoyo gha pasi pa mbwani ndipo kungananga malo agha kwa muyirayira. Kusambasamba kwa dongo na kunanga na vinthu vya usungunu vikuopska vinyama vinandi vya mu mbwani. Kweniso, kukumba kungafumiska mphepo zakusunga kufunda na kusazgira kusintha kwa nyengo. Ntheura kukanizga kukumba uku nkhwakuzirwa kuti mbwani yikhale makola kwa nyengo yitali. [[Category:Pacific Ocean]] 6u45t3wx2fz2hxawjcocs1531esil72 0 7134 123992 123722 2026-11-05T13:33:20Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 123992 wikitext text/x-wiki [[File:Arctic Ocean - en.png|thumb|330x330px]] '''Mbwani ya Arctic''' ni yicoko comene na yambura kuzika comene mwa vigaŵa vinkhondi vya [[Mbwani|mbwani]] ya caro cose capasi. Yikuphimba makilomita gha mbali zinayi pafupifupi 14,060,000, ndipo njakuzizima comene kuluska mbwani zose. Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kupima Maji (IHO) ukuyiwona nga ni mbwani, nangauli ŵasandi ŵanyake ŵa mbwani ŵakuyichema Nyanja ya Pakati ya Arctic panji Nyanja ya Mphaka ya Kumpoto. Yalongosoreka so nga ni pafupifupi mlomo wa mlonga wa Mbwani ya Atlantic. Yikuwoneka so nga ni cigaŵa ca kumpoto comene ca mbwani ya caro cose. Mbwani ya Arctic yikusazgapo cigaŵa ca Mphaka ya Kumpoto pakati pa cigaŵa ca kumpoto ca caro capasi, ndipo yikufika kumwera pafupifupi makona 60 kumpoto. Yikuzingilizgika na Yurasiya na Amerika ya Kumpoto, ndipo mphaka zake zikulondezga mawonekero gha malo: Bering Strait ku mbali ya Pacific na mphiri ya pasi pa maji ya Greenland na Scotland ku mbali ya Atlantic. Yikuphimbika pacoko na cisanu ca mbwani caka cose, ndipo pafupifupi yose mu nyengo ya kuzizima. Kufunda na mcere wa pacanya pa Mbwani ya Arctic vikusintha mu nyengo apo cisanu cikusungunuka na kukhwima; mcere wake ngucoko comene pakati pa mbwani zinkhondi zikulu, cifukwa ca kufumbuka kucoko, maji ghawemi ghanandi agho ghakufuma ku milonga, na kukolerana kucoko na mbwani zinyake za mcere unandi. Kucepa kwa cisanu mu nyengo ya kufunda kwayowoyeka kuŵa magaŵa 50 pa 100. Wupu wa U.S. wa Cisanu (NSIDC) ukugwiliskira ntchito ma''satellite'' kupeleka malemba gha zuŵa na zuŵa gha cisanu ca mbwani ya Arctic na luŵiro lwa kusungunuka kwake, ndipo ghakulongora kucepa kwakulutilira kwa cisanu. Mu Lupya 2012, cisanu ca Arctic cikafika pa ucoko uphya wa mbiri. Kuyaniska na unandi wapakati (1979–2000), cisanu ca mbwani cikaŵa kuti cacepa na magaŵa 49 pa 100. == Mbiri == === Amerika ya Kumpoto === Ŵanthu ŵakukhala mu cigaŵa ca mphaka ca Amerika ya Kumpoto kwa vyaka 17,000–50,000 panji kujumpha, mu nyengo ya cisanu cikulu. Kucepa kwa maji gha mbwani kukazomerezga ŵanthu kujumpha ulalo wa mtunda wa Bering uwo ukakoleranya Siberia na kumpoto-kumanjiliro kwa Amerika ya Kumpoto (Alaska), ndipo ici cikapangiska ŵanthu kukhala mu Amerika. Magulu ghakwamba gha ŵanthu ŵa kale ŵa Arctic ghakusazgapo Pre-Dorset (pafupifupi 3200–850 pambere Khristu); mdawuko wa Saqqaq wa Greenland (2500–800 pambere Khristu); midawuko ya Independence I na II ya kumpoto-kumafumiro kwa Canada na Greenland; na Groswater ya Labrador na Nunavik. Mdawuko wa Dorset ukathandazgika mu Arctic ya Amerika ya Kumpoto pakati pa 500 pambere Khristu na 1500 mumuwilo wa Khristu. Ŵanthu ŵa Dorset ŵakaŵa mdawuko ukulu waumaliro wa kale mu Arctic pambere ŵanthu ŵa Thule, ŵambuye ŵa Ŵainuit ŵa mazuŵa ghano, ŵandasamire kumafumiro kufuma ku Alaska. Mdawuko wa Thule ukaŵako kufuma pafupifupi 200 pambere Khristu mpaka 1600 mumuwilo wa Khristu, ukwamba kuzunguliya Bering Strait ndipo pamanyuma ukathandazgika pafupifupi mu cigaŵa cose ca Arctic ca Amerika ya Kumpoto. Ŵanthu ŵa Thule ŵakaŵa ŵambuye ŵa Ŵainuit, awo sono ŵakukhala mu Alaska, Northwest Territories, Nunavut, Nunavik, Labrador na Greenland. === Ulaya === Kwa nyengo yitali mu mbiri ya Ulaya, vigaŵa vya mphaka ya kumpoto vikaŵa vyambura kupendeka ndipo malo ghake ghakaghanaghanirikanga waka. Pytheas wa ku Massilia wakalemba ulendo wakuya kumpoto mu 325 pambere Khristu, ku caro ico wakacichema "Eschate Thule", uko zuŵa likanjiliranga maora ghatatu pera pa zuŵa ndipo maji ghakaŵa cinthu cakukhwima "ico munthu wangendapo yayi panji kwendeskapo ngalawa yayi". Panyake wakalongosoranga cisanu ca mbwani cakupatukana; "Thule" yake panyake yikaŵa Norway, nangauli Virwa vya Faroe panji Shetland navyo vyasacizgika. Cifukwa ca mauthenga ghacoko agho ghakaŵako pa nyengo iyo, ŵapangi ŵa mapu ŵakwamba ŵakamanyanga yayi umo ŵangalongolera vigaŵa vya kuzunguliya Mphaka ya Kumpoto: ŵanyake ŵakaŵikanga mtunda (nga mu mapu gha Johannes Ruysch gha 1507, panji gha Gerardus Mercator gha 1595) panji kulongora cigaŵa cose nga ni maji (nga mu mapu gha Martin Waldseemüller gha 1507). Maulendo ghacoko agho ghakajumpha comene Mzere wa Arctic pa nyengo iyo ghakasanga virwa vicoko pera, nga ni Novaya Zemlya (vyaka vya m'ma 1000) na Spitzbergen (1596). Kufuma pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1500 mpaka pakwamba pa vyaka vya m'ma 1900, maulendo ku Mbwani ya Arctic ghakaŵa ghanandi, kanandi kupenja nthowa za malonda kufuma ku Ulaya kuya ku Mbwani ya Pacific, ndipo ntheura kumanya malo gha cigaŵa ici kukakura pacoko pacoko. === Vyaka vya m'ma 1800 === Kusoŵa kumanya ico cikaŵa kumpoto kwa cikanizgo ca cisanu cakusintha kukapangiska maghanoghano ghanandi. Mu Ungelezi na mu vyaro vinyake vya Ulaya, jandulo la "Nyanja ya Mphaka Yakujulika" likalutilira. John Barrow, mulembi waciŵiri wa nyengo yitali wa ŵankhondo ŵa pa maji ŵa Britain, wakakhozga kupenda cigaŵa ici kufuma 1818 mpaka 1845 kupenja nyanja iyi. Mu United States mu ma 1850 na 1860, ŵakupenja Elisha Kane na Isaac Israel Hayes wose ŵakati ŵakawona cigaŵa ca maji agha. Nanga ni pakumalira kwa vyaka ivyo, mukumanya mukulu Matthew Fontaine Maury wakasazgapo malongosoro gha Nyanja ya Mphaka Yakujulika mu buku lake la kusambizgira (1883). Kweni nga umo ŵakupenja wose awo ŵakafika pafupi na mphaka ŵakayowoyera, cisanu ca mphaka ncakukhwima comene ndipo cikukhalilira caka cose, ndipo ghanoghano la nyanja yakujulika likawonekera kuŵa lautesi pakwamba pa ma 1900. Fridtjof Nansen ndiyo wakaŵa wakwamba kujumpha Mbwani ya Arctic na ngalawa, mu ulendo wa Fram kufuma 1893 mpaka 1896. === Vyaka vya m'ma 1900 === Kujumpha kwakwamba kwa mbwani pacanya kukalongozgeka na Wally Herbert mu 1969, mu ulendo wa vigaleta vya ncheŵe kufuma ku Alaska mpaka ku Svalbard, na wovwiri wa ndege. Kujumpha kwakwamba kwa mphaka ya kumpoto na ngalawa kukacitika mu 1958 na ngalawa ya pasi pa maji USS Nautilus, ndipo kujumpha kwakwamba pacanya na ngalawa kukacitika mu 1977 na ngalawa yakuphwanya cisanu NS Arktika. Kufuma 1937, malo gha ŵanthu gha Soviet na Russia agho ghakuyandama pa cisanu ghakulaŵiska comene Mbwani ya Arctic. Malo gha kasandiro ghakazengeka pa cisanu cakuyandama ndipo ghakanyamulika makilomita masauzandi. Mu Nkhondo Yaciŵiri ya Caro Cose, cigaŵa ca Ulaya ca Mbwani ya Arctic cikaŵa malo gha nkhondo yikulu: pangano la ŵabwezi ŵa Allies la kupeleka vinthu ku Soviet Union kwizira mu madoko ghake gha kumpoto likasuskika na ŵankhondo ŵa pa maji na ŵa ndege ŵa Germany. Mu 1954, Scandinavian Airlines (SAS) yikamba maulendo ghakwamba gha malonda gha ndege pacanya pa Mbwani ya Arctic, pakati pa Los Angeles na Copenhagen. === Vyaka vya m'ma 2000 === Mu Mpupulu 2019, Pulezidenti wa U.S. Donald Trump wakasacizga pakweru kugula Greenland. Wakawuska so ghanoghano ili mu Zimya 2024, wakuti kuŵa na Greenland nkhwakukhumbikwa pa civikiliro na vyacuma vya United States. Wakati kugwiliskira ntchito nkhongono kwakanizgika yayi. Pa 10 Zimya 2024, Trump wakachema nduna yikulu ya Canada kuti ni mulongozgi wa cigaŵa ca 51 ca U.S. Kale wakayowoyanga kuti kutora Canada kungaŵa kwiwemi pa malonda. Pa 1 Mpupulu 2025, wakamba nkhondo ya malonda. Pa foni na nduna yikulu yiphya ya Canada Mark Carney pa 28 Masika 2025, Trump wakawuska ghanoghano la Canada kuŵa cigaŵa ca 51 ca U.S. ndipo wakalongosora uwemi uwo wakuwona. Mu mazgo ghanyake, wakalongora khumbo la kulongozga vyuma vya Canada na maji gha mukati gha Canada gha Arctic, agho ghakumanyikwa nga ni Northwest Passage. == Malo == === Ukulu === Mbwani ya Arctic yili mu dimba la mawonekero gha cizungulizgo pafupifupi ndipo yikuphimba makilomita gha mbali zinayi pafupifupi 14,056,000, pafupifupi ukulu wa Antarctica. Mphepete yake njitali makilomita 45,390. Ndiyo mbwani yekha iyo njicoko kuluska Russia, iyo yili na mtunda wa makilomita gha mbali zinayi 17,098,246. === Mtunda Wakuzingilizga === Mbwani ya Arctic yikuzingilizgika na mitunda ya Yurasiya (Russia na Norway), Amerika ya Kumpoto (Canada na cigaŵa ca U.S. ca Alaska), Greenland, na Iceland. === Vigaŵa na Kukolerana === Mbwani ya Arctic yikukolerana na Mbwani ya Pacific kwizira mu Bering Strait na Mbwani ya Atlantic kwizira mu Nyanja ya Greenland na Nyanja ya Labrador. (Nyanja ya Iceland nyengo zinyake yikuwonekera kuŵa cigaŵa ca Nyanja ya Greenland, ndipo nyengo zinyake paŵekha.) Ŵakumanya ŵakupambana ŵakuŵika nyanja zinyake za mphepete mu Mbwani ya Arctic panji ya Atlantic, kusazgapo Hudson Bay, Baffin Bay, Nyanja ya Norway, na Hudson Strait. === Virwa === Virwa vikulu na magulu gha virwa mu Mbwani ya Arctic, kufuma ku mzere wakwamba kuya kumanjiliro, ni: * Jan Mayen (Norway) * Iceland * Greenland (Denmark) * Virwa vya Arctic vya Canada (kusazgapo Virwa vya Queen Elizabeth na Cirwa ca Baffin) * Cirwa ca Wrangel (Russia) * Virwa vya New Siberian (Russia) * Severnaya Zemlya (Russia) * Novaya Zemlya (Russia) * Franz Josef Land (Russia) * Svalbard (Norway) === Madoko === Pali madoko ghanandi pa Mbwani ya Arctic, mu Alaska, Canada, Greenland, Norway, Iceland, na Russia, nga ni Utqiaġvik, Churchill, Nuuk, Longyearbyen, Akureyri, Murmansk, na Arkhangelsk. === Mphepete za Pasi pa Maji === Mphepete za pasi pa maji za Arctic zili na vigaŵa vinandi, kusazgapo ca Canada na ca Russia, ico nyengo zinyake cikuchemeka "Mphepete ya Arctic" cifukwa ndicikulu. Mphepete ya Russia yili na vigaŵa vitatu vicoko: Barents, Nyanja ya Chukchi, na Siberia. Mwa ivi, ya Siberia ndiyo mphepete yikulu comene ya mtundu uwu pa caro cose; yili na mafuta na mphepo za pasi zinandi. Mphepete ya cigaŵa ca Chukchi yikupanga mphaka pakati pa Russia na United States nga umo yikalongosoreka mu phangano la 1990. Cigaŵa cose cili na mphindano za pakati pa vyaro pa malo. === Vimanyikwiro vya Pasi pa Maji === Phiri la pasi pa maji, Lomonosov Ridge, likugaŵa dimba lakuzika la Mphaka ya Kumpoto mu madimba ghaŵiri: dimba la Yurasiya, lakuzika mamita 4,000–4,500, na dimba la Amerasia, lakuzika mamita pafupifupi 4,000. Pasi pa mbwani pali mapiri, malo ghakugonera ghakuzika, na madimba. Kuzika kwapakati kwa Mbwani ya Arctic ni mamita 1,038. Malo ghakuzika comene ni Molloy Hole mu Fram Strait, pa mamita pafupifupi 5,550. Madimba ghaŵiri ghakulu ghakugaŵika so na mapiri kuŵa dimba la Canada, dimba la Makarov, dimba la Amundsen, na dimba la Nansen. == Kasandiro ka Pasi == Malibwe gha pasi gha mapiri gha kuzunguliya Mbwani ya Arctic ghakapangika panji kusintha mu nyengo ya kupangika kwa mapiri ya Ellesmerian mu nyengo ya Paleozoic. Kubira kwa pasi mu nyengo za Triassic na Jurassic kukapangiska kuwunjika kwa dongo kunandi, ndipo kukapanga malo ghanandi agho mafuta na mphepo za pasi zili sono. Mu nyengo ya Cretaceous, dimba la Canada likajulika, ndipo kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi kukapangiska mafuta kusamira ku malo agho sono ni Prudhoe Bay. Pa nyengo yeneyiyo, dongo kufuma ku mapiri gha Canadian Rockies agho ghakakweranga likapanga mlomo ukulu wa mlonga wa Mackenzie. Kupatukana kwa cigaŵa cikulu ca mtunda ca Pangea, kwamba mu nyengo ya Triassic, kukajula Mbwani ya Atlantic yakwamba. Kupatukana kukalutilira kumpoto, kujula Mbwani ya Arctic apo cikopa ca pasi pa mbwani cikafumanga. Dimba la Amerasia lingaŵa kuti likajulika dankha. Kuthandazgika kunyake kukovwira kupanga phiri la Alpha-Mendeleev mu nyengo ya Cretaceous ya pamanyuma. Mu nyengo ya Cenozoic, kunjira pasi kwa cigaŵa ca pasi ca Pacific, kutimbana kwa India na Yurasiya, na kujulika kwakulutilira kwa Atlantic ya Kumpoto vikapanga malo ghaphya agho mafuta ghakusungikira. Pasi pa mbwani pakamba kuthandazgika kufuma ku phiri la Gakkel, ndipo ici cikapangiska Lomonosov Ridge kusamira kutali na mtunda na kubira. Cifukwa ca cisanu ca mbwani na kutali kwake, kasandiro ka pasi ka Mbwani ya Arctic kandapendeke makola. Kuboola kwa Arctic Coring Expedition kukavumbula pacoko Lomonosov Ridge, ilo likuwoneka kuŵa cikopa ca mtunda ico cikapatukana na mphepete ya Barents-Kara. Lingaŵa na mbiya za mafuta mpaka biliyoni 10. Phiri la Gakkel nalo likumanyikwa makola yayi. == Kasandiro ka Mbwani == === Kwenda kwa Maji === Mu vigaŵa vikulu vya Mbwani ya Arctic, cigaŵa ca pacanya (pafupifupi mamita 50) cili na mcere ucoko na kuzizima kuluska maji ghanyake. Cikukhalilira cifukwa vyakufumapo vya mcere pa kukhwima kwa maji ni vikulu kuluska vya kufunda. Cikupokera maji ghawemi gha milonga yikulu ya Siberia na Canada (Ob, Yenisei, Lena, Mackenzie), agho ghakuyandama pa maji gha mcere unandi, ghakukhwima, na ghakuzika. Pakati pa cigaŵa ici na maji ghanyake pali cigaŵa umo mcere na kufunda vikusazgikira apo kuzika kukusazgikira. Cifukwa yili paŵekha kuluska mbwani zinyake, Mbwani ya Arctic yili na ndondomeko yapadera na yakusuzga ya kwenda kwa maji. Yikuyana na Nyanja ya Mediterranean, cifukwa maji ghake ghakuzika ghakukolerana pacoko pera na dimba la Atlantic kwizira mu Fram Strait. Mbwani ya Arctic yili na maji gha makilomita gha mbali zitatu 18.07 × 10⁶, pafupifupi magaŵa 1.3 pa 100 gha mbwani yose ya caro capasi. Maji ghakunjira kufuma ku Mbwani ya Pacific na ya Atlantic, ndipo ghangagaŵika mu vigaŵa vitatu vyapadera. Cigaŵa cakuzika comene cikuchemeka Maji gha Pasi gha Arctic ndipo cikwamba pafupifupi mamita 900. Ni maji ghakukhwima comene mu mbwani ya caro cose, ndipo ghakufuma ku malo ghaŵiri: maji gha mphepete za Arctic na maji ghakuzika gha Nyanja ya Greenland. Maji agho ghakufuma ku Pacific ghakujumpha mu Bering Strait yifupi na kufika mu Nyanja ya Chukchi. Mu nyengo ya kuzizima, mphepo zakuzizima za Alaska zikuputa pa Nyanja ya Chukchi, kukhwimiska maji gha pacanya na kukankha cisanu ciphya ici ku Pacific. Ici cikusiya maji ghakukhwima gha mcere mu nyanja agho ghakubira mu Mbwani ya Arctic ya kumanjiliro. Maji agha ghakukumana na maji ghakuzika gha Nyanja ya Greenland, agho ghakupangika apo mphepo zikulu za nyengo ya kuzizima zikujumpha. Apo kuzizima kukusazgikira comene, cisanu cikupangika, ndipo maji ghakukhwima mwakukwana kubira pasi pa maji ghakufunda gha mcere. Maji gha Pasi gha Arctic ngakuzirwa comene cifukwa agho ghakufumamo ghakovwira kupanga Maji ghakuzika gha Atlantic. Kuzgokerana kwa maji agha kukugwira ntchito yikulu pa kwenda kwa maji kwa caro cose na kukhazikiska nyengo. Pakati pa mamita 150–900 pali maji agho ghakuchemeka Maji gha Atlantic. Maji agho ghakufuma ku Atlantic ya Kumpoto ghakunjira kwizira mu Fram Strait, ghakuzizima na kubira, ndipo ghakuzunguliya dimba la Arctic. Ndigho maji ghanandi comene agho ghakunjira mu Mbwani ya Arctic, pafupifupi kakhumi kuluska agho ghakufuma ku Pacific. Ghakwenda pacoko pacoko. Maji gha Atlantic ghali na mcere wakuyana na Maji gha Pasi gha Arctic kweni ngakufunda comene (mpaka 3 °C). Nadi, maji agha ngakufunda kuluska maji gha pacanya, ndipo ghakusyala pasi cifukwa ca mcere pera. Para maji ghafika mu dimba, ghakukankhika na mphepo zankhongono mu kwenda kukulu kwa cizungulizgo ako kakuchemeka Beaufort Gyre. Maji mu Beaufort Gyre ghali na mcere ucoko comene kuluska gha Nyanja ya Chukchi cifukwa ca maji gha milonga yikulu ya Canada na Siberia. Cigaŵa caumaliro ca maji mu Mbwani ya Arctic cikuchemeka Maji gha Pacanya gha Arctic ndipo cili pakati pa mamita 150–200. Cigaŵa cakuzirwa comene ca maji agha ni cigaŵa ca pasi pa pacanya. Cikufuma ku maji gha Atlantic agho ghakunjira kwizira mu migodi ya pasi pa maji ndipo ghakusazganika comene pa mphepete ya Siberia. Apo ghakusazganika, ghakuzizima ndipo ghakuvikilira cigaŵa ca pacanya ku kufunda. Kweni mu vyaka makhumi ghaŵiri ghaumaliro, kufunda na kukwera kwa maji gha Atlantic kukupangiska kufunda kwa maji gha Atlantic kusungunuska comene cisanu ca mbwani ku kumafumiro kwa Arctic. Kupima kwa sonosono, kwa 2016–2018, kukulongora kuti kufunda kwa mbwani ku pacanya sono kwajumpha kwa mphepo mu dimba la Yurasiya la kumafumiro. Kweni kupima kwakulunjika ku kumanjiliro kwa Arctic kukulongora kuti kufunda kwa maji gha Atlantic kukusyala pakati nanga ni pa mphepo yikulu ya Arctic ya 2012. Maji agho ghakufuma ku Pacific na ku Atlantic ghose ghakufuma kwizira mu Fram Strait pakati pa Greenland na Svalbard, iyo njakuzika mamita pafupifupi 2,700 na yisani makilomita 350. Usani wa Fram Strait ndiwo ukuzomerezga maji kunjira na kufuma ku mbali ya Atlantic. Cifukwa ca kuzunguliya kwa caro capasi, maji ghakufuma kumanjiliro mu East Greenland Current na kunjira kumafumiro mu Norwegian Current. Maji gha Pacific ghakufuma so mu mphepete ya kumanjiliro kwa Greenland na Hudson Strait, ndipo ghakupeleka vyakulya ku virwa vya Canada. Nga umo tawonera, kupangika na kwenda kwa cisanu ni cifukwa cikulu ca kwenda kwa maji mu Mbwani ya Arctic na kupangika kwa vigaŵa vya maji. Ntheura Mbwani ya Arctic yikusintha cifukwa ca kusintha kwa cisanu mu nyengo. Kwenda kwa cisanu kukufuma ku mphepo, izo zikukolerana na vyakucitika vya nyengo vinandi vya Arctic mu caka. Mwaciyelezgero, kukanikizga kukulu kwa mphepo kwa Beaufort kukwendeska Beaufort Gyre. Mu nyengo ya kufunda, kukanikizga uku kukusamira pafupi na Siberia na Canada. Kweniso, kukanikizga kukulu pacanya pa Greenland kukwiziska mphepo zankhongono zakufuma kumpoto kwizira mu Fram Strait, kovwira kufumiska cisanu. Mu nyengo ya kufunda, mphepo izi nzicoko. Kukanikizga kucoko pacanya pa nyanja za Nordic na Barents kukupanga kwenda kwa maji kwa cizungulizgo mu cigaŵa ici. Kusintha kose uku kukupangiska kwenda kwa cisanu kuŵa kucoko comene mu myezi ya nyengo ya kufunda. === Cisanu ca Mbwani === Cigaŵa cikulu ca Mbwani ya Arctic caphimbika na cisanu ca mbwani ico cikusintha mu unandi na kukhwima mu nyengo. Unandi wapakati wa cisanu ca mbwani ya Arctic ukulutilira kucepa mu vyaka makhumi vyaumaliro, pa luŵiro lwa magaŵa 12.85 pa 100 pa vyaka khumi kufuma 1980. Kusintha kwa nyengo kuli pafupifupi makilomita gha mbali zinayi 7,000,000, ndipo cisanu cinandi comene ni mu Masika na cicoko comene mu Lupya. Cisanu ca mbwani cikukhwaskika na mphepo na kwenda kwa maji, ivyo vingasamiska na kuzunguliya vigaŵa vikulu comene vya cisanu. Malo gha kukanikizgana nagho ghakupangika, umo cisanu cikuwunjikana. Mapiri gha cisanu nyengo zinyake ghakuphwanyika kufuma ku Cirwa ca Ellesmere, ndipo ghakupangika so kufuma ku cisanu cikulu cakwenda ca kumanjiliro kwa Greenland na kumpoto-kumafumiro kwa Canada. Mapiri gha cisanu ni cisanu ca mbwani yayi kweni ghangakakika mu cisanu ca mbwani. Ghali pa ngozi ku ngalawa, ndipo Titanic ni yimoza mwa izo zikumanyikwa comene. Mbwani yikujalika na cisanu pafupifupi kufuma Thukila mpaka Zizima, ndipo vigaŵa vya pacanya vya ngalawa vikuphimbika na cisanu kufuma Thukila mpaka Vula. Pambere ngalawa zakuphwanya cisanu za mazuŵa ghano zindize, ngalawa izo zikenda pa Mbwani ya Arctic zikaŵa pa ngozi ya kukakika panji kuphwanyika na cisanu (nangauli ngalawa ya Baychimo yikayandama mu Mbwani ya Arctic kwambura ŵanthu kwa vyaka makhumi). == Nyengo == Mbwani ya Arctic yili mu nyengo ya mphaka, iyo yili na kuzizima kwakulutilira na kusintha kucoko kwa kufunda mu caka. Nyengo ya kuzizima yili na usiku wa mphaka, kuzizima kukulu comene, na nyengo yakukhazikika. Mphepo zikulu zikuzunguliya zikucitika kanandi ku mbali ya Atlantic pera. Nyengo ya kufunda yili na ungweru wa zuŵa nyengo zose (zuŵa la pakati pa usiku), ndipo kufunda kwa mphepo kungakwera pacoko pacanya pa 0 °C. Mphepo zikulu zikuzunguliya zikucitika kanandi mu nyengo ya kufunda ndipo zingiziska vula panji cisanu. Kuli mitambo caka cose, kufuma magaŵa 60 pa 100 mu nyengo ya kuzizima mpaka kujumpha 80 pa 100 mu nyengo ya kufunda. Kufunda kwa maji gha pacanya gha Mbwani ya Arctic kukuyana pafupifupi nyengo zose pa −1.8 °C, pafupi na apo maji gha mbwani ghakukhwimira. Kukhwima kwa maji gha mbwani, kupambana na maji ghawemi, kukusazgikira apo ghakuza pafupi na kukhwima, ntheura ghakubira. Kanandi nchakukhumbikwa kuti mamita 100–150 gha pacanya gha mbwani ghazizime mpaka kukhwima kuti cisanu ca mbwani cipangike. Mu nyengo ya kuzizima, maji gha mbwani agho ghakufunda pacoko ghakucepeska kuzizima, nanga ni apo ghaphimbika na cisanu. Ici ni cifukwa cimoza ico Arctic yilije kuzizima kukulu comene uko kukuwoneka pa cigaŵa cikulu ca mtunda ca Antarctica. Pali kusintha kukulu mu nyengo pa unandi wa cisanu ico cikuphimba Mbwani ya Arctic. Cigaŵa cikulu ca cisanu ici caphimbika so na cisanu ca kuthambo kwa myezi pafupifupi 10 pa caka. Cisanu ca kuthambo cinandi comene cikuŵa mu Mpupulu panji Masika, pafupifupi masentimita 20–50 pacanya pa mbwani yakukhwima. Nyengo ya cigaŵa ca Arctic yasintha comene mu mbiri ya caro capasi. Mu nyengo ya kufunda kukulu vyaka miliyoni 55 ivyo vyajumpha, apo nyengo ya caro cose yikafunda na pafupifupi 5–8 °C, cigaŵa ici cikafika pa kufunda kwapakati kwa caka kwa 10–20 °C. Maji gha pacanya gha kumpoto comene gha Mbwani ya Arctic ghakafunda, pacoko mu nyengo zinyake, mwakukwana kusunga vyamoyo vya ku tropiki ivyo vikukhumba kufunda kwa pacanya kwakujumpha 22 °C. Sono, cigaŵa ca Arctic cikufunda kaŵiri luŵiro kuluska caro capasi cose. == Vyamoyo == Cifukwa ca kusintha kukulu kwa nyengo kwa myezi 2–6 ya zuŵa la pakati pa usiku na usiku wa mphaka mu Mbwani ya Arctic, kupanga kwakwamba kwa vyamoyo vya usanisinuru nga ni vyakumera vicoko vya pa cisanu na vya mu maji kukucitika mu myezi ya Masika mpaka Lupya pera. Ŵakurya ŵakuzirwa ŵa ŵakupanga ŵakwamba mu Mbwani ya Arctic ya pakati na nyanja za mphepete ni tuvinyama tucoko twa mu maji, comene twa mitundu yinyake, pamoza na vinyama vya pa cisanu. Ŵakurya ŵakwamba aŵa ni ulalo wakuzirwa pakati pa ŵakupanga ŵakwamba na vinyama vya pacanya. Kapangikiro ka vinyama vya pacanya mu Mbwani ya Arctic kakupambana kuyana na cigaŵa (mbali ya Atlantic panji ya Pacific) na cisanu. Ŵakurya ŵaciŵiri mu Nyanja ya Barents, nyanja ya mphepete ya Arctic iyo yikukhwaskika na Atlantic, comene ni somba za pafupi na Arctic nga ni ''herring'', ''cod'' yiphya, na ''capelin''. Mu vigaŵa vya cisanu vya Mbwani ya Arctic ya pakati, ''cod'' ya mphaka ndiyo cakusaka cikulu ca ŵakurya ŵakwamba. Vyakusaka vya pacanya comene mu Mbwani ya Arctic, vinyama vyakonkheska vya mu mbwani nga ni ''seal'', nyamumba, na ŵankhalamila ŵatuŵa, vikusaka somba. Vinyama vya mu mbwani ivyo vili pa ngozi mu Mbwani ya Arctic ni ''walrus'' na nyamumba. Cigaŵa ici cili na malo gha vyamoyo ghakunangika luŵiro, ndipo ghali pa ngozi comene ya kusintha kwa nyengo, cifukwa cikufunda luŵiro kuluska caro cose. ''Jellyfish'' yikulu ya mtundu wa ''lion's mane'' njinandi mu maji gha Arctic. == Vyuma vya Kawiro == Mafuta na mphepo za pasi, vyuma vya mu mcenga, vyuma vya visulo vinandi, mcenga na tumalibwe, somba, ''seal'' na nyamumba vyose vingasangika vinandi mu cigaŵa ici. Malo ghambura mwenecho pa ndyali pafupi na pakati pa nyanja ni nkhani ya mphindano yikulu pakati pa United States, Russia, Canada, Norway, na Denmark. Ngakuzirwa ku msika wa nkhongono wa caro cose cifukwa ghangaŵa na magaŵa 25 pa 100 panji kujumpha gha mafuta na mphepo za pasi agho ghandasangike pa caro cose. == Masuzgo gha Malo Ghakuzingilizga == === Kusungunuka kwa Cisanu ca Arctic === Cisanu ca Arctic cikucepa, ndipo bowo la nyengo zinyake mu cigaŵa ca ozone likucitika kanandi. Kucepa kwa cisanu ca mbwani ya Arctic kukucepeska kuwezga ungweru kwa caro capasi, ndipo kungapangiska kufunda kwa caro cose kusazgikira. Kusanda kukulongora kuti Arctic yingaŵa yambura cisanu mu nyengo ya kufunda kakwamba mu mbiri ya ŵanthu pofika 2040. Maghanoghano pa nyengo yaumaliro iyo Arctic yikaŵa yambura cisanu ghakupambana: vyaka miliyoni 65 ivyo vyajumpha apo mafosilo ghakulongora kuti vyakumera vikaŵako, mpaka vyaka 5,500 pera ivyo vyajumpha. Kufunda mu Arctic kungapangiska maji ghanandi ghawemi gha cisanu cakusungunuka kunjira mu Atlantic ya kumpoto, ndipo kungasokonezga kwenda kwa maji gha mbwani ya caro cose. Kusintha kukulu kwa nyengo ya caro capasi kungalondezga. Apo cisanu ca mbwani cikucepa na maji gha mbwani ghakukwera, vyakufumapo vya mphepo zikulu nga ni ya 2012 pa maji ghakujulika vikusazgikira, nga umo kunangika kwa vyakumera vya mphepete na maji gha mcere kukusazgikira mu malo nga ni mlomo wa mlonga wa Mackenzie. Kufunda kwa caro cose kwasazgira kukumana pakati pa ŵankhalamila ŵatuŵa na ŵanthu. Kucepa kwa cisanu ca mbwani kukupangiska ŵankhalamila ŵatuŵa kupenja vyakulya kunyake. Kwamba mu Zimya 2018 mpaka Mpupulu 2019, ŵankhalamila ŵanandi ŵatuŵa ŵakanjira mu virwa vya Novaya Zemlya, ndipo ŵalongozgi ŵa malo agho ŵakapharazga ngozi. Ŵankhalamila ŵanandi ŵatuŵa ŵakawoneka ŵakunjira mu nyumba, nyumba za ulongozgi, na malo gha ŵanthu. === Kunangika kwa Metheni wa pa Cisanu === Cisanu ca mbwani, na kuzizima uko cikusunga, vikusunga metheni uwo uli pafupi na mphepete, ndipo vikukanizga kuti uleke kufuma mu mphepo na kusazgira kufunda. Kusungunuka kwa cisanu ici kungafumiska metheni munandi, mphepo yankhongono yakusunga kufunda, mu mphepo, ndipo kungasazgira kufunda na kupangiska mitundu ya vyamoyo vya mu mbwani kumalira. === Masuzgo Ghanyake === Masuzgo ghanyake gha malo ghakuzingilizga ni kunangika kwa Mbwani ya Arctic na vinthu vya nyukiliya, mwaciyelezgero kufuma ku malo gha Russia gha kutaya vyakusyala vya nyukiliya mu Nyanja ya Kara, malo gha kuyezga vilwero vya nyukiliya vya nyengo ya Nkhondo ya Mtima nga ni Novaya Zemlya, vyakunanga vya Camp Century mu Greenland, na vyakunanga vya ngozi ya nyukiliya ya Fukushima Daiichi. Pa 16 Vuna 2015, vyaro vinkhondi (United States, Russia, Canada, Norway, Denmark/Greenland) vikasayina kalata ya pangano la kusunga ngalawa zawo za kuloŵa somba kuwaro kwa malo gha makilomita gha mbali zinayi pafupifupi miliyoni 2.8 mu Mbwani ya Arctic ya pakati pafupi na Mphaka ya Kumpoto. Phangano ili likupempha vyaro ivi kuleka kuloŵa kuko mpaka pazamuŵa vinjeru viwemi vya kasandiro pa vyuma vya mu mbwani na ndondomeko ya kuvivikilira. [[Category:Arctic Ocean]] tolip1u0ae52ih5eibojvwo4yrrjbwa 123999 123992 2026-11-05T13:37:05Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 123999 wikitext text/x-wiki [[File:Arctic Ocean - en.png|thumb|330x330px]] '''Mbwani ya Arctic''' ni yicoko comene na yambura kuzika comene mwa vigaŵa vinkhondi vya [[Mbwani|mbwani]] ya caro cose capasi. Yikuphimba makilomita gha mbali zinayi pafupifupi 14,060,000, ndipo njakuzizima comene kuluska mbwani zose. Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kupima Maji (IHO) ukuyiwona nga ni mbwani, nangauli ŵasandi ŵanyake ŵa mbwani ŵakuyichema Nyanja ya Pakati ya Arctic panji Nyanja ya Mphaka ya Kumpoto. Yalongosoreka so nga ni pafupifupi mlomo wa mlonga wa Mbwani ya Atlantic. Yikuwoneka so nga ni cigaŵa ca kumpoto comene ca mbwani ya caro cose. Mbwani ya Arctic yikusazgapo cigaŵa ca Mphaka ya Kumpoto pakati pa cigaŵa ca kumpoto ca caro capasi, ndipo yikufika kumwera pafupifupi makona 60 kumpoto. Yikuzingilizgika na Yurasiya na Amerika ya Kumpoto, ndipo mphaka zake zikulondezga mawonekero gha malo: Bering Strait ku mbali ya Pacific na mphiri ya pasi pa maji ya Greenland na Scotland ku mbali ya Atlantic. Yikuphimbika pacoko na cikakato ca mbwani caka cose, ndipo pafupifupi yose mu nyengo ya kuzizima. Kufunda na mcere wa pacanya pa Mbwani ya Arctic vikusintha mu nyengo apo cikakato cikusungunuka na kukhwima; mcere wake ngucoko comene pakati pa mbwani zinkhondi zikulu, cifukwa ca kufumbuka kucoko, maji ghawemi ghanandi agho ghakufuma ku milonga, na kukolerana kucoko na mbwani zinyake za mcere unandi. Kucepa kwa cikakato mu nyengo ya kufunda kwayowoyeka kuŵa magaŵa 50 pa 100. Wupu wa U.S. wa Cikakato (NSIDC) ukugwiliskira ntchito ma''satellite'' kupeleka malemba gha zuŵa na zuŵa gha cikakato ca mbwani ya Arctic na luŵiro lwa kusungunuka kwake, ndipo ghakulongora kucepa kwakulutilira kwa cikakato. Mu Lupya 2012, cikakato ca Arctic cikafika pa ucoko uphya wa mbiri. Kuyaniska na unandi wapakati (1979–2000), cikakato ca mbwani cikaŵa kuti cacepa na magaŵa 49 pa 100. == Mbiri == === Amerika ya Kumpoto === Ŵanthu ŵakukhala mu cigaŵa ca mphaka ca Amerika ya Kumpoto kwa vyaka 17,000–50,000 panji kujumpha, mu nyengo ya cikakato cikulu. Kucepa kwa maji gha mbwani kukazomerezga ŵanthu kujumpha ulalo wa mtunda wa Bering uwo ukakoleranya Siberia na kumpoto-kumanjiliro kwa Amerika ya Kumpoto (Alaska), ndipo ici cikapangiska ŵanthu kukhala mu Amerika. Magulu ghakwamba gha ŵanthu ŵa kale ŵa Arctic ghakusazgapo Pre-Dorset (pafupifupi 3200–850 pambere Khristu); mdawuko wa Saqqaq wa Greenland (2500–800 pambere Khristu); midawuko ya Independence I na II ya kumpoto-kumafumiro kwa Canada na Greenland; na Groswater ya Labrador na Nunavik. Mdawuko wa Dorset ukathandazgika mu Arctic ya Amerika ya Kumpoto pakati pa 500 pambere Khristu na 1500 mumuwilo wa Khristu. Ŵanthu ŵa Dorset ŵakaŵa mdawuko ukulu waumaliro wa kale mu Arctic pambere ŵanthu ŵa Thule, ŵambuye ŵa Ŵainuit ŵa mazuŵa ghano, ŵandasamire kumafumiro kufuma ku Alaska. Mdawuko wa Thule ukaŵako kufuma pafupifupi 200 pambere Khristu mpaka 1600 mumuwilo wa Khristu, ukwamba kuzunguliya Bering Strait ndipo pamanyuma ukathandazgika pafupifupi mu cigaŵa cose ca Arctic ca Amerika ya Kumpoto. Ŵanthu ŵa Thule ŵakaŵa ŵambuye ŵa Ŵainuit, awo sono ŵakukhala mu Alaska, Northwest Territories, Nunavut, Nunavik, Labrador na Greenland. === Ulaya === Kwa nyengo yitali mu mbiri ya Ulaya, vigaŵa vya mphaka ya kumpoto vikaŵa vyambura kupendeka ndipo malo ghake ghakaghanaghanirikanga waka. Pytheas wa ku Massilia wakalemba ulendo wakuya kumpoto mu 325 pambere Khristu, ku caro ico wakacichema "Eschate Thule", uko zuŵa likanjiliranga maora ghatatu pera pa zuŵa ndipo maji ghakaŵa cinthu cakukhwima "ico munthu wangendapo yayi panji kwendeskapo ngalawa yayi". Panyake wakalongosoranga cikakato ca mbwani cakupatukana; "Thule" yake panyake yikaŵa Norway, nangauli Virwa vya Faroe panji Shetland navyo vyasacizgika. Cifukwa ca mauthenga ghacoko agho ghakaŵako pa nyengo iyo, ŵapangi ŵa mapu ŵakwamba ŵakamanyanga yayi umo ŵangalongolera vigaŵa vya kuzunguliya Mphaka ya Kumpoto: ŵanyake ŵakaŵikanga mtunda (nga mu mapu gha Johannes Ruysch gha 1507, panji gha Gerardus Mercator gha 1595) panji kulongora cigaŵa cose nga ni maji (nga mu mapu gha Martin Waldseemüller gha 1507). Maulendo ghacoko agho ghakajumpha comene Mzere wa Arctic pa nyengo iyo ghakasanga virwa vicoko pera, nga ni Novaya Zemlya (vyaka vya m'ma 1000) na Spitzbergen (1596). Kufuma pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1500 mpaka pakwamba pa vyaka vya m'ma 1900, maulendo ku Mbwani ya Arctic ghakaŵa ghanandi, kanandi kupenja nthowa za malonda kufuma ku Ulaya kuya ku Mbwani ya Pacific, ndipo ntheura kumanya malo gha cigaŵa ici kukakura pacoko pacoko. === Vyaka vya m'ma 1800 === Kusoŵa kumanya ico cikaŵa kumpoto kwa cikanizgo ca cikakato cakusintha kukapangiska maghanoghano ghanandi. Mu Ungelezi na mu vyaro vinyake vya Ulaya, jandulo la "Nyanja ya Mphaka Yakujulika" likalutilira. John Barrow, mulembi waciŵiri wa nyengo yitali wa ŵankhondo ŵa pa maji ŵa Britain, wakakhozga kupenda cigaŵa ici kufuma 1818 mpaka 1845 kupenja nyanja iyi. Mu United States mu ma 1850 na 1860, ŵakupenja Elisha Kane na Isaac Israel Hayes wose ŵakati ŵakawona cigaŵa ca maji agha. Nanga ni pakumalira kwa vyaka ivyo, mukumanya mukulu Matthew Fontaine Maury wakasazgapo malongosoro gha Nyanja ya Mphaka Yakujulika mu buku lake la kusambizgira (1883). Kweni nga umo ŵakupenja wose awo ŵakafika pafupi na mphaka ŵakayowoyera, cikakato ca mphaka ncakukhwima comene ndipo cikukhalilira caka cose, ndipo ghanoghano la nyanja yakujulika likawonekera kuŵa lautesi pakwamba pa ma 1900. Fridtjof Nansen ndiyo wakaŵa wakwamba kujumpha Mbwani ya Arctic na ngalawa, mu ulendo wa Fram kufuma 1893 mpaka 1896. === Vyaka vya m'ma 1900 === Kujumpha kwakwamba kwa mbwani pacanya kukalongozgeka na Wally Herbert mu 1969, mu ulendo wa vigaleta vya ncheŵe kufuma ku Alaska mpaka ku Svalbard, na wovwiri wa ndege. Kujumpha kwakwamba kwa mphaka ya kumpoto na ngalawa kukacitika mu 1958 na ngalawa ya pasi pa maji USS Nautilus, ndipo kujumpha kwakwamba pacanya na ngalawa kukacitika mu 1977 na ngalawa yakuphwanya cikakato NS Arktika. Kufuma 1937, malo gha ŵanthu gha Soviet na Russia agho ghakuyandama pa cikakato ghakulaŵiska comene Mbwani ya Arctic. Malo gha kasandiro ghakazengeka pa cikakato cakuyandama ndipo ghakanyamulika makilomita masauzandi. Mu Nkhondo Yaciŵiri ya Caro Cose, cigaŵa ca Ulaya ca Mbwani ya Arctic cikaŵa malo gha nkhondo yikulu: pangano la ŵabwezi ŵa Allies la kupeleka vinthu ku Soviet Union kwizira mu madoko ghake gha kumpoto likasuskika na ŵankhondo ŵa pa maji na ŵa ndege ŵa Germany. Mu 1954, Scandinavian Airlines (SAS) yikamba maulendo ghakwamba gha malonda gha ndege pacanya pa Mbwani ya Arctic, pakati pa Los Angeles na Copenhagen. === Vyaka vya m'ma 2000 === Mu Mpupulu 2019, Pulezidenti wa U.S. Donald Trump wakasacizga pakweru kugula Greenland. Wakawuska so ghanoghano ili mu Zimya 2024, wakuti kuŵa na Greenland nkhwakukhumbikwa pa civikiliro na vyacuma vya United States. Wakati kugwiliskira ntchito nkhongono kwakanizgika yayi. Pa 10 Zimya 2024, Trump wakachema nduna yikulu ya Canada kuti ni mulongozgi wa cigaŵa ca 51 ca U.S. Kale wakayowoyanga kuti kutora Canada kungaŵa kwiwemi pa malonda. Pa 1 Mpupulu 2025, wakamba nkhondo ya malonda. Pa foni na nduna yikulu yiphya ya Canada Mark Carney pa 28 Masika 2025, Trump wakawuska ghanoghano la Canada kuŵa cigaŵa ca 51 ca U.S. ndipo wakalongosora uwemi uwo wakuwona. Mu mazgo ghanyake, wakalongora khumbo la kulongozga vyuma vya Canada na maji gha mukati gha Canada gha Arctic, agho ghakumanyikwa nga ni Northwest Passage. == Malo == === Ukulu === Mbwani ya Arctic yili mu dimba la mawonekero gha cizungulizgo pafupifupi ndipo yikuphimba makilomita gha mbali zinayi pafupifupi 14,056,000, pafupifupi ukulu wa Antarctica. Mphepete yake njitali makilomita 45,390. Ndiyo mbwani yekha iyo njicoko kuluska Russia, iyo yili na mtunda wa makilomita gha mbali zinayi 17,098,246. === Mtunda Wakuzingilizga === Mbwani ya Arctic yikuzingilizgika na mitunda ya Yurasiya (Russia na Norway), Amerika ya Kumpoto (Canada na cigaŵa ca U.S. ca Alaska), Greenland, na Iceland. === Vigaŵa na Kukolerana === Mbwani ya Arctic yikukolerana na Mbwani ya Pacific kwizira mu Bering Strait na Mbwani ya Atlantic kwizira mu Nyanja ya Greenland na Nyanja ya Labrador. (Nyanja ya Iceland nyengo zinyake yikuwonekera kuŵa cigaŵa ca Nyanja ya Greenland, ndipo nyengo zinyake paŵekha.) Ŵakumanya ŵakupambana ŵakuŵika nyanja zinyake za mphepete mu Mbwani ya Arctic panji ya Atlantic, kusazgapo Hudson Bay, Baffin Bay, Nyanja ya Norway, na Hudson Strait. === Virwa === Virwa vikulu na magulu gha virwa mu Mbwani ya Arctic, kufuma ku mzere wakwamba kuya kumanjiliro, ni: * Jan Mayen (Norway) * Iceland * Greenland (Denmark) * Virwa vya Arctic vya Canada (kusazgapo Virwa vya Queen Elizabeth na Cirwa ca Baffin) * Cirwa ca Wrangel (Russia) * Virwa vya New Siberian (Russia) * Severnaya Zemlya (Russia) * Novaya Zemlya (Russia) * Franz Josef Land (Russia) * Svalbard (Norway) === Madoko === Pali madoko ghanandi pa Mbwani ya Arctic, mu Alaska, Canada, Greenland, Norway, Iceland, na Russia, nga ni Utqiaġvik, Churchill, Nuuk, Longyearbyen, Akureyri, Murmansk, na Arkhangelsk. === Mphepete za Pasi pa Maji === Mphepete za pasi pa maji za Arctic zili na vigaŵa vinandi, kusazgapo ca Canada na ca Russia, ico nyengo zinyake cikuchemeka "Mphepete ya Arctic" cifukwa ndicikulu. Mphepete ya Russia yili na vigaŵa vitatu vicoko: Barents, Nyanja ya Chukchi, na Siberia. Mwa ivi, ya Siberia ndiyo mphepete yikulu comene ya mtundu uwu pa caro cose; yili na mafuta na mphepo za pasi zinandi. Mphepete ya cigaŵa ca Chukchi yikupanga mphaka pakati pa Russia na United States nga umo yikalongosoreka mu phangano la 1990. Cigaŵa cose cili na mphindano za pakati pa vyaro pa malo. === Vimanyikwiro vya Pasi pa Maji === Phiri la pasi pa maji, Lomonosov Ridge, likugaŵa dimba lakuzika la Mphaka ya Kumpoto mu madimba ghaŵiri: dimba la Yurasiya, lakuzika mamita 4,000–4,500, na dimba la Amerasia, lakuzika mamita pafupifupi 4,000. Pasi pa mbwani pali mapiri, malo ghakugonera ghakuzika, na madimba. Kuzika kwapakati kwa Mbwani ya Arctic ni mamita 1,038. Malo ghakuzika comene ni Molloy Hole mu Fram Strait, pa mamita pafupifupi 5,550. Madimba ghaŵiri ghakulu ghakugaŵika so na mapiri kuŵa dimba la Canada, dimba la Makarov, dimba la Amundsen, na dimba la Nansen. == Kasandiro ka Pasi == Malibwe gha pasi gha mapiri gha kuzunguliya Mbwani ya Arctic ghakapangika panji kusintha mu nyengo ya kupangika kwa mapiri ya Ellesmerian mu nyengo ya Paleozoic. Kubira kwa pasi mu nyengo za Triassic na Jurassic kukapangiska kuwunjika kwa dongo kunandi, ndipo kukapanga malo ghanandi agho mafuta na mphepo za pasi zili sono. Mu nyengo ya Cretaceous, dimba la Canada likajulika, ndipo kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi kukapangiska mafuta kusamira ku malo agho sono ni Prudhoe Bay. Pa nyengo yeneyiyo, dongo kufuma ku mapiri gha Canadian Rockies agho ghakakweranga likapanga mlomo ukulu wa mlonga wa Mackenzie. Kupatukana kwa cigaŵa cikulu ca mtunda ca Pangea, kwamba mu nyengo ya Triassic, kukajula Mbwani ya Atlantic yakwamba. Kupatukana kukalutilira kumpoto, kujula Mbwani ya Arctic apo cikopa ca pasi pa mbwani cikafumanga. Dimba la Amerasia lingaŵa kuti likajulika dankha. Kuthandazgika kunyake kukovwira kupanga phiri la Alpha-Mendeleev mu nyengo ya Cretaceous ya pamanyuma. Mu nyengo ya Cenozoic, kunjira pasi kwa cigaŵa ca pasi ca Pacific, kutimbana kwa India na Yurasiya, na kujulika kwakulutilira kwa Atlantic ya Kumpoto vikapanga malo ghaphya agho mafuta ghakusungikira. Pasi pa mbwani pakamba kuthandazgika kufuma ku phiri la Gakkel, ndipo ici cikapangiska Lomonosov Ridge kusamira kutali na mtunda na kubira. Cifukwa ca cikakato ca mbwani na kutali kwake, kasandiro ka pasi ka Mbwani ya Arctic kandapendeke makola. Kuboola kwa Arctic Coring Expedition kukavumbula pacoko Lomonosov Ridge, ilo likuwoneka kuŵa cikopa ca mtunda ico cikapatukana na mphepete ya Barents-Kara. Lingaŵa na mbiya za mafuta mpaka biliyoni 10. Phiri la Gakkel nalo likumanyikwa makola yayi. == Kasandiro ka Mbwani == === Kwenda kwa Maji === Mu vigaŵa vikulu vya Mbwani ya Arctic, cigaŵa ca pacanya (pafupifupi mamita 50) cili na mcere ucoko na kuzizima kuluska maji ghanyake. Cikukhalilira cifukwa vyakufumapo vya mcere pa kukhwima kwa maji ni vikulu kuluska vya kufunda. Cikupokera maji ghawemi gha milonga yikulu ya Siberia na Canada (Ob, Yenisei, Lena, Mackenzie), agho ghakuyandama pa maji gha mcere unandi, ghakukhwima, na ghakuzika. Pakati pa cigaŵa ici na maji ghanyake pali cigaŵa umo mcere na kufunda vikusazgikira apo kuzika kukusazgikira. Cifukwa yili paŵekha kuluska mbwani zinyake, Mbwani ya Arctic yili na ndondomeko yapadera na yakusuzga ya kwenda kwa maji. Yikuyana na Nyanja ya Mediterranean, cifukwa maji ghake ghakuzika ghakukolerana pacoko pera na dimba la Atlantic kwizira mu Fram Strait. Mbwani ya Arctic yili na maji gha makilomita gha mbali zitatu 18.07 × 10⁶, pafupifupi magaŵa 1.3 pa 100 gha mbwani yose ya caro capasi. Maji ghakunjira kufuma ku Mbwani ya Pacific na ya Atlantic, ndipo ghangagaŵika mu vigaŵa vitatu vyapadera. Cigaŵa cakuzika comene cikuchemeka Maji gha Pasi gha Arctic ndipo cikwamba pafupifupi mamita 900. Ni maji ghakukhwima comene mu mbwani ya caro cose, ndipo ghakufuma ku malo ghaŵiri: maji gha mphepete za Arctic na maji ghakuzika gha Nyanja ya Greenland. Maji agho ghakufuma ku Pacific ghakujumpha mu Bering Strait yifupi na kufika mu Nyanja ya Chukchi. Mu nyengo ya kuzizima, mphepo zakuzizima za Alaska zikuputa pa Nyanja ya Chukchi, kukhwimiska maji gha pacanya na kukankha cikakato ciphya ici ku Pacific. Ici cikusiya maji ghakukhwima gha mcere mu nyanja agho ghakubira mu Mbwani ya Arctic ya kumanjiliro. Maji agha ghakukumana na maji ghakuzika gha Nyanja ya Greenland, agho ghakupangika apo mphepo zikulu za nyengo ya kuzizima zikujumpha. Apo kuzizima kukusazgikira comene, cikakato cikupangika, ndipo maji ghakukhwima mwakukwana kubira pasi pa maji ghakufunda gha mcere. Maji gha Pasi gha Arctic ngakuzirwa comene cifukwa agho ghakufumamo ghakovwira kupanga Maji ghakuzika gha Atlantic. Kuzgokerana kwa maji agha kukugwira ntchito yikulu pa kwenda kwa maji kwa caro cose na kukhazikiska nyengo. Pakati pa mamita 150–900 pali maji agho ghakuchemeka Maji gha Atlantic. Maji agho ghakufuma ku Atlantic ya Kumpoto ghakunjira kwizira mu Fram Strait, ghakuzizima na kubira, ndipo ghakuzunguliya dimba la Arctic. Ndigho maji ghanandi comene agho ghakunjira mu Mbwani ya Arctic, pafupifupi kakhumi kuluska agho ghakufuma ku Pacific. Ghakwenda pacoko pacoko. Maji gha Atlantic ghali na mcere wakuyana na Maji gha Pasi gha Arctic kweni ngakufunda comene (mpaka 3 °C). Nadi, maji agha ngakufunda kuluska maji gha pacanya, ndipo ghakusyala pasi cifukwa ca mcere pera. Para maji ghafika mu dimba, ghakukankhika na mphepo zankhongono mu kwenda kukulu kwa cizungulizgo ako kakuchemeka Beaufort Gyre. Maji mu Beaufort Gyre ghali na mcere ucoko comene kuluska gha Nyanja ya Chukchi cifukwa ca maji gha milonga yikulu ya Canada na Siberia. Cigaŵa caumaliro ca maji mu Mbwani ya Arctic cikuchemeka Maji gha Pacanya gha Arctic ndipo cili pakati pa mamita 150–200. Cigaŵa cakuzirwa comene ca maji agha ni cigaŵa ca pasi pa pacanya. Cikufuma ku maji gha Atlantic agho ghakunjira kwizira mu migodi ya pasi pa maji ndipo ghakusazganika comene pa mphepete ya Siberia. Apo ghakusazganika, ghakuzizima ndipo ghakuvikilira cigaŵa ca pacanya ku kufunda. Kweni mu vyaka makhumi ghaŵiri ghaumaliro, kufunda na kukwera kwa maji gha Atlantic kukupangiska kufunda kwa maji gha Atlantic kusungunuska comene cikakato ca mbwani ku kumafumiro kwa Arctic. Kupima kwa sonosono, kwa 2016–2018, kukulongora kuti kufunda kwa mbwani ku pacanya sono kwajumpha kwa mphepo mu dimba la Yurasiya la kumafumiro. Kweni kupima kwakulunjika ku kumanjiliro kwa Arctic kukulongora kuti kufunda kwa maji gha Atlantic kukusyala pakati nanga ni pa mphepo yikulu ya Arctic ya 2012. Maji agho ghakufuma ku Pacific na ku Atlantic ghose ghakufuma kwizira mu Fram Strait pakati pa Greenland na Svalbard, iyo njakuzika mamita pafupifupi 2,700 na yisani makilomita 350. Usani wa Fram Strait ndiwo ukuzomerezga maji kunjira na kufuma ku mbali ya Atlantic. Cifukwa ca kuzunguliya kwa caro capasi, maji ghakufuma kumanjiliro mu East Greenland Current na kunjira kumafumiro mu Norwegian Current. Maji gha Pacific ghakufuma so mu mphepete ya kumanjiliro kwa Greenland na Hudson Strait, ndipo ghakupeleka vyakulya ku virwa vya Canada. Nga umo tawonera, kupangika na kwenda kwa cikakato ni cifukwa cikulu ca kwenda kwa maji mu Mbwani ya Arctic na kupangika kwa vigaŵa vya maji. Ntheura Mbwani ya Arctic yikusintha cifukwa ca kusintha kwa cikakato mu nyengo. Kwenda kwa cikakato kukufuma ku mphepo, izo zikukolerana na vyakucitika vya nyengo vinandi vya Arctic mu caka. Mwaciyelezgero, kukanikizga kukulu kwa mphepo kwa Beaufort kukwendeska Beaufort Gyre. Mu nyengo ya kufunda, kukanikizga uku kukusamira pafupi na Siberia na Canada. Kweniso, kukanikizga kukulu pacanya pa Greenland kukwiziska mphepo zankhongono zakufuma kumpoto kwizira mu Fram Strait, kovwira kufumiska cikakato. Mu nyengo ya kufunda, mphepo izi nzicoko. Kukanikizga kucoko pacanya pa nyanja za Nordic na Barents kukupanga kwenda kwa maji kwa cizungulizgo mu cigaŵa ici. Kusintha kose uku kukupangiska kwenda kwa cikakato kuŵa kucoko comene mu myezi ya nyengo ya kufunda. === Cikakato ca Mbwani === Cigaŵa cikulu ca Mbwani ya Arctic caphimbika na cikakato ca mbwani ico cikusintha mu unandi na kukhwima mu nyengo. Unandi wapakati wa cikakato ca mbwani ya Arctic ukulutilira kucepa mu vyaka makhumi vyaumaliro, pa luŵiro lwa magaŵa 12.85 pa 100 pa vyaka khumi kufuma 1980. Kusintha kwa nyengo kuli pafupifupi makilomita gha mbali zinayi 7,000,000, ndipo cikakato cinandi comene ni mu Masika na cicoko comene mu Lupya. Cikakato ca mbwani cikukhwaskika na mphepo na kwenda kwa maji, ivyo vingasamiska na kuzunguliya vigaŵa vikulu comene vya cikakato. Malo gha kukanikizgana nagho ghakupangika, umo cikakato cikuwunjikana. Mapiri gha cikakato nyengo zinyake ghakuphwanyika kufuma ku Cirwa ca Ellesmere, ndipo ghakupangika so kufuma ku cikakato cikulu cakwenda ca kumanjiliro kwa Greenland na kumpoto-kumafumiro kwa Canada. Mapiri gha cikakato ni cikakato ca mbwani yayi kweni ghangakakika mu cikakato ca mbwani. Ghali pa ngozi ku ngalawa, ndipo Titanic ni yimoza mwa izo zikumanyikwa comene. Mbwani yikujalika na cikakato pafupifupi kufuma Thukila mpaka Zizima, ndipo vigaŵa vya pacanya vya ngalawa vikuphimbika na cikakato kufuma Thukila mpaka Vula. Pambere ngalawa zakuphwanya cikakato za mazuŵa ghano zindize, ngalawa izo zikenda pa Mbwani ya Arctic zikaŵa pa ngozi ya kukakika panji kuphwanyika na cikakato (nangauli ngalawa ya Baychimo yikayandama mu Mbwani ya Arctic kwambura ŵanthu kwa vyaka makhumi). == Nyengo == Mbwani ya Arctic yili mu nyengo ya mphaka, iyo yili na kuzizima kwakulutilira na kusintha kucoko kwa kufunda mu caka. Nyengo ya kuzizima yili na usiku wa mphaka, kuzizima kukulu comene, na nyengo yakukhazikika. Mphepo zikulu zikuzunguliya zikucitika kanandi ku mbali ya Atlantic pera. Nyengo ya kufunda yili na ungweru wa zuŵa nyengo zose (zuŵa la pakati pa usiku), ndipo kufunda kwa mphepo kungakwera pacoko pacanya pa 0 °C. Mphepo zikulu zikuzunguliya zikucitika kanandi mu nyengo ya kufunda ndipo zingiziska vula panji cikakato. Kuli mitambo caka cose, kufuma magaŵa 60 pa 100 mu nyengo ya kuzizima mpaka kujumpha 80 pa 100 mu nyengo ya kufunda. Kufunda kwa maji gha pacanya gha Mbwani ya Arctic kukuyana pafupifupi nyengo zose pa −1.8 °C, pafupi na apo maji gha mbwani ghakukhwimira. Kukhwima kwa maji gha mbwani, kupambana na maji ghawemi, kukusazgikira apo ghakuza pafupi na kukhwima, ntheura ghakubira. Kanandi nchakukhumbikwa kuti mamita 100–150 gha pacanya gha mbwani ghazizime mpaka kukhwima kuti cikakato ca mbwani cipangike. Mu nyengo ya kuzizima, maji gha mbwani agho ghakufunda pacoko ghakucepeska kuzizima, nanga ni apo ghaphimbika na cikakato. Ici ni cifukwa cimoza ico Arctic yilije kuzizima kukulu comene uko kukuwoneka pa cigaŵa cikulu ca mtunda ca Antarctica. Pali kusintha kukulu mu nyengo pa unandi wa cikakato ico cikuphimba Mbwani ya Arctic. Cigaŵa cikulu ca cikakato ici caphimbika so na cizizimu kwa myezi pafupifupi 10 pa caka. Cikakato ca kuthambo cinandi comene cikuŵa mu Mpupulu panji Masika, pafupifupi masentimita 20–50 pacanya pa mbwani yakukhwima. Nyengo ya cigaŵa ca Arctic yasintha comene mu mbiri ya caro capasi. Mu nyengo ya kufunda kukulu vyaka miliyoni 55 ivyo vyajumpha, apo nyengo ya caro cose yikafunda na pafupifupi 5–8 °C, cigaŵa ici cikafika pa kufunda kwapakati kwa caka kwa 10–20 °C. Maji gha pacanya gha kumpoto comene gha Mbwani ya Arctic ghakafunda, pacoko mu nyengo zinyake, mwakukwana kusunga vyamoyo vya ku tropiki ivyo vikukhumba kufunda kwa pacanya kwakujumpha 22 °C. Sono, cigaŵa ca Arctic cikufunda kaŵiri luŵiro kuluska caro capasi cose. == Vyamoyo == Cifukwa ca kusintha kukulu kwa nyengo kwa myezi 2–6 ya zuŵa la pakati pa usiku na usiku wa mphaka mu Mbwani ya Arctic, kupanga kwakwamba kwa vyamoyo vya usanisinuru nga ni vyakumera vicoko vya pa cikakato na vya mu maji kukucitika mu myezi ya Masika mpaka Lupya pera. Ŵakurya ŵakuzirwa ŵa ŵakupanga ŵakwamba mu Mbwani ya Arctic ya pakati na nyanja za mphepete ni tuvinyama tucoko twa mu maji, comene twa mitundu yinyake, pamoza na vinyama vya pa cikakato. Ŵakurya ŵakwamba aŵa ni ulalo wakuzirwa pakati pa ŵakupanga ŵakwamba na vinyama vya pacanya. Kapangikiro ka vinyama vya pacanya mu Mbwani ya Arctic kakupambana kuyana na cigaŵa (mbali ya Atlantic panji ya Pacific) na cikakato. Ŵakurya ŵaciŵiri mu Nyanja ya Barents, nyanja ya mphepete ya Arctic iyo yikukhwaskika na Atlantic, comene ni somba za pafupi na Arctic nga ni ''herring'', ''cod'' yiphya, na ''capelin''. Mu vigaŵa vya cikakato vya Mbwani ya Arctic ya pakati, ''cod'' ya mphaka ndiyo cakusaka cikulu ca ŵakurya ŵakwamba. Vyakusaka vya pacanya comene mu Mbwani ya Arctic, vinyama vyakonkheska vya mu mbwani nga ni ''seal'', nyamumba, na ŵankhalamila ŵatuŵa, vikusaka somba. Vinyama vya mu mbwani ivyo vili pa ngozi mu Mbwani ya Arctic ni ''walrus'' na nyamumba. Cigaŵa ici cili na malo gha vyamoyo ghakunangika luŵiro, ndipo ghali pa ngozi comene ya kusintha kwa nyengo, cifukwa cikufunda luŵiro kuluska caro cose. ''Jellyfish'' yikulu ya mtundu wa ''lion's mane'' njinandi mu maji gha Arctic. == Vyuma vya Kawiro == Mafuta na mphepo za pasi, vyuma vya mu mcenga, vyuma vya visulo vinandi, mcenga na tumalibwe, somba, ''seal'' na nyamumba vyose vingasangika vinandi mu cigaŵa ici. Malo ghambura mwenecho pa ndyali pafupi na pakati pa nyanja ni nkhani ya mphindano yikulu pakati pa United States, Russia, Canada, Norway, na Denmark. Ngakuzirwa ku msika wa nkhongono wa caro cose cifukwa ghangaŵa na magaŵa 25 pa 100 panji kujumpha gha mafuta na mphepo za pasi agho ghandasangike pa caro cose. == Masuzgo gha Malo Ghakuzingilizga == === Kusungunuka kwa Cikakato ca Arctic === Cikakato ca Arctic cikucepa, ndipo bowo la nyengo zinyake mu cigaŵa ca ozone likucitika kanandi. Kucepa kwa cikakato ca mbwani ya Arctic kukucepeska kuwezga ungweru kwa caro capasi, ndipo kungapangiska kufunda kwa caro cose kusazgikira. Kusanda kukulongora kuti Arctic yingaŵa yambura cikakato mu nyengo ya kufunda kakwamba mu mbiri ya ŵanthu pofika 2040. Maghanoghano pa nyengo yaumaliro iyo Arctic yikaŵa yambura cikakato ghakupambana: vyaka miliyoni 65 ivyo vyajumpha apo mafosilo ghakulongora kuti vyakumera vikaŵako, mpaka vyaka 5,500 pera ivyo vyajumpha. Kufunda mu Arctic kungapangiska maji ghanandi ghawemi gha cikakato cakusungunuka kunjira mu Atlantic ya kumpoto, ndipo kungasokonezga kwenda kwa maji gha mbwani ya caro cose. Kusintha kukulu kwa nyengo ya caro capasi kungalondezga. Apo cikakato ca mbwani cikucepa na maji gha mbwani ghakukwera, vyakufumapo vya mphepo zikulu nga ni ya 2012 pa maji ghakujulika vikusazgikira, nga umo kunangika kwa vyakumera vya mphepete na maji gha mcere kukusazgikira mu malo nga ni mlomo wa mlonga wa Mackenzie. Kufunda kwa caro cose kwasazgira kukumana pakati pa ŵankhalamila ŵatuŵa na ŵanthu. Kucepa kwa cikakato ca mbwani kukupangiska ŵankhalamila ŵatuŵa kupenja vyakulya kunyake. Kwamba mu Zimya 2018 mpaka Mpupulu 2019, ŵankhalamila ŵanandi ŵatuŵa ŵakanjira mu virwa vya Novaya Zemlya, ndipo ŵalongozgi ŵa malo agho ŵakapharazga ngozi. Ŵankhalamila ŵanandi ŵatuŵa ŵakawoneka ŵakunjira mu nyumba, nyumba za ulongozgi, na malo gha ŵanthu. === Kunangika kwa Metheni wa pa Cikakato === Cikakato ca mbwani, na kuzizima uko cikusunga, vikusunga metheni uwo uli pafupi na mphepete, ndipo vikukanizga kuti uleke kufuma mu mphepo na kusazgira kufunda. Kusungunuka kwa cikakato ici kungafumiska metheni munandi, mphepo yankhongono yakusunga kufunda, mu mphepo, ndipo kungasazgira kufunda na kupangiska mitundu ya vyamoyo vya mu mbwani kumalira. === Masuzgo Ghanyake === Masuzgo ghanyake gha malo ghakuzingilizga ni kunangika kwa Mbwani ya Arctic na vinthu vya nyukiliya, mwaciyelezgero kufuma ku malo gha Russia gha kutaya vyakusyala vya nyukiliya mu Nyanja ya Kara, malo gha kuyezga vilwero vya nyukiliya vya nyengo ya Nkhondo ya Mtima nga ni Novaya Zemlya, vyakunanga vya Camp Century mu Greenland, na vyakunanga vya ngozi ya nyukiliya ya Fukushima Daiichi. Pa 16 Vuna 2015, vyaro vinkhondi (United States, Russia, Canada, Norway, Denmark/Greenland) vikasayina kalata ya pangano la kusunga ngalawa zawo za kuloŵa somba kuwaro kwa malo gha makilomita gha mbali zinayi pafupifupi miliyoni 2.8 mu Mbwani ya Arctic ya pakati pafupi na Mphaka ya Kumpoto. Phangano ili likupempha vyaro ivi kuleka kuloŵa kuko mpaka pazamuŵa vinjeru viwemi vya kasandiro pa vyuma vya mu mbwani na ndondomeko ya kuvivikilira. [[Category:Arctic Ocean]] iao779lab7842yw9bdxgxvgrgrg1x27 124013 123999 2026-11-05T13:38:47Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124013 wikitext text/x-wiki [[File:Arctic Ocean - en.png|thumb|330x330px]] '''Mbwani ya Arctic''' ni yicoko comene na yambura kuzika comene mwa vigaŵa vinkhondi vya [[Mbwani|mbwani]] ya caro cose capasi. Yikuphimba makilomita gha mbali zinayi pafupifupi 14,060,000, ndipo njakuzizima comene kuluska mbwani zose. Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kupima Maji (IHO) ukuyiwona nga ni mbwani, nangauli ŵasandi ŵanyake ŵa mbwani ŵakuyichema Nyanja ya Pakati ya Arctic panji Nyanja ya Mphaka ya Kumpoto. Yalongosoreka so nga ni pafupifupi mlomo wa mlonga wa Mbwani ya Atlantic. Yikuwoneka so nga ni cigaŵa ca kumpoto comene ca mbwani ya caro cose. Mbwani ya Arctic yikusazgapo cigaŵa ca Mphaka ya Kumpoto pakati pa cigaŵa ca kumpoto ca caro capasi, ndipo yikufika kumwera pafupifupi makona 60 kumpoto. Yikuzingilizgika na Yurasiya na Amerika ya Kumpoto, ndipo mphaka zake zikulondezga mawonekero gha malo: Bering Strait ku mbali ya Pacific na mphiri ya pasi pa maji ya Greenland na Scotland ku mbali ya Atlantic. Yikuphimbika pacoko na cikakato ca mbwani caka cose, ndipo pafupifupi yose mu nyengo ya kuzizima. Kufunda na mcere wa pacanya pa Mbwani ya Arctic vikusintha mu nyengo apo cikakato cikusungunuka na kukhwima; mcere wake ngucoko comene pakati pa mbwani zinkhondi zikulu, cifukwa ca kufumbuka kucoko, maji ghawemi ghanandi agho ghakufuma ku milonga, na kukolerana kucoko na mbwani zinyake za mcere unandi. Kucepa kwa cikakato mu nyengo ya kufunda kwayowoyeka kuŵa magaŵa 50 pa 100. Wupu wa U.S. wa Cikakato (NSIDC) ukugwiliskira ntchito ma''satellite'' kupeleka malemba gha zuŵa na zuŵa gha cikakato ca mbwani ya Arctic na luŵiro lwa kusungunuka kwake, ndipo ghakulongora kucepa kwakulutilira kwa cikakato. Mu Lupya 2012, cikakato ca Arctic cikafika pa ucoko uphya wa mbiri. Kuyaniska na unandi wapakati (1979–2000), cikakato ca mbwani cikaŵa kuti cacepa na magaŵa 49 pa 100. == Mbiri == === Amerika ya Kumpoto === Ŵanthu ŵakukhala mu cigaŵa ca mphaka ca Amerika ya Kumpoto kwa vyaka 17,000–50,000 panji kujumpha, mu nyengo ya cikakato cikulu. Kucepa kwa maji gha mbwani kukazomerezga ŵanthu kujumpha ulalo wa mtunda wa Bering uwo ukakoleranya Siberia na kumpoto-kumanjiliro kwa Amerika ya Kumpoto (Alaska), ndipo ici cikapangiska ŵanthu kukhala mu Amerika. Magulu ghakwamba gha ŵanthu ŵa kale ŵa Arctic ghakusazgapo Pre-Dorset (pafupifupi 3200–850 pambere Khristu); mdawuko wa Saqqaq wa Greenland (2500–800 pambere Khristu); midawuko ya Independence I na II ya kumpoto-kumafumiro kwa Canada na Greenland; na Groswater ya Labrador na Nunavik. Mdawuko wa Dorset ukathandazgika mu Arctic ya Amerika ya Kumpoto pakati pa 500 pambere Khristu na 1500 mumuwilo wa Khristu. Ŵanthu ŵa Dorset ŵakaŵa mdawuko ukulu waumaliro wa kale mu Arctic pambere ŵanthu ŵa Thule, ŵambuye ŵa Ŵainuit ŵa mazuŵa ghano, ŵandasamire kumafumiro kufuma ku Alaska. Mdawuko wa Thule ukaŵako kufuma pafupifupi 200 pambere Khristu mpaka 1600 mumuwilo wa Khristu, ukwamba kuzunguliya Bering Strait ndipo pamanyuma ukathandazgika pafupifupi mu cigaŵa cose ca Arctic ca Amerika ya Kumpoto. Ŵanthu ŵa Thule ŵakaŵa ŵambuye ŵa Ŵainuit, awo sono ŵakukhala mu Alaska, Northwest Territories, Nunavut, Nunavik, Labrador na Greenland. === Ulaya === Kwa nyengo yitali mu mbiri ya Ulaya, vigaŵa vya mphaka ya kumpoto vikaŵa vyambura kupendeka ndipo malo ghake ghakaghanaghanirikanga waka. Pytheas wa ku Massilia wakalemba ulendo wakuya kumpoto mu 325 pambere Khristu, ku caro ico wakacichema "Eschate Thule", uko zuŵa likanjiliranga maora ghatatu pera pa zuŵa ndipo maji ghakaŵa cinthu cakukhwima "ico munthu wangendapo yayi panji kwendeskapo ngalawa yayi". Panyake wakalongosoranga cikakato ca mbwani cakupatukana; "Thule" yake panyake yikaŵa Norway, nangauli Virwa vya Faroe panji Shetland navyo vyasacizgika. Cifukwa ca mauthenga ghacoko agho ghakaŵako pa nyengo iyo, ŵapangi ŵa mapu ŵakwamba ŵakamanyanga yayi umo ŵangalongolera vigaŵa vya kuzunguliya Mphaka ya Kumpoto: ŵanyake ŵakaŵikanga mtunda (nga mu mapu gha Johannes Ruysch gha 1507, panji gha Gerardus Mercator gha 1595) panji kulongora cigaŵa cose nga ni maji (nga mu mapu gha Martin Waldseemüller gha 1507). Maulendo ghacoko agho ghakajumpha comene Mzere wa Arctic pa nyengo iyo ghakasanga virwa vicoko pera, nga ni Novaya Zemlya (vyaka vya m'ma 1000) na Spitzbergen (1596). Kufuma pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1500 mpaka pakwamba pa vyaka vya m'ma 1900, maulendo ku Mbwani ya Arctic ghakaŵa ghanandi, kanandi kupenja nthowa za malonda kufuma ku Ulaya kuya ku Mbwani ya Pacific, ndipo ntheura kumanya malo gha cigaŵa ici kukakura pacoko pacoko. === Vyaka vya m'ma 1800 === Kusoŵa kumanya ico cikaŵa kumpoto kwa cikanizgo ca cikakato cakusintha kukapangiska maghanoghano ghanandi. Mu Ungelezi na mu vyaro vinyake vya Ulaya, jandulo la "Nyanja ya Mphaka Yakujulika" likalutilira. John Barrow, mulembi waciŵiri wa nyengo yitali wa ŵankhondo ŵa pa maji ŵa Britain, wakakhozga kupenda cigaŵa ici kufuma 1818 mpaka 1845 kupenja nyanja iyi. Mu United States mu ma 1850 na 1860, ŵakupenja Elisha Kane na Isaac Israel Hayes wose ŵakati ŵakawona cigaŵa ca maji agha. Nanga ni pakumalira kwa vyaka ivyo, mukumanya mukulu Matthew Fontaine Maury wakasazgapo malongosoro gha Nyanja ya Mphaka Yakujulika mu buku lake la kusambizgira (1883). Kweni nga umo ŵakupenja wose awo ŵakafika pafupi na mphaka ŵakayowoyera, cikakato ca mphaka ncakukhwima comene ndipo cikukhalilira caka cose, ndipo ghanoghano la nyanja yakujulika likawonekera kuŵa lautesi pakwamba pa ma 1900. Fridtjof Nansen ndiyo wakaŵa wakwamba kujumpha Mbwani ya Arctic na ngalawa, mu ulendo wa Fram kufuma 1893 mpaka 1896. === Vyaka vya m'ma 1900 === Kujumpha kwakwamba kwa mbwani pacanya kukalongozgeka na Wally Herbert mu 1969, mu ulendo wa vigaleta vya ncheŵe kufuma ku Alaska mpaka ku Svalbard, na wovwiri wa ndege. Kujumpha kwakwamba kwa mphaka ya kumpoto na ngalawa kukacitika mu 1958 na ngalawa ya pasi pa maji USS Nautilus, ndipo kujumpha kwakwamba pacanya na ngalawa kukacitika mu 1977 na ngalawa yakuphwanya cikakato NS Arktika. Kufuma 1937, malo gha ŵanthu gha Soviet na Russia agho ghakuyandama pa cikakato ghakulaŵiska comene Mbwani ya Arctic. Malo gha kasandiro ghakazengeka pa cikakato cakuyandama ndipo ghakanyamulika makilomita masauzandi. Mu Nkhondo Yaciŵiri ya Caro Cose, cigaŵa ca Ulaya ca Mbwani ya Arctic cikaŵa malo gha nkhondo yikulu: pangano la ŵabwezi ŵa Allies la kupeleka vinthu ku Soviet Union kwizira mu madoko ghake gha kumpoto likasuskika na ŵankhondo ŵa pa maji na ŵa ndege ŵa Germany. Mu 1954, Scandinavian Airlines (SAS) yikamba maulendo ghakwamba gha malonda gha ndege pacanya pa Mbwani ya Arctic, pakati pa Los Angeles na Copenhagen. === Vyaka vya m'ma 2000 === Mu Mpupulu 2019, Pulezidenti wa U.S. Donald Trump wakasacizga pakweru kugula Greenland. Wakawuska so ghanoghano ili mu Zimya 2024, wakuti kuŵa na Greenland nkhwakukhumbikwa pa civikiliro na vyacuma vya United States. Wakati kugwiliskira ntchito nkhongono kwakanizgika yayi. Pa 10 Zimya 2024, Trump wakachema nduna yikulu ya Canada kuti ni mulongozgi wa cigaŵa ca 51 ca U.S. Kale wakayowoyanga kuti kutora Canada kungaŵa kwiwemi pa malonda. Pa 1 Mpupulu 2025, wakamba nkhondo ya malonda. Pa foni na nduna yikulu yiphya ya Canada Mark Carney pa 28 Masika 2025, Trump wakawuska ghanoghano la Canada kuŵa cigaŵa ca 51 ca U.S. ndipo wakalongosora uwemi uwo wakuwona. Mu mazgo ghanyake, wakalongora khumbo la kulongozga vyuma vya Canada na maji gha mukati gha Canada gha Arctic, agho ghakumanyikwa nga ni Northwest Passage. == Malo == === Ukulu === Mbwani ya Arctic yili mu dimba la mawonekero gha cizungulizgo pafupifupi ndipo yikuphimba makilomita gha mbali zinayi pafupifupi 14,056,000, pafupifupi ukulu wa Antarctica. Mphepete yake njitali makilomita 45,390. Ndiyo mbwani yekha iyo njicoko kuluska Russia, iyo yili na mtunda wa makilomita gha mbali zinayi 17,098,246. === Mtunda Wakuzingilizga === Mbwani ya Arctic yikuzingilizgika na mitunda ya Yurasiya (Russia na Norway), Amerika ya Kumpoto (Canada na cigaŵa ca U.S. ca Alaska), Greenland, na Iceland. === Vigaŵa na Kukolerana === Mbwani ya Arctic yikukolerana na Mbwani ya Pacific kwizira mu Bering Strait na Mbwani ya Atlantic kwizira mu Nyanja ya Greenland na Nyanja ya Labrador. (Nyanja ya Iceland nyengo zinyake yikuwonekera kuŵa cigaŵa ca Nyanja ya Greenland, ndipo nyengo zinyake paŵekha.) Ŵakumanya ŵakupambana ŵakuŵika nyanja zinyake za mphepete mu Mbwani ya Arctic panji ya Atlantic, kusazgapo Hudson Bay, Baffin Bay, Nyanja ya Norway, na Hudson Strait. === Virwa === Virwa vikulu na magulu gha virwa mu Mbwani ya Arctic, kufuma ku mzere wakwamba kuya kumanjiliro, ni: * Jan Mayen (Norway) * Iceland * Greenland (Denmark) * Virwa vya Arctic vya Canada (kusazgapo Virwa vya Queen Elizabeth na Cirwa ca Baffin) * Cirwa ca Wrangel (Russia) * Virwa vya New Siberian (Russia) * Severnaya Zemlya (Russia) * Novaya Zemlya (Russia) * Franz Josef Land (Russia) * Svalbard (Norway) === Madoko === Pali madoko ghanandi pa Mbwani ya Arctic, mu Alaska, Canada, Greenland, Norway, Iceland, na Russia, nga ni Utqiaġvik, Churchill, Nuuk, Longyearbyen, Akureyri, Murmansk, na Arkhangelsk. === Mphepete za Pasi pa Maji === Mphepete za pasi pa maji za Arctic zili na vigaŵa vinandi, kusazgapo ca Canada na ca Russia, ico nyengo zinyake cikuchemeka "Mphepete ya Arctic" cifukwa ndicikulu. Mphepete ya Russia yili na vigaŵa vitatu vicoko: Barents, Nyanja ya Chukchi, na Siberia. Mwa ivi, ya Siberia ndiyo mphepete yikulu comene ya mtundu uwu pa caro cose; yili na mafuta na mphepo za pasi zinandi. Mphepete ya cigaŵa ca Chukchi yikupanga mphaka pakati pa Russia na United States nga umo yikalongosoreka mu phangano la 1990. Cigaŵa cose cili na mphindano za pakati pa vyaro pa malo. === Vimanyikwiro vya Pasi pa Maji === Phiri la pasi pa maji, Lomonosov Ridge, likugaŵa dimba lakuzika la Mphaka ya Kumpoto mu madimba ghaŵiri: dimba la Yurasiya, lakuzika mamita 4,000–4,500, na dimba la Amerasia, lakuzika mamita pafupifupi 4,000. Pasi pa mbwani pali mapiri, malo ghakugonera ghakuzika, na madimba. Kuzika kwapakati kwa Mbwani ya Arctic ni mamita 1,038. Malo ghakuzika comene ni Molloy Hole mu Fram Strait, pa mamita pafupifupi 5,550. Madimba ghaŵiri ghakulu ghakugaŵika so na mapiri kuŵa dimba la Canada, dimba la Makarov, dimba la Amundsen, na dimba la Nansen. == Kasandiro ka Pasi == Malibwe gha pasi gha mapiri gha kuzunguliya Mbwani ya Arctic ghakapangika panji kusintha mu nyengo ya kupangika kwa mapiri ya Ellesmerian mu nyengo ya Paleozoic. Kubira kwa pasi mu nyengo za Triassic na Jurassic kukapangiska kuwunjika kwa dongo kunandi, ndipo kukapanga malo ghanandi agho mafuta na mphepo za pasi zili sono. Mu nyengo ya Cretaceous, dimba la Canada likajulika, ndipo kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi kukapangiska mafuta kusamira ku malo agho sono ni Prudhoe Bay. Pa nyengo yeneyiyo, dongo kufuma ku mapiri gha Canadian Rockies agho ghakakweranga likapanga mlomo ukulu wa mlonga wa Mackenzie. Kupatukana kwa cigaŵa cikulu ca mtunda ca Pangea, kwamba mu nyengo ya Triassic, kukajula Mbwani ya Atlantic yakwamba. Kupatukana kukalutilira kumpoto, kujula Mbwani ya Arctic apo cikopa ca pasi pa mbwani cikafumanga. Dimba la Amerasia lingaŵa kuti likajulika dankha. Kuthandazgika kunyake kukovwira kupanga phiri la Alpha-Mendeleev mu nyengo ya Cretaceous ya pamanyuma. Mu nyengo ya Cenozoic, kunjira pasi kwa cigaŵa ca pasi ca Pacific, kutimbana kwa India na Yurasiya, na kujulika kwakulutilira kwa Atlantic ya Kumpoto vikapanga malo ghaphya agho mafuta ghakusungikira. Pasi pa mbwani pakamba kuthandazgika kufuma ku phiri la Gakkel, ndipo ici cikapangiska Lomonosov Ridge kusamira kutali na mtunda na kubira. Cifukwa ca cikakato ca mbwani na kutali kwake, kasandiro ka pasi ka Mbwani ya Arctic kandapendeke makola. Kuboola kwa Arctic Coring Expedition kukavumbula pacoko Lomonosov Ridge, ilo likuwoneka kuŵa cikopa ca mtunda ico cikapatukana na mphepete ya Barents-Kara. Lingaŵa na mbiya za mafuta mpaka biliyoni 10. Phiri la Gakkel nalo likumanyikwa makola yayi. == Kasandiro ka Mbwani == === Kwenda kwa Maji === Mu vigaŵa vikulu vya Mbwani ya Arctic, cigaŵa ca pacanya (pafupifupi mamita 50) cili na mcere ucoko na kuzizima kuluska maji ghanyake. Cikukhalilira cifukwa vyakufumapo vya mcere pa kukhwima kwa maji ni vikulu kuluska vya kufunda. Cikupokera maji ghawemi gha milonga yikulu ya Siberia na Canada (Ob, Yenisei, Lena, Mackenzie), agho ghakuyandama pa maji gha mcere unandi, ghakukhwima, na ghakuzika. Pakati pa cigaŵa ici na maji ghanyake pali cigaŵa umo mcere na kufunda vikusazgikira apo kuzika kukusazgikira. Cifukwa yili paŵekha kuluska mbwani zinyake, Mbwani ya Arctic yili na ndondomeko yapadera na yakusuzga ya kwenda kwa maji. Yikuyana na Nyanja ya Mediterranean, cifukwa maji ghake ghakuzika ghakukolerana pacoko pera na dimba la Atlantic kwizira mu Fram Strait. Mbwani ya Arctic yili na maji gha makilomita gha mbali zitatu 18.07 × 10⁶, pafupifupi magaŵa 1.3 pa 100 gha mbwani yose ya caro capasi. Maji ghakunjira kufuma ku Mbwani ya Pacific na ya Atlantic, ndipo ghangagaŵika mu vigaŵa vitatu vyapadera. Cigaŵa cakuzika comene cikuchemeka Maji gha Pasi gha Arctic ndipo cikwamba pafupifupi mamita 900. Ni maji ghakukhwima comene mu mbwani ya caro cose, ndipo ghakufuma ku malo ghaŵiri: maji gha mphepete za Arctic na maji ghakuzika gha Nyanja ya Greenland. Maji agho ghakufuma ku Pacific ghakujumpha mu Bering Strait yifupi na kufika mu Nyanja ya Chukchi. Mu nyengo ya kuzizima, mphepo zakuzizima za Alaska zikuputa pa Nyanja ya Chukchi, kukhwimiska maji gha pacanya na kukankha cikakato ciphya ici ku Pacific. Ici cikusiya maji ghakukhwima gha mcere mu nyanja agho ghakubira mu Mbwani ya Arctic ya kumanjiliro. Maji agha ghakukumana na maji ghakuzika gha Nyanja ya Greenland, agho ghakupangika apo vimphepo vya nyengo ya kuzizima vikujumpha. Apo kuzizima kukusazgikira comene, cikakato cikupangika, ndipo maji ghakukhwima mwakukwana kubira pasi pa maji ghakufunda gha mcere. Maji gha Pasi gha Arctic ngakuzirwa comene cifukwa agho ghakufumamo ghakovwira kupanga Maji ghakuzika gha Atlantic. Kuzgokerana kwa maji agha kukugwira ntchito yikulu pa kwenda kwa maji kwa caro cose na kukhazikiska nyengo. Pakati pa mamita 150–900 pali maji agho ghakuchemeka Maji gha Atlantic. Maji agho ghakufuma ku Atlantic ya Kumpoto ghakunjira kwizira mu Fram Strait, ghakuzizima na kubira, ndipo ghakuzunguliya dimba la Arctic. Ndigho maji ghanandi comene agho ghakunjira mu Mbwani ya Arctic, pafupifupi kakhumi kuluska agho ghakufuma ku Pacific. Ghakwenda pacoko pacoko. Maji gha Atlantic ghali na mcere wakuyana na Maji gha Pasi gha Arctic kweni ngakufunda comene (mpaka 3 °C). Nadi, maji agha ngakufunda kuluska maji gha pacanya, ndipo ghakusyala pasi cifukwa ca mcere pera. Para maji ghafika mu dimba, ghakukankhika na mphepo zankhongono mu kwenda kukulu kwa cizungulizgo ako kakuchemeka Beaufort Gyre. Maji mu Beaufort Gyre ghali na mcere ucoko comene kuluska gha Nyanja ya Chukchi cifukwa ca maji gha milonga yikulu ya Canada na Siberia. Cigaŵa caumaliro ca maji mu Mbwani ya Arctic cikuchemeka Maji gha Pacanya gha Arctic ndipo cili pakati pa mamita 150–200. Cigaŵa cakuzirwa comene ca maji agha ni cigaŵa ca pasi pa pacanya. Cikufuma ku maji gha Atlantic agho ghakunjira kwizira mu migodi ya pasi pa maji ndipo ghakusazganika comene pa mphepete ya Siberia. Apo ghakusazganika, ghakuzizima ndipo ghakuvikilira cigaŵa ca pacanya ku kufunda. Kweni mu vyaka makhumi ghaŵiri ghaumaliro, kufunda na kukwera kwa maji gha Atlantic kukupangiska kufunda kwa maji gha Atlantic kusungunuska comene cikakato ca mbwani ku kumafumiro kwa Arctic. Kupima kwa sonosono, kwa 2016–2018, kukulongora kuti kufunda kwa mbwani ku pacanya sono kwajumpha kwa mphepo mu dimba la Yurasiya la kumafumiro. Kweni kupima kwakulunjika ku kumanjiliro kwa Arctic kukulongora kuti kufunda kwa maji gha Atlantic kukusyala pakati nanga ni pa mphepo yikulu ya Arctic ya 2012. Maji agho ghakufuma ku Pacific na ku Atlantic ghose ghakufuma kwizira mu Fram Strait pakati pa Greenland na Svalbard, iyo njakuzika mamita pafupifupi 2,700 na yisani makilomita 350. Usani wa Fram Strait ndiwo ukuzomerezga maji kunjira na kufuma ku mbali ya Atlantic. Cifukwa ca kuzunguliya kwa caro capasi, maji ghakufuma kumanjiliro mu East Greenland Current na kunjira kumafumiro mu Norwegian Current. Maji gha Pacific ghakufuma so mu mphepete ya kumanjiliro kwa Greenland na Hudson Strait, ndipo ghakupeleka vyakulya ku virwa vya Canada. Nga umo tawonera, kupangika na kwenda kwa cikakato ni cifukwa cikulu ca kwenda kwa maji mu Mbwani ya Arctic na kupangika kwa vigaŵa vya maji. Ntheura Mbwani ya Arctic yikusintha cifukwa ca kusintha kwa cikakato mu nyengo. Kwenda kwa cikakato kukufuma ku mphepo, izo zikukolerana na vyakucitika vya nyengo vinandi vya Arctic mu caka. Mwaciyelezgero, kukanikizga kukulu kwa mphepo kwa Beaufort kukwendeska Beaufort Gyre. Mu nyengo ya kufunda, kukanikizga uku kukusamira pafupi na Siberia na Canada. Kweniso, kukanikizga kukulu pacanya pa Greenland kukwiziska mphepo zankhongono zakufuma kumpoto kwizira mu Fram Strait, kovwira kufumiska cikakato. Mu nyengo ya kufunda, mphepo izi nzicoko. Kukanikizga kucoko pacanya pa nyanja za Nordic na Barents kukupanga kwenda kwa maji kwa cizungulizgo mu cigaŵa ici. Kusintha kose uku kukupangiska kwenda kwa cikakato kuŵa kucoko comene mu myezi ya nyengo ya kufunda. === Cikakato ca Mbwani === Cigaŵa cikulu ca Mbwani ya Arctic caphimbika na cikakato ca mbwani ico cikusintha mu unandi na kukhwima mu nyengo. Unandi wapakati wa cikakato ca mbwani ya Arctic ukulutilira kucepa mu vyaka makhumi vyaumaliro, pa luŵiro lwa magaŵa 12.85 pa 100 pa vyaka khumi kufuma 1980. Kusintha kwa nyengo kuli pafupifupi makilomita gha mbali zinayi 7,000,000, ndipo cikakato cinandi comene ni mu Masika na cicoko comene mu Lupya. Cikakato ca mbwani cikukhwaskika na mphepo na kwenda kwa maji, ivyo vingasamiska na kuzunguliya vigaŵa vikulu comene vya cikakato. Malo gha kukanikizgana nagho ghakupangika, umo cikakato cikuwunjikana. Mapiri gha cikakato nyengo zinyake ghakuphwanyika kufuma ku Cirwa ca Ellesmere, ndipo ghakupangika so kufuma ku cikakato cikulu cakwenda ca kumanjiliro kwa Greenland na kumpoto-kumafumiro kwa Canada. Mapiri gha cikakato ni cikakato ca mbwani yayi kweni ghangakakika mu cikakato ca mbwani. Ghali pa ngozi ku ngalawa, ndipo Titanic ni yimoza mwa izo zikumanyikwa comene. Mbwani yikujalika na cikakato pafupifupi kufuma Thukila mpaka Zizima, ndipo vigaŵa vya pacanya vya ngalawa vikuphimbika na cikakato kufuma Thukila mpaka Vula. Pambere ngalawa zakuphwanya cikakato za mazuŵa ghano zindize, ngalawa izo zikenda pa Mbwani ya Arctic zikaŵa pa ngozi ya kukakika panji kuphwanyika na cikakato (nangauli ngalawa ya Baychimo yikayandama mu Mbwani ya Arctic kwambura ŵanthu kwa vyaka makhumi). == Nyengo == Mbwani ya Arctic yili mu nyengo ya mphaka, iyo yili na kuzizima kwakulutilira na kusintha kucoko kwa kufunda mu caka. Nyengo ya kuzizima yili na usiku wa mphaka, kuzizima kukulu comene, na nyengo yakukhazikika. Mphepo zikulu zikuzunguliya zikucitika kanandi ku mbali ya Atlantic pera. Nyengo ya kufunda yili na ungweru wa zuŵa nyengo zose (zuŵa la pakati pa usiku), ndipo kufunda kwa mphepo kungakwera pacoko pacanya pa 0 °C. Mphepo zikulu zikuzunguliya zikucitika kanandi mu nyengo ya kufunda ndipo zingiziska vula panji cikakato. Kuli mitambo caka cose, kufuma magaŵa 60 pa 100 mu nyengo ya kuzizima mpaka kujumpha 80 pa 100 mu nyengo ya kufunda. Kufunda kwa maji gha pacanya gha Mbwani ya Arctic kukuyana pafupifupi nyengo zose pa −1.8 °C, pafupi na apo maji gha mbwani ghakukhwimira. Kukhwima kwa maji gha mbwani, kupambana na maji ghawemi, kukusazgikira apo ghakuza pafupi na kukhwima, ntheura ghakubira. Kanandi nchakukhumbikwa kuti mamita 100–150 gha pacanya gha mbwani ghazizime mpaka kukhwima kuti cikakato ca mbwani cipangike. Mu nyengo ya kuzizima, maji gha mbwani agho ghakufunda pacoko ghakucepeska kuzizima, nanga ni apo ghaphimbika na cikakato. Ici ni cifukwa cimoza ico Arctic yilije kuzizima kukulu comene uko kukuwoneka pa cigaŵa cikulu ca mtunda ca Antarctica. Pali kusintha kukulu mu nyengo pa unandi wa cikakato ico cikuphimba Mbwani ya Arctic. Cigaŵa cikulu ca cikakato ici caphimbika so na cizizimu kwa myezi pafupifupi 10 pa caka. Cikakato ca kuthambo cinandi comene cikuŵa mu Mpupulu panji Masika, pafupifupi masentimita 20–50 pacanya pa mbwani yakukhwima. Nyengo ya cigaŵa ca Arctic yasintha comene mu mbiri ya caro capasi. Mu nyengo ya kufunda kukulu vyaka miliyoni 55 ivyo vyajumpha, apo nyengo ya caro cose yikafunda na pafupifupi 5–8 °C, cigaŵa ici cikafika pa kufunda kwapakati kwa caka kwa 10–20 °C. Maji gha pacanya gha kumpoto comene gha Mbwani ya Arctic ghakafunda, pacoko mu nyengo zinyake, mwakukwana kusunga vyamoyo vya ku tropiki ivyo vikukhumba kufunda kwa pacanya kwakujumpha 22 °C. Sono, cigaŵa ca Arctic cikufunda kaŵiri luŵiro kuluska caro capasi cose. == Vyamoyo == Cifukwa ca kusintha kukulu kwa nyengo kwa myezi 2–6 ya zuŵa la pakati pa usiku na usiku wa mphaka mu Mbwani ya Arctic, kupanga kwakwamba kwa vyamoyo vya usanisinuru nga ni vyakumera vicoko vya pa cikakato na vya mu maji kukucitika mu myezi ya Masika mpaka Lupya pera. Ŵakurya ŵakuzirwa ŵa ŵakupanga ŵakwamba mu Mbwani ya Arctic ya pakati na nyanja za mphepete ni tuvinyama tucoko twa mu maji, comene twa mitundu yinyake, pamoza na vinyama vya pa cikakato. Ŵakurya ŵakwamba aŵa ni ulalo wakuzirwa pakati pa ŵakupanga ŵakwamba na vinyama vya pacanya. Kapangikiro ka vinyama vya pacanya mu Mbwani ya Arctic kakupambana kuyana na cigaŵa (mbali ya Atlantic panji ya Pacific) na cikakato. Ŵakurya ŵaciŵiri mu Nyanja ya Barents, nyanja ya mphepete ya Arctic iyo yikukhwaskika na Atlantic, comene ni somba za pafupi na Arctic nga ni ''herring'', ''cod'' yiphya, na ''capelin''. Mu vigaŵa vya cikakato vya Mbwani ya Arctic ya pakati, ''cod'' ya mphaka ndiyo cakusaka cikulu ca ŵakurya ŵakwamba. Vyakusaka vya pacanya comene mu Mbwani ya Arctic, vinyama vyakonkheska vya mu mbwani nga ni ''seal'', nyamumba, na ŵankhalamila ŵatuŵa, vikusaka somba. Vinyama vya mu mbwani ivyo vili pa ngozi mu Mbwani ya Arctic ni ''walrus'' na nyamumba. Cigaŵa ici cili na malo gha vyamoyo ghakunangika luŵiro, ndipo ghali pa ngozi comene ya kusintha kwa nyengo, cifukwa cikufunda luŵiro kuluska caro cose. ''Jellyfish'' yikulu ya mtundu wa ''lion's mane'' njinandi mu maji gha Arctic. == Vyuma vya Kawiro == Mafuta na mphepo za pasi, vyuma vya mu mcenga, vyuma vya visulo vinandi, mcenga na tumalibwe, somba, ''seal'' na nyamumba vyose vingasangika vinandi mu cigaŵa ici. Malo ghambura mwenecho pa ndyali pafupi na pakati pa nyanja ni nkhani ya mphindano yikulu pakati pa United States, Russia, Canada, Norway, na Denmark. Ngakuzirwa ku msika wa nkhongono wa caro cose cifukwa ghangaŵa na magaŵa 25 pa 100 panji kujumpha gha mafuta na mphepo za pasi agho ghandasangike pa caro cose. == Masuzgo gha Malo Ghakuzingilizga == === Kusungunuka kwa Cikakato ca Arctic === Cikakato ca Arctic cikucepa, ndipo bowo la nyengo zinyake mu cigaŵa ca ozone likucitika kanandi. Kucepa kwa cikakato ca mbwani ya Arctic kukucepeska kuwezga ungweru kwa caro capasi, ndipo kungapangiska kufunda kwa caro cose kusazgikira. Kusanda kukulongora kuti Arctic yingaŵa yambura cikakato mu nyengo ya kufunda kakwamba mu mbiri ya ŵanthu pofika 2040. Maghanoghano pa nyengo yaumaliro iyo Arctic yikaŵa yambura cikakato ghakupambana: vyaka miliyoni 65 ivyo vyajumpha apo mafosilo ghakulongora kuti vyakumera vikaŵako, mpaka vyaka 5,500 pera ivyo vyajumpha. Kufunda mu Arctic kungapangiska maji ghanandi ghawemi gha cikakato cakusungunuka kunjira mu Atlantic ya kumpoto, ndipo kungasokonezga kwenda kwa maji gha mbwani ya caro cose. Kusintha kukulu kwa nyengo ya caro capasi kungalondezga. Apo cikakato ca mbwani cikucepa na maji gha mbwani ghakukwera, vyakufumapo vya vimphepo nga ni ca 2012 pa maji ghakujulika vikusazgikira, nga umo kunangika kwa vyakumera vya mphepete na maji gha mcere kukusazgikira mu malo nga ni mlomo wa mlonga wa Mackenzie. Kufunda kwa caro cose kwasazgira kukumana pakati pa ŵankhalamila ŵatuŵa na ŵanthu. Kucepa kwa cikakato ca mbwani kukupangiska ŵankhalamila ŵatuŵa kupenja vyakulya kunyake. Kwamba mu Zimya 2018 mpaka Mpupulu 2019, ŵankhalamila ŵanandi ŵatuŵa ŵakanjira mu virwa vya Novaya Zemlya, ndipo ŵalongozgi ŵa malo agho ŵakapharazga ngozi. Ŵankhalamila ŵanandi ŵatuŵa ŵakawoneka ŵakunjira mu nyumba, nyumba za ulongozgi, na malo gha ŵanthu. === Kunangika kwa Metheni wa pa Cikakato === Cikakato ca mbwani, na kuzizima uko cikusunga, vikusunga metheni uwo uli pafupi na mphepete, ndipo vikukanizga kuti uleke kufuma mu mphepo na kusazgira kufunda. Kusungunuka kwa cikakato ici kungafumiska metheni munandi, mphepo yankhongono yakusunga kufunda, mu mphepo, ndipo kungasazgira kufunda na kupangiska mitundu ya vyamoyo vya mu mbwani kumalira. === Masuzgo Ghanyake === Masuzgo ghanyake gha malo ghakuzingilizga ni kunangika kwa Mbwani ya Arctic na vinthu vya nyukiliya, mwaciyelezgero kufuma ku malo gha Russia gha kutaya vyakusyala vya nyukiliya mu Nyanja ya Kara, malo gha kuyezga vilwero vya nyukiliya vya nyengo ya Nkhondo ya Mtima nga ni Novaya Zemlya, vyakunanga vya Camp Century mu Greenland, na vyakunanga vya ngozi ya nyukiliya ya Fukushima Daiichi. Pa 16 Vuna 2015, vyaro vinkhondi (United States, Russia, Canada, Norway, Denmark/Greenland) vikasayina kalata ya pangano la kusunga ngalawa zawo za kuloŵa somba kuwaro kwa malo gha makilomita gha mbali zinayi pafupifupi miliyoni 2.8 mu Mbwani ya Arctic ya pakati pafupi na Mphaka ya Kumpoto. Phangano ili likupempha vyaro ivi kuleka kuloŵa kuko mpaka pazamuŵa vinjeru viwemi vya kasandiro pa vyuma vya mu mbwani na ndondomeko ya kuvivikilira. [[Category:Arctic Ocean]] 8iru6398fdlncv0c9487tabyminb17n 0 9670 124002 123718 2026-11-05T13:37:10Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124002 wikitext text/x-wiki '''Cirwa''' (vinandi: '''virwa''') ni malo gha mtunda, ghakupambana na cigaŵa cikulu ca mtunda, ghakuzingilizgika na [[Maji|maji]] mu mphepete zose. Pali virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda, ivyo vikapatukana na cigaŵa cikulu ca mtunda cifukwa ca kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi, na virwa vya mbwani, ivyo vindaŵepo cigaŵa ca mtunda ukulu. Virwa vya mbwani vingapangika na mapiri gha moto, kukura kuŵa ma''atoll'' kufuma ku malibwe gha korali, na kupangika kufuma ku mcenga na dongo mu mphepete mwa nyanja, kupanga virwa vya kuvikilira mphepete. Virwa vya mu milonga vingapangika so na mcenga, dongo na vinyake mu milonga. Virwa vyakupangika ni ivyo ŵanthu ŵapanga, kusazgapo tumalibwe tucoko utu tukazengeka mu tunyanja na ntchito zikulu za kupanga mtunda pa maji pa cifukwa ca kuzenga. Pa virwa pali vyakumera na vinyama vya mitundu yinandi. Virwa vya mbwani vili na nyanja nga ni cikanizgo ca kawiro ca kufika kwa mitundu yiphya, ntheura mitundu iyo yikufika pa cirwa yikusintha paŵekha. Virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda vikugaŵana vinyama na vyakumera na cigaŵa cikulu ca mtunda ico vikapatukanako. Kuyana na kutalika kwa nyengo kufuma apo cirwa ici cikapangikira, vyamoyo pa cirwa ici vingaŵa kuti vyapambana comene na vya cigaŵa cikulu cifukwa ca kusankha kwa kawiro. Ŵanthu ŵakhala pa virwa na kwenda pakati pa virwa kwa vyaka masauzandi. Virwa vinyake vikaŵa na ŵanthu cifukwa ca ulalo wa mtunda panji cifukwa cirwa cikapatukana na cigaŵa cikulu ca mtunda, panji kwizira mu maulendo gha ngalawa. Ku kumpoto comene panji kumwera comene, virwa vinyake vikukolerana na cikakato ca nyengo zinyake panji ca nyengo zose. Mazuŵa ghano, mpaka magaŵa 10 pa 100 gha ŵanthu ŵa caro cose capasi ŵakukhala pa virwa. Virwa vikukopa ŵalendo ŵanandi cifukwa ca uwemi wawo wa kawiro, kuŵa paŵekha, na midawuko yawo yapadera. Virwa vikaŵa malo gha ukoloni wa Ŵaulaya, ndipo ici cikapangiska virwa vinandi vya mu Pacific kuŵa pasi pa mazaza gha Ŵaulaya. Kuwuskapo ukoloni kwapangiska vyaro vinyake vya virwa, kweni vyose yayi, kujilongozga ŵekha, ndipo pali vyakufumapo vya nyengo yitali vya mafakitale, mitundu yakunanga, kuyezga vilwero vya nkhondo vya nyukiliya, na ŵalendo. Virwa na vyaro vya virwa vili pa ngozi cifukwa ca kusintha kwa nyengo. Kukwera kwa maji gha mbwani kukuopska kubizga vyose vyaro nga ni Maldives, Marshall Islands, na Tuvalu. Kusazgikira kwa unandi na nkhongono za mphepo zikulu za ku tropiki kungananga comene vyakuzengeka na malo gha vinyama. Mitundu iyo yikukhala pa virwa pera ni yimoza mwa iyo yili pa ngozi yikulu comene ya kumalira. == Ng'anamulo == Cirwa ni malo gha mtunda ghakuzingilizgika na maji mu mphepete zose, agho ghakupambana na cigaŵa cikulu ca mtunda. Palije cipimo ca ukulu ico cikupatula virwa na vigaŵa vikulu vya mtunda. Vigaŵa vikulu vya mtunda vili na ng'anamulo lakuzomerezgeka la kasandiro ka pasi: ni mtunda ukulu comene wa cigaŵa cikulu ca pasi cimoza. Virwa vingaŵa mu maji ghaliwose, kusazgapo nyanja, milonga, na mbwani. Malo gha mtunda agho ghakuwoneka pera apo maji ghacepa, kweni ghakubira apo maji ghakwera, kanandi ghakuwonekera kuŵa virwa yayi. Virwa ivyo vyakolerana na cigaŵa cikulu ca mtunda na ulalo panji na kupanga mtunda nyengo zinyake vikuwonekera kuti "vyaleka kuŵa virwa", kweni nyengo zose yayi. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''island'' likufuma ku Cingelezi ca nyengo yapakati ''iland'', kufuma ku Cingelezi ca kale ''igland'', ilo likufuma ku ''ig'' panji ''ieg'', ilo nalo likang'anamulanga "cirwa" para likugwiliskirika ntchito paŵekha, pamoza na ''-land'' ilo likung'anamula "mtunda". ''Ieg'' ya Cingelezi ca kale likukolerana na Cisweden ''ö'' na Cijeremani ''Aue'', ndipo kutali, na Cilatini ''aqua'' (maji). Kalembero ka lizgu ili na ⟨s⟩ kakasintha mu vyaka vya m'ma 1400 cifukwa ca kughanaghana kwautesi kuti likukolerana na lizgu la Cifulenci ca kale ''isle'', ilo nalo likufuma ku lizgu la Cilatini ''insula''. == Kasandiro ka Pasi == === Kapangikiro mu Mbwani === Virwa kanandi vikusangika mu magulu gha virwa panji minjololo ya virwa. Minjololo iyi yikughanaghanirika kupangika kufuma ku malo gha moto gha pasi, malo agho cigaŵa ca mukati ca pasi ncakotcha comene kuluska malo ghakuzingilizga. Malo agha ghakwiziska mapiri gha moto agho mwala wake wakusungunuka ukupanga malibwe agho virwa vikupangikira. Pa virwa vinyake, kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi pacanya pa malo gha moto ghambura kusamika kukupanga virwa mu mzere, ndipo virwa ivyo vili kutali na malo gha moto nvya kale comene na vyakukokoloka comene, pambere vindabire vyose mu mbwani. Ciyelezgero ni Virwa vya Hawaii: cirwa ca kale comene nca vyaka miliyoni 25, ndipo ciphya comene, Hawaii, cicali phiri la moto lamoyo. Kweni minjololo yose ya virwa yikupangika nthena yayi. Yinyake yingapangika pa nyengo yimoza cifukwa ca kuphwanyika kwa vigaŵa vikulu vya pasi, kupanga virwa vinandi pamoza. Ukaboni unyake ni wa Virwa vya Line, ivyo vyose vikughanaghanirika kuŵa vya vyaka miliyoni 8, m'malo mwa kuŵa vya vyaka vyakupambana. Minjololo yinyake ya virwa yikupangika cifukwa ca kupatukana na vigaŵa vikulu vya mtunda. Virwa vya Japani vingaŵa kuti vikapatukana na Eurasia cifukwa ca kuthandazgika kwa pasi pa mbwani, ico cikucitika apo cikopa ciphya ca pasi pa mbwani cikupangika, cikukankha cikopa ca kale. Virwa ivyo vili pa mphepete ya pasi pa maji ya cigaŵa cikulu ca mtunda vingachemeka virwa vya cigaŵa cikulu ca mtunda. Virwa vinyake, nga ni ivyo vikupanga New Zealand, ni ivyo vyasyala vya vigaŵa vikulu vya mtunda ivyo vikacepa na kubira mu mbwani. Kukaghanaghanirika kuti Zealandia, cigaŵa ca pasi ico New Zealand yili pacanya pake, yabira magaŵa 93 pa 100 gha malo ghake gha kwamba. Virwa vinyake vikupangika apo malibwe gha korali ghakukura pa virwa vya mapiri gha moto ivyo vyabira pasi pa maji. Para virwa ivi vya korali vyazingilizga kanyanja ka pakati, cirwa ici cikuchemeka ''atoll''. Kupangika kwa malibwe gha korali na virwa vyake kukovwirika na kuwunjikana kwa mcenga na dongo mu maji ghambura kuzika. Nyengo zinyake, kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi uko kukukwezga malibwe gha korali kufuma mu maji nanga ni mita 1 pera kungapangiska dongo kuwunjikana na cirwa kupangika. Virwa vya kuvikilira mphepete ni mizere mitali ya mcenga iyo yikupangika mu mphepete mwa nyanja cifukwa ca kuwunjika kwa mcenga na mayigha. Virwa ivi vikukokoloka na kukura apo mphepo na mayigha vikusintha. Virwa ivi vikuvikilira malo gha mphepete ku nyengo yiheni cifukwa vikukora nkhongono zinyake za mayigha ghakulu pambere ghandafike ku mphepete. Virwa vya ku Antarctica nyengo zinyake vikukolerana nyengo zose na mtunda unyake kwizira mu cikakato ca mbwani panji ca pa mtunda. Ciyelezgero ni Cirwa ca Ross mu Antarctica. === Kapangikiro mu Maji Ghawemi === Cirwa ca mu mlonga ni cirwa ico cikupangika kufuma ku kukokoloka na kuwunjika kwa dongo na vinyake mu milonga; pafupifupi milonga yose yili na virwa vya mtundu uwu. Virwa ivi vingaŵa vyatali mamita ghacoko pera, ndipo kanandi nvya kanyengo. Kusintha kwa luŵiro lwa maji, unandi wa maji, na unandi wa dongo mu mlonga kungakhwaska kupangika na kumalira kwa virwa vya mu milonga. Virwa vya mu milonga vya nyengo zose navyo vilipo, ndipo cikulu comene (ico cili mukati mwa mtunda pera) ni Cirwa ca Bananal mu mlonga wa Tocantins mu Brazil, ico cili na usani wa makilomita 55. Nyanja zikupangika pa vifukwa vinandi, kusazgapo cikakato cikulu cakwenda, kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi, na mapiri gha moto. Virwa vya mu nyanja vingapangika nga ni cigaŵa ca ndondomeko izi. == Umoyo pa Virwa == Kasandiro ka malo gha vyamoyo pa virwa kakusanda ndondomeko za vyamoyo izo zikucitika pa virwa, kulaŵiska comene vinthu ivyo vikukhwaska kusintha, kumalira, na unandi wa mitundu. Ŵasandi kanandi ŵakusanda virwa nga ni ciyelezgero cakupatukana ca umo kusankha kwa kawiro kukucitikira. Kasandiro ka vyamoyo vya pa virwa kakusanda vyamoyo pa virwa na malo ghawo. Kapeleka maghanoghano ghakuzirwa ku kasandiro ka malo gha vyamoyo kufuma mu nyengo ya Charles Darwin. === Kusangika Malo Ghamoza Pera === Mu kasandiro ka vyamoyo, kusangika malo ghamoza pera ni apo mtundu panji gulu la mitundu likusangika mu cigaŵa cinyake pera. Virwa vikupatula vyamoyo vya pa mtunda ku vinyake na maji, ndipo vikupatula vyamoyo vya mu maji na mtunda. Malo gha vyamoyo gha pa virwa ghali na unandi ukulu comene wa mitundu iyo yikusangika kwekha pera pa caro cose capasi. Ici cikung'anamula kuti virwa vikovwira comene ku kupambanapambana kwa vyamoyo kwa caro cose. Malo agho ghali na kupambanapambana kukulu kwa vyamoyo ghakulaŵiskika comene pa ntchito za kuvikilira, kuti mitundu iyi yileke kumalira. Nangauli pali mitundu yinandi iyo yikusangika kwekha, unandi wose wa mitundu mu cigaŵa ngucoko pa virwa kuluska pa vigaŵa vikulu vya mtunda. Unandi wa mitundu pa virwa ukolerana na ukulu wa cirwa ico, ndipo ici cikuchemeka ubale wa mitundu na malo. Ici nchifukwa malo ghakulu ghali na vyuma vinandi, ntheura ghangasunga vyamoyo vinandi. Magulu agho ghangasungika ghanandi ghali so na kupambana kukulu kwa vyakuhara, ico cikovwira kupangika kwa mitundu yiphya. === Kuthandazgika === Virwa vya mbwani, ivyo vindakolerane na mtunda, vikuŵa na vyamoyo ivyo vingajumpha mbwani pera. Ici cikung'anamula kuti vinyama vyose ivyo vili pa cirwa vikwenera kuti vikaduka kufika kuko, pa viyuni panji mleme, vikanyamulika na vinyama ivi, panji vikanyamulika na maji ghakwenda mu mbwani pa ico cikuchemeka "kuyandama pa vinthu". Ici cikuchemeka kuthandazgika kwa mu mbwani. Mphepo zikulu za ku tropiki zingatora mitundu kutali comene. Vinyama nga ni fulu vingakhala masabata kwambura cakulya panji maji, ndipo vingapona kuyandama pa vinthu mu mbwani. Kusanda kunyake kukalongora kuti mu 1995, ''iguana'' 15 zikapona pa ulendo wa makilomita 300 kufika ku Anguilla mu Caribbean, cirwa ico pakaŵavya ''iguana'' kale. Zikapona mwa kuyandama pa makuni agho ghakazuka na mphepo yikulu. Mitundu ya vyakumera yikughanaghanirika kuti yingajumpha mtunda utali comene wa mbwani. New Zealand na Australia vikugaŵana mitundu 200 ya vyakumera vya malo agho, nangauli vyapatukana na makilomita 1,500. Virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda, ivyo kale vikakolerana na cigaŵa cikulu ca mtunda, vikughanaghanirika kugaŵana mbiri ya vyakumera na vinyama mpaka apo cirwa cikapatukana na cigaŵa cikulu. Mwaciyelezgero, kuŵapo kwa somba za maji ghawemi pa cirwa ico cazingilizgika na mbwani kungalongora kuti kale cikakolerana na cigaŵa cikulu ca mtunda, cifukwa somba izi zingajumpha mbwani paŵekha yayi. Mu nyengo, kusintha na kumalira kukusintha vinyama pa cirwa ca cigaŵa cikulu ca mtunda, kweni pamanyuma pa kupatukana pera. Ciyelezgero ni khuni la ''southern beech'', ilo lili mu Australia, New Zealand, vigaŵa vya Amerika ya Kumwera, na New Guinea, malo agho mazuŵa ghano ghali kutali. Malongosoro ghanyake ni ghakuti malo agha kale ghakaŵa cigaŵa ca cigaŵa cikulu ca mtunda ca Gondwana, ndipo ghakapatukana cifukwa ca kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi. Kweni pali maghanoghano ghanyake ghakuti mtundu uwu ungaŵa kuti ukafika ku malo ghakutali kwizira mu kuthandazgika kwa mu mbwani. === Kusintha pa Magulu gha Virwa === Mitundu iyo yikukhala pa magulu gha virwa yikulongora cimanyikwiro capadera ico cikuchemeka kuthandazgika kwa kukolerana na malo. Mu ndondomeko iyi, mtundu uwo ukufika pa gulu la virwa ukupambanapambana luŵiro, kugaŵika kuŵa mitundu yiphya panji mitundu yicoko. Mtundu uwo ukufika pa malo gha vyamoyo gha cirwa ungakumana na kususkana kucoko pa vyuma, panji ungasanga kuti vyuma ivyo ukasanganga kale kulije. Vinthu ivi pamoza vikupangiska minthavi ya kusintha yakupambana na nthowa zakupambana za kupona. Ciyelezgero ca kale ni viyuni vya Darwin, gulu la mitundu mpaka 15 ya viyuni vicoko ivyo vikusangika pa Virwa vya Galápagos pera. Viyuni ivi vikasintha milomo yakupambana kuti virye vyakulya vyakupambana ivyo vili pa virwa. Ciyuni cikulu ca pasi cili na mlomo ukulu uwo cikugwiliskira ntchito kuphwanya mbuto na kurya vipambi. Ciyuni ca Genovesa cikutemwa kurya vyakumera vya minga, ndipo cili na mlomo wakukolerana na kuwuskapo vigaŵa vya mukati na maluŵa gha vyakumera ivi. Ciyuni cinyake cuŵisi cikurya ŵalutatavi na vibenene ivyo vikukhala pa vyakumera. Viyelezgero vinyake vya ici vilipo pa caro cose, kusazgapo mu Hawaii na Madagascar, ndipo vili pa malo gha vyamoyo gha virwa pera yayi. ==== Lamulo la Cirwa ==== Mitundu iyo yikusangika pa virwa pera yikulongora nthowa yakuyana ya kusintha. Lamulo la Foster (ilo likuchemeka so lamulo la cirwa) likuti vinyama vicoko vyakonkheska nga ni mbeŵa vikusintha kuŵa vikulu, ico cikuchemeka ukulu wa pa cirwa. Ciyelezgero ni fulu likulu la Seychelles, nangauli palije uyo wakumanya usange likakura pambere panji pamanyuma pa kufika pa cirwa. Vinyama vikulu nga ni cigwere vikucepa, nga ni cigwere cicoko. Ici cikuchemeka ucoko wa pa cirwa. Pa vinyama vicoko, kukughanaghanirika kuti vinyama pa virwa vingaŵa na vinyama vicoko vyakuvisaka na vyakususkana navyo, ndipo ici cikupangiska kusankhika kwa vinyama vikulu. Vinyama vikulu vingamalizga vyakulya luŵiro cifukwa ca ukulu wawo, kupangiska njara ku ŵana ŵawo, ndipo ici cikupangiska kusankhika kwa vinyama vicoko ivyo vikukhumba vyakulya vicoko. Kuŵa na vinyama vicoko vyakuvisaka kukung'anamula kuti vinyama ivi vikakhumbikwanga kuŵa vikulu yayi kuti vipone. === Darwin, Galápagos, na Kusankha kwa Kawiro === Charles Darwin wakapanga ghanoghano la kusankha kwa kawiro kwizira mu kusanda vyamoyo vya pa virwa. Mitundu iyo wakawona pa Virwa vya Galápagos, kusazgapo viyuni, yikamovwira kumanya umo kusintha kukugwilira ntchito. Wakaluta dankha ku virwa nga ni msandi wa vya kawiro pa ngalawa ya HMS Beagle mu 1835, nga ni cigaŵa ca ulendo wa vyaka vinkhondi kuzunguliya caro capasi. Wakalemba kuti "virwa vyakupambana, mwakukulu, vikukhalika na magulu ghakupambana gha vyamoyo". Kwizira mu kusanda viyuni na vinyama vinyake, wakamanya kuti vyamoyo vikupona mwa kusintha kuti vikolerane na malo ghawo. Vikajumpha vyaka vyakujumpha 20 pambere wandapharazge maghanoghano ghake mu ''On the Origin of Species''. == Ŵanthu na Virwa == === Mbiri ya Kupenja === Ukaboni wakwamba wa ŵanthu kukhala pa virwa ungaŵa wa nyengo ya Malibwe gha Kale, vyaka 100,000 mpaka 200,000 ivyo vyajumpha. Kufika ku virwa vya Indonesia vya Flores na Timor kukakhumbanga kujumpha maji gha makilomita 29 panji kujumpha. Virwa vinyake, nga ni Honshu, vingaŵa kuti vikakolerana na cigaŵa cikulu ca mtunda na ulalo wa mtunda uwo ukazomerezga ŵanthu kukhalako pambere vindaŵe virwa. Ŵanthu ŵakwamba kukhala pa virwa vyakutali vya mbwani ŵakaŵa Ŵapolinesiya. Ŵanthu ŵa kale ŵakajumphanga mtunda wa pasi pa makilomita 100, apo Ŵapolinesiya ŵangaŵa kuti ŵakenda makilomita 2,000–3,200 kuti ŵakhale pa virwa nga ni Tahiti. Ŵakatumanga ŵalongozgi ŵa ngalawa kwenda pa mbwani kwambura vilwero vya kulongozgera kuti ŵasange virwa viphya vya kukhalapo. Pakati pa 1100 na 800 pambere Khristu, Ŵapolinesiya ŵakenda kumafumiro kufuma ku New Guinea na Virwa vya Solomon ndipo ŵakafika ku virwa ivyo sono vikupanga Fiji na Samoa. Kutali comene uko ŵakafika ni Cirwa ca Easter ku kumafumiro, na New Zealand ku kumwera, uko ŵakamba kukhala pakati pa 1250 na 1300. Ŵasandi ŵa mbiri ŵayezga kumanya cifukwa ico virwa vinyake vyakutali vyaŵa vyambura ŵanthu nyengo zose, apo vinyake, comene mu Mbwani ya Pacific, vyaŵa na ŵanthu kwa nyengo yitali. Kanandi, virwa vikulu vingasunga ŵanthu makola ntheura vingaŵa kuti vikakhalika. Virwa vicoko ivyo vingasunga ŵanthu paŵekha yayi vingakhalika usange vili pafupi na cirwa ico cili na vyuma vyakukwana. Kuŵapo kwa cirwa kukumanyikwa na viyuni vya mbwani, kupambana kwa mitambo na nyengo, na kusintha kwa nthowa ya mayigha. Ncakuthekera so kuti ŵanthu ŵakamalira pa virwa, nga umo ŵakupenja ŵasangira virwa ivyo vikulongora ukaboni wa kukhalika kweni palije ŵanthu. Virwa vyose vikaŵa yayi panji vili yayi na ŵanthu ŵa midawuko ya pa mbwani. Kale, ŵanthu ŵanyake ŵakasangika kuti ŵakataya luso lawo la kwenda pa mbwani, nga ni pa Virwa vya Canary, ivyo vikaŵa na ŵanthu ŵa malo agho kufuma apo virwa vikasangika kakwamba mu vyaka vya m'ma 100 mpaka apo vikapokeka na Ufumu wa Spain mu 1496. Kukughanaghanirika kuti cifukwa ŵanthu ŵakaŵa na cifukwa cicoko ca malonda na ŵakakumananga pacoko comene na cigaŵa cikulu ca mtunda, ŵakakhumbanga ngalawa yayi. Cifukwa ca kupenja virwa caŵa nkhani ya kusanda na mphindano. Ŵasandi ŵanyake ŵa mbiri ŵa kale ŵakayowoyanga kuti kukhala pa virwa kwa kale kukaŵa kwambura kukhumba, panyake mwa ngalawa yakupangika na makuni iyo yikatoleka na maji kuya mu mbwani. Ŵanyake ŵakuyaniska vifukwa vya Ŵapolinesiya na ŵakupenja ŵanyake na vya Christopher Columbus, mukupenja uyo wakenda kumanjiliro pa Mbwani ya Atlantic kupenja nthowa yinyake ya kufika ku East Indies. Ŵasandi aŵa ŵakughanaghanira kuti ŵakupenja awo ŵakasanga virwa ŵakapikanga ucindami na usambazi, ndipo ici cikapangiska ŵanyake kuyezga maulendo gha ngozi kupenja virwa vinyake, kanandi mwambura kuwona vinandi. === Umoyo === Pafupifupi magaŵa 10 pa 100 gha ŵanthu ŵa caro cose capasi ŵakukhala pa virwa. Kusanda midawuko ya virwa kukuchemeka kasambiro ka virwa. Ŵanthu ŵakutemwa kusanda virwa cifukwa ca midawuko yawo yapadera na malo ghawo gha kawiro agho ghakupambana na gha vigaŵa vikulu vya mtunda. Ici nchifukwa ca vifukwa vinandi: Cakwamba, kupatukana kwakuwoneka kwa ndyali na malo kufuma ku midawuko ya vigaŵa vikulu vya mtunda. Caciŵiri, vikanizgo vyapadera pa vyuma na malo gha vyamoyo ivyo vikupangiska midawuko ya pa mbwani iyo yikulaŵiska comene kuloŵa somba na kwenda pa ngalawa. Cacitatu, kuzirwa kwa virwa mu mbiri na mu ndyali kwa nyengo yitali. ==== Vyakulya ==== Vyakulya vya Ŵapolinesiya vikasanganga purotini yinandi kufuma ku kuloŵa somba. Ŵapolinesiya ŵakaloŵanga pafupi na mphepete, na mu maji ghakuzika. Kukayowoyeka kuti ŵanthu ŵa Rapa Nui ŵakaloŵanga mpaka makilomita 500 kufuma ku mphepete pa malibwe gha korali. Ŵakagwiliskiranga ntchito mikondo, mbeza, na maukonde kuloŵa ''tuna'', shaki, na somba zinyake. Midawuko ya virwa yikulima so mbuto za malo agho na zakufuma kunyake. Ŵapolinesiya ŵakalimanga vikhawo, ''taro'', ''breadfruit'', ntochi, makokonati na vipambi na masamba vinyake. Nyengo zakupambana za virwa zikapangiska vyuma vyakupambana kuŵa vyakuzirwa, nga ni Virwa vya Hawaii kuŵa na minda ya ''taro'' yakuthiliririka, apo pa virwa vinyake, nga ni Tahiti, ''breadfruit'' yikalimikanga comene na kunowetseka kuti yisungike. Pali ukaboni wa vya kale wakuti ŵanthu ŵa Virwa vya Canary ŵakatafunanga misisi ya vyakumera vinyake pa vyakulya, ico cikanangisanga comene mino ghawo gha kumanyuma. Ŵanthu aŵa ŵakalimanga so balale na kuŵeta viŵeto nga ni mbuzi. === Vyaro na Vigaŵa vya Virwa === Vyaro vinandi vya virwa vili na mtunda ucoko na vyuma vya kawiro vicoko. Kweni vyaro ivi vikulongozga malo ghanyake ghakulu comene gha kuloŵa somba pa caro cose, vyuma vya mkuŵa, golide, na nickel, na mafuta. Uwemi wa kawiro wa vyaro vya virwa ukupangiska so kuti vikope ŵalendo. Virwa vili so na kuzirwa kwa ndyali pa malo gha ŵankhondo ŵa pa maji, kuyezga vilwero vya nkhondo, na kulongozga malo. Ciyelezgero ni French Polynesia, cigaŵa ico cikupokera ndalama zinandi za ŵankhondo na wovwiri kufuma ku France. Vinyake vitatu, Palau, Federated States of Micronesia, na Marshall Islands, ni vyaro vya virwa vya mu Pacific ivyo vili na phangano la kuvikilira, wovwiri, na kunjira mu caro na United States ilo likuchemeka ''Compact of Free Association''. ==== Ukoloni ==== Kufuma apo Ŵakumanjiliro ŵakasanga dankha virwa vya Polynesia, Micronesia, na vinyake, vyaro ivi vyaŵa malo gha ukoloni. Virwa vikaŵa malo gha ŵamishonale ŵa Cikhristu. Ŵamishonale aŵa ŵakasuskika, kweni ŵakawona uwemi apo mafumu ghanyake gha malo agho ghakagwiliskira ntchito wovwiri wa Ŵaulaya kuwunjika mazaza. Kwamba mu vyaka vya m'ma 1500, vyaro vya Ulaya vikaŵika cigaŵa cikulu ca Oceania pasi pa ulongozgi wa ukoloni. Pohnpei yikapokeka na Spain kufuma mu 1526. Yikasintha mazaza kufuma ku Germany, Japani, na United States pambere yindanjire mu Federated States of Micronesia mu 1982, ndipo yikusunga ubale wa "kukolerana kwa wanangwa" na U.S. Guam yikaŵa cigaŵa ca Spain mpaka 1898, ndipo sono ni cigaŵa ca U.S. cambura kunjizgika mu caro. Nyengo ya kuwuskapo ukoloni yikawona vyaro vinandi vya virwa kusanga wanangwa panji kujilongozga mwanjira yinyake. Kuyezga vilwero vya nkhondo vya nyukiliya pa Marshall Islands kukananga ma''atoll'' ghanandi panji kughapangiska kuŵa ghambura kukhalika, ndipo ŵanthu ŵakakakizgika kufuma pa virwa vyawo, na kusazgikira kwa nthenda ya kansa cifukwa ca nkhongono za nyukiliya. Ukoloni wapangiska kucepa kwa kulondezga midawuko ya kale mu malo nga ni Hawaii, uko ŵanthu ŵa malo agho sono mbacoko. Maghanoghano gha midawuko pa kuŵa na mtunda pamoza na kusoŵa kwa kusankha kwa munthu yumoza ghangapangiska midawuko yinyake ya virwa kukolerana yayi na vyacuma vya ukapitalisti vya caro cose, ndipo ici cikupangiska vyaro ivi kukura pacoko mu vyacuma. === Ŵalendo === Virwa vyakopa ŵalendo ŵanandi kwa nyengo yitali, cifukwa ca nyengo zawo zapadera, midawuko, na uwemi wa kawiro. Kweni virwa vingaŵa na suzgo la mayendero ghaheni gha ndege na ngalawa, na kunangika kwa vyakuzengeka cifukwa ca ŵalendo. Virwa vya mu nyengo yakuzizima kanandi vikuthemba ŵalendo ŵa nyengo zinyake awo ŵakukhumba kusangwa na kawiro panji midawuko ya malo agho, ndipo ŵalendo ŵangaŵa cigaŵa cimoza pera ca vyacuma vya cirwa. Kweni pa virwa vya ku tropiki, ŵalendo kanandi ndiwo vyacuma vinandi vya malo agho na vyakuzengeka. Virwa ivi nyengo zinyake vikukhumba so wovwiri wa vyaro vinyake nyengo zose kuti vyacuma vikure. Kuthemba uku kungapangiska kupambana kwa ŵanthu na kunangika kwa malo ghakuzingilizga. Apo ŵalendo ŵacepa, vyacuma ivi vikusuzgika kusanga ndalama izo zataika kufuma ku malonda ghanyake. == Ngozi ku Virwa == Kusintha kwa nyengo kukuopska umoyo wa ŵanthu pa virwa cifukwa ca kukwera kwa maji gha mbwani, mphepo zikulu za ku tropiki zakofya comene, kutuŵa kwa malibwe gha korali, na kusazgikira kwa mitundu yakunanga. Mwaciyelezgero, mu 2017 mphepo yikulu ya Maria yikananga pafupifupi vyakuzengeka vyose mu Dominica. Kukwera kwa maji gha mbwani na kusintha kunyake kwa nyengo kungacepeska maji ghawemi, ndipo kukwiziska cilala. Ngozi izi zikughanaghanirika kucepeska kukhalika kwa virwa, comene vicoko. Kupatula ngozi ku umoyo wa ŵanthu, vyakumera na vinyama nayo vili pa ngozi. Kukughanaghanirika kuti pafupifupi hafu ya mitundu ya pa mtunda iyo yili pa ngozi ya kumalira yikukhala pa virwa. Mu 2017, kusanda kwa virwa 1,288 kukasanga kuti pakaŵa mitundu 1,189 ya vinyama vyakuŵa na fupa la msana iyo yili pa ngozi yikulu, magaŵa 41 pa 100 gha caro cose. Kutuŵa kwa malibwe gha korali kukughanaghanirika kucitika kanandi, kuopska malo gha vyamoyo gha mu mbwani, agho vyacuma vinyake vya virwa vikughathemba. Virwa vinyake vya pasi vingaleka kuŵapo usange maji gha mbwani ghakwera comene. Tuvalu yikalaŵiskika comene na nyuzipepara cifukwa ca msonkhano wa ŵalembi wa nkhani uwo ukapharazga kubira kwa caro ici ca virwa. Tuvalu yikasayina phangano na Australia lakuti caka ciliconse ŵanthu ŵake 280 ŵazomerezgeke kuŵa ŵakukhala nyengo zose mu Australia. Marshall Islands, caro ca virwa 1,156, nacho camanyikwa kuŵa pa ngozi ya kumalira cifukwa ca kukwera kwa mbwani. Kusazgikira kwa nkhongono za mphepo zikulu za ku tropiki kukusazgirapo mtunda na unandi wa kunyamulika kwa mitundu yakunanga ku virwa. Maji gha cigumula gha mphepo izi ghangatora vyakumera kutali mukati mwa mtunda kuluska umo vingafikira paŵekha, kuvinjizga mu malo ghaphya. Ulimi na malonda navyo vyanjizga vyamoyo vyakufuma kunyake pa virwa. Ndondomeko izi zikunjizga mitundu yakunanga mu malo gha vyamoyo agho ngacoko na ghakunangika luŵiro. Ciyelezgero ni nkhono ya ''apple snail'', iyo yikanjizgika dankha ku U.S. na ŵakusunga somba mu magalasi. Kufuma apo yanyamulika na mphepo zikulu mu mphepete ya Gulf na virwa vya pafupi. Mitundu iyi yikususkana pa vyuma na vinyama vya malo agho, ndipo yinyake yingakura comene mwakuti yingafumiska vyamoyo vinyake. == Virwa Vyakupangika == Kwa vyaka mahandiredi, virwa vyapangika kwizira mu kupanga mtunda pa maji. Cimoza mwa viyelezgero vyakwamba vyakulembeka ni apo ŵanthu ŵa Virwa vya Solomon ŵakapanga virwa 80 mwa kuwunjika malibwe gha korali na malibwe mu Kanyanja ka Lau. Kweni cirwa cakwamba cakupangika ca nyengo zose ni Cirwa ca Al-Sayah, mu Bahrain, ico cikapangika vyaka 1,200 ivyo vyajumpha panji kujumpha. Nthowa yimoza ya kale ya kupanga virwa ni kugwiliskira ntchito linga la malibwe. Matumba gha mcenga panji malibwe ghakuponyeka na ngalawa yikulu mu mbwani kuti ghakwezge mtunda pacoko kufuma mu maji. Pamanyuma malo gha cirwa ghakuzuzgika na mcenga panji tumalibwe, ndipo linga likuzengeka kuti likhazge malo agha. Virwa vyazengeka so na cizengo ca nyengo zose ca cisulo panji simenti ico cikuzengeka mu cizungulizgo ndipo pamanyuma cikuzuzgika na mcenga. Virwa vinyake vya mazuŵa ghano vyazengeka mwa kuthira matani miliyoni gha mcenga mu mbwani, nga ni Cirwa ca Pearl mu Qatar panji Virwa vya Palm mu Dubai. Virwa ivi kanandi vikupangika pa cifukwa ca kuzenga nyumba za kuguliska, ndipo vikuguliskika ku ŵanthu paŵekha panji pa kuzenga nyumba. Vyakuzengeka vya kufumiska mafuta mu mbwani navyo vyalongosoreka nga ni mtundu wa cirwa. Ma''atoll'' ghanyake ghaphimbika na simenti kupanga virwa vyakupangika pa vifukwa vya ŵankhondo, nga ni ivyo China yikapanga mu Mbwani ya China ya Kumwera. Ma''atoll'' agha kale ghakaŵa malo agho ghakuwoneka pera apo maji ghacepa. Phangano la Wupu wa Vyaro Vyose pa Dango la Mbwani likulongora kuti virwa ivi vingaŵa na ucindami wa dango wakuyana na wa cirwa ca kawiro yayi, ntheura vingapeleka wanangwa wa dango wakuyana yayi. [[Category:Nkhoska]] a6zqil13s4ht7wgssiyh91qej33ls6f 124012 124002 2026-11-05T13:38:45Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124012 wikitext text/x-wiki '''Cirwa''' (vinandi: '''virwa''') ni malo gha mtunda, ghakupambana na cigaŵa cikulu ca mtunda, ghakuzingilizgika na [[Maji|maji]] mu mphepete zose. Pali virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda, ivyo vikapatukana na cigaŵa cikulu ca mtunda cifukwa ca kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi, na virwa vya mbwani, ivyo vindaŵepo cigaŵa ca mtunda ukulu. Virwa vya mbwani vingapangika na mapiri gha moto, kukura kuŵa ma''atoll'' kufuma ku malibwe gha korali, na kupangika kufuma ku mcenga na dongo mu mphepete mwa nyanja, kupanga virwa vya kuvikilira mphepete. Virwa vya mu milonga vingapangika so na mcenga, dongo na vinyake mu milonga. Virwa vyakupangika ni ivyo ŵanthu ŵapanga, kusazgapo tumalibwe tucoko utu tukazengeka mu tunyanja na ntchito zikulu za kupanga mtunda pa maji pa cifukwa ca kuzenga. Pa virwa pali vyakumera na vinyama vya mitundu yinandi. Virwa vya mbwani vili na nyanja nga ni cikanizgo ca kawiro ca kufika kwa mitundu yiphya, ntheura mitundu iyo yikufika pa cirwa yikusintha paŵekha. Virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda vikugaŵana vinyama na vyakumera na cigaŵa cikulu ca mtunda ico vikapatukanako. Kuyana na kutalika kwa nyengo kufuma apo cirwa ici cikapangikira, vyamoyo pa cirwa ici vingaŵa kuti vyapambana comene na vya cigaŵa cikulu cifukwa ca kusankha kwa kawiro. Ŵanthu ŵakhala pa virwa na kwenda pakati pa virwa kwa vyaka masauzandi. Virwa vinyake vikaŵa na ŵanthu cifukwa ca ulalo wa mtunda panji cifukwa cirwa cikapatukana na cigaŵa cikulu ca mtunda, panji kwizira mu maulendo gha ngalawa. Ku kumpoto comene panji kumwera comene, virwa vinyake vikukolerana na cikakato ca nyengo zinyake panji ca nyengo zose. Mazuŵa ghano, mpaka magaŵa 10 pa 100 gha ŵanthu ŵa caro cose capasi ŵakukhala pa virwa. Virwa vikukopa ŵalendo ŵanandi cifukwa ca uwemi wawo wa kawiro, kuŵa paŵekha, na midawuko yawo yapadera. Virwa vikaŵa malo gha ukoloni wa Ŵaulaya, ndipo ici cikapangiska virwa vinandi vya mu Pacific kuŵa pasi pa mazaza gha Ŵaulaya. Kuwuskapo ukoloni kwapangiska vyaro vinyake vya virwa, kweni vyose yayi, kujilongozga ŵekha, ndipo pali vyakufumapo vya nyengo yitali vya mafakitale, mitundu yakunanga, kuyezga vilwero vya nkhondo vya nyukiliya, na ŵalendo. Virwa na vyaro vya virwa vili pa ngozi cifukwa ca kusintha kwa nyengo. Kukwera kwa maji gha mbwani kukuopska kubizga vyose vyaro nga ni Maldives, Marshall Islands, na Tuvalu. Kusazgikira kwa unandi na nkhongono za vimphepo vya ku tropiki kungananga comene vyakuzengeka na malo gha vinyama. Mitundu iyo yikukhala pa virwa pera ni yimoza mwa iyo yili pa ngozi yikulu comene ya kumalira. == Ng'anamulo == Cirwa ni malo gha mtunda ghakuzingilizgika na maji mu mphepete zose, agho ghakupambana na cigaŵa cikulu ca mtunda. Palije cipimo ca ukulu ico cikupatula virwa na vigaŵa vikulu vya mtunda. Vigaŵa vikulu vya mtunda vili na ng'anamulo lakuzomerezgeka la kasandiro ka pasi: ni mtunda ukulu comene wa cigaŵa cikulu ca pasi cimoza. Virwa vingaŵa mu maji ghaliwose, kusazgapo nyanja, milonga, na mbwani. Malo gha mtunda agho ghakuwoneka pera apo maji ghacepa, kweni ghakubira apo maji ghakwera, kanandi ghakuwonekera kuŵa virwa yayi. Virwa ivyo vyakolerana na cigaŵa cikulu ca mtunda na ulalo panji na kupanga mtunda nyengo zinyake vikuwonekera kuti "vyaleka kuŵa virwa", kweni nyengo zose yayi. == Muzu wa Lizgu == Lizgu la Cingelezi lakuti ''island'' likufuma ku Cingelezi ca nyengo yapakati ''iland'', kufuma ku Cingelezi ca kale ''igland'', ilo likufuma ku ''ig'' panji ''ieg'', ilo nalo likang'anamulanga "cirwa" para likugwiliskirika ntchito paŵekha, pamoza na ''-land'' ilo likung'anamula "mtunda". ''Ieg'' ya Cingelezi ca kale likukolerana na Cisweden ''ö'' na Cijeremani ''Aue'', ndipo kutali, na Cilatini ''aqua'' (maji). Kalembero ka lizgu ili na ⟨s⟩ kakasintha mu vyaka vya m'ma 1400 cifukwa ca kughanaghana kwautesi kuti likukolerana na lizgu la Cifulenci ca kale ''isle'', ilo nalo likufuma ku lizgu la Cilatini ''insula''. == Kasandiro ka Pasi == === Kapangikiro mu Mbwani === Virwa kanandi vikusangika mu magulu gha virwa panji minjololo ya virwa. Minjololo iyi yikughanaghanirika kupangika kufuma ku malo gha moto gha pasi, malo agho cigaŵa ca mukati ca pasi ncakotcha comene kuluska malo ghakuzingilizga. Malo agha ghakwiziska mapiri gha moto agho mwala wake wakusungunuka ukupanga malibwe agho virwa vikupangikira. Pa virwa vinyake, kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi pacanya pa malo gha moto ghambura kusamika kukupanga virwa mu mzere, ndipo virwa ivyo vili kutali na malo gha moto nvya kale comene na vyakukokoloka comene, pambere vindabire vyose mu mbwani. Ciyelezgero ni Virwa vya Hawaii: cirwa ca kale comene nca vyaka miliyoni 25, ndipo ciphya comene, Hawaii, cicali phiri la moto lamoyo. Kweni minjololo yose ya virwa yikupangika nthena yayi. Yinyake yingapangika pa nyengo yimoza cifukwa ca kuphwanyika kwa vigaŵa vikulu vya pasi, kupanga virwa vinandi pamoza. Ukaboni unyake ni wa Virwa vya Line, ivyo vyose vikughanaghanirika kuŵa vya vyaka miliyoni 8, m'malo mwa kuŵa vya vyaka vyakupambana. Minjololo yinyake ya virwa yikupangika cifukwa ca kupatukana na vigaŵa vikulu vya mtunda. Virwa vya Japani vingaŵa kuti vikapatukana na Eurasia cifukwa ca kuthandazgika kwa pasi pa mbwani, ico cikucitika apo cikopa ciphya ca pasi pa mbwani cikupangika, cikukankha cikopa ca kale. Virwa ivyo vili pa mphepete ya pasi pa maji ya cigaŵa cikulu ca mtunda vingachemeka virwa vya cigaŵa cikulu ca mtunda. Virwa vinyake, nga ni ivyo vikupanga New Zealand, ni ivyo vyasyala vya vigaŵa vikulu vya mtunda ivyo vikacepa na kubira mu mbwani. Kukaghanaghanirika kuti Zealandia, cigaŵa ca pasi ico New Zealand yili pacanya pake, yabira magaŵa 93 pa 100 gha malo ghake gha kwamba. Virwa vinyake vikupangika apo malibwe gha korali ghakukura pa virwa vya mapiri gha moto ivyo vyabira pasi pa maji. Para virwa ivi vya korali vyazingilizga kanyanja ka pakati, cirwa ici cikuchemeka ''atoll''. Kupangika kwa malibwe gha korali na virwa vyake kukovwirika na kuwunjikana kwa mcenga na dongo mu maji ghambura kuzika. Nyengo zinyake, kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi uko kukukwezga malibwe gha korali kufuma mu maji nanga ni mita 1 pera kungapangiska dongo kuwunjikana na cirwa kupangika. Virwa vya kuvikilira mphepete ni mizere mitali ya mcenga iyo yikupangika mu mphepete mwa nyanja cifukwa ca kuwunjika kwa mcenga na mayigha. Virwa ivi vikukokoloka na kukura apo mphepo na mayigha vikusintha. Virwa ivi vikuvikilira malo gha mphepete ku nyengo yiheni cifukwa vikukora nkhongono zinyake za mayigha ghakulu pambere ghandafike ku mphepete. Virwa vya ku Antarctica nyengo zinyake vikukolerana nyengo zose na mtunda unyake kwizira mu cikakato ca mbwani panji ca pa mtunda. Ciyelezgero ni Cirwa ca Ross mu Antarctica. === Kapangikiro mu Maji Ghawemi === Cirwa ca mu mlonga ni cirwa ico cikupangika kufuma ku kukokoloka na kuwunjika kwa dongo na vinyake mu milonga; pafupifupi milonga yose yili na virwa vya mtundu uwu. Virwa ivi vingaŵa vyatali mamita ghacoko pera, ndipo kanandi nvya kanyengo. Kusintha kwa luŵiro lwa maji, unandi wa maji, na unandi wa dongo mu mlonga kungakhwaska kupangika na kumalira kwa virwa vya mu milonga. Virwa vya mu milonga vya nyengo zose navyo vilipo, ndipo cikulu comene (ico cili mukati mwa mtunda pera) ni Cirwa ca Bananal mu mlonga wa Tocantins mu Brazil, ico cili na usani wa makilomita 55. Nyanja zikupangika pa vifukwa vinandi, kusazgapo cikakato cikulu cakwenda, kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi, na mapiri gha moto. Virwa vya mu nyanja vingapangika nga ni cigaŵa ca ndondomeko izi. == Umoyo pa Virwa == Kasandiro ka malo gha vyamoyo pa virwa kakusanda ndondomeko za vyamoyo izo zikucitika pa virwa, kulaŵiska comene vinthu ivyo vikukhwaska kusintha, kumalira, na unandi wa mitundu. Ŵasandi kanandi ŵakusanda virwa nga ni ciyelezgero cakupatukana ca umo kusankha kwa kawiro kukucitikira. Kasandiro ka vyamoyo vya pa virwa kakusanda vyamoyo pa virwa na malo ghawo. Kapeleka maghanoghano ghakuzirwa ku kasandiro ka malo gha vyamoyo kufuma mu nyengo ya Charles Darwin. === Kusangika Malo Ghamoza Pera === Mu kasandiro ka vyamoyo, kusangika malo ghamoza pera ni apo mtundu panji gulu la mitundu likusangika mu cigaŵa cinyake pera. Virwa vikupatula vyamoyo vya pa mtunda ku vinyake na maji, ndipo vikupatula vyamoyo vya mu maji na mtunda. Malo gha vyamoyo gha pa virwa ghali na unandi ukulu comene wa mitundu iyo yikusangika kwekha pera pa caro cose capasi. Ici cikung'anamula kuti virwa vikovwira comene ku kupambanapambana kwa vyamoyo kwa caro cose. Malo agho ghali na kupambanapambana kukulu kwa vyamoyo ghakulaŵiskika comene pa ntchito za kuvikilira, kuti mitundu iyi yileke kumalira. Nangauli pali mitundu yinandi iyo yikusangika kwekha, unandi wose wa mitundu mu cigaŵa ngucoko pa virwa kuluska pa vigaŵa vikulu vya mtunda. Unandi wa mitundu pa virwa ukolerana na ukulu wa cirwa ico, ndipo ici cikuchemeka ubale wa mitundu na malo. Ici nchifukwa malo ghakulu ghali na vyuma vinandi, ntheura ghangasunga vyamoyo vinandi. Magulu agho ghangasungika ghanandi ghali so na kupambana kukulu kwa vyakuhara, ico cikovwira kupangika kwa mitundu yiphya. === Kuthandazgika === Virwa vya mbwani, ivyo vindakolerane na mtunda, vikuŵa na vyamoyo ivyo vingajumpha mbwani pera. Ici cikung'anamula kuti vinyama vyose ivyo vili pa cirwa vikwenera kuti vikaduka kufika kuko, pa viyuni panji mleme, vikanyamulika na vinyama ivi, panji vikanyamulika na maji ghakwenda mu mbwani pa ico cikuchemeka "kuyandama pa vinthu". Ici cikuchemeka kuthandazgika kwa mu mbwani. Mphepo zikulu za ku tropiki zingatora mitundu kutali comene. Vinyama nga ni fulu vingakhala masabata kwambura cakulya panji maji, ndipo vingapona kuyandama pa vinthu mu mbwani. Kusanda kunyake kukalongora kuti mu 1995, tuvava 15 tukapona pa ulendo wa makilomita 300 kufika ku Anguilla mu Caribbean, cirwa ico pakaŵavya kavava kale. Tukapona mwa kuyandama pa makuni agho ghakazuka na cimphepo. Mitundu ya vyakumera yikughanaghanirika kuti yingajumpha mtunda utali comene wa mbwani. New Zealand na Australia vikugaŵana mitundu 200 ya vyakumera vya malo agho, nangauli vyapatukana na makilomita 1,500. Virwa vya vigaŵa vikulu vya mtunda, ivyo kale vikakolerana na cigaŵa cikulu ca mtunda, vikughanaghanirika kugaŵana mbiri ya vyakumera na vinyama mpaka apo cirwa cikapatukana na cigaŵa cikulu. Mwaciyelezgero, kuŵapo kwa somba za maji ghawemi pa cirwa ico cazingilizgika na mbwani kungalongora kuti kale cikakolerana na cigaŵa cikulu ca mtunda, cifukwa somba izi zingajumpha mbwani paŵekha yayi. Mu nyengo, kusintha na kumalira kukusintha vinyama pa cirwa ca cigaŵa cikulu ca mtunda, kweni pamanyuma pa kupatukana pera. Ciyelezgero ni khuni la ''southern beech'', ilo lili mu Australia, New Zealand, vigaŵa vya Amerika ya Kumwera, na New Guinea, malo agho mazuŵa ghano ghali kutali. Malongosoro ghanyake ni ghakuti malo agha kale ghakaŵa cigaŵa ca cigaŵa cikulu ca mtunda ca Gondwana, ndipo ghakapatukana cifukwa ca kwenda kwa vigaŵa vikulu vya pasi. Kweni pali maghanoghano ghanyake ghakuti mtundu uwu ungaŵa kuti ukafika ku malo ghakutali kwizira mu kuthandazgika kwa mu mbwani. === Kusintha pa Magulu gha Virwa === Mitundu iyo yikukhala pa magulu gha virwa yikulongora cimanyikwiro capadera ico cikuchemeka kuthandazgika kwa kukolerana na malo. Mu ndondomeko iyi, mtundu uwo ukufika pa gulu la virwa ukupambanapambana luŵiro, kugaŵika kuŵa mitundu yiphya panji mitundu yicoko. Mtundu uwo ukufika pa malo gha vyamoyo gha cirwa ungakumana na kususkana kucoko pa vyuma, panji ungasanga kuti vyuma ivyo ukasanganga kale kulije. Vinthu ivi pamoza vikupangiska minthavi ya kusintha yakupambana na nthowa zakupambana za kupona. Ciyelezgero ca kale ni viyuni vya Darwin, gulu la mitundu mpaka 15 ya viyuni vicoko ivyo vikusangika pa Virwa vya Galápagos pera. Viyuni ivi vikasintha milomo yakupambana kuti virye vyakulya vyakupambana ivyo vili pa virwa. Ciyuni cikulu ca pasi cili na mlomo ukulu uwo cikugwiliskira ntchito kuphwanya mbuto na kurya vipambi. Ciyuni ca Genovesa cikutemwa kurya vyakumera vya minga, ndipo cili na mlomo wakukolerana na kuwuskapo vigaŵa vya mukati na maluŵa gha vyakumera ivi. Ciyuni cinyake cuŵisi cikurya ŵalutatavi na vibenene ivyo vikukhala pa vyakumera. Viyelezgero vinyake vya ici vilipo pa caro cose, kusazgapo mu Hawaii na Madagascar, ndipo vili pa malo gha vyamoyo gha virwa pera yayi. ==== Lamulo la Cirwa ==== Mitundu iyo yikusangika pa virwa pera yikulongora nthowa yakuyana ya kusintha. Lamulo la Foster (ilo likuchemeka so lamulo la cirwa) likuti vinyama vicoko vyakonkheska nga ni mbeŵa vikusintha kuŵa vikulu, ico cikuchemeka ukulu wa pa cirwa. Ciyelezgero ni fulu likulu la Seychelles, nangauli palije uyo wakumanya usange likakura pambere panji pamanyuma pa kufika pa cirwa. Vinyama vikulu nga ni cigwere vikucepa, nga ni cigwere cicoko. Ici cikuchemeka ucoko wa pa cirwa. Pa vinyama vicoko, kukughanaghanirika kuti vinyama pa virwa vingaŵa na vinyama vicoko vyakuvisaka na vyakususkana navyo, ndipo ici cikupangiska kusankhika kwa vinyama vikulu. Vinyama vikulu vingamalizga vyakulya luŵiro cifukwa ca ukulu wawo, kupangiska njara ku ŵana ŵawo, ndipo ici cikupangiska kusankhika kwa vinyama vicoko ivyo vikukhumba vyakulya vicoko. Kuŵa na vinyama vicoko vyakuvisaka kukung'anamula kuti vinyama ivi vikakhumbikwanga kuŵa vikulu yayi kuti vipone. === Darwin, Galápagos, na Kusankha kwa Kawiro === Charles Darwin wakapanga ghanoghano la kusankha kwa kawiro kwizira mu kusanda vyamoyo vya pa virwa. Mitundu iyo wakawona pa Virwa vya Galápagos, kusazgapo viyuni, yikamovwira kumanya umo kusintha kukugwilira ntchito. Wakaluta dankha ku virwa nga ni msandi wa vya kawiro pa ngalawa ya HMS Beagle mu 1835, nga ni cigaŵa ca ulendo wa vyaka vinkhondi kuzunguliya caro capasi. Wakalemba kuti "virwa vyakupambana, mwakukulu, vikukhalika na magulu ghakupambana gha vyamoyo". Kwizira mu kusanda viyuni na vinyama vinyake, wakamanya kuti vyamoyo vikupona mwa kusintha kuti vikolerane na malo ghawo. Vikajumpha vyaka vyakujumpha 20 pambere wandapharazge maghanoghano ghake mu ''On the Origin of Species''. == Ŵanthu na Virwa == === Mbiri ya Kupenja === Ukaboni wakwamba wa ŵanthu kukhala pa virwa ungaŵa wa nyengo ya Malibwe gha Kale, vyaka 100,000 mpaka 200,000 ivyo vyajumpha. Kufika ku virwa vya Indonesia vya Flores na Timor kukakhumbanga kujumpha maji gha makilomita 29 panji kujumpha. Virwa vinyake, nga ni Honshu, vingaŵa kuti vikakolerana na cigaŵa cikulu ca mtunda na ulalo wa mtunda uwo ukazomerezga ŵanthu kukhalako pambere vindaŵe virwa. Ŵanthu ŵakwamba kukhala pa virwa vyakutali vya mbwani ŵakaŵa Ŵapolinesiya. Ŵanthu ŵa kale ŵakajumphanga mtunda wa pasi pa makilomita 100, apo Ŵapolinesiya ŵangaŵa kuti ŵakenda makilomita 2,000–3,200 kuti ŵakhale pa virwa nga ni Tahiti. Ŵakatumanga ŵalongozgi ŵa ngalawa kwenda pa mbwani kwambura vilwero vya kulongozgera kuti ŵasange virwa viphya vya kukhalapo. Pakati pa 1100 na 800 pambere Khristu, Ŵapolinesiya ŵakenda kumafumiro kufuma ku New Guinea na Virwa vya Solomon ndipo ŵakafika ku virwa ivyo sono vikupanga Fiji na Samoa. Kutali comene uko ŵakafika ni Cirwa ca Easter ku kumafumiro, na New Zealand ku kumwera, uko ŵakamba kukhala pakati pa 1250 na 1300. Ŵasandi ŵa mbiri ŵayezga kumanya cifukwa ico virwa vinyake vyakutali vyaŵa vyambura ŵanthu nyengo zose, apo vinyake, comene mu Mbwani ya Pacific, vyaŵa na ŵanthu kwa nyengo yitali. Kanandi, virwa vikulu vingasunga ŵanthu makola ntheura vingaŵa kuti vikakhalika. Virwa vicoko ivyo vingasunga ŵanthu paŵekha yayi vingakhalika usange vili pafupi na cirwa ico cili na vyuma vyakukwana. Kuŵapo kwa cirwa kukumanyikwa na viyuni vya mbwani, kupambana kwa mitambo na nyengo, na kusintha kwa nthowa ya mayigha. Ncakuthekera so kuti ŵanthu ŵakamalira pa virwa, nga umo ŵakupenja ŵasangira virwa ivyo vikulongora ukaboni wa kukhalika kweni palije ŵanthu. Virwa vyose vikaŵa yayi panji vili yayi na ŵanthu ŵa midawuko ya pa mbwani. Kale, ŵanthu ŵanyake ŵakasangika kuti ŵakataya luso lawo la kwenda pa mbwani, nga ni pa Virwa vya Canary, ivyo vikaŵa na ŵanthu ŵa malo agho kufuma apo virwa vikasangika kakwamba mu vyaka vya m'ma 100 mpaka apo vikapokeka na Ufumu wa Spain mu 1496. Kukughanaghanirika kuti cifukwa ŵanthu ŵakaŵa na cifukwa cicoko ca malonda na ŵakakumananga pacoko comene na cigaŵa cikulu ca mtunda, ŵakakhumbanga ngalawa yayi. Cifukwa ca kupenja virwa caŵa nkhani ya kusanda na mphindano. Ŵasandi ŵanyake ŵa mbiri ŵa kale ŵakayowoyanga kuti kukhala pa virwa kwa kale kukaŵa kwambura kukhumba, panyake mwa ngalawa yakupangika na makuni iyo yikatoleka na maji kuya mu mbwani. Ŵanyake ŵakuyaniska vifukwa vya Ŵapolinesiya na ŵakupenja ŵanyake na vya Christopher Columbus, mukupenja uyo wakenda kumanjiliro pa Mbwani ya Atlantic kupenja nthowa yinyake ya kufika ku East Indies. Ŵasandi aŵa ŵakughanaghanira kuti ŵakupenja awo ŵakasanga virwa ŵakapikanga ucindami na usambazi, ndipo ici cikapangiska ŵanyake kuyezga maulendo gha ngozi kupenja virwa vinyake, kanandi mwambura kuwona vinandi. === Umoyo === Pafupifupi magaŵa 10 pa 100 gha ŵanthu ŵa caro cose capasi ŵakukhala pa virwa. Kusanda midawuko ya virwa kukuchemeka kasambiro ka virwa. Ŵanthu ŵakutemwa kusanda virwa cifukwa ca midawuko yawo yapadera na malo ghawo gha kawiro agho ghakupambana na gha vigaŵa vikulu vya mtunda. Ici nchifukwa ca vifukwa vinandi: Cakwamba, kupatukana kwakuwoneka kwa ndyali na malo kufuma ku midawuko ya vigaŵa vikulu vya mtunda. Caciŵiri, vikanizgo vyapadera pa vyuma na malo gha vyamoyo ivyo vikupangiska midawuko ya pa mbwani iyo yikulaŵiska comene kuloŵa somba na kwenda pa ngalawa. Cacitatu, kuzirwa kwa virwa mu mbiri na mu ndyali kwa nyengo yitali. ==== Vyakulya ==== Vyakulya vya Ŵapolinesiya vikasanganga purotini yinandi kufuma ku kuloŵa somba. Ŵapolinesiya ŵakaloŵanga pafupi na mphepete, na mu maji ghakuzika. Kukayowoyeka kuti ŵanthu ŵa Rapa Nui ŵakaloŵanga mpaka makilomita 500 kufuma ku mphepete pa malibwe gha korali. Ŵakagwiliskiranga ntchito mikondo, mbeza, na maukonde kuloŵa ''tuna'', shaki, na somba zinyake. Midawuko ya virwa yikulima so mbuto za malo agho na zakufuma kunyake. Ŵapolinesiya ŵakalimanga vikhawo, ''taro'', ''breadfruit'', ntochi, makokonati na vipambi na masamba vinyake. Nyengo zakupambana za virwa zikapangiska vyuma vyakupambana kuŵa vyakuzirwa, nga ni Virwa vya Hawaii kuŵa na minda ya ''taro'' yakuthiliririka, apo pa virwa vinyake, nga ni Tahiti, ''breadfruit'' yikalimikanga comene na kunowetseka kuti yisungike. Pali ukaboni wa vya kale wakuti ŵanthu ŵa Virwa vya Canary ŵakatafunanga misisi ya vyakumera vinyake pa vyakulya, ico cikanangisanga comene mino ghawo gha kumanyuma. Ŵanthu aŵa ŵakalimanga so balale na kuŵeta viŵeto nga ni mbuzi. === Vyaro na Vigaŵa vya Virwa === Vyaro vinandi vya virwa vili na mtunda ucoko na vyuma vya kawiro vicoko. Kweni vyaro ivi vikulongozga malo ghanyake ghakulu comene gha kuloŵa somba pa caro cose, vyuma vya mkuŵa, golide, na nickel, na mafuta. Uwemi wa kawiro wa vyaro vya virwa ukupangiska so kuti vikope ŵalendo. Virwa vili so na kuzirwa kwa ndyali pa malo gha ŵankhondo ŵa pa maji, kuyezga vilwero vya nkhondo, na kulongozga malo. Ciyelezgero ni French Polynesia, cigaŵa ico cikupokera ndalama zinandi za ŵankhondo na wovwiri kufuma ku France. Vinyake vitatu, Palau, Federated States of Micronesia, na Marshall Islands, ni vyaro vya virwa vya mu Pacific ivyo vili na phangano la kuvikilira, wovwiri, na kunjira mu caro na United States ilo likuchemeka ''Compact of Free Association''. ==== Ukoloni ==== Kufuma apo Ŵakumanjiliro ŵakasanga dankha virwa vya Polynesia, Micronesia, na vinyake, vyaro ivi vyaŵa malo gha ukoloni. Virwa vikaŵa malo gha ŵamishonale ŵa Cikhristu. Ŵamishonale aŵa ŵakasuskika, kweni ŵakawona uwemi apo mafumu ghanyake gha malo agho ghakagwiliskira ntchito wovwiri wa Ŵaulaya kuwunjika mazaza. Kwamba mu vyaka vya m'ma 1500, vyaro vya Ulaya vikaŵika cigaŵa cikulu ca Oceania pasi pa ulongozgi wa ukoloni. Pohnpei yikapokeka na Spain kufuma mu 1526. Yikasintha mazaza kufuma ku Germany, Japani, na United States pambere yindanjire mu Federated States of Micronesia mu 1982, ndipo yikusunga ubale wa "kukolerana kwa wanangwa" na U.S. Guam yikaŵa cigaŵa ca Spain mpaka 1898, ndipo sono ni cigaŵa ca U.S. cambura kunjizgika mu caro. Nyengo ya kuwuskapo ukoloni yikawona vyaro vinandi vya virwa kusanga wanangwa panji kujilongozga mwanjira yinyake. Kuyezga vilwero vya nkhondo vya nyukiliya pa Marshall Islands kukananga ma''atoll'' ghanandi panji kughapangiska kuŵa ghambura kukhalika, ndipo ŵanthu ŵakakakizgika kufuma pa virwa vyawo, na kusazgikira kwa nthenda ya kansa cifukwa ca nkhongono za nyukiliya. Ukoloni wapangiska kucepa kwa kulondezga midawuko ya kale mu malo nga ni Hawaii, uko ŵanthu ŵa malo agho sono mbacoko. Maghanoghano gha midawuko pa kuŵa na mtunda pamoza na kusoŵa kwa kusankha kwa munthu yumoza ghangapangiska midawuko yinyake ya virwa kukolerana yayi na vyacuma vya ukapitalisti vya caro cose, ndipo ici cikupangiska vyaro ivi kukura pacoko mu vyacuma. === Ŵalendo === Virwa vyakopa ŵalendo ŵanandi kwa nyengo yitali, cifukwa ca nyengo zawo zapadera, midawuko, na uwemi wa kawiro. Kweni virwa vingaŵa na suzgo la mayendero ghaheni gha ndege na ngalawa, na kunangika kwa vyakuzengeka cifukwa ca ŵalendo. Virwa vya mu nyengo yakuzizima kanandi vikuthemba ŵalendo ŵa nyengo zinyake awo ŵakukhumba kusangwa na kawiro panji midawuko ya malo agho, ndipo ŵalendo ŵangaŵa cigaŵa cimoza pera ca vyacuma vya cirwa. Kweni pa virwa vya ku tropiki, ŵalendo kanandi ndiwo vyacuma vinandi vya malo agho na vyakuzengeka. Virwa ivi nyengo zinyake vikukhumba so wovwiri wa vyaro vinyake nyengo zose kuti vyacuma vikure. Kuthemba uku kungapangiska kupambana kwa ŵanthu na kunangika kwa malo ghakuzingilizga. Apo ŵalendo ŵacepa, vyacuma ivi vikusuzgika kusanga ndalama izo zataika kufuma ku malonda ghanyake. == Ngozi ku Virwa == Kusintha kwa nyengo kukuopska umoyo wa ŵanthu pa virwa cifukwa ca kukwera kwa maji gha mbwani, vimphepo vya ku tropiki vyakofya comene, kutuŵa kwa malibwe gha korali, na kusazgikira kwa mitundu yakunanga. Mwaciyelezgero, mu 2017 cimphepo ca Maria cikananga pafupifupi vyakuzengeka vyose mu Dominica. Kukwera kwa maji gha mbwani na kusintha kunyake kwa nyengo kungacepeska maji ghawemi, ndipo kukwiziska cilala. Ngozi izi zikughanaghanirika kucepeska kukhalika kwa virwa, comene vicoko. Kupatula ngozi ku umoyo wa ŵanthu, vyakumera na vinyama nayo vili pa ngozi. Kukughanaghanirika kuti pafupifupi hafu ya mitundu ya pa mtunda iyo yili pa ngozi ya kumalira yikukhala pa virwa. Mu 2017, kusanda kwa virwa 1,288 kukasanga kuti pakaŵa mitundu 1,189 ya vinyama vyakuŵa na fupa la msana iyo yili pa ngozi yikulu, magaŵa 41 pa 100 gha caro cose. Kutuŵa kwa malibwe gha korali kukughanaghanirika kucitika kanandi, kuopska malo gha vyamoyo gha mu mbwani, agho vyacuma vinyake vya virwa vikughathemba. Virwa vinyake vya pasi vingaleka kuŵapo usange maji gha mbwani ghakwera comene. Tuvalu yikalaŵiskika comene na nyuzipepara cifukwa ca msonkhano wa ŵalembi wa nkhani uwo ukapharazga kubira kwa caro ici ca virwa. Tuvalu yikasayina phangano na Australia lakuti caka ciliconse ŵanthu ŵake 280 ŵazomerezgeke kuŵa ŵakukhala nyengo zose mu Australia. Marshall Islands, caro ca virwa 1,156, nacho camanyikwa kuŵa pa ngozi ya kumalira cifukwa ca kukwera kwa mbwani. Kusazgikira kwa nkhongono za vimphepo vya ku tropiki kukusazgirapo mtunda na unandi wa kunyamulika kwa mitundu yakunanga ku virwa. Maji gha cigumula gha mphepo izi ghangatora vyakumera kutali mukati mwa mtunda kuluska umo vingafikira paŵekha, kuvinjizga mu malo ghaphya. Ulimi na malonda navyo vyanjizga vyamoyo vyakufuma kunyake pa virwa. Ndondomeko izi zikunjizga mitundu yakunanga mu malo gha vyamoyo agho ngacoko na ghakunangika luŵiro. Ciyelezgero ni nkhono ya ''apple snail'', iyo yikanjizgika dankha ku U.S. na ŵakusunga somba mu magalasi. Kufuma apo yanyamulika na mphepo zikulu mu mphepete ya Gulf na virwa vya pafupi. Mitundu iyi yikususkana pa vyuma na vinyama vya malo agho, ndipo yinyake yingakura comene mwakuti yingafumiska vyamoyo vinyake. == Virwa Vyakupangika == Kwa vyaka mahandiredi, virwa vyapangika kwizira mu kupanga mtunda pa maji. Cimoza mwa viyelezgero vyakwamba vyakulembeka ni apo ŵanthu ŵa Virwa vya Solomon ŵakapanga virwa 80 mwa kuwunjika malibwe gha korali na malibwe mu Kanyanja ka Lau. Kweni cirwa cakwamba cakupangika ca nyengo zose ni Cirwa ca Al-Sayah, mu Bahrain, ico cikapangika vyaka 1,200 ivyo vyajumpha panji kujumpha. Nthowa yimoza ya kale ya kupanga virwa ni kugwiliskira ntchito linga la malibwe. Matumba gha mcenga panji malibwe ghakuponyeka na ngalawa yikulu mu mbwani kuti ghakwezge mtunda pacoko kufuma mu maji. Pamanyuma malo gha cirwa ghakuzuzgika na mcenga panji tumalibwe, ndipo linga likuzengeka kuti likhazge malo agha. Virwa vyazengeka so na cizengo ca nyengo zose ca cisulo panji simenti ico cikuzengeka mu cizungulizgo ndipo pamanyuma cikuzuzgika na mcenga. Virwa vinyake vya mazuŵa ghano vyazengeka mwa kuthira matani miliyoni gha mcenga mu mbwani, nga ni Cirwa ca Pearl mu Qatar panji Virwa vya Palm mu Dubai. Virwa ivi kanandi vikupangika pa cifukwa ca kuzenga nyumba za kuguliska, ndipo vikuguliskika ku ŵanthu paŵekha panji pa kuzenga nyumba. Vyakuzengeka vya kufumiska mafuta mu mbwani navyo vyalongosoreka nga ni mtundu wa cirwa. Ma''atoll'' ghanyake ghaphimbika na simenti kupanga virwa vyakupangika pa vifukwa vya ŵankhondo, nga ni ivyo China yikapanga mu Mbwani ya China ya Kumwera. Ma''atoll'' agha kale ghakaŵa malo agho ghakuwoneka pera apo maji ghacepa. Phangano la Wupu wa Vyaro Vyose pa Dango la Mbwani likulongora kuti virwa ivi vingaŵa na ucindami wa dango wakuyana na wa cirwa ca kawiro yayi, ntheura vingapeleka wanangwa wa dango wakuyana yayi. [[Category:Nkhoska]] tqnto3p6zpm207c5rjb7j0z0n20o01s 0 9772 124001 123625 2026-11-05T13:37:09Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124001 wikitext text/x-wiki [[File:Lake Malawi seen from orbit.jpg|197px|right]] '''Nyanja ya Malaŵi''', iyo yikuchemekaso '''Nyanja ya Nyasa''' ku [[Tanzania]] na '''Lago Niassa''' ku [[Mozambique]] (mu Ciswahili: ''Ziwa Nyasa''), ni yimoza mwa Nyanja Zikulu za [[Afilika]], ndipo ndiyo nyanja ya kumwera comene mu dambo likulu la Afilika ya Kumafumiro gha Zuŵa. Yili pakati pa [[Malawi|Malaŵi]], Mozambique, na Tanzania. Ni nyanja ya maji ghawemi ya cinayi pa ukulu pa caro cose capasi pa unandi wa maji, ya cinkhondi na zinayi pa ukulu wa malo, ndipo ya citatu pa ukulu na ya ciŵiri pa kuzika mu Afilika. Nyanja ya Malaŵi yili na mitundu ya [[Somba|somba]] yinandi kuluska nyanja yiliyose pa caro cose capasi, kusazgapo mitundu yakujumpha 700 ya mbuna na ŵabali ŵawo (''cichlid''). Cigaŵa ca Mozambique ca nyanja cikapangika malo ghakuvikilirika na ulongozgi wa Mozambique pa 10 Zizima 2011, apo mu Malaŵi cigaŵa cinyake ca nyanja cili mu Paki ya Caro ya Nyanja ya Malaŵi. Nyanja ya Malaŵi ni nyanja iyo vigaŵa vyake vya maji vikusazganika yayi. Kugaŵika kwa maji kwa nyengo zose na mphaka ya okisijeni vikusungika na kupambana kucoko kwa vyakusazganika na kufunda. == Malo == Nyanja ya Malaŵi njitali makilomita pakati pa 560 na 580, ndipo njisani pafupifupi makilomita 75 pa malo ghasani comene. Nyanja yili na ukulu wa makilomita gha mbali zinayi pafupifupi 29,600. Nyanja njakuzika mamita 706 pa malo ghakuzika comene, agho ghali mu dimba likulu ku cigaŵa ca kumpoto-pakati. Dimba linyake licoko ku kumpoto comene likufika pa kuzika kwa mamita 528. Hafu ya kumwera ya nyanja njambura kuzika comene; yambura kufika mamita 400 ku kumwera-pakati, na yambura kufika mamita 200 ku kumwera comene. Nyanja yili na mphepete mu Mozambique ya kumanjiliro, Malaŵi ya kumafumiro, na Tanzania ya kumwera. Mlonga ukulu comene uwo ukuthira mu nyanja ni Ruhuhu, ndipo maji ghakufuma ku kumwera kwake mu [[Mlonga wa Shire]], uwo ukuthira mu mlonga wa Zambezi mu Mozambique. Kufumbuka kukupangiska kutayika kwa maji ghakujumpha magaŵa 80 pa 100 mu nyanja, kujumpha comene agho ghakufuma mu Shire. Maji agho ghakufuma mu Nyanja ya Malaŵi kuya mu Shire ngakuzirwa comene ku vyacuma, cifukwa ghakovwira kupanga magesi, kuthilira minda, na vyamoyo vya pasi pa mlonga. Ŵanthu ŵakuyowoya za vyakufumapo vya kusintha kwa nyengo pa Nyanja ya Malaŵi mu nyengo ya munthazi, cifukwa ca kucepa kwa maji sonosono na kukoma kwa nyengo. Nyengo mu cigaŵa ca nyanja yikusintha kale, ndipo kufunda kukughanaghanirika kusazgikira mu caro cose. Nyanja yili pafupifupi makilomita 350 kumwera-kumafumiro kwa Nyanja ya Tanganyika, yinyake mwa nyanja zikulu za dambo la Afilika ya Kumafumiro gha Zuŵa. Paki ya Caro ya Nyanja ya Malaŵi yili ku kumwera kwa nyanja. == Mbiri ya Kapangikiro == Malaŵi ni yimoza mwa nyanja zikulu za dambo likulu, ndipo ni nyanja ya kale. Nyanja yili mu dambo ilo likapangika na kupatukana kwa dambo la Afilika ya Kumafumiro gha Zuŵa, apo cigaŵa cikulu ca pasi ca Afilika cikugaŵika mu vigaŵa viŵiri. Kanandi Malaŵi likughanaghanirika kuŵa la vyaka miliyoni 1–2, kweni ukaboni wa sonosono ukulongora kuti nyanja nja kale comene, ndipo dimba lake likamba kupangika pafupifupi vyaka miliyoni 8.6 ivyo vyajumpha, ndipo maji ghakuzika ghakawoneka dankha vyaka miliyoni 4.5 ivyo vyajumpha. Unandi wa maji wasintha comene mu nyengo, kufuma pafupifupi mamita 600 pasi pa umo uliri sono mpaka mamita 10–20 pacanya. Mu nyengo zinyake nyanja yikakoma pafupifupi yose, ndipo yikasyala nyanja yimoza panji ziŵiri zicoko za maji gha mcere mu malo agho sono ngakuzika comene. Maji ghakuyana na agho ghaliko sono ghakawoneka pafupifupi vyaka 60,000 ivyo vyajumpha. Pakati pa 1390 na 1860, nyanja yingaŵa kuti yikaŵa mamita 120–150 pasi pa unandi wa maji wa sono. == Vimanyikwiro vya Maji == Maji gha nyanja ngakotcha, ndipo kanandi pacanya ghakufunda pakati pa 24 na 29 °C, apo vigaŵa vyakuzika kanandi vili na pafupifupi 22 °C. Mphaka ya okisijeni yili pa kuzika kwa pafupifupi mamita 250, ndipo somba na vyamoyo vinyake ivyo vikukhumba okisijeni vikukhala pacanya pera. Maji ngakujulika comene, ndipo munthu wangawona mpaka mamita 20, kweni kanandi pafupifupi hafu ya ici, ndipo pasi pa mamita 3 mu malo gha dongo. Pa myezi ya vula ya Matika mpaka Nyakanyaka, maji ghakuŵa na dongo comene cifukwa ca milonga iyo yikuthira dongo. == Kwiza kwa Ŵaulaya == Mulondezgi wa malonda wa Ŵapwitikizi Candido José da Costa Cardoso wakaŵa Muulaya wakwamba kufika pa nyanja mu 1846. David Livingstone wakafika pa nyanja mu 1859, ndipo wakayithya zina lakuti Nyanja ya Nyasa. Wakayichema so na mazina ghaŵiri: Nyanja ya Nyenyezi na Nyanja ya Mphepo Zikulu. Zina la Nyanja ya Nyenyezi likafuma apo Livingstone wakawona ungweru wa nyali za ŵaloŵi ŵa somba mu Malaŵi pa ngalawa zawo, uko kukawonekanga kufuma kutali nga ni nyenyezi kuthambo. Pamanyuma, apo wakakumana na mphepo zikulu zambura kumanyikwa izo zikukunthira mu cigaŵa ici, wakayichema so Nyanja ya Mphepo Zikulu. Pa 16 Mpupulu 1914, Nyanja ya Malaŵi yikaŵa malo gha nkhondo yifupi ya pa maji mu Nkhondo Yakwamba ya Caro Cose. Ngalawa ya nkhondo ya Ŵabritoni, SS Gwendolen, iyo yikalongozgekanga na Kaputeni Rhoades, yikapokera malangulo kuti "yibize, yiwotche, panji yinange" ngalawa yekha ya nkhondo ya Ŵajeremani pa nyanja, Hermann von Wissmann. Ŵantchito ŵa Rhoades ŵakasanga Hermann von Wissmann mu cigaŵa cinyake pafupi na Sphinxhaven. Gwendolen yikanangiska ngalawa ya Ŵajeremani na mzinga umoza kufuma pa mtunda wa mamita pafupifupi 1,800. Nkhondo yifupi iyi yikalumbika na nyuzipepara ya ''The Times'' mu Ungelezi nga ni kupunda kwakwamba kwa pa maji kwa Ŵabritoni mu Nkhondo Yakwamba ya Caro Cose. == Mphaka == === Mphindano ya Tanzania na Malaŵi === Kugaŵika kwa nyanja pakati pa Malaŵi na Tanzania ni nkhani ya mphindano. Tanzania yikuti mphaka ya pakati pa vyaro yikwenda pakati pa nyanja. Kweni Malaŵi likuti nyanja yose iyo njya Mozambique yayi ni yake, kusazgapo maji agho ghali pafupi na mphepete ya Tanzania. Malaŵi ndilo likulongozga maji agha sono. Vyaro vyose viŵiri vikuyowoya Phangano la Heligoland la 1890 pakati pa Ufumu Ubanyi na Germany. Mphindano iyi yikamba apo ulongozgi wa Ŵabritoni, pamanyuma pa kupoka Tanganyika kufuma ku Germany, ukaŵika maji ghose gha nyanja pasi pa dera limoza la mazaza, la Nyasaland. Pamanyuma mu nyengo ya ŵakoloni, madera ghaŵiri gha mazaza ghakaŵikika. Mphindano iyi yikakula comene mu 1967 apo Tanzania yikasuska kwa Malaŵi, kweni palije ico cikamazgika. Mphindano zikawonekanga nyengo zinyake mu ma 1990 na mu vyaka vya m'ma 2000. Mu 2012, kupenja mafuta kwa Malaŵi kukawezgera nkhani iyi panthazi, ndipo Tanzania yikakhumba kuti kupenja kuleke mpaka mphindano yimazgike. === Mphaka ya Malaŵi na Mozambique === Mu 1954, phangano likasayinika pakati pa Ŵabritoni na Ŵapwitikizi, ilo likaŵika pakati pa nyanja kuŵa mphaka yawo, kupatula virwa vya Chizumulu na Likoma, ivyo Ŵabritoni ŵakasunga, ndipo sono ni vya Malaŵi. == Mayendero == MV Chauncy Maples yikamba ntchito pa nyanja mu 1901 nga ni SS Chauncy Maples: cipatala na mpingo vyakuyandama vya wupu wa Universities' Mission to Central Africa. Pamanyuma yikaŵa ngalawa ya kunyamula ŵanthu, ndipo sono yikunozgeka kuŵa cipatala cakwenda ku Monkey Bay. MV Mpasa yikamba ntchito mu 1935. MV Ilala yikamba ntchito mu 1951. Mu vyaka vya sonosono kanandi yikugwira ntchito yayi, kweni para yikugwira ntchito, yikwenda kufuma ku Monkey Bay kumwera kwa nyanja mpaka ku Karonga kumpoto, ndipo nyengo zinyake ku Iringa mu Tanzania. MV Mtendere yikamba ntchito mu 1980. Pofika 1982 yikanyamulanga ŵanthu 100,000 pa caka, kweni mu 2014 yikagwiranga ntchito yayi. Ngalawa ya Tanzania MV Songea yikapangika mu 1988, ndipo yikwenda sabata yiliyose pakati pa Liuli na Nkhata Bay kwizira mu Itungi na Mbamba Bay. Ngozi yikulu comene pa nyanja yikaŵa kubira kwa MV Vipya mu 1946, uko kukakoma ŵanthu 145. == Vyamoyo == Vyamoyo ivyo vikusangika mu na kuzingilizga Nyanja ya Malaŵi ni ng'wina wa Nilo, vigwere, ŵankhwele, na nkhwazi zinandi za Afilika izo zikurya somba za mu nyanja. === Somba === ==== Kuloŵa Somba ==== Kwa vyaka vinandi comene, Nyanja ya Malaŵi yapeleka vyakulya vinandi ku ŵanthu ŵa m'mphepete mwake, cifukwa maji ghake ghali na somba zinandi. Zakumanyikwa comene ni mitundu yinayi ya cambo (''Oreochromis karongae'', ''O. lidole'', ''O. saka'', na ''O. squamipinnis''), na ''O. shiranus'' iyo yikukolerana nazo. Mitundu yinyake yakuzirwa ni usipa (''Engraulicypris sardella'') na kampango mukulu (''Bagrus meridionalis''). Somba zinandi zikulyiska ŵanthu ŵanandi ŵa pafupi na nyanja, kweni zinyake zikutumizgika kuwaro kwa Malaŵi. Somba za kawiro zili pa ngozi yikulu cifukwa ca kuloŵa comene na kunanga maji. Kucepa kwa maji gha nyanja ni ngozi yinyake, ndipo kukughanaghanirika kuti kukufuma ku kufumya maji na ŵanthu ŵanandi, kusintha kwa nyengo, na kudumula nkholongo. Cambo na kampango zaloŵeka comene (kampango yikacepa na pafupifupi magaŵa 90 pa 100 kufuma 2006 mpaka 2016, ''O. karongae'' na ''O. squamipinnis'' na pafupifupi 94 pa 100, ndipo ''O. lidole'' yingaŵa kuti yamalira kale), ndipo sono zili pa ngozi yikulu. IUCN yikuwona mitundu 117 ya mbuna za Malaŵi kuŵa pa ngozi. ==== Mbuna na Ŵabali Ŵawo ==== Nyanja ya Malaŵi yikumanyikwa cifukwa magulu ghanyake gha vinyama, comene somba za ''cichlid'', ghakagaŵika comene mu mitundu yinandi. Pali mitundu ya ''cichlid'' yakujumpha 700 mu Nyanja ya Malaŵi, ndipo ŵanyake ŵakughanaghanira kuti yingafika 1,000. Unandi weneco ukumanyikwa makola yayi cifukwa ca mitundu yinandi yambura kulongosoreka. Kupatula mitundu yinayi, ''cichlid'' zose za mu nyanja zikusangika mu ndondomeko ya Malaŵi pera, iyo yikusazgapo [[Nyanja ya Malombe]] na Shire yapacanya. Zinandi mwa izi zatemweka comene na ŵakusunga somba mu magalasi cifukwa ca mitundu yawo yakuŵala. ''Cichlid'' zinandi za Malaŵi zikusangika mu maji ghambura kuzika comene gha m'mphepete, kweni zinyake zikusangika mpaka pa kuzika kwa mamita 200–220. ''Cichlid'' za mu nyanja zikugaŵika mu magulu ghaŵiri, ndipo zinandi comene ni ''haplochromine''. Izi zikusunga masumbi na ŵana mu milomo yawo. Mu gulu ili pali magulu ghaŵiri ghakulu: ''haps'' na mbuna. ''Haps'' zingagaŵika mu magulu ghatatu: zikulu, kanandi zitali kujumpha masentimita 20, izo zikurya somba zinyake; utaka, izo zikurya tuvinthu tucoko twa mu maji mu magulu; na zinyake izo zikukolerana na magulu agha yayi. Za ŵanalume zikulu kanandi zili na mitundu yakuŵala. Gulu laciŵiri likulu ni mbuna, zina ilo likugwiliskirika ntchito mu malo na pa caro cose, ilo likung'anamula "somba za malibwe" mu Citonga. Zikusangika pa malibwe, zikuvikilira malo ghawo, ndipo kanandi nzicoko, zambura kufika masentimita 13. Gulu laciŵiri, ''tilapia'', lili na mitundu yinkhondi na yimoza pera mu Nyanja ya Malaŵi. ''Coptodon rendalli'' ndiyo yekha iyo yikuikira masumbi pasi. Mitundu yinyake yinkhondi ni ya ''Oreochromis''; cambo zinayi izo zikusangika mu ndondomeko ya Nyanja ya Malaŵi pera, na ''O. shiranus'', iyo yikusangika so mu Nyanja ya Chilwa. Izi zikurya tumbuto tucoko twa mu maji, zikufika pa utali wa masentimita 26–42, ndipo kanandi nzakufipa panji za mtundu wa siliva. ==== Somba Zinyake ==== Somba zinandi comene za mu nyanja ni ''cichlid''. Somba zinyake za mu nyanja ni mitundu yinandi ya ''cyprinid'' (kusazgapo usipa), ŵabwankha na kampango, ''Synodontis njassae'', nkhungu, na zinyake. Zinandi mwa izi zikusangika mu vigaŵa vinandi vya Afilika, kweni ''Bathyclarias'' yikusangika mu nyanja iyi pera. === Vyamoyo Vyambura Fupa la Msana === ==== Nkhono ==== Nyanja ya Malaŵi yili na mitundu 28 ya nkhono za maji ghawemi (16 izo zikusangika kuno pera) na 9 za vikoko viŵiri. Nyanja ya Malaŵi yili na mitundu yinayi ya nkhono za ''Bulinus'', izo zikumanyikwa kunyamula kabungulu ka bilharzia. Kusanda mu Monkey Bay mu 1964 kukasanga mitundu iŵiri ya nkhono iyo yikusangika kuno pera mu nyanja, na iŵiri yinyake mu tumaji twapaŵekha. Mitundu iyi yaciŵiri yikumanyikwa kunyamula bilharzia, kweni mu kuyezga, mitundu ya mu nyanja yikakora bilharzia yayi. Sonosono, nthenda iyi yaŵa suzgo mu nyanja yeneyiyo, cifukwa ''B. nyassanus'' yamba kunyamula bilharzia. Kusintha uku, uko kukawoneka dankha pakati pa ma 1980, kungakolerana na kucepa kwa somba izo zikurya nkhono cifukwa ca kuloŵa comene, panji mtundu uphya wa bilharzia. ==== Nkhala na Vinyake ==== Kupambana na Nyanja ya Tanganyika, Nyanja ya Malaŵi yili na mitundu yicoko ya nkhala na shirimpi. Nkhala ya buluu ya Malaŵi ndiyo nkhala yekha mu nyanja, ndipo yikusangika so kunyake. Shirimpi ''Caridina malawensis'' yikusangika mu nyanja iyi pera, kweni yikumanyikwa makola yayi. Tuvinyama tucoko twa mu maji tukusazgapo mitundu yinandi. ==== Tumembe twa Nyanja ==== Nyanja ya Malaŵi yikumanyikwa cifukwa ca magulu ghakulu comene gha tumembe tucoko twambura kupweteka (''Chaoborus edulis''). Magulu agha, agho kanandi ghakuwoneka kutali pa maji, ghangawoneka nga ni josi, ndipo ghakawoneka so na David Livingstone apo wakafika pa nyanja. Ŵana ŵa tumembe utu ŵakukhala mu maji, ŵakurya tuvinyama tucoko, msana ŵakuŵa pasi na usiku pacanya. Para ŵasanduka, ŵakuyandama pacanya na kusanduka tumembe tukulu. Tumembe tukulu tukukhala nyengo yifupi comene, ndipo magulu, agho ghangaŵa ghatali mamita mahandiredi ghacoko, ni cigaŵa ca kutorana kwawo. Tukuikira masumbi pacanya pa maji ndipo tukufwa. Ŵana ŵawo ni vyakulya vyakuzirwa ku somba, ndipo tumembe tukulu ntwakuzirwa ku viyuni na ku ŵanthu ŵa malo agho, awo ŵakutuwunjika kupanga makeke gha kungu, cakulya ca malo agho ico cili na purotini yinandi comene. == Kuvuza kwa Mugodi mu 2015 == Mu Matika 2015, thanki ya kulaŵilira dongo yikawa pa mugodi wa uranium wa Paladin Energy kumpoto kwa Malaŵi pamanyuma pa vula yikulu. Kukavumbulika kuti pafupifupi malita 50 gha vinthu vyambura kufumiska nkhongono za ntchito za mtima wa vimenyu ghakavuza mu kamlonga ka pafupi. Nangauli nyuzipepara za mu caro zikayowoya kuti maji ghakanangika, ulongozgi ukapima mwakujiwusa milonga ya pafupi na kusanga kuti malo ghakuzingilizga ghandakhwaskike. == Kusambira == Kusambira kwa munthu yumoza kwa makilomita 25 kujumpha Nyanja ya Malaŵi pakati pa Cape Ngomba na Senga Bay kwafiskika kankhondi na ŵasambiri 16: * 1992: Lewis Pugh, maora 9 maminiti 52 (Ufumu Ubanyi/South Africa), na Otto Thanning (South Africa), maora 10 maminiti 5 * 2010: Abigail Brown (Ufumu Ubanyi), maora 9 maminiti 45 * 2013: Milko van Gool (Netherlands), maora 8 maminiti 46, na Kaitlin Harthoorn (US), maora 9 maminiti 17 * 2016 (mbiri ya sono): Jean Craven, Robert Dunford, Michiel Le Roux, Samantha Whelpton, Greig Bannatyne, Haydn Von Maltitz, na Douglas Livingstone-Blevins, maora 7 maminiti 53 * 2019: Chris Stapley (Eswatini) na Jay Azran (South Africa), maora 8 maminiti 40, Andrew Stevens (Australia), maora 10 maminiti 50, na Ruth Azran (South Africa), maora 11 maminiti 8. Mu caka cenecico, Martin Hobbs (South Africa) wakaŵa munthu wakwamba kusambira utali wose wa Nyanja ya Malaŵi (mazuŵa 54), ndipo wakaŵika mbiri ya caro cose capasi ya kusambira kutali comene mu nyanja. {{Malaŵi}} [[Category:Nyanja za Malaŵi]] rl6h6j12eja2xvr8sdfsaotw1ijl4js 124019 124001 2026-11-05T13:38:57Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124019 wikitext text/x-wiki [[File:Lake Malawi seen from orbit.jpg|197px|right]] '''Nyanja ya Malaŵi''', iyo yikuchemekaso '''Nyanja ya Nyasa''' ku [[Tanzania]] na '''Lago Niassa''' ku [[Mozambique]] (mu Ciswahili: ''Ziwa Nyasa''), ni yimoza mwa Nyanja Zikulu za [[Afilika]], ndipo ndiyo nyanja ya kumwera comene mu cigwa cikulu ca Afilika ya Kumafumiro gha Zuŵa. Yili pakati pa [[Malawi|Malaŵi]], Mozambique, na Tanzania. Ni nyanja ya maji ghawemi ya cinayi pa ukulu pa caro cose capasi pa unandi wa maji, ya cinkhondi na zinayi pa ukulu wa malo, ndipo ya citatu pa ukulu na ya ciŵiri pa kuzika mu Afilika. Nyanja ya Malaŵi yili na mitundu ya [[Somba|somba]] yinandi kuluska nyanja yiliyose pa caro cose capasi, kusazgapo mitundu yakujumpha 700 ya mbuna na ŵabali ŵawo (''cichlid''). Cigaŵa ca Mozambique ca nyanja cikapangika malo ghakuvikilirika na ulongozgi wa Mozambique pa 10 Zizima 2011, apo mu Malaŵi cigaŵa cinyake ca nyanja cili mu Paki ya Caro ya Nyanja ya Malaŵi. Nyanja ya Malaŵi ni nyanja iyo vigaŵa vyake vya maji vikusazganika yayi. Kugaŵika kwa maji kwa nyengo zose na mphaka ya okisijeni vikusungika na kupambana kucoko kwa vyakusazganika na kufunda. == Malo == Nyanja ya Malaŵi njitali makilomita pakati pa 560 na 580, ndipo njisani pafupifupi makilomita 75 pa malo ghasani comene. Nyanja yili na ukulu wa makilomita gha mbali zinayi pafupifupi 29,600. Nyanja njakuzika mamita 706 pa malo ghakuzika comene, agho ghali mu dimba likulu ku cigaŵa ca kumpoto-pakati. Dimba linyake licoko ku kumpoto comene likufika pa kuzika kwa mamita 528. Hafu ya kumwera ya nyanja njambura kuzika comene; yambura kufika mamita 400 ku kumwera-pakati, na yambura kufika mamita 200 ku kumwera comene. Nyanja yili na mphepete mu Mozambique ya kumanjiliro, Malaŵi ya kumafumiro, na Tanzania ya kumwera. Mlonga ukulu comene uwo ukuthira mu nyanja ni Ruhuhu, ndipo maji ghakufuma ku kumwera kwake mu [[Mlonga wa Shire]], uwo ukuthira mu mlonga wa Zambezi mu Mozambique. Kufumbuka kukupangiska kutayika kwa maji ghakujumpha magaŵa 80 pa 100 mu nyanja, kujumpha comene agho ghakufuma mu Shire. Maji agho ghakufuma mu Nyanja ya Malaŵi kuya mu Shire ngakuzirwa comene ku vyacuma, cifukwa ghakovwira kupanga magesi, kuthilira minda, na vyamoyo vya pasi pa mlonga. Ŵanthu ŵakuyowoya za vyakufumapo vya kusintha kwa nyengo pa Nyanja ya Malaŵi mu nyengo ya munthazi, cifukwa ca kucepa kwa maji sonosono na kukoma kwa nyengo. Nyengo mu cigaŵa ca nyanja yikusintha kale, ndipo kufunda kukughanaghanirika kusazgikira mu caro cose. Nyanja yili pafupifupi makilomita 350 kumwera-kumafumiro kwa Nyanja ya Tanganyika, yinyake mwa nyanja zikulu za cigwa ca Afilika ya Kumafumiro gha Zuŵa. Paki ya Caro ya Nyanja ya Malaŵi yili ku kumwera kwa nyanja. == Mbiri ya Kapangikiro == Malaŵi ni yimoza mwa nyanja zikulu za cigwa cikulu, ndipo ni nyanja ya kale. Nyanja yili mu dambo ilo likapangika na kupatukana kwa cigwa ca Afilika ya Kumafumiro gha Zuŵa, apo cigaŵa cikulu ca pasi ca Afilika cikugaŵika mu vigaŵa viŵiri. Kanandi Malaŵi likughanaghanirika kuŵa la vyaka miliyoni 1–2, kweni ukaboni wa sonosono ukulongora kuti nyanja nja kale comene, ndipo dimba lake likamba kupangika pafupifupi vyaka miliyoni 8.6 ivyo vyajumpha, ndipo maji ghakuzika ghakawoneka dankha vyaka miliyoni 4.5 ivyo vyajumpha. Unandi wa maji wasintha comene mu nyengo, kufuma pafupifupi mamita 600 pasi pa umo uliri sono mpaka mamita 10–20 pacanya. Mu nyengo zinyake nyanja yikakoma pafupifupi yose, ndipo yikasyala nyanja yimoza panji ziŵiri zicoko za maji gha mcere mu malo agho sono ngakuzika comene. Maji ghakuyana na agho ghaliko sono ghakawoneka pafupifupi vyaka 60,000 ivyo vyajumpha. Pakati pa 1390 na 1860, nyanja yingaŵa kuti yikaŵa mamita 120–150 pasi pa unandi wa maji wa sono. == Vimanyikwiro vya Maji == Maji gha nyanja ngakotcha, ndipo kanandi pacanya ghakufunda pakati pa 24 na 29 °C, apo vigaŵa vyakuzika kanandi vili na pafupifupi 22 °C. Mphaka ya okisijeni yili pa kuzika kwa pafupifupi mamita 250, ndipo somba na vyamoyo vinyake ivyo vikukhumba okisijeni vikukhala pacanya pera. Maji ngakujulika comene, ndipo munthu wangawona mpaka mamita 20, kweni kanandi pafupifupi hafu ya ici, ndipo pasi pa mamita 3 mu malo gha dongo. Pa myezi ya vula ya Matika mpaka Nyakanyaka, maji ghakuŵa na dongo comene cifukwa ca milonga iyo yikuthira dongo. == Kwiza kwa Ŵaulaya == Mulondezgi wa malonda wa Ŵapwitikizi Candido José da Costa Cardoso wakaŵa Muulaya wakwamba kufika pa nyanja mu 1846. David Livingstone wakafika pa nyanja mu 1859, ndipo wakayithya zina lakuti Nyanja ya Nyasa. Wakayichema so na mazina ghaŵiri: Nyanja ya Nyenyezi na Nyanja ya Mphepo Zikulu. Zina la Nyanja ya Nyenyezi likafuma apo Livingstone wakawona ungweru wa nyali za ŵaloŵi ŵa somba mu Malaŵi pa ngalawa zawo, uko kukawonekanga kufuma kutali nga ni nyenyezi kuthambo. Pamanyuma, apo wakakumana na mphepo zikulu zambura kumanyikwa izo zikukunthira mu cigaŵa ici, wakayichema so Nyanja ya Mphepo Zikulu. Pa 16 Mpupulu 1914, Nyanja ya Malaŵi yikaŵa malo gha nkhondo yifupi ya pa maji mu Nkhondo Yakwamba ya Caro Cose. Ngalawa ya nkhondo ya Ŵabritoni, SS Gwendolen, iyo yikalongozgekanga na Kaputeni Rhoades, yikapokera malangulo kuti "yibize, yiwotche, panji yinange" ngalawa yekha ya nkhondo ya Ŵajeremani pa nyanja, Hermann von Wissmann. Ŵantchito ŵa Rhoades ŵakasanga Hermann von Wissmann mu cigaŵa cinyake pafupi na Sphinxhaven. Gwendolen yikanangiska ngalawa ya Ŵajeremani na mzinga umoza kufuma pa mtunda wa mamita pafupifupi 1,800. Nkhondo yifupi iyi yikalumbika na nyuzipepara ya ''The Times'' mu Ungelezi nga ni kupunda kwakwamba kwa pa maji kwa Ŵabritoni mu Nkhondo Yakwamba ya Caro Cose. == Mphaka == === Mphindano ya Tanzania na Malaŵi === Kugaŵika kwa nyanja pakati pa Malaŵi na Tanzania ni nkhani ya mphindano. Tanzania yikuti mphaka ya pakati pa vyaro yikwenda pakati pa nyanja. Kweni Malaŵi likuti nyanja yose iyo njya Mozambique yayi ni yake, kusazgapo maji agho ghali pafupi na mphepete ya Tanzania. Malaŵi ndilo likulongozga maji agha sono. Vyaro vyose viŵiri vikuyowoya Phangano la Heligoland la 1890 pakati pa Ufumu Ubanyi na Germany. Mphindano iyi yikamba apo ulongozgi wa Ŵabritoni, pamanyuma pa kupoka Tanganyika kufuma ku Germany, ukaŵika maji ghose gha nyanja pasi pa dera limoza la mazaza, la Nyasaland. Pamanyuma mu nyengo ya ŵakoloni, madera ghaŵiri gha mazaza ghakaŵikika. Mphindano iyi yikakula comene mu 1967 apo Tanzania yikasuska kwa Malaŵi, kweni palije ico cikamazgika. Mphindano zikawonekanga nyengo zinyake mu ma 1990 na mu vyaka vya m'ma 2000. Mu 2012, kupenja mafuta kwa Malaŵi kukawezgera nkhani iyi panthazi, ndipo Tanzania yikakhumba kuti kupenja kuleke mpaka mphindano yimazgike. === Mphaka ya Malaŵi na Mozambique === Mu 1954, phangano likasayinika pakati pa Ŵabritoni na Ŵapwitikizi, ilo likaŵika pakati pa nyanja kuŵa mphaka yawo, kupatula virwa vya Chizumulu na Likoma, ivyo Ŵabritoni ŵakasunga, ndipo sono ni vya Malaŵi. == Mayendero == MV Chauncy Maples yikamba ntchito pa nyanja mu 1901 nga ni SS Chauncy Maples: cipatala na mpingo vyakuyandama vya wupu wa Universities' Mission to Central Africa. Pamanyuma yikaŵa ngalawa ya kunyamula ŵanthu, ndipo sono yikunozgeka kuŵa cipatala cakwenda ku Monkey Bay. MV Mpasa yikamba ntchito mu 1935. MV Ilala yikamba ntchito mu 1951. Mu vyaka vya sonosono kanandi yikugwira ntchito yayi, kweni para yikugwira ntchito, yikwenda kufuma ku Monkey Bay kumwera kwa nyanja mpaka ku Karonga kumpoto, ndipo nyengo zinyake ku Iringa mu Tanzania. MV Mtendere yikamba ntchito mu 1980. Pofika 1982 yikanyamulanga ŵanthu 100,000 pa caka, kweni mu 2014 yikagwiranga ntchito yayi. Ngalawa ya Tanzania MV Songea yikapangika mu 1988, ndipo yikwenda sabata yiliyose pakati pa Liuli na Nkhata Bay kwizira mu Itungi na Mbamba Bay. Ngozi yikulu comene pa nyanja yikaŵa kubira kwa MV Vipya mu 1946, uko kukakoma ŵanthu 145. == Vyamoyo == Vyamoyo ivyo vikusangika mu na kuzingilizga Nyanja ya Malaŵi ni ng'wina wa Nilo, vigwere, ŵankhwele, na nkhwazi zinandi za Afilika izo zikurya somba za mu nyanja. === Somba === ==== Kuloŵa Somba ==== Kwa vyaka vinandi comene, Nyanja ya Malaŵi yapeleka vyakulya vinandi ku ŵanthu ŵa m'mphepete mwake, cifukwa maji ghake ghali na somba zinandi. Zakumanyikwa comene ni mitundu yinayi ya cambo (''Oreochromis karongae'', ''O. lidole'', ''O. saka'', na ''O. squamipinnis''), na ''O. shiranus'' iyo yikukolerana nazo. Mitundu yinyake yakuzirwa ni usipa (''Engraulicypris sardella'') na kampango mukulu (''Bagrus meridionalis''). Somba zinandi zikulyiska ŵanthu ŵanandi ŵa pafupi na nyanja, kweni zinyake zikutumizgika kuwaro kwa Malaŵi. Somba za kawiro zili pa ngozi yikulu cifukwa ca kuloŵa comene na kunanga maji. Kucepa kwa maji gha nyanja ni ngozi yinyake, ndipo kukughanaghanirika kuti kukufuma ku kufumya maji na ŵanthu ŵanandi, kusintha kwa nyengo, na kudumula nkholongo. Cambo na kampango zaloŵeka comene (kampango yikacepa na pafupifupi magaŵa 90 pa 100 kufuma 2006 mpaka 2016, ''O. karongae'' na ''O. squamipinnis'' na pafupifupi 94 pa 100, ndipo ''O. lidole'' yingaŵa kuti yamalira kale), ndipo sono zili pa ngozi yikulu. IUCN yikuwona mitundu 117 ya mbuna za Malaŵi kuŵa pa ngozi. ==== Mbuna na Ŵabali Ŵawo ==== Nyanja ya Malaŵi yikumanyikwa cifukwa magulu ghanyake gha vinyama, comene somba za ''cichlid'', ghakagaŵika comene mu mitundu yinandi. Pali mitundu ya ''cichlid'' yakujumpha 700 mu Nyanja ya Malaŵi, ndipo ŵanyake ŵakughanaghanira kuti yingafika 1,000. Unandi weneco ukumanyikwa makola yayi cifukwa ca mitundu yinandi yambura kulongosoreka. Kupatula mitundu yinayi, ''cichlid'' zose za mu nyanja zikusangika mu ndondomeko ya Malaŵi pera, iyo yikusazgapo [[Nyanja ya Malombe]] na Shire yapacanya. Zinandi mwa izi zatemweka comene na ŵakusunga somba mu magalasi cifukwa ca mitundu yawo yakuŵala. ''Cichlid'' zinandi za Malaŵi zikusangika mu maji ghambura kuzika comene gha m'mphepete, kweni zinyake zikusangika mpaka pa kuzika kwa mamita 200–220. ''Cichlid'' za mu nyanja zikugaŵika mu magulu ghaŵiri, ndipo zinandi comene ni ''haplochromine''. Izi zikusunga masumbi na ŵana mu milomo yawo. Mu gulu ili pali magulu ghaŵiri ghakulu: ''haps'' na mbuna. ''Haps'' zingagaŵika mu magulu ghatatu: zikulu, kanandi zitali kujumpha masentimita 20, izo zikurya somba zinyake; utaka, izo zikurya tuvinthu tucoko twa mu maji mu magulu; na zinyake izo zikukolerana na magulu agha yayi. Za ŵanalume zikulu kanandi zili na mitundu yakuŵala. Gulu laciŵiri likulu ni mbuna, zina ilo likugwiliskirika ntchito mu malo na pa caro cose, ilo likung'anamula "somba za malibwe" mu Citonga. Zikusangika pa malibwe, zikuvikilira malo ghawo, ndipo kanandi nzicoko, zambura kufika masentimita 13. Gulu laciŵiri, ''tilapia'', lili na mitundu yinkhondi na yimoza pera mu Nyanja ya Malaŵi. ''Coptodon rendalli'' ndiyo yekha iyo yikuikira masumbi pasi. Mitundu yinyake yinkhondi ni ya ''Oreochromis''; cambo zinayi izo zikusangika mu ndondomeko ya Nyanja ya Malaŵi pera, na ''O. shiranus'', iyo yikusangika so mu Nyanja ya Chilwa. Izi zikurya tumbuto tucoko twa mu maji, zikufika pa utali wa masentimita 26–42, ndipo kanandi nzakufipa panji za mtundu wa siliva. ==== Somba Zinyake ==== Somba zinandi comene za mu nyanja ni ''cichlid''. Somba zinyake za mu nyanja ni mitundu yinandi ya ''cyprinid'' (kusazgapo usipa), ŵabwankha na kampango, ''Synodontis njassae'', nkhungu, na zinyake. Zinandi mwa izi zikusangika mu vigaŵa vinandi vya Afilika, kweni ''Bathyclarias'' yikusangika mu nyanja iyi pera. === Vyamoyo Vyambura Fupa la Msana === ==== Nkhono ==== Nyanja ya Malaŵi yili na mitundu 28 ya nkhono za maji ghawemi (16 izo zikusangika kuno pera) na 9 za vikoko viŵiri. Nyanja ya Malaŵi yili na mitundu yinayi ya nkhono za ''Bulinus'', izo zikumanyikwa kunyamula tuzirombo twa lukojo. Kusanda mu Monkey Bay mu 1964 kukasanga mitundu iŵiri ya nkhono iyo yikusangika kuno pera mu nyanja, na iŵiri yinyake mu tumaji twapaŵekha. Mitundu iyi yaciŵiri yikumanyikwa kunyamula lukojo, kweni mu kuyezga, mitundu ya mu nyanja yikakora lukojo yayi. Sonosono, nthenda iyi yaŵa suzgo mu nyanja yeneyiyo, cifukwa ''B. nyassanus'' yamba kunyamula lukojo. Kusintha uku, uko kukawoneka dankha pakati pa ma 1980, kungakolerana na kucepa kwa somba izo zikurya nkhono cifukwa ca kuloŵa comene, panji mtundu uphya wa lukojo. ==== Nkhala na Vinyake ==== Kupambana na Nyanja ya Tanganyika, Nyanja ya Malaŵi yili na mitundu yicoko ya nkhala na shirimpi. Nkhala ya buluu ya Malaŵi ndiyo nkhala yekha mu nyanja, ndipo yikusangika so kunyake. Shirimpi ''Caridina malawensis'' yikusangika mu nyanja iyi pera, kweni yikumanyikwa makola yayi. Tuvinyama tucoko twa mu maji tukusazgapo mitundu yinandi. ==== Tumembe twa Nyanja ==== Nyanja ya Malaŵi yikumanyikwa cifukwa ca magulu ghakulu comene gha tumembe tucoko twambura kupweteka (''Chaoborus edulis''). Magulu agha, agho kanandi ghakuwoneka kutali pa maji, ghangawoneka nga ni josi, ndipo ghakawoneka so na David Livingstone apo wakafika pa nyanja. Ŵana ŵa tumembe utu ŵakukhala mu maji, ŵakurya tuvinyama tucoko, msana ŵakuŵa pasi na usiku pacanya. Para ŵasanduka, ŵakuyandama pacanya na kusanduka tumembe tukulu. Tumembe tukulu tukukhala nyengo yifupi comene, ndipo magulu, agho ghangaŵa ghatali mamita mahandiredi ghacoko, ni cigaŵa ca kutorana kwawo. Tukuikira masumbi pacanya pa maji ndipo tukufwa. Ŵana ŵawo ni vyakulya vyakuzirwa ku somba, ndipo tumembe tukulu ntwakuzirwa ku viyuni na ku ŵanthu ŵa malo agho, awo ŵakutuwunjika kupanga makeke gha kungu, cakulya ca malo agho ico cili na purotini yinandi comene. == Kuvuza kwa Mugodi mu 2015 == Mu Matika 2015, thanki ya kulaŵilira dongo yikawa pa mugodi wa uranium wa Paladin Energy kumpoto kwa Malaŵi pamanyuma pa vula yikulu. Kukavumbulika kuti pafupifupi malita 50 gha vinthu vyambura kufumiska nkhongono za ntchito za mtima wa vimenyu ghakavuza mu kamlonga ka pafupi. Nangauli nyuzipepara za mu caro zikayowoya kuti maji ghakanangika, ulongozgi ukapima mwakujiwusa milonga ya pafupi na kusanga kuti malo ghakuzingilizga ghandakhwaskike. == Kusambira == Kusambira kwa munthu yumoza kwa makilomita 25 kujumpha Nyanja ya Malaŵi pakati pa Cape Ngomba na Senga Bay kwafiskika kankhondi na ŵasambiri 16: * 1992: Lewis Pugh, maora 9 maminiti 52 (Ufumu Ubanyi/South Africa), na Otto Thanning (South Africa), maora 10 maminiti 5 * 2010: Abigail Brown (Ufumu Ubanyi), maora 9 maminiti 45 * 2013: Milko van Gool (Netherlands), maora 8 maminiti 46, na Kaitlin Harthoorn (US), maora 9 maminiti 17 * 2016 (mbiri ya sono): Jean Craven, Robert Dunford, Michiel Le Roux, Samantha Whelpton, Greig Bannatyne, Haydn Von Maltitz, na Douglas Livingstone-Blevins, maora 7 maminiti 53 * 2019: Chris Stapley (Eswatini) na Jay Azran (South Africa), maora 8 maminiti 40, Andrew Stevens (Australia), maora 10 maminiti 50, na Ruth Azran (South Africa), maora 11 maminiti 8. Mu caka cenecico, Martin Hobbs (South Africa) wakaŵa munthu wakwamba kusambira utali wose wa Nyanja ya Malaŵi (mazuŵa 54), ndipo wakaŵika mbiri ya caro cose capasi ya kusambira kutali comene mu nyanja. {{Malaŵi}} [[Category:Nyanja za Malaŵi]] 0q0s1aqus5ems51kb9xi46dpho0vpue 0 24669 123997 123629 2026-11-05T13:37:01Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 123997 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Canya la ''Eris''}} [[File:Eris and dysnomia2.jpg|thumb|Canya la ''Eris'' na [[mwezi]] wake ''Dysnomia'']] [[file:Eris symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|⯰]] '''Canya la ''Eris''''' (panji '''Erisi'''; nambala ya cibwe cicoko 136199; cimanyikwiro: [[file:Eris symbol (fixed width).svg|16px|⯰]]) ni [[Chibwe|cibwe cicoko]] cakuzitika comene, ndipo ca ciŵiri pa ukulu ico cikumanyikwa, mu [[Kanozgero ka nyenyezi|Kanozgero ka Zuŵa]]. Ni cinthu ca kuwaro kwa [[Neputuni]] mu cigaŵa ca vinthu vyakuthandazgika, ndipo nthowa yake yakuzunguliya [[Zuŵa|zuŵa]] njakutalikilapo comene. Erisi cikasangika mu Matika 2005 na gulu la ŵasandi la ku Palomar ilo likalongozgeka na Mike Brown, ndipo cikasimikizgika pamanyuma mu caka cenecico. Cikathyika zina mu Lupya 2006, zina la ciuta mwanakazi wa Ŵagiriki na Ŵaroma wa mphindano na kususkana. Erisi ni cinthu ca cinkhondi na zinayi pa kuzitika ico cikuzunguliya zuŵa, ndipo ca khumi na cinkhondi na cimoza mu Kanozgero ka Zuŵa (kupendapo myezi). Ni cinthu cikulu comene mu Kanozgero ka Zuŵa ico combo ca mlengalenga cindafikepo. Ukulu wa Erisi (kufuma mphepete yinyake mpaka yinyake) ni makilomita 2,326 ± 12; kuzitika kwake ni magaŵa 0.28 pa 100 gha kuzitika kwa caro capasi, ndipo nkhukulu kuluska kwa Pulutu na magaŵa 27 pa 100, nangauli Pulutu ni yikulu pacoko pa unandi wa malo. Pacanya pa Erisi na pa Pulutu pakuyana mu ukulu na Russia panji Amerika ya Kumwera. Erisi ili na mwezi umoza ukulu uwo wasimikizgika, Dysnomia, ndipo yingaŵa na unyake ukulu comene. Mu Mpupulu 2016, mtunda wa Erisi kufuma ku zuŵa ukaŵa AU 96.3 (makilomita mabiliyoni 14.41), kujumpha katatu mtunda wa Neputuni panji Pulutu. Kupatula nyenyezi za mcira za nyengo yitali, Erisi na Dysnomia vikaŵa vinthu vya kawiro vyakutali comene mu Kanozgero ka Zuŵa ivyo vikamanyikwanga, mpaka 2018 AG37 na 2018 VG18 vikasangika mu 2018. Cifukwa Erisi cikawonekanga kuŵa cikulu kuluska Pulutu, NASA pakwamba yikacilongosora nga ni cibwe ca khumi ca Kanozgero ka Zuŵa. Ici, pamoza na ivyo vinthu vinyake vya ukulu wakuyana vingasangika munthazi, vikapangiska Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kasandiro ka Nyenyezi (IAU) kulongosora ng'anamulo la lizgu lakuti cibwe kakwamba. Kuyana na ng'anamulo la IAU ilo likazomerezgeka pa 24 Mpupulu 2006, Erisi, Pulutu na Ceres ni "vibwe vicoko", ndipo ici cikacepeska unandi wa vibwe vyakumanyikwa mu Kanozgero ka Zuŵa kuŵa vinkhondi na vitatu, nga umo vikaŵira pambere Pulutu yindasangike mu 1930. Kulaŵiska apo Erisi cikabisa nyenyezi yinyake mu 2010 kukalongora kuti nchicoko pacoko kuluska Pulutu, iyo New Horizons yikapima kuti ukulu wake ni makilomita 2,377 ± 2 mu Vuna 2015. == Kusangika == Erisi cikasangika na gulu la Mike Brown, Chad Trujillo na David Rabinowitz pa 5 Matika 2005, kufuma ku vithuzi ivyo vikatoreka pa 21 Thukila 2003. Kusangika kukapharazgika pa 29 Mpupulu 2005, zuŵa limoza na Makemake na mazuŵa ghaŵiri pamanyuma pa Haumea, cifukwa cigaŵa ca vyakucitika ivyo pamanyuma vikiziska mphindano pa Haumea. Gulu ili likapenjanga vinthu vikulu vya kutali vya Kanozgero ka Zuŵa kwa vyaka vinandi, ndipo likasanga vinthu vinyake vikulu, kusazgapo vibwe vicoko Quaoar, Orcus na Sedna. Gulu likalaŵiska kanandi pa 21 Thukila 2003, mwa kugwiliskira ntchito cilaŵiskiro ca kutali ca Samuel Oschin ca mamita 1.2 ku Palomar, California, kweni cithuzi ca Erisi cindasangike pa nyengo iyo cifukwa cikendanga pacoko comene kuthambo: vilwerovipepu vya gulu vya kupenja vithuzi vikasiyanga vinthu vyose ivyo vikendanga pacoko kuluska makona 1.5 gha liŵiri pa ora, kuti vicepeske vinthu vyautesi. Apo Sedna yikasangika mu 2003, yikendanga makona 1.75 gha liŵiri pa ora, ntheura gulu likapendaso vithuzi vyawo vya kale na mphaka ya pasi, ndipo likalaŵiska na maso vithuzi ivyo vikasiyika kale. Mu Matika 2005, kupendaso uku kukavumbula kwenda kwapacoko kwa Erisi pakati pa nyenyezi za kumanyuma. Kulaŵiska kunyake kukacitika kuti ŵamanye nthowa ya Erisi, ndipo ici cikazomerezga kumanya mtunda wake. Gulu likakhumbanga kulindilira kupharazga kusangika kwa Erisi na Makemake mpaka kulaŵiska na kupima kuthe, kweni likavipharazga vyose pa 29 Mpupulu apo kusangika kwa cinthu cinyake cikulu, Haumea, ico ŵakalondezganga, kukapharazgika pa 27 Mpupulu na gulu linyake la ku Spain, mwa nthowa iyo yikiziska mphindano. Vithuzi vya Erisi vya pambere pa kusangika vyasangika mpaka pa 3 Lupya 1954. Kulaŵiska kunyake uko kukafumiskika mu Thukila 2005 kukavumbula kuti Erisi cili na mwezi, uwo pamanyuma ukathyika zina lakuti Dysnomia. Kulaŵiska nthowa ya Dysnomia kukazomerezga ŵasandi kumanya kuzitika kwa Erisi, uko mu Zizima 2007 kukapimika kuŵa (1.66±0.02)×10²² kg, magaŵa 27 pa 100 kuluska kwa Pulutu. == Zina == Erisi cikathyika zina la ciuta mwanakazi wa Ŵagiriki Eris (Cigiriki Ἔρις), uyo wakwimira mphindano na kususkana. Zina ili likasacizgika na gulu la Caltech pa 6 Lupya 2006, ndipo likaŵikika pa 13 Lupya 2006, pamanyuma pa nyengo yitali comene iyo cinthu ici cikamanyikwanga na zina la kanyengo 2003 UB313, ilo IAU yikapeleka mwa kawiro kuyana na malango ghake gha kuthya mazina vibwe vicoko. Zina lakuti Eris lili na nthowa ziŵiri za kulitchula mu Cingelezi, na "e" yitali panji yifupi. Brown na ŵasambiri ŵake ŵakulitchula na "e" yifupi, kweni katchulikiro ka kale ka Cingelezi ka zina la ciuta ni na "e" yitali. Muzu wa zina mu Cigiriki na Cilatini ni ''Erid-'', nga umo kukuwonekera mu Ciitaliya ''Eride'' na Cirasha ''Erida'', ntheura lizgu lakulongosora mu Cingelezi ni ''Eridian''. === Xena === Cifukwa ŵakamanyanga yayi usange cinthu ici cizamuŵa cibwe panji cibwe cicoko, ndipo malango gha kuthya mazina ghakupambana pa magulu agha, ŵakalindilira kuthya zina mpaka pamanyuma pa cisankho ca IAU ca 24 Mpupulu 2006. Kwa kanyengo, ŵanthu ŵanandi ŵakamanyanga cinthu ici kuti "Xena". "Xena" likaŵa zina la pakati pa gulu lekha, ilo likafuma ku muntu mukulu wa sewero la pa wayilesi ya kanema ''Xena: Warrior Princess''. Gulu likasungilira zina ili ku cinthu cakwamba ico lingasanga cikulu kuluska Pulutu. Brown wakati ŵakalisankha cifukwa likwamba na X (cibwe "X"), likupulikikwa nga ni la majandulo, ndipo ŵakakhumbanga kusazga mazina gha ŵaciuta ŵanakazi. Wakati so pa nyengo iyo sewero ili likaŵa pa wayilesi ya kanema, ico cikulongora kutalika kwa kupenja kwawo. Brown wakati mu kufumbika kuti kuthya zina kukaleka. Mulembi wa nyuzipepara ya ''The New York Times'', Ken Chang, uyo wakaŵa mubwezi wake kufuma ku sukulu, wakamufumba zina ilo ŵakasacizga. Brown wakakana kuyowoya. Kweni apo wakafumbika kuti ŵakuchema cinthu ici kuti uli para ŵakuyowoyerana ŵekha, wakayowoya kuti "Xena", ndipo zina ili likathandazgika kose. Brown wakati wakatemwanga zina ili. === Kusankha Zina Lakuzomerezgeka === Kuyana na mulembi wa vya kasandiro Govert Schilling, pakwamba Brown wakakhumbanga kuchema cinthu ici kuti "Lila", ghanoghano la mu majandulo gha Cihindu ilo likulongosora caro cose nga ni cakufumapo ca sewero la Brahman. Zina ili likatchulikanga nga ni "Lilah", zina la mwana msungwana wa Brown uyo wakababika sonosono. Brown wakapwelelera kuti waleke kupharazga zina pambere lindazomerezgeke. Wakacita nthena na Sedna caka cimoza pambere, ndipo wakasuskika comene. Kweni palije uyo wakasuska zina la Sedna kupatula kuphwanya malango, ndipo palije zina linyake ilo likasacizgika. Wakaŵika malo gha pa intaneti gha webusayiti yake iyo yikapharazga kusangika kuŵa /~mbrown/planetlila, ndipo mu cisokonezgo pamanyuma pa mphindano ya kusangika kwa Haumea, wakaluwa kughasintha. M'malo mwa kukwiyiska ŵasandi ŵanyake, wakayowoya waka kuti webusayiti yikathyika zina la mwana wake, ndipo wakaleka zina lakuti "Lila". Brown wakaghanaghanira so Persephone, muwoli wa ciuta Pulutu, nga ni zina. Zina ili likagwiliskirika ntchito kanandi pa vibwe mu nkhani za kasandiro zakupeka, ndipo likatemweka na ŵanthu, likapunda mu kusankha uko kukacitika na magazini ya ''New Scientist'' ("Xena" likaŵa la cinayi). Kweni likakhozgeka yayi cifukwa pakaŵa kale cibwe cicoko ca zina ili, 399 Persephone, ndipo Erisi cikathyikanga zina nga ni cibwe cicoko. Gulu likasacizga Eris pa 6 Lupya 2006. Brown wakasankha kuti, cifukwa cinthu ici cikaghanaghanirika kuŵa cibwe kwa nyengo yitali, cikwenera zina la majandulo gha Ŵagiriki panji Ŵaroma nga ni vibwe vinyake. Vibwe vicoko vya malibwe vikatora kale mazina ghanandi comene gha Ŵagiriki na Ŵaroma. Eris, uyo Brown wakamulongosora nga ni ciuta mwanakazi uyo wakumutemwa comene, wakaŵa kuti wandatorike. Brown wakati mu 2006, "Eris wakiziskanga mphindano na kususkana mwa kupangiska ŵanthu kunyozgana, ndipo ici ndico cinthu ici nacho cacita." Zina likazomerezgeka na IAU pa 13 Lupya 2006. Nangauli kugwiliskira ntchito vimanyikwiro vya vibwe kukutemweka yayi mu kasandiro ka nyenyezi, NASA yagwiliskira ntchito Woko la Eris, ⯰, pa Erisi. Cimanyikwiro ici cikafuma ku Discordianism, cisopa ico cikukhwaska ciuta mwanakazi Eris. Wupu wa Kasandiro ka Nyenyezi wa Sternberg pa Yunivesite ya Moscow wagwiliskira ntchito cimanyikwiro cinyake, ico cingaŵa kuti cikafuma ku buku la Discordianism panji ku cithuzi ca apulo la mphindano. Ŵakulongosora vya nyenyezi ŵanandi ŵakugwiliskira ntchito Woko la Eris, nangauli vimanyikwiro vinyake navyo vikuwoneka. == Kagaŵiro == Erisi ni cibwe cicoko ca kuwaro kwa Neputuni. Vimanyikwiro vya nthowa yake vikucigaŵa makora nga ni cinthu ca cigaŵa ca vinthu vyakuthandazgika, panji cinthu ico "cakathandazgika" kufuma ku lamba la Kuiper kuya ku nthowa zakutali na zachilendo, pamanyuma pa kukwekana kwa nkhongono ya kukoka na Neputuni apo Kanozgero ka Zuŵa kakapangikanga. Nangauli kupendama kwakukulu kwa nthowa yake nkhwachilendo pakati pa vinthu vya cigaŵa ici, maghanoghano gha kasandiro ghakuti vinthu ivyo pakwamba vikaŵa pafupi na mphepete ya mukati ya lamba la Kuiper vikathandazgika ku nthowa zakupendama comene. Cifukwa pakwamba Erisi cikaghanaghanirika kuŵa cikulu kuluska Pulutu, cikalongosoreka nga ni "cibwe ca khumi" na NASA na mu nkhani za kusangika kwake. Cifukwa ca kusoŵa kumanya ivyo cili, na cifukwa ca mphindano iyo yikalutilizganga usange Pulutu yikwenera kuŵa cibwe, IAU yikaŵika gulu la ŵasandi ŵa nyenyezi kuti lipange ng'anamulo lakulunjika la lizgu lakuti cibwe. Ili likapharazgika nga ni Ng'anamulo la IAU la Cibwe mu Kanozgero ka Zuŵa, ilo likazomerezgeka pa 24 Mpupulu 2006. Pa nyengo iyi, Erisi na Pulutu vikagaŵika nga ni vibwe vicoko, gulu lakupambana na ng'anamulo liphya la cibwe. Kufuma apo Brown wakuti wakuzomerezga kagaŵiro aka. Pamanyuma IAU yikasazga Erisi mu buku lake la vibwe vicoko, na zina lakuti (136199) Eris. == Nthowa == Erisi cikutora vyaka 558 kuzunguliya zuŵa kamoza, kujumpha kaŵiri nyengo ya Pulutu. Mtunda wake ukulu comene kufuma ku zuŵa ni AU 97.7, ndipo mtunda wake mufupi comene ni AU 38.4. Kupima kwa malo kukulongora kuti Erisi cikaŵa pafupi comene na zuŵa pafupifupi 1699, kutali comene pafupifupi 1977, ndipo cizamuwelera pafupi comene na zuŵa pa 6 Zimya 2257. Kupambana na vibwe vinkhondi na vitatu, ivyo nthowa zawo zose zili pafupifupi pa ndondomeko yimoza na ya caro capasi, nthowa ya Erisi njakupendama comene: yapendama pa makona pafupifupi 44 kufuma ku ndondomeko ya caro capasi. Apo cikasangika, Erisi na mwezi wake vikaŵa vinthu vyakutali comene ivyo vikamanyikwanga mu Kanozgero ka Zuŵa, kupatula nyenyezi za mcira za nyengo yitali na vyombo vya mlengalenga. Cikaŵa na ucindami uwu mpaka 2018 VG18 yikasangika mu 2018. Nthowa ya Erisi njakutalikilapo comene, ndipo yikuciza mpaka pa AU 37.9 kufuma ku zuŵa. Ici nchamukati mwa nthowa ya Pulutu, kweni cicali kutali na kukwekana kwakulunjika na Neputuni (pafupifupi AU 37). Kweni Pulutu, yikulondezga nthowa yambura kupendama comene na yambura kutalikilapo comene, ndipo cifukwa ca kukolerana kwa nyengo za nthowa, yingajumpha nthowa ya Neputuni. Pamanyuma pa vyaka pafupifupi 800, Erisi cizamuŵa pafupi na zuŵa kuluska Pulutu kwa kanyengo. Mu 2007, ungweru wakuwoneka wa Erisi ukaŵa 18.7, ntheura ungawoneka na vilaŵiskiro vya kutali vinyake vya ŵanthu ŵambura kuŵa ŵasandi. Cilaŵiskiro ca kutali ca milimita 200 cingawona Erisi pa nyengo yiwemi. Cifukwa ico cindawoneke mpaka 2005 ni kupendama kwakukulu kwa nthowa yake; kupenja vinthu vikulu vya kutali kukulaŵiska comene pa ndondomeko ya caro capasi, uko vinthu vinandi vikusangika. Cifukwa ca kupendama kwakukulu kwa nthowa yake, Erisi cikujumpha mu magulu ghacoko pera gha nyenyezi gha kale; mu 2026 cili mu gulu la nyenyezi la Cetus. Cikaŵa mu Sculptor kufuma 1876 mpaka 1929 na mu Phoenix kufuma pafupifupi 1840 mpaka 1875. Mu 2036, cizamunjira mu Pisces ndipo cizamukhalamo mpaka 2065, apo cizamunjira mu Aries. Pamanyuma cizamuya kuthambo la kumpoto, kunjira mu Perseus mu 2128 na Camelopardalis mu 2173. == Ukulu, Kuzitika na Kukhwima == Mu Mpupulu 2010, Erisi cikabisa nyenyezi yinyake, cimoza mwa vyakucitika vya mtundu uwu vyakutali comene ivyo vyalaŵiskika kufuma pa caro capasi. Vyakusangika vyakwamba vikawuska ukaboni pa ukulu uwo ukapimika kale. Magulu ghakapharazga vyakusangika vyaumaliro mu Thukila 2011: ukulu wa makilomita 2,326±12. Ici cikulongora kuti Erisi nchicoko pacoko kuluska Pulutu, iyo njikulu makilomita 2,376.6±1.6, nangauli Erisi nchakuzitika kuluska. Cikulongora so kuti Erisi cikuwezga magaŵa 96 pa 100 gha ungweru. Ŵakughanaghanira kuti ici cikufuma ku cikakato ca pacanya ico cikuŵa ciphya so cifukwa ca kusintha kwa kufunda, apo nthowa ya Erisi yikucitora pafupi na kutali na zuŵa. Kuzitika kwa Erisi kungapimika makola comene. Kuyana na nyengo ya Dysnomia iyo yikazomerezgeka pa nyengo iyo, mazuŵa 15.774, Erisi nchakuzitika kuluska Pulutu na magaŵa 27 pa 100. Kuyana na vyakusangika vya 2011, kukhwima kwa Erisi ni magalamu 2.52±0.07 pa sentimita ya mbali zitatu, kukhwima comene kuluska Pulutu, ntheura cikwenera kuŵa cakupangika comene na malibwe. Maghanoghano gha kufunda kwa mukati kwa kunangika kwa vinthu vya mtima wa vimenyu ghakulongora kuti Erisi cingaŵa na nyanja ya maji pasi pa pacanya. Kufunda kwa Erisi uko kukufuma ku kukoka kwa mwezi wake Dysnomia nako kungovwira kusunga nyanja iyi. Kusanda kunyake kukasanga kuti Erisi, Pulutu na Makemake vingaŵa na nyanja za pasi pa pacanya na kufunda kwa mukati. Mu Vuna 2015, pamanyuma pa pafupifupi vyaka khumi ivyo Erisi cikaghanaghanirika kuŵa ca cinkhondi na zinayi pa ukulu pa vinthu ivyo vikuzunguliya zuŵa, vithuzi vya pafupi vya New Horizons vikalongora kuti Pulutu njikulu pacoko kuluska Erisi. Ntheura Erisi ni ca khumi pa ukulu, ndipo ca cinkhondi na zinayi pa kuzitika. == Pacanya na Mphepo == Gulu ilo likasanga Erisi likalaŵiska ungweru wake na cilaŵiskiro ca kutali ca Gemini North ca mamita 8 ku Hawaii pa 25 Matika 2005. Ungweru wakufipa wa pasi pa uswesi wakufuma ku cinthu ici ukalongora kuti pali cikakato ca metheni, ico cikulongora kuti pacanya pangaŵa pakuyana na pa Pulutu, iyo pa nyengo iyo yikaŵa yekha pa vinthu vya kuwaro kwa Neputuni iyo yikamanyikwa kuŵa na metheni pacanya, na pa mwezi wa Neputuni Triton. Mu 2022, Cilaŵiskiro ca Kutali ca Mlengalenga ca James Webb (JWST) cikasanga cikakato ca metheni ya mtundu unyake pacanya pa Erisi, ico cikulongora kuti metheni yake njya kale yayi, kweni yingaŵa kuti yikapangika na vyakucitika vya pasi pa pacanya. JWST yikasanga so cikakato cinandi ca naitirojeni pa Erisi, ico cikughanaghanirika kufuma ku vyakucitika vyakuyana. Unandi wa cikakato ca naitirojeni ni cigaŵa cimoza pa vitatu ca metheni. Kupambana na pacanya pakufiira na pa mitundu yakupambana pa Pulutu na Triton, pacanya pa Erisi pakuwoneka pafupifupi pakutuŵa na pakuyana pose. Ŵakughanaghanira kuti mtundu wakufiira wa Pulutu ukufuma ku vinthu vyakufiira ivyo vyawunjikana pacanya, ndipo apo vikufipiska pacanya, pakufunda comene ndipo metheni yikuzgoka mphepo. Kweni Erisi cili kutali comene na zuŵa mwakuti metheni yingazgoka cikakato pacanya nanga ni apo pali pakufipa. Kuzgoka cikakato kwa metheni pose pacanya kukuphimba vinthu vyakufiira. Kusanda kwa JWST kukukhozga ghanoghano lakuti pacanya pa Erisi pakuŵa paphya nyengo zose. Cifukwa ca nthowa ya kutali na yakutalikilapo ya Erisi, kufunda kwa pacanya kukughanaghanirika kusintha kufuma pafupifupi −243 mpaka −217 °C. Nangauli Erisi cingaŵa kutali na zuŵa katatu kuluska Pulutu, cikuza pafupi mwakuti cikakato cinyake ca pacanya cingafunda na kuzgoka mphepo. Cifukwa metheni na naitirojeni vikuzgoka mphepo luŵiro, kuŵapo kwake kukulongora kuti Erisi cakhala nyengo zose mu vigaŵa vya kutali vya Kanozgero ka Zuŵa, uko kuli kuzizima mwakuti cikakato ici cingakhalilira, panji kuti cili na kasupe wa mukati uwo ukuwezgeramo mphepo iyo yikufuma. Ici cikupambana na Haumea, iyo yili na cikakato ca maji kweni metheni yayi. == Kuzunguliya == Ungweru wa Erisi ukusintha pacoko comene apo cikuzunguliya cifukwa pacanya pake pakuyana pose, ndipo ici cikusuzga kupima nyengo ya kuzunguliya kwake. Kulaŵiska kwa nyengo yitali kukulongora kuti Erisi cakakika na mwezi wake Dysnomia, ndipo cikuzunguliya kamoza mu mazuŵa 15.78, nyengo yakuyana na iyo Dysnomia yikuzunguliyira Erisi. Dysnomia nayo yakakika na Erisi, ntheura Erisi na Dysnomia ni ciyelezgero caciŵiri ico cikumanyikwa ca kuzunguliya kwakuyana kwa vyose viŵiri, pamanyuma pa Pulutu na Charon. Kupima kwa kale kukapeleka nyengo zambura kusimikizgika kufuma ku maora makumi mpaka mazuŵa ghanandi. Kupendama kwa Erisi kundapimike, kweni kungaŵa kwakuyana na kupendama kwa nthowa ya Dysnomia, pafupifupi makona 78. Usange ni nthena, cigaŵa cinandi ca kumpoto ca Erisi cikaŵa na ungweru wa zuŵa, ndipo magaŵa 30 pa 100 gha cigaŵa ici ghakaŵa na ungweru nyengo zose mu 2018. == Myezi == === Dysnomia === Mu 2005, gulu la ku vilaŵiskiro vya kutali vya Keck ku Hawaii likalaŵiska vinthu vinayi vyakuŵala comene vya kuwaro kwa Neputuni (Pulutu, Makemake, Haumea na Erisi), mwa kugwiliskira ntchito nthowa yiphya ya ungweru wa laser. Vithuzi ivyo vikatoreka pa 10 Lupya vikavumbula mwezi uwo ukuzunguliya Erisi. Kuyana na zina lakuti "Xena" ilo likagwiliskirikanga pa Erisi, gulu la Brown likachema mwezi kuti "Gabrielle", zina la mubwezi wa Xena mu sewero la pa wayilesi ya kanema. Apo Erisi cikapokera zina lakuzomerezgeka kufuma ku IAU, mwezi ukapokera zina lakuti Dysnomia, ciuta mwanakazi wa Ŵagiriki wa kwambura malango, mwana wa Eris. Brown wakuti wakalisankha cifukwa likuyana na zina la muwoli wake, Diane. Zina ili likusunga so ubale na zina la kale la Erisi, Xena, uyo wakasewereka pa wayilesi ya kanema na Lucy Lawless (''lawless'' ni "kwambura malango" mu Cingelezi), nangauli ubale uwu ukaŵa wambura kukhumbika. === Mwezi Waciŵiri Uwo Ungaŵapo === Kusanda kwa mu 2021 uko kukalongozgeka na Bryan Holler na ŵanyake kukasanga kuti nthowa ya Dysnomia yikuŵa ndondomeko yimoza yakukhazikika yayi. Ici cikulongora kuti nthowa ya Dysnomia yikusintha-sintha, cifukwa ca kukoka kwa cinthu cinyake cambura kumanyikwa. Holler na ŵanyake ŵakaghanaghanira kuti ici cingafuma ku Erisi kuŵa na mawonekero ghambura kuŵa gha mpira, Dysnomia kuŵa na mawonekero ghambura kuŵa gha mpira, panji mwezi wambura kuwoneka uwo ukuzunguliya pafupi na Erisi. Mu 2023, Marina Brozović na Robert Jacobson ŵakasanda nthowa ya Dysnomia ndipo ŵakati cakwiziska comene ni mwezi wa mukati wambura kuwoneka. Kulaŵiska kwa combo ca mlengalenga ca Gaia kwalongora kuti ungweru wa Erisi ukusintha pacoko nyengo yiliyose ya maora 18.853 ± 0.015. Ico cikwiziska kusintha uku kwa maora 18.85 nchambura kumanyikwa, cifukwa kungalongosoreka na kuzunguliya kwa Erisi panji Dysnomia yayi. Kusanda kwa mu 2025 uko kukalongozgeka na Jose-Luis Ortiz na ŵanyake kukaghanaghanira kuti kusintha uku kungafuma ku mwezi ukulu comene wambura kuwoneka uwo ukuzunguliya pafupi na Erisi: mwezi uwu ungaŵa wa makilomita pafupifupi 1,000 ndipo ungazunguliya pa mtunda wa makilomita 5,050 panji 8,010 kufuma ku Erisi. Nangauli mwezi uwu ungalongosora nthowa ya Dysnomia na kukhwima kwa Erisi uko kukapimika comene, ukulongosora yayi cifukwa ico Erisi cakakika na Dysnomia yicoko m'malo mwa mwezi uwu ukulu. Pangaŵa so malongosoro ghanyake gha kusintha kwa maora 18.85. == Kupenda == Erisi cikalaŵiskika kufuma kutali na combo ca mlengalenga ca New Horizons mu Vula 2020, nga ni cigaŵa ca ntchito yake yakusazgika pamanyuma pa kujumpha Pulutu mu 2015. Nangauli New Horizons (AU 112) yikaŵa kutali na Erisi kuluska Erisi kufuma ku caro capasi (AU 96), malo ghake mukati mwa lamba la Kuiper ghakayizomerezga kulaŵiska Erisi pa makona agho ghangawoneka kufuma pa caro capasi yayi, ndipo ici cikovwira kumanya umo pacanya pa Erisi pakuthandazgira ungweru. Mu vyaka vya m'ma 2010, pakaŵa kusanda kunandi kwa ntchito za kupenda lamba la Kuiper, ndipo Erisi cikapendeka nga ni malo gha kuyako. Kukapimika kuti ntchito ya kujumpha pafupi na Erisi yingatora vyaka 24.66, mwa kugwiliskira ntchito nkhongono ya kukoka ya Jupita, usange combo cingatuma pa 3 Masika 2032 panji 7 Masika 2044. Erisi cingaŵa AU 92.03 panji 90.19 kufuma ku zuŵa apo combo cingafika. [[Category:Chibwe|Eris]] h6geargy1vpa3thm24hqs8lsuice10a 0 46876 124007 123677 2026-11-05T13:37:19Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124007 wikitext text/x-wiki '''Sodiyamu''' ni cisungunu; cili na cimanyikwiro '''Na''' (kufuma ku Cilatini ciphya ''natrium'') na nambala ya cimenyu 11. Ni cisulo cakupepuka, cituŵa nga ni fesa, ico cikukolerana luŵiro comene na vinthu vinyake. Sodiyamu ni cisulo ca alikali, ca gulu la 1 la gome la visungunu. Mtundu wake wekha wakukhazikika ni ²³Na. Cisulo ici cambura kusazganika cikusangika mu kawiro yayi, ndipo cikwenera kufumyika mu vyakusazganika. Sodiyamu ni cisungunu ca cinkhondi na cimoza pa unandi mu cikopa ca [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]], ndipo cili mu malibwe ghanandi, nga ni ''feldspar'', ''sodalite'', na mcere wa pasi (NaCl). Vyakusazganika vinandi vya sodiyamu vikusungunuka comene mu [[Maji|maji]]: maji ghafumya sodiyamu mu malibwe gha caro capasi kwa vyaka mamiliyoni, ntheura sodiyamu na kolorini ndivyo visungunu vinandi comene ivyo vyasungunuka mu mbwani pa kuzitika. Sodiyamu cikafumyika kakwamba na Humphry Davy mu 1807 mwa kugaŵa sodiyamu haidrokisayidi na magesi. Mwa vyakusazganika vinandi vyakovwira vya sodiyamu, sodiyamu haidrokisayidi yikugwiliskirika ntchito pa kupanga sopo, ndipo sodiyamu kolorayidi (mcere wakulya) yikugwiliskirika ntchito kusungunuska cikakato na ni cakulya cakuzirwa ku vinyama kusazgapo ŵanthu. Sodiyamu ni cisungunu cakukhumbikwa ku vinyama vyose na ku vyakumera vinyake. Tuvinthu twa magesi twa sodiyamu ndito tunandi comene mu maji gha kuwaro kwa tumaselo, ndipo ndito tukupanga cigaŵa cikulu ca kukanikizga kwa maji agha. Tumaselo twa vinyama tukupopa tuvinthu twa sodiyamu kuwaro kwa kaselo kwizira mu mpope wa sodiyamu na potasiyamu, ilo lili mu cikopa ca kaselo, kuti tusunge unandi wa sodiyamu kuwaro kwa kaselo pafupifupi kakhumi kuluska mukati. Mu tumaselo twa misempha, kwenda luŵiro kwa tuvinthu twa sodiyamu mukati mwa kaselo kukupangiska kutumika kwa uthenga wa misempha. == Vimanyikwiro == === Vya Kawiro === Pa kufunda na kukanikizga kwa nyengo zose, sodiyamu ni cisulo cakupepuka ca mtundu wa fesa ico cikusazganika na okisijeni wa mu mphepo, kupanga sodiyamu okisayidi. Sodiyamu cinandi kanandi cikusungika mu mafuta panji mu mphepo yambura kusazganika. Cisulo ca sodiyamu cingadumulika makola na mpeni. Cikwendeska makola magesi na kufunda. Sodiyamu cikusungunuka pa 98 °C na kutuntha pa 883 °C, pasi pa lithiyamu kweni pacanya pa visulo vya alikali vyakuzitika nga ni potasiyamu, rubidiyamu, na sesiyamu. Vimanyikwiro ivi vikusintha comene pa kukanikizga kukulu: pa 1.5 Mbar, mtundu ukusintha kufuma ku fesa kuya ku wakufipa; pa 1.9 Mbar cikuŵa cakuwonekera mukati na mtundu wakufiira; ndipo pa 3 Mbar, sodiyamu ni cinthu cakukhwima cakuwonekera mukati. Mitundu yose iyi ya kukanikizga kukulu yikwendeska magesi yayi. Pa kuyezga mu moto, sodiyamu na vyakusazganika vyake vikuŵala na mtundu wa cikasu, cifukwa ma''electron'' gha sodiyamu ghakufumiska ungweru apo ghakuwa kufuma ku cigaŵa cinyake kuya ku cinyake; utali wa jigha la ungweru uwu ni pafupifupi nanomita 589.3, mzere uwo ukuchemeka D. Mzere uwu ukugaŵika mu viŵiri, pa 589.0 na 589.6 nm. === Mitundu ya Vimenyu === Mitundu 20 ya vimenyu vya sodiyamu yikumanyikwa, kweni ²³Na pera ndiyo yakukhazikika. ²³Na yikupangika mu nyenyezi apo vimenyu viŵiri vya kaboni vikusazganika; ici cikukhumba kufunda kwakujumpha ma''megakelvin'' 600 na nyenyezi ya kuzitika kwa katatu kwa zuŵa panji kujumpha. Mitundu yiŵiri ya mtima wa vimenyu yikupangika na nkhongono za kuthambo: ²²Na yili na nyengo ya kucepa hafu ya vyaka 2.6 na ²⁴Na ya maora 15; mitundu yinyake yose yili na nyengo ya kucepa hafu ya pasi pa miniti yimoza. Para munthu wakhwaskika na nkhongono zikulu za nyutironi, nga ni pa ngozi ya nyukiliya, ²³Na yinyake mu ndopa yikusanduka ²⁴Na; unandi wa nkhongono izo munthu wakapokera ungapimika mwa kupima unandi wa ²⁴Na kuyaniska na ²³Na. == Usungunu == Vimenyu vya sodiyamu vili na ma''electron'' 11, limoza kujumpha ndondomeko yakukhazikika ya mphepo ya neon. Ntheura sodiyamu kanandi cikupanga vyakusazganika umo cili na magesi ghakusazgikira (Na⁺). === Sodiyamu ca Cisulo === Sodiyamu ca cisulo kanandi cikusazganika luŵiro pacoko kuluska potasiyamu kweni luŵiro kuluska lithiyamu. Cikupeleka ma''electron'' luŵiro comene. === Mcere na Okisayidi === Vyakusazganika vya sodiyamu ngakuzirwa comene pa malonda, comene ku mafakitale gha kupanga galasi, mapepala, sopo, na nsalu. Vyakuzirwa comene ni mcere wakulya (NaCl), soda ash (Na₂CO₃), soda ya kuphikira (NaHCO₃), soda yakupsereza (NaOH), sodiyamu naiteleti (NaNO₃), na borax. Sopo zinandi ni mcere wa sodiyamu wa mafuta. Sopo za sodiyamu zikusungunuka pa kufunda kukulu (ndipo zikuwoneka "zakukhwima") kuluska sopo za potasiyamu. Nga ni visulo vyose vya alikali, sodiyamu cikusazganika na maji na kufumiska kufunda. Vithuzi vya kamera ya luŵiro vya visulo vya alikali vikuphulika mu maji vikulongora kuti kuphulika uku kukufuma ku magesi. Kusazganika uku kukupanga soda yakupsereza na mphepo ya haidrojeni iyo yikuyaka. Para cikuyaka mu mphepo, cikupanga comene sodiyamu peroksayidi na sodiyamu okisayidi pacoko. === Kusungunuka mu Maji === Sodiyamu cikupanga vyakusazganika ivyo vikusungunuka mu maji. Mcere wa sodiyamu ukusungunuka comene mu maji, ntheura kanandi ukufumyika mwa kufumbuska maji panji kusazga vinthu nga ni ethanol; mwaciyelezgero, magalamu 0.35 pera gha sodiyamu kolorayidi ndigho ghangasungunuka mu lita yimoza ya ethanol. Unandi wa sodiyamu mu vinthu ukupimika na vilwero vya ungweru panji vya magesi. === Vyakusazganika Vinyake === Nga ni visulo vinyake vya alikali, sodiyamu cikusungunuka mu amoniya kupeleka vyakuthira vya mtundu wakufipa; para vyafumbuka, vikusiya cikopa cakuŵala ca sodiyamu ca cisulo. Sodiyamu cikupanga so vyakusazganika na vinthu vya vyamoyo (vya kaboni) vinandi, ndipo vinyake vikugwiliskirika ntchito mu usungunu. === Kusazganika na Visulo Vinyake === Sodiyamu cikusazganika na visulo vinandi, nga ni potasiyamu, kalisiyamu, mtovu, golide, siliva, zinki, na mekyuri. Sodiyamu na potasiyamu vikupanga NaK, ico cikuthira pa kufunda kwa nyengo zose ndipo cikwendeska makola comene kufunda na magesi. Pa kuthira, sodiyamu cikusazganika makola na mtovu. == Mbiri == Cifukwa nchakuzirwa ku umoyo wa ŵanthu, mcere waŵa cuma cakuzirwa kwa nyengo yitali. Mu Ulaya ya nyengo yapakati, cakusazganika ca sodiyamu ca zina la Cilatini ''sodanum'' cikagwiliskirikanga ntchito nga ni mankhwala gha mutu kupweteka. Zina lakuti sodiyamu likughanaghanirika kufuma ku Ciarabu ''suda'', "mutu kupweteka", cifukwa ntchito ya soda pa kucizga mutu kupweteka yikamanyikwanga kale. Nangauli sodiyamu, nyengo zinyake cakuchemeka soda, cikamanyikwanga kale mu vyakusazganika, cisulo ceneco cikafumyika mu 1807 pera na Sir Humphry Davy mwa kugaŵa sodiyamu haidrokisayidi na magesi. Mu 1809, msandi wa Ŵajeremani Ludwig Wilhelm Gilbert wakasacizga mazina ghakuti ''Natronium'' na ''Kalium''. Cimanyikwiro ca usungunu ca sodiyamu cikapharazgika kakwamba mu 1814 na Jöns Jakob Berzelius, ndipo cikufuma ku zina la Cilatini ciphya ''natrium'', ilo likufuma ku ''natron'' ya Eguputo, mcere wa kawiro uwo comene ni sodiyamu kaboneti. ''Natron'' yikaŵa na ntchito zinandi mu mafakitale na mu nyumba. Sodiyamu cikupeleka mtundu wa cikasu ukulu ku moto. Mu 1860, Kirchhoff na Bunsen ŵakawona kuti kuyezga kwa moto kwa sodiyamu nkhwakupulika comene: mu kona la cipinda cawo, ŵakaphulika miligalamu 3 pera za sodiyamu, ndipo moto ukaŵala cikasu na kulongora mzere wa sodiyamu kwa maminiti 10. Kufuma apa ŵakapima kuti cigaŵa cimoza ca mphepo cingaŵa na sodiyamu wakujumpha cigaŵa cimoza pa miliyoni 20 yayi. == Kusangika == Cikopa ca caro capasi cili na magaŵa 2.27 pa 100 gha sodiyamu, ntheura ni cisungunu ca cinkhondi na cimoza pa unandi pa caro capasi na cisulo ca cinayi pa unandi, pamanyuma pa aluminiyamu, cisulo, kalisiyamu, na magnesiyamu, ndipo panthazi pa potasiyamu. Mu mbwani muli magalamu pafupifupi 10.8 gha sodiyamu pa lita. Cifukwa cikusazganika luŵiro comene, cikusangika paŵekha yayi. Cili mu malibwe ghanandi, ghanyake ghakusungunuka comene nga ni mcere wa pasi na ''natron'', ghanyake ghambura kusungunuka. Mu caro cose ca mlengalenga, sodiyamu ni cisungunu ca khumi na cinkhondi pa unandi, magaŵa 0.002 pa 100 gha vimenyu vyose. === Kulaŵiska Kuthambo === Sodiyamu cili na mzere wa ungweru ukulu comene mu cigaŵa ca cikasu (mzere weneuwo uwo ukugwiliskirika ntchito mu nyali za sodiyamu za mu misewu). Ukuwoneka nga ni mzere wa kukora ungweru mu nyenyezi zinandi, kusazgapo zuŵa. Mzere uwu ukasandika kakwamba mu 1814 na Joseph von Fraunhofer, uyo wakauchema mzere "D". Nkhongono ya mzere D yikuzomerezga kusangika kwake mu malo ghanandi gha kuthambo. Ukuwoneka mu nyenyezi izo pacanya pake pakuzizima mwakukwana kuti sodiyamu cikhale nga ni vimenyu. Nyenyezi zinyake zikuwoneka nga zili na mzere uwu, kweni ukufuma ku mphepo ya pakati pa nyenyezi. Sodiyamu casangika so mu malo ghanandi gha Kanozgero ka Zuŵa, kusazgapo mphepo yicoko ya Mekyuri na ya mwezi. Nyenyezi za mcira zinyake zili na mcira wa sodiyamu, uwo ukasangika kakwamba pa nyenyezi ya mcira ya Hale–Bopp mu 1997. Sodiyamu casangika nanga ni mu mphepo za vibwe vinyake vya kuwaro kwa Kanozgero ka Zuŵa. == Kupanga mu Mafakitale == Pafupifupi matani 100,000 gha sodiyamu ca cisulo ghakupangika caka ciliconse pa ntchito zapadera. Sodiyamu ca cisulo cikapangika kakwamba pa malonda pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1800 mwa kotcha sodiyamu kaboneti na kaboni pa 1100 °C, nga ni cigaŵa cakwamba ca kupanga aluminiyamu: : Na₂CO₃ + 2 C → 2 Na + 3 CO Khumbo likulu la aluminiyamu likapangiska khumbo la sodiyamu. Kwiza kwa nthowa ya Hall–Héroult ya kupanga aluminiyamu kukamalizga khumbo la sodiyamu linandi. Sodiyamu sono cikupangika mwa kugaŵa na magesi sodiyamu kolorayidi wakusungunuka (mcere), kuyana na nthowa iyo yikalembeka mu 1924. NaCl yikusazganika na kalisiyamu kolorayidi kuti yisungunuke pasi pa 700 °C. Nthowa iyi njambura kudura kuluska nthowa ya kale. Usange sodiyamu cakutowa comene cikukhumbikwa, cingatunthika kamoza panji kanandi. Msika wa sodiyamu ukusintha comene cifukwa nchakusuzga kucisunga na kucinyamula; cikwenera kusungika mu mphepo yakomira yambura kusazganika panji mu mafuta ghambura maji. == Kagwiliskiro == Nangauli sodiyamu ca cisulo cili na ntchito zinyake zakuzirwa, ntchito zikulu zikugwiliskira ntchito vyakusazganika vyake; matani mamiliyoni gha sodiyamu kolorayidi, haidrokisayidi, na kaboneti ghakupangika caka ciliconse. Sodiyamu kolorayidi yikugwiliskirika ntchito comene kusungunuska cikakato na kusunga vyakulya; sodiyamu bikaboneti yikugwiliskirika ntchito pa kuphika nga ni cakufukumuska. Mankhwala ghanandi ghakusazgika sodiyamu kuti ghanjire makola mu thupi. Sodiyamu ca cisulo cikugwiliskirika ntchito comene pa kupanga vyakusazganika vinyake vya usungunu. Kale cikagwiliskirikanga ntchito pa kupanga mtovu wa mu mafuta gha galimoto na titanium, kweni kupanga sodiyamu kukacepa pamanyuma pa 1970. Nyali za sodiyamu kanandi zikugwiliskirika ntchito pa kumulika misewu mu misumba, ndipo zikupeleka ungweru wa cikasu. Sodiyamu cikugwiliskirika ntchito so mu usungunu wa vinthu vya vyamoyo. Ma''laser'' agho ghakufumiska ungweru wa mzere D wa sodiyamu ghakugwiliskirika ntchito kupanga nyenyezi zakupangika izo zikovwira vilaŵiskiro vya kutali vya pa caro capasi. === Kunyamula Kufunda === Sodiyamu cakuthira cikugwiliskirika ntchito kunyamula kufunda mu nyumba zinyake za nyukiliya, cifukwa cikwendeska makola kufunda ndipo cikukora nyutironi zicoko. Cikutuntha pa kufunda kukulu, ntheura nyumba ya nyukiliya yingagwira ntchito pa kukanikizga kwa nyengo zose, kweni suzgo ni kuti cikuwonekera mukati yayi na cikusazganika luŵiro comene. Sodiyamu cikuphulika para cakhwaska maji, nangauli cikuyaka pacoko waka mu mphepo. Sodiyamu-24, ico cikufumiska nkhongono za nyukiliya, cingapangika pa ntchito, kweni nkhongono izi zikumala mu mazuŵa ghacoko. Usange nyumba ya nyukiliya yikwenera kuzimika kanandi, NaK yikugwiliskirika ntchito, cifukwa yikuthira pa kufunda kwa cipinda. Ntchito yinyake ya sodiyamu pa kunyamula kufunda ni mu vigaŵa vya injini zankhongono, umo sodiyamu cikovwira kuzizimiska vigaŵa ivi. == Ntchito mu Vyamoyo == === Mu Ŵanthu === Mu ŵanthu, sodiyamu ni cakulya cakukhumbikwa ico cikulongozga unandi wa ndopa, kukanikizga kwa ndopa, kukhazikika kwa maji mu thupi, na pH. Unandi upasi uwo thupi likukhumba ukughanaghanirika kuŵa pafupifupi miligalamu 120 pa zuŵa ku ŵana ŵakubabika mpaka miligalamu 500 pa zuŵa ku ŵa vyaka 10 kujumpha. ==== Vyakulya ==== Sodiyamu kolorayidi, mcere wakulya (NaCl), ndiyo kasupe mukulu wa sodiyamu mu vyakulya, ndipo yikugwiliskirika ntchito kunowetsa na kusunga vyakulya. Ku Ŵaamerika, mcere unandi ukufuma ku vyakulya vyakupangika mu mafakitale. Makasupe ghanyake ni sodiyamu wa kawiro mu vyakulya na vyakusazgika mu vyakulya nga ni MSG, soda ya kuphikira, na vinyake. Wupu wa Ucizgi wa U.S. ukaŵika unandi ukulu uwo ungazomerezgeka pa magalamu 2.3 gha sodiyamu pa zuŵa, kweni munthu wapakati mu United States wakurya magalamu 3.4 pa zuŵa. Wupu wa Mtima wa Amerika ukuti munthu waleke kujumpha magalamu 1.5 pa zuŵa. Wupu unyake wa ŵasandi ukasanga kuti palije ukaboni wakukwana wa kuŵika unandi wakukhumbikwa wakusimikizgika, ntheura ukaŵika unandi wakukwana: miligalamu 110 pa zuŵa ku ŵana ŵa myezi 0–6; 370 ku myezi 7–12; 800 ku vyaka 1–3; 1,000 ku vyaka 4–8; 1,200 ku vyaka 9–13; 1,500 ku vyaka 14–18; na 1,500 ku ŵalara wose. Mcere wakulya uli na magaŵa pafupifupi 39.34 pa 100 gha sodiyamu pa kuzitika. Ici cikung'anamula kuti gramu yimoza ya mcere yili na miligalamu pafupifupi 393.4 za sodiyamu. Ntheura miligalamu 1,500 za sodiyamu (unandi wakukwana ku mulara) zili mu miligalamu pafupifupi 3,813 za mcere. ==== Kurya Sodiyamu Munandi ==== Kurya sodiyamu munandi nkhuheni ku umoyo, ndipo kungasintha umo mtima ukugwilira ntchito. Kukukolerana so na nthenda za iso za nyengo yitali, kukanikizga kukulu kwa ndopa, nthenda za mtima, na kufwa ciŵaro. ===== Kukanikizga Kukulu kwa Ndopa ===== Pali ubale ukulu pakati pa kurya sodiyamu munandi na kukanikizga kukulu kwa ndopa. Kusanda kwasanga kuti kucepeska sodiyamu na magalamu 2 pa zuŵa kukucepeska kukanikizga kwa ndopa na mm Hg pafupifupi 2 mpaka 4. Kucepeska uku kungacepeska ŵalwari ŵa kukanikizga kukulu kwa ndopa na magaŵa 9–17 pa 100. Kukanikizga kukulu kwa ndopa kukukoma ŵanthu miliyoni 7.6 pambere nyengo yawo yindafike pa caro cose caka ciliconse. Cifukwa mcere wakulya uli na magaŵa pafupifupi 39.3 pa 100 gha sodiyamu, magalamu 2.3 gha sodiyamu ni pafupifupi magalamu 5.9 gha mcere, pafupifupi supuni yicoko yimoza. Kusanda kunyake kukasanga kuti ŵanthu awo ŵakafumiskanga sodiyamu pasi pa magalamu 3 pa zuŵa mu matuzi ŵakaŵa pa ngozi yikulu ya nyifwa, kufwa ciŵaro, panji nthenda ya mtima kuluska awo ŵakafumiskanga magalamu 4 mpaka 5. Unandi wa magalamu 7 panji kujumpha ku ŵanthu ŵa kukanikizga kukulu kwa ndopa ukakolerana na nyifwa zinandi. FDA ya U.S. yikuti ŵalara ŵa kukanikizga kukulu kwa ndopa ŵakwenera kucepeska sodiyamu kufika magalamu 1.5 pa zuŵa. ==== Umo Thupi Likugwilira Ntchito ==== Ndondomeko ya renin na angiotensin yikulongozga unandi wa maji na sodiyamu mu thupi. Para kukanikizga kwa ndopa na sodiyamu mu iso vyacepa, thupi likupanga renin, iyo nayo yikupangiska aldosterone na angiotensin, ivyo vikuwezgera sodiyamu mu ndopa. Para sodiyamu wasazgikira, renin yikucepa, ndipo sodiyamu ukuwelera ku unandi wake wa nyengo zose. Tuvinthu twa sodiyamu ntwakuzirwa pa ntchito ya misempha na pa kukhazikiska maji pakati pa tumaselo na maji gha kuwaro. Kupambana kwa unandi wa tuvinthu kuwaro na mukati mwa kaselo, uko kukusungika na mpope wa sodiyamu na potasiyamu, kukupanga vyakutumika vya magesi ivyo vikovwira kufinyika kwa mnofu wa mtima na kuyowoyerana kwa misempha. Mu ŵanthu, sodiyamu mucoko comene panji munandi comene mu ndopa ni nthenda izo zikuchemeka ''hyponatremia'' na ''hypernatremia''. Zingafuma ku vyakuhara, kukota, panji kuwukura panji kupoŵa kwa nyengo yitali. === Mu Vyakumera === Mu vyakumera vinyake, sodiyamu ni cakulya cicoko ico cikovwira kugaya vyakulya na kupanga [[Klorofilo|klorofilo]]. Mu vinyake, cikutora malo gha potasiyamu pa ntchito zinyake, nga ni kusunga kukhwima kwa tumaselo na kovwira kujula na kujalira kwa tuzenje twa mahamba. Sodiyamu munandi mu dongo ungacepeska kukwemya kwa maji, ndipo vyakumera vingafota; sodiyamu munandi mukati mwa tumaselo ungananga ntchito ya tumaselo na kupangiska mahamba kufwa panji kusuluka. Pakuzgora, vyakumera vinyake vyapanga nthowa za kucepeska kukwemya sodiyamu mu misisi, kucisunga mu tumaselo, na kukanizga mcere kufika ku mahamba. Sodiyamu munandi ungasungika so mu vigaŵa vya kale vya cakumera, kuvikilira vigaŵa viphya. Vyakumera vinyake vyasintha kuti vikure makola mu malo gha mcere unandi. == Ngozi na Kujivikilira == Sodiyamu cikupanga haidrojeni iyo yikuyaka na sodiyamu haidrokisayidi yakupsereza para cakhwaska maji; kucimeza panji kucikhwaska na cikumba, maso, panji vigaŵa vya mukati vyakunyovera kungapsereza comene. Sodiyamu cikuphulika ceneco para pali maji cifukwa ca haidrojeni iyo yikupangika. Kweni sodiyamu mu mphepo para cayaka (panji para cakusungunuka cafika pafupifupi 290 °C) cikuyaka pacoko waka. Vyakuzimiska moto vya maji vikusazgirapo moto wa sodiyamu. Ivyo vya kaboni dayokisayidi navyo vikwenera kugwiliskirika ntchito yayi pa moto wa sodiyamu. Vyakuzimiska vyakovwira ni Met-L-X, Lith-X, na mcenga wakomira. Mu nyumba za nyukiliya, moto wa sodiyamu ukukanizgika mwa kupatula sodiyamu na okisijeni mu mapayipi agho ghali na mphepo yambura kusazganika. Sodiyamu uwo ukuvuza ukuwunjikika mu thanki umo ulije okisijeni. Moto wa sodiyamu wakusungunuka ngwa ngozi comene kuluska wa sodiyamu wakukhwima. Mu lipoti la Wupu wa Moto wa United States, R. J. Gordon wakalemba kuti sodiyamu wakusungunuka ngwa ngozi comene cifukwa cimenyu ciliconse ca sodiyamu cikwenda paŵekha ndipo cingasazganika luŵiro na okisijeni, ndipo nanga ni maji ghacoko ghangiziska kuphulika kukulu ico cingafumiska sodiyamu wakusungunuka mu cakusungiramo. Para sodiyamu wakusungunuka ukuyaka, moto ukucitika pacanya pa vyakuthira. Mphepo yambura kusazganika, nga ni naitirojeni panji argon, yingaphimba pacanya, kweni yikwenera kuthiririka mwakupwelelera. Vyakuzimiska vinandi vya ufu vikubira pasi, ndipo sodiyamu ukuyandama pacanya na kulutilira kuyaka. Usange sodiyamu uli mu cakusungiramo, moto ungazimika mwa kujalira cakusungiramo kuti okisijeni waleke kunjira. 71jjejm673uf5jamlvg7whq07yp4ajh 124017 124007 2026-11-05T13:38:54Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124017 wikitext text/x-wiki '''Sodiyamu''' ni cisungunu; cili na cimanyikwiro '''Na''' (kufuma ku Cilatini ciphya ''natrium'') na nambala ya cimenyu 11. Ni cisulo cakupepuka, cituŵa nga ni fesa, ico cikukolerana luŵiro comene na vinthu vinyake. Sodiyamu ni cisulo ca alikali, ca gulu la 1 la gome la visungunu. Mtundu wake wekha wakukhazikika ni ²³Na. Cisulo ici cambura kusazganika cikusangika mu kawiro yayi, ndipo cikwenera kufumyika mu vyakusazganika. Sodiyamu ni cisungunu ca cinkhondi na cimoza pa unandi mu cikopa ca [[Charu cha pasi (Tera)|caro capasi]], ndipo cili mu malibwe ghanandi, nga ni ''feldspar'', ''sodalite'', na mcere wa pasi (NaCl). Vyakusazganika vinandi vya sodiyamu vikusungunuka comene mu [[Maji|maji]]: maji ghafumya sodiyamu mu malibwe gha caro capasi kwa vyaka mamiliyoni, ntheura sodiyamu na kolorini ndivyo visungunu vinandi comene ivyo vyasungunuka mu mbwani pa kuzitika. Sodiyamu cikafumyika kakwamba na Humphry Davy mu 1807 mwa kugaŵa sodiyamu haidrokisayidi na magesi. Mwa vyakusazganika vinandi vyakovwira vya sodiyamu, sodiyamu haidrokisayidi yikugwiliskirika ntchito pa kupanga sopo, ndipo sodiyamu kolorayidi (mcere wakulya) yikugwiliskirika ntchito kusungunuska cikakato na ni cakulya cakuzirwa ku vinyama kusazgapo ŵanthu. Sodiyamu ni cisungunu cakukhumbikwa ku vinyama vyose na ku vyakumera vinyake. Tuvinthu twa magesi twa sodiyamu ndito tunandi comene mu maji gha kuwaro kwa tumaselo, ndipo ndito tukupanga cigaŵa cikulu ca kukanikizga kwa maji agha. Tumaselo twa vinyama tukupopa tuvinthu twa sodiyamu kuwaro kwa kaselo kwizira mu mpope wa sodiyamu na potasiyamu, ilo lili mu cikopa ca kaselo, kuti tusunge unandi wa sodiyamu kuwaro kwa kaselo pafupifupi kakhumi kuluska mukati. Mu tumaselo twa misempha, kwenda luŵiro kwa tuvinthu twa sodiyamu mukati mwa kaselo kukupangiska kutumika kwa uthenga wa misempha. == Vimanyikwiro == === Vya Kawiro === Pa kufunda na kukanikizga kwa nyengo zose, sodiyamu ni cisulo cakupepuka ca mtundu wa fesa ico cikusazganika na okisijeni wa mu mphepo, kupanga sodiyamu okisayidi. Sodiyamu cinandi kanandi cikusungika mu mafuta panji mu mphepo yambura kusazganika. Cisulo ca sodiyamu cingadumulika makola na mpeni. Cikwendeska makola magesi na kufunda. Sodiyamu cikusungunuka pa 98 °C na kutuntha pa 883 °C, pasi pa lithiyamu kweni pacanya pa visulo vya alikali vyakuzitika nga ni potasiyamu, rubidiyamu, na sesiyamu. Vimanyikwiro ivi vikusintha comene pa kukanikizga kukulu: pa 1.5 Mbar, mtundu ukusintha kufuma ku fesa kuya ku wakufipa; pa 1.9 Mbar cikuŵa cakuwonekera mukati na mtundu wakufiira; ndipo pa 3 Mbar, sodiyamu ni cinthu cakukhwima cakuwonekera mukati. Mitundu yose iyi ya kukanikizga kukulu yikwendeska magesi yayi. Pa kuyezga mu moto, sodiyamu na vyakusazganika vyake vikuŵala na mtundu wa cikasu, cifukwa ma''electron'' gha sodiyamu ghakufumiska ungweru apo ghakuwa kufuma ku cigaŵa cinyake kuya ku cinyake; utali wa jigha la ungweru uwu ni pafupifupi nanomita 589.3, mzere uwo ukuchemeka D. Mzere uwu ukugaŵika mu viŵiri, pa 589.0 na 589.6 nm. === Mitundu ya Vimenyu === Mitundu 20 ya vimenyu vya sodiyamu yikumanyikwa, kweni ²³Na pera ndiyo yakukhazikika. ²³Na yikupangika mu nyenyezi apo vimenyu viŵiri vya kaboni vikusazganika; ici cikukhumba kufunda kwakujumpha ma''megakelvin'' 600 na nyenyezi ya kuzitika kwa katatu kwa zuŵa panji kujumpha. Mitundu yiŵiri ya mtima wa vimenyu yikupangika na nkhongono za kuthambo: ²²Na yili na nyengo ya kucepa hafu ya vyaka 2.6 na ²⁴Na ya maora 15; mitundu yinyake yose yili na nyengo ya kucepa hafu ya pasi pa miniti yimoza. Para munthu wakhwaskika na nkhongono zikulu za nyutironi, nga ni pa ngozi ya nyukiliya, ²³Na yinyake mu ndopa yikusanduka ²⁴Na; unandi wa nkhongono izo munthu wakapokera ungapimika mwa kupima unandi wa ²⁴Na kuyaniska na ²³Na. == Usungunu == Vimenyu vya sodiyamu vili na ma''electron'' 11, limoza kujumpha ndondomeko yakukhazikika ya mphepo ya neon. Ntheura sodiyamu kanandi cikupanga vyakusazganika umo cili na magesi ghakusazgikira (Na⁺). === Sodiyamu ca Cisulo === Sodiyamu ca cisulo kanandi cikusazganika luŵiro pacoko kuluska potasiyamu kweni luŵiro kuluska lithiyamu. Cikupeleka ma''electron'' luŵiro comene. === Mcere na Okisayidi === Vyakusazganika vya sodiyamu ngakuzirwa comene pa malonda, comene ku mafakitale gha kupanga galasi, mapepala, sopo, na nsalu. Vyakuzirwa comene ni mcere wakulya (NaCl), soda ash (Na₂CO₃), soda ya kuphikira (NaHCO₃), soda yakupsereza (NaOH), sodiyamu naiteleti (NaNO₃), na borax. Sopo zinandi ni mcere wa sodiyamu wa mafuta. Sopo za sodiyamu zikusungunuka pa kufunda kukulu (ndipo zikuwoneka "zakukhwima") kuluska sopo za potasiyamu. Nga ni visulo vyose vya alikali, sodiyamu cikusazganika na maji na kufumiska kufunda. Vithuzi vya kamera ya luŵiro vya visulo vya alikali vikuphulika mu maji vikulongora kuti kuphulika uku kukufuma ku magesi. Kusazganika uku kukupanga soda yakupsereza na mphepo ya haidrojeni iyo yikuyaka. Para cikuyaka mu mphepo, cikupanga comene sodiyamu peroksayidi na sodiyamu okisayidi pacoko. === Kusungunuka mu Maji === Sodiyamu cikupanga vyakusazganika ivyo vikusungunuka mu maji. Mcere wa sodiyamu ukusungunuka comene mu maji, ntheura kanandi ukufumyika mwa kufumbuska maji panji kusazga vinthu nga ni ethanol; mwaciyelezgero, magalamu 0.35 pera gha sodiyamu kolorayidi ndigho ghangasungunuka mu lita yimoza ya ethanol. Unandi wa sodiyamu mu vinthu ukupimika na vilwero vya ungweru panji vya magesi. === Vyakusazganika Vinyake === Nga ni visulo vinyake vya alikali, sodiyamu cikusungunuka mu amoniya kupeleka vyakuthira vya mtundu wakufipa; para vyafumbuka, vikusiya cikopa cakuŵala ca sodiyamu ca cisulo. Sodiyamu cikupanga so vyakusazganika na vinthu vya vyamoyo (vya kaboni) vinandi, ndipo vinyake vikugwiliskirika ntchito mu usungunu. === Kusazganika na Visulo Vinyake === Sodiyamu cikusazganika na visulo vinandi, nga ni potasiyamu, kalisiyamu, mtovu, golide, siliva, zinki, na mekyuri. Sodiyamu na potasiyamu vikupanga NaK, ico cikuthira pa kufunda kwa nyengo zose ndipo cikwendeska makola comene kufunda na magesi. Pa kuthira, sodiyamu cikusazganika makola na mtovu. == Mbiri == Cifukwa nchakuzirwa ku umoyo wa ŵanthu, mcere waŵa cuma cakuzirwa kwa nyengo yitali. Mu Ulaya ya nyengo yapakati, cakusazganika ca sodiyamu ca zina la Cilatini ''sodanum'' cikagwiliskirikanga ntchito nga ni mankhwala gha mutu kupweteka. Zina lakuti sodiyamu likughanaghanirika kufuma ku Ciarabu ''suda'', "mutu kupweteka", cifukwa ntchito ya soda pa kucizga mutu kupweteka yikamanyikwanga kale. Nangauli sodiyamu, nyengo zinyake cakuchemeka soda, cikamanyikwanga kale mu vyakusazganika, cisulo ceneco cikafumyika mu 1807 pera na Sir Humphry Davy mwa kugaŵa sodiyamu haidrokisayidi na magesi. Mu 1809, msandi wa Ŵajeremani Ludwig Wilhelm Gilbert wakasacizga mazina ghakuti ''Natronium'' na ''Kalium''. Cimanyikwiro ca usungunu ca sodiyamu cikapharazgika kakwamba mu 1814 na Jöns Jakob Berzelius, ndipo cikufuma ku zina la Cilatini ciphya ''natrium'', ilo likufuma ku ''natron'' ya Eguputo, mcere wa kawiro uwo comene ni sodiyamu kaboneti. ''Natron'' yikaŵa na ntchito zinandi mu mafakitale na mu nyumba. Sodiyamu cikupeleka mtundu wa cikasu ukulu ku moto. Mu 1860, Kirchhoff na Bunsen ŵakawona kuti kuyezga kwa moto kwa sodiyamu nkhwakupulika comene: mu kona la cipinda cawo, ŵakaphulika miligalamu 3 pera za sodiyamu, ndipo moto ukaŵala cikasu na kulongora mzere wa sodiyamu kwa maminiti 10. Kufuma apa ŵakapima kuti cigaŵa cimoza ca mphepo cingaŵa na sodiyamu wakujumpha cigaŵa cimoza pa miliyoni 20 yayi. == Kusangika == Cikopa ca caro capasi cili na magaŵa 2.27 pa 100 gha sodiyamu, ntheura ni cisungunu ca cinkhondi na cimoza pa unandi pa caro capasi na cisulo ca cinayi pa unandi, pamanyuma pa aluminiyamu, cisulo, kalisiyamu, na magnesiyamu, ndipo panthazi pa potasiyamu. Mu mbwani muli magalamu pafupifupi 10.8 gha sodiyamu pa lita. Cifukwa cikusazganika luŵiro comene, cikusangika paŵekha yayi. Cili mu malibwe ghanandi, ghanyake ghakusungunuka comene nga ni mcere wa pasi na ''natron'', ghanyake ghambura kusungunuka. Mu caro cose ca mlengalenga, sodiyamu ni cisungunu ca khumi na cinkhondi pa unandi, magaŵa 0.002 pa 100 gha vimenyu vyose. === Kulaŵiska Kuthambo === Sodiyamu cili na mzere wa ungweru ukulu comene mu cigaŵa ca cikasu (mzere weneuwo uwo ukugwiliskirika ntchito mu nyali za sodiyamu za mu misewu). Ukuwoneka nga ni mzere wa kukora ungweru mu nyenyezi zinandi, kusazgapo zuŵa. Mzere uwu ukasandika kakwamba mu 1814 na Joseph von Fraunhofer, uyo wakauchema mzere "D". Nkhongono ya mzere D yikuzomerezga kusangika kwake mu malo ghanandi gha kuthambo. Ukuwoneka mu nyenyezi izo pacanya pake pakuzizima mwakukwana kuti sodiyamu cikhale nga ni vimenyu. Nyenyezi zinyake zikuwoneka nga zili na mzere uwu, kweni ukufuma ku mphepo ya pakati pa nyenyezi. Sodiyamu casangika so mu malo ghanandi gha Kanozgero ka Zuŵa, kusazgapo mphepo yicoko ya Mekyuri na ya mwezi. Nyenyezi za mcira zinyake zili na mcira wa sodiyamu, uwo ukasangika kakwamba pa nyenyezi ya mcira ya Hale–Bopp mu 1997. Sodiyamu casangika nanga ni mu mphepo za vibwe vinyake vya kuwaro kwa Kanozgero ka Zuŵa. == Kupanga mu Mafakitale == Pafupifupi matani 100,000 gha sodiyamu ca cisulo ghakupangika caka ciliconse pa ntchito zapadera. Sodiyamu ca cisulo cikapangika kakwamba pa malonda pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1800 mwa kotcha sodiyamu kaboneti na kaboni pa 1100 °C, nga ni cigaŵa cakwamba ca kupanga aluminiyamu: : Na₂CO₃ + 2 C → 2 Na + 3 CO Khumbo likulu la aluminiyamu likapangiska khumbo la sodiyamu. Kwiza kwa nthowa ya Hall–Héroult ya kupanga aluminiyamu kukamalizga khumbo la sodiyamu linandi. Sodiyamu sono cikupangika mwa kugaŵa na magesi sodiyamu kolorayidi wakusungunuka (mcere), kuyana na nthowa iyo yikalembeka mu 1924. NaCl yikusazganika na kalisiyamu kolorayidi kuti yisungunuke pasi pa 700 °C. Nthowa iyi njambura kudura kuluska nthowa ya kale. Usange sodiyamu cakutowa comene cikukhumbikwa, cingatunthika kamoza panji kanandi. Msika wa sodiyamu ukusintha comene cifukwa nchakusuzga kucisunga na kucinyamula; cikwenera kusungika mu mphepo yakomira yambura kusazganika panji mu mafuta ghambura maji. == Kagwiliskiro == Nangauli sodiyamu ca cisulo cili na ntchito zinyake zakuzirwa, ntchito zikulu zikugwiliskira ntchito vyakusazganika vyake; matani mamiliyoni gha sodiyamu kolorayidi, haidrokisayidi, na kaboneti ghakupangika caka ciliconse. Sodiyamu kolorayidi yikugwiliskirika ntchito comene kusungunuska cikakato na kusunga vyakulya; sodiyamu bikaboneti yikugwiliskirika ntchito pa kuphika nga ni cakufukumuska. Mankhwala ghanandi ghakusazgika sodiyamu kuti ghanjire makola mu thupi. Sodiyamu ca cisulo cikugwiliskirika ntchito comene pa kupanga vyakusazganika vinyake vya usungunu. Kale cikagwiliskirikanga ntchito pa kupanga mtovu wa mu mafuta gha galimoto na titanium, kweni kupanga sodiyamu kukacepa pamanyuma pa 1970. Nyali za sodiyamu kanandi zikugwiliskirika ntchito pa kumulika misewu mu misumba, ndipo zikupeleka ungweru wa cikasu. Sodiyamu cikugwiliskirika ntchito so mu usungunu wa vinthu vya vyamoyo. Ma''laser'' agho ghakufumiska ungweru wa mzere D wa sodiyamu ghakugwiliskirika ntchito kupanga nyenyezi zakupangika izo zikovwira vilaŵiskiro vya kutali vya pa caro capasi. === Kunyamula Kufunda === Sodiyamu cakuthira cikugwiliskirika ntchito kunyamula kufunda mu nyumba zinyake za nyukiliya, cifukwa cikwendeska makola kufunda ndipo cikukora nyutironi zicoko. Cikutuntha pa kufunda kukulu, ntheura nyumba ya nyukiliya yingagwira ntchito pa kukanikizga kwa nyengo zose, kweni suzgo ni kuti cikuwonekera mukati yayi na cikusazganika luŵiro comene. Sodiyamu cikuphulika para cakhwaska maji, nangauli cikuyaka pacoko waka mu mphepo. Sodiyamu-24, ico cikufumiska nkhongono za nyukiliya, cingapangika pa ntchito, kweni nkhongono izi zikumala mu mazuŵa ghacoko. Usange nyumba ya nyukiliya yikwenera kuzimika kanandi, NaK yikugwiliskirika ntchito, cifukwa yikuthira pa kufunda kwa cipinda. Ntchito yinyake ya sodiyamu pa kunyamula kufunda ni mu vigaŵa vya injini zankhongono, umo sodiyamu cikovwira kuzizimiska vigaŵa ivi. == Ntchito mu Vyamoyo == === Mu Ŵanthu === Mu ŵanthu, sodiyamu ni cakulya cakukhumbikwa ico cikulongozga unandi wa ndopa, kukanikizga kwa ndopa, kukhazikika kwa maji mu thupi, na pH. Unandi upasi uwo thupi likukhumba ukughanaghanirika kuŵa pafupifupi miligalamu 120 pa zuŵa ku ŵana ŵakubabika mpaka miligalamu 500 pa zuŵa ku ŵa vyaka 10 kujumpha. ==== Vyakulya ==== Sodiyamu kolorayidi, mcere wakulya (NaCl), ndiyo kasupe mukulu wa sodiyamu mu vyakulya, ndipo yikugwiliskirika ntchito kunowetsa na kusunga vyakulya. Ku Ŵaamerika, mcere unandi ukufuma ku vyakulya vyakupangika mu mafakitale. Makasupe ghanyake ni sodiyamu wa kawiro mu vyakulya na vyakusazgika mu vyakulya nga ni MSG, soda ya kuphikira, na vinyake. Wupu wa Ucizgi wa U.S. ukaŵika unandi ukulu uwo ungazomerezgeka pa magalamu 2.3 gha sodiyamu pa zuŵa, kweni munthu wapakati mu United States wakurya magalamu 3.4 pa zuŵa. Wupu wa Mtima wa Amerika ukuti munthu waleke kujumpha magalamu 1.5 pa zuŵa. Wupu unyake wa ŵasandi ukasanga kuti palije ukaboni wakukwana wa kuŵika unandi wakukhumbikwa wakusimikizgika, ntheura ukaŵika unandi wakukwana: miligalamu 110 pa zuŵa ku ŵana ŵa myezi 0–6; 370 ku myezi 7–12; 800 ku vyaka 1–3; 1,000 ku vyaka 4–8; 1,200 ku vyaka 9–13; 1,500 ku vyaka 14–18; na 1,500 ku ŵalara wose. Mcere wakulya uli na magaŵa pafupifupi 39.34 pa 100 gha sodiyamu pa kuzitika. Ici cikung'anamula kuti gramu yimoza ya mcere yili na miligalamu pafupifupi 393.4 za sodiyamu. Ntheura miligalamu 1,500 za sodiyamu (unandi wakukwana ku mulara) zili mu miligalamu pafupifupi 3,813 za mcere. ==== Kurya Sodiyamu Munandi ==== Kurya sodiyamu munandi nkhuheni ku umoyo, ndipo kungasintha umo mtima ukugwilira ntchito. Kukukolerana so na nthenda za iso za nyengo yitali, kukanikizga kukulu kwa ndopa, nthenda za mtima, na kufwa ciŵaro. ===== Kukanikizga Kukulu kwa Ndopa ===== Pali ubale ukulu pakati pa kurya sodiyamu munandi na kukanikizga kukulu kwa ndopa. Kusanda kwasanga kuti kucepeska sodiyamu na magalamu 2 pa zuŵa kukucepeska kukanikizga kwa ndopa na mm Hg pafupifupi 2 mpaka 4. Kucepeska uku kungacepeska ŵalwari ŵa kukanikizga kukulu kwa ndopa na magaŵa 9–17 pa 100. Kukanikizga kukulu kwa ndopa kukukoma ŵanthu miliyoni 7.6 pambere nyengo yawo yindafike pa caro cose caka ciliconse. Cifukwa mcere wakulya uli na magaŵa pafupifupi 39.3 pa 100 gha sodiyamu, magalamu 2.3 gha sodiyamu ni pafupifupi magalamu 5.9 gha mcere, pafupifupi kalikezo kamoza. Kusanda kunyake kukasanga kuti ŵanthu awo ŵakafumiskanga sodiyamu pasi pa magalamu 3 pa zuŵa mu matuzi ŵakaŵa pa ngozi yikulu ya nyifwa, kufwa ciŵaro, panji nthenda ya mtima kuluska awo ŵakafumiskanga magalamu 4 mpaka 5. Unandi wa magalamu 7 panji kujumpha ku ŵanthu ŵa kukanikizga kukulu kwa ndopa ukakolerana na nyifwa zinandi. FDA ya U.S. yikuti ŵalara ŵa kukanikizga kukulu kwa ndopa ŵakwenera kucepeska sodiyamu kufika magalamu 1.5 pa zuŵa. ==== Umo Thupi Likugwilira Ntchito ==== Ndondomeko ya renin na angiotensin yikulongozga unandi wa maji na sodiyamu mu thupi. Para kukanikizga kwa ndopa na sodiyamu mu iso vyacepa, thupi likupanga renin, iyo nayo yikupangiska aldosterone na angiotensin, ivyo vikuwezgera sodiyamu mu ndopa. Para sodiyamu wasazgikira, renin yikucepa, ndipo sodiyamu ukuwelera ku unandi wake wa nyengo zose. Tuvinthu twa sodiyamu ntwakuzirwa pa ntchito ya misempha na pa kukhazikiska maji pakati pa tumaselo na maji gha kuwaro. Kupambana kwa unandi wa tuvinthu kuwaro na mukati mwa kaselo, uko kukusungika na mpope wa sodiyamu na potasiyamu, kukupanga vyakutumika vya magesi ivyo vikovwira kufinyika kwa mnofu wa mtima na kuyowoyerana kwa misempha. Mu ŵanthu, sodiyamu mucoko comene panji munandi comene mu ndopa ni nthenda izo zikuchemeka ''hyponatremia'' na ''hypernatremia''. Zingafuma ku vyakuhara, kukota, panji kuwukura panji kupoŵa kwa nyengo yitali. === Mu Vyakumera === Mu vyakumera vinyake, sodiyamu ni cakulya cicoko ico cikovwira kugaya vyakulya na kupanga [[Klorofilo|klorofilo]]. Mu vinyake, cikutora malo gha potasiyamu pa ntchito zinyake, nga ni kusunga kukhwima kwa tumaselo na kovwira kujula na kujalira kwa tuzenje twa mahamba. Sodiyamu munandi mu dongo ungacepeska kukwemya kwa maji, ndipo vyakumera vingafota; sodiyamu munandi mukati mwa tumaselo ungananga ntchito ya tumaselo na kupangiska mahamba kufwa panji kusuluka. Pakuzgora, vyakumera vinyake vyapanga nthowa za kucepeska kukwemya sodiyamu mu misisi, kucisunga mu tumaselo, na kukanizga mcere kufika ku mahamba. Sodiyamu munandi ungasungika so mu vigaŵa vya kale vya cakumera, kuvikilira vigaŵa viphya. Vyakumera vinyake vyasintha kuti vikure makola mu malo gha mcere unandi. == Ngozi na Kujivikilira == Sodiyamu cikupanga haidrojeni iyo yikuyaka na sodiyamu haidrokisayidi yakupsereza para cakhwaska maji; kucimeza panji kucikhwaska na cikumba, maso, panji vigaŵa vya mukati vyakunyovera kungapsereza comene. Sodiyamu cikuphulika ceneco para pali maji cifukwa ca haidrojeni iyo yikupangika. Kweni sodiyamu mu mphepo para cayaka (panji para cakusungunuka cafika pafupifupi 290 °C) cikuyaka pacoko waka. Vyakuzimiska moto vya maji vikusazgirapo moto wa sodiyamu. Ivyo vya kaboni dayokisayidi navyo vikwenera kugwiliskirika ntchito yayi pa moto wa sodiyamu. Vyakuzimiska vyakovwira ni Met-L-X, Lith-X, na mcenga wakomira. Mu nyumba za nyukiliya, moto wa sodiyamu ukukanizgika mwa kupatula sodiyamu na okisijeni mu mapayipi agho ghali na mphepo yambura kusazganika. Sodiyamu uwo ukuvuza ukuwunjikika mu thanki umo ulije okisijeni. Moto wa sodiyamu wakusungunuka ngwa ngozi comene kuluska wa sodiyamu wakukhwima. Mu lipoti la Wupu wa Moto wa United States, R. J. Gordon wakalemba kuti sodiyamu wakusungunuka ngwa ngozi comene cifukwa cimenyu ciliconse ca sodiyamu cikwenda paŵekha ndipo cingasazganika luŵiro na okisijeni, ndipo nanga ni maji ghacoko ghangiziska kuphulika kukulu ico cingafumiska sodiyamu wakusungunuka mu cakusungiramo. Para sodiyamu wakusungunuka ukuyaka, moto ukucitika pacanya pa vyakuthira. Mphepo yambura kusazganika, nga ni naitirojeni panji argon, yingaphimba pacanya, kweni yikwenera kuthiririka mwakupwelelera. Vyakuzimiska vinandi vya ufu vikubira pasi, ndipo sodiyamu ukuyandama pacanya na kulutilira kuyaka. Usange sodiyamu uli mu cakusungiramo, moto ungazimika mwa kujalira cakusungiramo kuti okisijeni waleke kunjira. 5vwsxcmlmnjs545qtdlyiuqpofvvwy0 0 49577 124003 123605 2026-11-05T13:37:12Z Anthonymunthali44 5642 Kuyana na nkhani ya Cingelezi; mazgo gha lexeme/Wikidata 124003 wikitext text/x-wiki '''Kasandiro ka ulimi''' ni cigaŵa cikulu ca kasandiro ka vyamoyo ico cikusazgapo vigaŵa vya tusandiro twakupima, twa kawiro, twa vyacuma, na twa ŵanthu ivyo vikugwiliskirika ntchito pa kucita na kupulikiska [[ULimi na kuŵeta|ulimi]]. Ŵantchito ŵa kasandiro ka ulimi ŵakuchemeka ŵasandi ŵa ulimi. == Mbiri == Mu vyaka vya m'ma 1700, Johann Friedrich Mayer wakayezga kugwiliskira ntchito jipisamu (kalisiyamu salufeti wa maji) nga ni feteleza. Mu 1843, John Bennet Lawes na Joseph Henry Gilbert ŵakamba kuyezga kwa nyengo yitali mu minda ku Rothamsted Research mu Ungelezi, ndipo kuyezga kunyake kukaŵa kucalutilira mu 2018. Mu United States, kusintha kwa kasandiro mu ulimi kukamba na Dango la Hatch la 1887, ilo likagwiliskira ntchito lizgu lakuti "kasandiro ka ulimi". Dango la Hatch likizira cifukwa ŵalimi ŵakakhumbanga kumanya ivyo feteleza wakwamba wakupangika wakaŵa navyo. Dango la Smith–Hughes la 1917 likawezgera masambiro gha ulimi ku masambiro gha ntchito, kweni maziko gha kasandiro ghakaŵa kuti ghazengeka kale. Mu vyaka 44 pamanyuma pa 1906, ndalama izo ulongozgi wa United States ukawonongeranga pa kusanda ulimi zikaŵa zinandi kuluska za ŵanthu paŵekha. == Vyakufumapo pa Malo Ghakuzingilizga == Kusintha kwa nyengo kwakhwaska comene ulimi wa mazuŵa ghano, kwapangiska nyengo kuŵa zambura kumanyikwa makola, ndipo kwasazgirapo unandi na nkhongono ya vyakucitika vikulu nga ni vilala vya nyengo yitali, kuzuzga kwa maji, na nyengo za kotcha comene. Ntheura, kupanga vyakulya kwaŵa kwambura kugomezgeka nanga ni mu vigaŵa umo nyengo zikaŵanga zakukhazikika. Kusintha kwa kufunda na kwa vula kukwiziska so kukokoloka kwa dongo, kusanduka kwa malo kuŵa ghakomira, na kunangika kwa vyuma vya maji, ndipo ici cikukhwaska vyakupangika vya ulimi kwa nyengo yitali na umoyo wa ŵanthu ŵa ku vyaro. Kuti masuzgo agha ghamazgike, ŵanthu ŵakukhumba comene kusanda na kucita ulimi wakuchemeka wavinjeru pa nyengo, uwo ukukhumba kusintha ndondomeko za ulimi kuti zikolerane na kusintha kwa nyengo uko kulipo na uko kukulongolereka, na kucepeska kufumiska mvuci ukali pa malo ghose agho ici cingacitika. Nthowa izi zikusazgapo kugwiliskira ntchito makola maji na vyakulya vya mbuto, kulima mbuto na kuŵeta viŵeto vya mitundu yinandi, kuvikilira dongo na maji, na kupanga mbuto na viŵeto ivyo vikukhora pa kotcha na cilala, na masuzgo ghanyake. Ivi vikulongora kuzirwa kwa kasandiro ka ulimi pa kusunga kupanga vyakulya, kuvikilira vyuma vya kawiro, na kukhozga nkhongono ya kukhora pa kusintha kwa malo ghakuzingilizga. == Ivyo Kakukhwaska == Ulimi, kasandiro ka ulimi, na kasandiro ka mbuto za ulimi vikukolerana comene. Kweni vikukhwaska maghanoghano ghakupambana: * Ulimi ni vyakucita ivyo vikusintha malo ghakuzingilizga kuti ghapange vinyama na [[Vyakumera|vyakumera]] ivyo ŵanthu ŵakugwiliskira ntchito. Ulimi ukukhwaskana na nthowa za kucita, kusazgapo kugwiliskira ntchito kusanda kwa kasandiro ka mbuto za ulimi. * Kasandiro ka mbuto za ulimi ni kusanda na kunozga mbuto za vyakulya. * Kasandiro ka kulima dongo ni kusanda kulima caro capasi. * Kulima kwambura dongo ni kukuzga vyakumera kwambura dongo, mwa kugwiliskira ntchito maji agho ghali na vyakulya vya mbuto, mu malo ghakupangika. == Nkhani za Kusanda == Kasandiro ka ulimi kakusazgapo kusanda na kunozga: * Kusazgirapo vyakupangika vya ulimi pa unandi na uwemi (mwaciyelezgero, kusankha mbuto na viŵeto ivyo vikukhora pa cilala, kupanga mankhwala ghaphya gha tuzirombo, luso la vilwero la kupima vyakuvuna, na kupima kukura kwa mbuto pa mirangura). * Kucepeska vyakufumapo vya tuzirombo (mikoza, vibenene, tubungulu twa nthenda, nkhono, na nyongolosi) pa mbuto panji pa viŵeto. * Kusandura vyakupangika vyakwamba kuŵa vyakugwiliskira ntchito na ŵakugula (mwaciyelezgero, kupanga, kusunga, na kunozga vyakupangika vya mkaka). * Kuvikilira na kunozga vyakufumapo viheni pa malo ghakuzingilizga (mwaciyelezgero, kunangika kwa dongo, kulongozga vyakutaya). * Ndondomeko za ulimi za mdawuko, nyengo zinyake zikuchemeka ulimi wa kujilyiska, uwo ukulyiska ŵanthu ŵanandi ŵakusoŵa comene pa caro cose capasi. Ndondomeko izi ngakuzirwa cifukwa nyengo zinyake zikukolerana comene na kawiro kuluska ulimi wa mafakitale, ndipo zingaŵa zakulutilira kwa nyengo yitali kuluska ndondomeko zinyake za ulimi wa mazuŵa ghano. * Kupanga vyakulya na kukhumbikwa kwake pa caro cose capasi, comene mu vyaro vikulu vyakupanga nga ni China, India, Brazil, United States, na Ulaya. * Tusandiro tunandi twa vyuma vya ulimi na malo ghakuzingilizga (mwaciyelezgero, kasandiro ka dongo, kasandiro ka nyengo ya ulimi); kasandiro ka vyamoyo vya mbuto na viŵeto; kusanda cuma ca ulimi na wupu wa ŵanthu ŵa ku vyaro; na kazengero ka vilwero vya ulimi. g5xaipgu95ciqfqzokiay3799vuud27 5 49966 124022 123397 2026-11-06T07:28:50Z Chiku1998 12480 /* 5. Ivyo tikukhumba kupulika kufuma kwa ŵanthu ŵa Wikipedia ya Chitumbuka */ Zgolo 124022 wikitext text/x-wiki {{Pamaso pa yakuchitika vyapa Chikaya}} == Kudumbiskana za ntchito ya kukuzga Wikipedia ya Chitumbuka: Masambiro na ma editathon mu 2027 == Monile mose! Nkhukhumba kumanyiska ŵalembi wose na ŵanthu ŵa Wikipedia ya Chitumbuka za ntchito iyo tikunozga, ndipo nkhupempha kuti mupeleke maghanoghano, ulongozgi na masachizgo ghani pambere tindatume pempho ku WMF kwizira mu pulogiramu ya Rapid Fund. === 1. Za ntchito iyi === Ntchito iyi yikuchemeka '''Kukuzga Wikipedia ya Chitumbuka: Masambiro na ma editathon ku Gauteng na pa intaneti'''. Chilato chikuru cha ntchito iyi nkhukwezga chiŵelengero cha ŵanthu ŵalembi pa Wikipedia ya Chitumbuka, mwa kusambizga ŵanthu awo ŵakuyowoya Chitumbuka umo ŵangajulira na kunozga nkhani pa Wikipedia. Tikukhumba kuti ntchito iyi yichitike kwamba pa 1 Febuluwale m'paka pa 30 Epulero 2027. === 2. Ivyo tikukhumba kuchita === * Kuchita masambiro ghatatu mwakuonana maso na maso umo munthu wangagwiliskira ntchito Wikipedia mu malo gha Randburg, Diepsloot na Olivenhoutbosch mu chigaŵa cha Gauteng. * Kuchita masambiro na kudumbiskana pa intaneti kuti ŵanthu awo ŵakukhala kuwaro kwa Gauteng, kusazgapo ŵanthu ŵa ku Malawi, Zambia na ku vyaru vinyake, nawo ŵatorepo luwande. * Kusambizga ŵanthu umo ŵangapangira na kunozga nkhani pa Wikipedia ya Chitumbuka. * Kusambizga umo ŵangagwiliskira ntchito vyakulembera vyakugomezgeka, kuŵika maumboni na kulondezga fundo za Wikipedia zakukhwaskana na kuleka kutemwera na kugwiliskira ntchito uthenga wakugomezgeka. * Kuchita editathon yakunozga na kukuzga nkhani pa Wikipedia ya Chitumbuka. Tikukhumba kuti ŵanthu pafupifupi 45 ŵatorepo chigaŵa. Wikipedia ya Chitumbuka ndiyo yizamukhala pa mtima pa ntchito iyi. Wikipedia ya Chingelezi na Wikipedia ya Chinyanja zingagwiliskirika ntchito pa masambiro ghanyake gha kafukufuku, kusanga maumboni ghakugomezgeka na kung'anamura nkhani. === 3. Gulu la ŵanthu awo ŵazamugwira ntchito iyi === Pa sono, ntchito iyi yikunozgekera na gulu la ŵanthu ŵatatu: * [[User:Tumbuka Arch]] (Ine, nga ni munthu uyo wazamulongozga na kurongosora ntchito iyi, kusazgapo kusunga na kugwiliskira ntchito ndalama). * [[User:Watisoni Banda]] * [[User:Maystril]] Tizamugwira ntchito pamoza pa kunozga ndondomeko, kusambizga, kovwira ŵanthu awo ŵatorepo chigaŵa, na kulutilira kuŵawovwira pa ntchito za pa intaneti. === 4. Ndalama izo tikukhumba kupempha === Tikughanaghana kupempha ndalama zakukwana US$2,800 ku WMF kwizira mu pulogiramu ya Rapid Fund. Ndalama izi zizamutovwira kulipira vyakukhumbikwa pa ntchito iyi, nga ni: * Malo ghakuchitirako masambiro. * Ulendo wa awo ŵakulongozga na kunozga masambiro. * Chakurya na vyakumwa vya ŵanthu awo ŵatorepo chigaŵa. * Intaneti na data yakovwira pa masambiro gha pa intaneti. * Mabuku na vyakuthandazga vya masambiro. * Kutegherezga na kovwira ŵanthu awo ŵasambirenge. Ili ni pempho ilo lichali kunozgekera. Ndalama zindapelekeke, ndipo ntchito iyi yindambe. === 5. Ivyo tikukhumba kupulika kufuma kwa ŵanthu ŵa Wikipedia ya Chitumbuka === Tikupempha ŵalembi wose na ŵanthu ŵanyake ŵakukhumba kukuzga Wikipedia ya Chitumbuka kuti ŵapeleke maghanoghano ghawo pa mafumbo agha: 1 Kasi ni mitu wuli panji nkhani wuli izo tikwenera kuŵika pa mtima chomene pa Wikipedia ya Chitumbuka? 2 Kasi masambiro agha ghangawovwira wuli pakukuzga Wikipedia yithu? 3 Kasi pali magulu ghanyake gha ŵanthu ŵakuyowoya Chitumbuka panji ŵalembi ŵanyake awo tikwenera kuŵachema kuti ŵatorepo chigaŵa? 4 Kasi tingachita wuli kuti ŵanthu awo ŵasambirenge ŵalutilire kulemba na kunozga Wikipedia para masambiro ghamara? 4 Kasi pali ntchito zinyake izo tikwenera kudumbiskana panji kugwilira pamoza nazo? Chonde lembani maghanoghano, ulongozgi, masachizgo panji ivyo mukuwona kuti vingasintha pa ndondomeko iyi. Tili ŵakunozgeka kusintha na kunozga pempho ili kuyana na maghanoghano agho ŵanthu ŵapeleke pambere tindatume pempho la ndalama. Chilato chithu nkhuchita ntchito iyi pamoza kuti tikuzge Wikipedia ya Chitumbuka na kukhozga gulu la ŵanthu awo ŵakulembapo. Yewo chomene chifukwa cha nyengo yinu na kovwira kwinu. [[user:Tumbuka Arch|<span style='color: #FFFFFF;background-color: #191970;'>'''''Tumbuka Arch'''''</span>]][[user talk:Tumbuka Arch|'''<span style='color: #B20000;background-color: #FFFFFF;'>^★_★^★</span>''']] 11:40, 31 Zimya 2026 (UTC) :* Ndine wakukondwa kuŵa nawo lumoza pa ulendo uwu wakupempha wovwili wakuti tilutiske chiyowoyero chithu panthazi kwizila mwakulemba ma articles na kusambizga ŵanthu ŵanyake kutolapo luwande. :Taŵanthu ise tilipo ŵatatu ise tikuyimila nkhumano iyi ya Tumbuka Editathon kuno ku South Africa. :Ine nkhukolelanako nalo pempho ili chifukwa lipangiskenge ŵanthu ŵaChitumbuka kulemba pa Wikipedia, uko nkhutandazga zeru mwa ulele. : I highly recommend this project request because at the end and finally, we will have more Tumbuka speakers contributing to the Wikipedia, sharing knowledge for free. I am one of the 3 people who would be managing this application, activities, along Tumbuka Arch who is the main coordinator of the project, while Maystril will be also be doing other supervision works. [[User:Watisoni Banda|Watisoni Banda]] ([[User talk:Watisoni Banda|pakuchezgela]]) 19:30, 2 Thukila 2026 (UTC) :* Ine pempho ili nkhukolelanako nalo kuti panji Wikipediya yithu ingaluta panthazi kweneso kuti tiwe na information yamu chitowoyelo chithu. Ichi ntchinthu chiheni chala. :[[User:Chiku1998|Chiku1998]] ([[User talk:Chiku1998|pakuchezgela]]) 07:28, 6 Thukila 2026 (UTC) pb42ld490rug52i8cb2c1v5chi9dw2n 124025 124022 2026-11-06T10:41:01Z Tumbuka Arch 6863 124025 wikitext text/x-wiki == Kudumbiskana za ntchito ya kukuzga Wikipedia ya Chitumbuka: Masambiro na ma editathon mu 2027 == Monile mose! Nkhukhumba kumanyiska ŵalembi wose na ŵanthu ŵa Wikipedia ya Chitumbuka za ntchito iyo tikunozga, ndipo nkhupempha kuti mupeleke maghanoghano, ulongozgi na masachizgo ghani pambere tindatume pempho ku WMF kwizira mu pulogiramu ya Rapid Fund. === 1. Za ntchito iyi === Ntchito iyi yikuchemeka '''Kukuzga Wikipedia ya Chitumbuka: Masambiro na ma editathon ku Gauteng na pa intaneti'''. Chilato chikuru cha ntchito iyi nkhukwezga chiŵelengero cha ŵanthu ŵalembi pa Wikipedia ya Chitumbuka, mwa kusambizga ŵanthu awo ŵakuyowoya Chitumbuka umo ŵangajulira na kunozga nkhani pa Wikipedia. Tikukhumba kuti ntchito iyi yichitike kwamba pa 1 Febuluwale m'paka pa 30 Epulero 2027. === 2. Ivyo tikukhumba kuchita === * Kuchita masambiro ghatatu mwakuonana maso na maso umo munthu wangagwiliskira ntchito Wikipedia mu malo gha Randburg, Diepsloot na Olivenhoutbosch mu chigaŵa cha Gauteng. * Kuchita masambiro na kudumbiskana pa intaneti kuti ŵanthu awo ŵakukhala kuwaro kwa Gauteng, kusazgapo ŵanthu ŵa ku Malawi, Zambia na ku vyaru vinyake, nawo ŵatorepo luwande. * Kusambizga ŵanthu umo ŵangapangira na kunozga nkhani pa Wikipedia ya Chitumbuka. * Kusambizga umo ŵangagwiliskira ntchito vyakulembera vyakugomezgeka, kuŵika maumboni na kulondezga fundo za Wikipedia zakukhwaskana na kuleka kutemwera na kugwiliskira ntchito uthenga wakugomezgeka. * Kuchita editathon yakunozga na kukuzga nkhani pa Wikipedia ya Chitumbuka. Tikukhumba kuti ŵanthu pafupifupi 45 ŵatorepo chigaŵa. Wikipedia ya Chitumbuka ndiyo yizamukhala pa mtima pa ntchito iyi. Wikipedia ya Chingelezi na Wikipedia ya Chinyanja zingagwiliskirika ntchito pa masambiro ghanyake gha kafukufuku, kusanga maumboni ghakugomezgeka na kung'anamura nkhani. === 3. Gulu la ŵanthu awo ŵazamugwira ntchito iyi === Pa sono, ntchito iyi yikunozgekera na gulu la ŵanthu ŵatatu: * [[User:Tumbuka Arch]] (Ine, nga ni munthu uyo wazamulongozga na kurongosora ntchito iyi, kusazgapo kusunga na kugwiliskira ntchito ndalama). * [[User:Watisoni Banda]] * [[User:Maystril]] Tizamugwira ntchito pamoza pa kunozga ndondomeko, kusambizga, kovwira ŵanthu awo ŵatorepo chigaŵa, na kulutilira kuŵawovwira pa ntchito za pa intaneti. === 4. Ndalama izo tikukhumba kupempha === Tikughanaghana kupempha ndalama zakukwana US$2,800 ku WMF kwizira mu pulogiramu ya Rapid Fund. Ndalama izi zizamutovwira kulipira vyakukhumbikwa pa ntchito iyi, nga ni: * Malo ghakuchitirako masambiro. * Ulendo wa awo ŵakulongozga na kunozga masambiro. * Chakurya na vyakumwa vya ŵanthu awo ŵatorepo chigaŵa. * Intaneti na data yakovwira pa masambiro gha pa intaneti. * Mabuku na vyakuthandazga vya masambiro. * Kutegherezga na kovwira ŵanthu awo ŵasambirenge. Ili ni pempho ilo lichali kunozgekera. Ndalama zindapelekeke, ndipo ntchito iyi yindambe. === 5. Ivyo tikukhumba kupulika kufuma kwa ŵanthu ŵa Wikipedia ya Chitumbuka === Tikupempha ŵalembi wose na ŵanthu ŵanyake ŵakukhumba kukuzga Wikipedia ya Chitumbuka kuti ŵapeleke maghanoghano ghawo pa mafumbo agha: 1 Kasi ni mitu wuli panji nkhani wuli izo tikwenera kuŵika pa mtima chomene pa Wikipedia ya Chitumbuka? 2 Kasi masambiro agha ghangawovwira wuli pakukuzga Wikipedia yithu? 3 Kasi pali magulu ghanyake gha ŵanthu ŵakuyowoya Chitumbuka panji ŵalembi ŵanyake awo tikwenera kuŵachema kuti ŵatorepo chigaŵa? 4 Kasi tingachita wuli kuti ŵanthu awo ŵasambirenge ŵalutilire kulemba na kunozga Wikipedia para masambiro ghamara? 4 Kasi pali ntchito zinyake izo tikwenera kudumbiskana panji kugwilira pamoza nazo? Chonde lembani maghanoghano, ulongozgi, masachizgo panji ivyo mukuwona kuti vingasintha pa ndondomeko iyi. Tili ŵakunozgeka kusintha na kunozga pempho ili kuyana na maghanoghano agho ŵanthu ŵapeleke pambere tindatume pempho la ndalama. Chilato chithu nkhuchita ntchito iyi pamoza kuti tikuzge Wikipedia ya Chitumbuka na kukhozga gulu la ŵanthu awo ŵakulembapo. Yewo chomene chifukwa cha nyengo yinu na kovwira kwinu. [[user:Tumbuka Arch|<span style='color: #FFFFFF;background-color: #191970;'>'''''Tumbuka Arch'''''</span>]][[user talk:Tumbuka Arch|'''<span style='color: #B20000;background-color: #FFFFFF;'>^★_★^★</span>''']] 11:40, 31 Zimya 2026 (UTC) :* Ndine wakukondwa kuŵa nawo lumoza pa ulendo uwu wakupempha wovwili wakuti tilutiske chiyowoyero chithu panthazi kwizila mwakulemba ma articles na kusambizga ŵanthu ŵanyake kutolapo luwande. :Taŵanthu ise tilipo ŵatatu ise tikuyimila nkhumano iyi ya Tumbuka Editathon kuno ku South Africa. :Ine nkhukolelanako nalo pempho ili chifukwa lipangiskenge ŵanthu ŵaChitumbuka kulemba pa Wikipedia, uko nkhutandazga zeru mwa ulele. : I highly recommend this project request because at the end and finally, we will have more Tumbuka speakers contributing to the Wikipedia, sharing knowledge for free. I am one of the 3 people who would be managing this application, activities, along Tumbuka Arch who is the main coordinator of the project, while Maystril will be also be doing other supervision works. [[User:Watisoni Banda|Watisoni Banda]] ([[User talk:Watisoni Banda|pakuchezgela]]) 19:30, 2 Thukila 2026 (UTC) :* Ine pempho ili nkhukolelanako nalo kuti panji Wikipediya yithu ingaluta panthazi kweneso kuti tiwe na information yamu chitowoyelo chithu. Ichi ntchinthu chiheni chala. :[[User:Chiku1998|Chiku1998]] ([[User talk:Chiku1998|pakuchezgela]]) 07:28, 6 Thukila 2026 (UTC) 7oq3ed3n79anxvtnk00bdmsw4znvtfc 2 50192 124021 2026-11-06T07:24:12Z Chiku1998 12480 Created page with "Namupokelelani pa jani lane la kuchezgela" 124021 wikitext text/x-wiki Namupokelelani pa jani lane la kuchezgela preilzln3s1ihk7fxfzbqs4b7tomq3b 0 50193 124023 2026-11-06T07:32:17Z Chiku1998 12480 Created page with "''Sineta'' ni mlala wa mphala yaku United States." 124023 wikitext text/x-wiki ''Sineta'' ni mlala wa mphala yaku United States. e7xb1jhb7yeyhxmeg4w1ysqhmu7ptqr 3 50194 124024 2026-11-06T10:31:48Z Tumbuka Arch 6863 Created page with "{{Welcome}}-~~~~" 124024 wikitext text/x-wiki {{Welcome}}-[[user:Tumbuka Arch|<span style='color: #FFFFFF;background-color: #191970;'>'''''Tumbuka Arch'''''</span>]][[user talk:Tumbuka Arch|'''<span style='color: #B20000;background-color: #FFFFFF;'>^★_★^★</span>''']] 10:31, 6 Thukila 2026 (UTC) otdw2vdnabanwn7gpn6rgjrcz1ccs52