Wikipedia twwiki https://tw.wikipedia.org/wiki/Kratafa_Titiriw MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Media Soronko Nkitahode Dwumadini Dwumadini nkitahode Wikipedia Wikipedia nkitahode File File nkitahode MediaWiki MediaWiki nkitahode Nhwɛsoɔ Nhwɛsoɔ nkitahode Mmoa Mmoa nkitahode Nkyekyεmu Nkyekyεmu nkitahode TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Concepción 0 2637 200936 29508 2026-10-29T21:40:33Z InternetArchiveBot 10377 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 200936 wikitext text/x-wiki {{Dialect|Asante}} [[File:Coat of arms of Concepcion, Chile.svg|left|70px]] [[File:Comuna de Concepción.svg|thumb|right|270px| '''<center>[http://tools.wikimedia.de/~magnus/geo/geohack.php?language=en&params=36_46_22_S_73_03_47_W 36° 46' 22" S 73° 03' 47" W]</center>''']] [[File:Flag of Concepcion, Chile.svg|right|270px]] [[File:Concepcion-Chile(001).jpg|right|270px]] [[File:Concepcion1.jpg|thumb|270px]] '''Concepción''' yε kuro kεseε a ɛwɔ [[Bío-Bío]], [[Chile]]. <!---- translate better ---> == Beaɛ a yɛ nnya mmoa firii == * [https://web.archive.org/web/20100211124604/http://www.concepcion.cl/ Concepcion.cl] * [http://commons.wikimedia.org/wiki/Concepcion,_Chile Commons:Concepción] {{Stub}} [[Category:Chile]] [[Category:Kuro]] 1k6j1r8467bm2kz7nvonyz6clqa6x7m Michael Jackson 0 3838 200955 200891 2026-10-30T10:09:33Z K7yz3 22268 Abɔnten so nkitahodi ahorow 200955 wikitext text/x-wiki {{dialect|Akuapem}} [[File:Michael Jackson in 1988.jpg|thumb|Michael Jackson (1988)]] '''Michael Joe Jackson''' (wɔwoo no 29 Ɔbɛsɛpɔn 1958 – wuiɛ no 25 Ayɛwohomumɔ 2009) yε odwomtoni a na ɔwɔ [[United States]] man mu. Ɔyɛɛ din sɛ “Pop Hene” (''King of Pop''), na ɔyɛ baako a ɔyɛɛ nneɛma kɛse wɔ wiase mu wɔ ɔha ne du (20) no mu, na ɔyɛ baako a wɔfrɛ no ɔdehyeɛ kɛse wɔ nnwom mu nyinaa. N’album ''Thriller'' yɛ album a wɔtɔn sen biara wɔ nnwom abakɔsɛm mu.<ref>[https://web.archive.org/web/20150507080746/https://www.allmusic.com/artist/michael-jackson-mn0000467203/biography Michael Jackson | Biography | AllMusic]</ref><ref>[https://www.britannica.com/biography/Michael-Jackson Michael Jackson biography at Britannica.com]</ref> == Albums == * 1972: Got to Be There * 1972: Ben * 1973: Music & Me * 1975: Forever, Michael * 1979: Off the Wall * 1982: Thriller * 1987: Bad * 1991: Dangerous * 1995: HIStory – Past, Present and Future Book I * 2001: Invincible == Abɔnten so nkitahodi ahorow == * [https://www.michaeljackson.com Michael Jackson wɛbsaet a ɛyɛ aban de] (Borɔfo) * [https://www.discogs.com/artist/15885-Michael-Jackson Michael Jackson] wɔ [[Discogs]] * [https://www.youtube.com/watch?v=4V90AmXnguw Video 'Thriller'] [[YouTube]] == Nsɛm a wɔde gyinaa so == {{reflist}} {{commons|Michael Jackson}} [[Nkyekyεmu:Odwomtoni]] sgtkgzikm4p5ovwq7aglkb1zcasze5a Reggie Rockstone 0 7221 200952 126821 2026-10-30T02:22:14Z InternetArchiveBot 10377 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 200952 wikitext text/x-wiki {{Dialect|Akuapem}} {{Infobox officeholder |honorific-prefix = |name = Reggie Rockstone |honorific-suffix = |image = |alt = |caption = |constituency_MP = |parliament = |majority = |term_start = |term_end = <!--Can be repeated up to eight times by adding a number--> |predecessor = |successor = <!--Can be repeated up to eight times by adding a number--> |prior_term = | order2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number--> | office2 = | term_start2 = | term_end2 = | president2 = | predecessor2 = | successor2 = | order3 = | office3 = | term_start3 = | term_end3 = | president3 = | predecessor3 = | successor3 = | order4 = | office4 = | term_start4 = | term_end4 = | president4 = | predecessor4 = | successor4 = | birth_date = birth date and age|1964|4|11|df=yes | birth_place = | death_date = | death_place = | restingplace = | restingplacecoordinates = | birthname = Reginald Yaw Asante Osei | nationality = {{flagicon|GHA}}[[Ghana]] | party = | otherparty = <!--For additional political affiliations--> | spouse = | partner = <!--For those with a domestic partner and not married--> | relations = | children = | residence = | alma_mater = | occupation = Rapping|Rapper, entrepreneur, Record producer|producer | profession = solo_singer | committees = | portfolio = | signature = | signature_alt = | website = | footnotes = }} '''Reggie Rockstone''' {{Audio|tw-Reggie Rockstone.ogg|pronounciation of "Reggie Rockstone"}} yɛ Ghanani a ɔgyee din wɔ ne ndwomtow ho nti. Wɔwoo Reggie Rockstone Ebɔbira-Oforisuo 11 afe 196?. Wɔwoo no wɔ [[Ngyiresi]] Nna ne maame yɛ mother. Ne papa so nna ɔyɛ father. Ɔwarr to in Ne mba yɛ koro pɛ-- ? na %name. Dea Reggie Rockstone yɛɛ a ɛma ne din terɛw ne sɛ ɔno na ɔyɛe ma kasahare wɔ [[Gaana|Ghana]] ndwom mu terɛwee. Abere no, na ɔyɛ Ɔsɛekurowmu Ɔmampanin. Dea name yɛɛ a ɛma ne din terɛw ne sɛ action. Abere no, na ɔyɛ position. === N'abrabɔ ahyɛase ne ne Ndwowmto mfiase === Wɔwoo no wɔ Ngyiresi Abokyi man mu wɔ Oforisuo 11 afe 1964.<ref>{{Citation |title=reggie-rockstone/ |url=https://buzzlearn.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203183050/https://buzzlearn.com/ |access-date=2022-02-03 |archive-date=2022-02-03 |url-status=dead}}</ref>Ɔde ne ho bɔɔ kuw bi a wɔyɛ Hip Pop ne wɔn nantewee dii asa maa wɔn wɔ afe 1980's mu. ɔtutuu akwan ahorow pii kɔɔ mmeameaɛ maa nkorɔfo huu n'adom akyɛde no. Wɔ afe apem aha nkron aduokron baako 1991 mu no, ne nsoroma pue ma nnipa pii huu no.<ref name=":0">[https://www.ghanaweb.com/ https://www.ghanaweb.com/person/Reggie-Rockstone-351]</ref> Abere a odi kan a nnipa huu no no yɛ Asa bi ɔsai wɔ [[Nkran]], [[Ghana|Gaana]] wɔ afe 1980's mu. Ɛbere a ɔto so abien a nnipa huu no yɛ afe 1992-1993 bere a ɔkɔdom kuw bi a wɔfrɛ wɔn PLZ (Parables, Linguiistics and Zlang) na kuw no mufo nye Fredi Funkstone, Jay (Wɔnfi Afrika atɔei fam) ne DJ Pogo a ɔfi Ngyiresi Abokyi man mu (U.K).<ref>[https://www.modernghana.com/ https://www.modernghana.com/amp/music/2997/reggie-rockstone.html]</ref>Saa kuw yi ndwom a wɔagye din paa nye "Sɛ Ɔnyɛ PLZ a" (If it Aint PLZ) ne Apaawa ne din de "To Ɔfaso Wɔ W'anisoadehu ho" (Build a Wall Around Your Dreams). Wɔ afe 1994 mu no, nkrufo anigye wɔ Kasahare ndwom mu no kɔɔ fom wɔ Ngyiresi Abokyiman mu, nti Reggie Rockstone san n'akyi baa ne man mu wɔ [[Gaana]] bɛtoa ne ndwomto no so. === Ne Nkai ne Senea na ne Ndwom no te === Na Ndwomto ho nimdeɛ paa. Ɔde borofo ndwom mu nsanku fraa Abibiman mu sanku de yɛɛ ndwom ma no yɛɛ dɛw na ɔsan de pagyaa ne man mu kasa a ɔyɛ [[Akan]] kasa ([[Twi]]) no mu kɔɔ ekyir. Ne man mu kasa ndwom a na ɔyɛ dɛw na ɛsan gyee baabiara no bi nye "Sweetie, Sweetie", "Toi Boi", "Nightlife in Accra" ne "Agoo" a na ɛwɔ Apaawa a ɔtoo ne din "Makaa Maka!".<ref>[https://www.theafricandream.net/ https://www.theafricandream.net/hiplife-316-gospel-according-to-reggie-2/]</ref>Adwumakuw a wɔboa maa ɔde saa Apaawa no bae nye KASSA RECORDS a na ɛyɛ naa nede. Ne ndwom no trɛw kɔɔ Gaana afanan nyinaa ne mpo Amanɔne.<ref name=":0" /> Sɛ yɛka Reggie Rockstone a, ma dodow naa de nim no ne sɛ, ɔka hiplife anaa Kasahare ndwom kɔfarebaefo ne mpanyinfo a wɔbɔ ndwom tesɛ Abrɔfo no ho wɔ Gaana. Kasa a ɔka paa nye Asante [[Twi]] na ɔsan nso te Borɔfo paa. Nkrɔfo nim no wɔ wiase baabiara na woabobɔ ndwom wɔ Aponto pii ase wɔ Afrika atɔeɛfam, [[UK]], [[USA]], [[France]] ne Switzerland.<ref name=":0" /> === Wɔyɛɛ no Ɔtembuafo wɔ dwumadi bi ase === Wɔ afe 2013 mu no, wɔde no kaa Atembuafo a na wɔbɛhwɛ Glo X Factor Afrika de no ho maa dwumadi no kɔɔ so yie. Na [[Onyeka Onwenu]] ne[[:en:M.I_Abaga|M.I]] <ref>https://web.archive.org/web/20140629053940/http://www.loudsoundgh.com/2013/04/confirmed-reggie-rockstone-is-glo-x-factor-judge/</ref> ka neho. Na ɔsan nso yɛ Ɔtembuafo wɔ Malta Guiness Mantɛm Asa Akansi no ma ɔtɔ so nnum no ho wɔ afe 2012.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Reggie_Rockstone#cite_note-10</ref> == Nnwuma == Rockstone de Barima ne Ɔbea nda mu nkitahodie ho wrɔba ([[:en:Condom|Condoms]]) baeɛ wɔ Ɔsanaa 2013 mu wɔ [[Gaana]] guadie mu. Ɔyɛɛ wɛe de boa ma wɔbɔɔ nda mu nsayare ho ban.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Reggie_Rockstone#cite_note-12</ref>. Rockstone wɔ edwuma bi a eduan a Gaanafo taadi na wɔyɛ. Eduan no din de [[Waakye]] na wɔde ma ndwumakuw mufo ne ahomegye mbeaɛ ahorow. Wɔde abobode na akyekyere ho.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Reggie_Rockstone#cite_note-13</ref> == Apaawa ahorow == Reggie Rockstone yɛɛ Apaawa nnan wɔ ne leblu ne din de Kassa Records mu na baako nso wɔ MixerPot:<ref>{{Cite web |title=http://mixerpot.com//home-spot/tag/Reggie+Rockstone |url=http://mixerpot.com/ |access-date=2022-02-03 |archive-date=2022-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203195636/http://mixerpot.com/ |url-status=dead }}</ref> * ''Makaa Maka'' (I Said It Because I Said It), 1997 * ''Me Na Me Kae'' (I Was The One Who Said It), 1999 * ''Me Ka'' (I Will Say), 2000 * ''Last show'', 2004 * ''Reggiestration'', 2010 == Beaɛ menyaa mmoa fii == <references /> [[Category:Ghana ndwomtofoɔ]] [[Category:Ganafoɔ]] [[Category:Ateasefoɔ]] puy1xphogwna5f4bch1v1nf3ljjwyma Savannah Region 0 12362 200954 133733 2026-10-30T02:29:10Z InternetArchiveBot 10377 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 200954 wikitext text/x-wiki {{Dialect|Asante}} '''Savannah Region'''({{Audio|tw-Savanah Region.ogg|pronounciation of "Savanah Region"}}) ka mantam foforɔ a wate wɔ [[Gaana|Ghana]] no ho ɛna ɛyɛ mantam a ɛso paa wɔ ɔman yi mu. Yagbonwura Tumtum a Boresa Jakpa I a ɔyɛ Gonja Traditional Council a ɔde adesrɛ kɔeɛ maa wɔtee saa mantam no. Berɛ a ɔnyaa mmuaeɛ papa firii mpaninfoɔ a ɛwɔ atifi mantam no(mantam a wɔyi firii mu) Brobbey kɔmisa,(kɔmisa a wahyɛ wɔn sɛ wɔnte mantam foforɔ no),wɔtoo aba wɔ [[ɔpɛnimaa]] bosome da a ɛtɔ so aduonu nson wɔ mfeɛ mpem mmienu ne du nnwɔtwe mu. Wɔn a wɔgye tom no bɛyɛ ɔhamu nkyekyɛmu aduokron nkron akyiripɔ nson. [[Gaana|Ghana]] manpanin tintim so yii amamra 115 kyerɛɛ Yagbonwura wɔ Jubilee House,Nkran [[Ogyefo|ɔgyefoɔ]] bosome da a ɛtɔ so du mmienu wɔ mfeɛ mpem mmienu ne du nkron mu. Gonjaland mma mmarima ne mma mmaa ne ɛnkane ne ɛnɛ mmarahyɛbadwafoɔ, MDCEs ne wɔn a wayi wɔn nyinaa kɔɔ nhyiamu no ase. Wɔdaa [[Damongo]] adi sɛ ɛno ne Savannah Region a wate no foforɔ no ahenkuro. <ref>https://lgs.gov.gh/index.php/savannah/</ref>Ɛwɔ ɔman no atifi fam. Wakyɛ Savannah Region no mu mansini nson; Bole, Central Gonja,North Gonja,East Gonja,Sawla)Tuna/Kalba,West Gonja, North East Gonja ne mpesoa nson;Bole/Bamboi, Damongo,Daboya/Mankarigu, Salaga North,Salaga South, Sawla/Tuna/Kalba ne Yapei/Kusawgu. <ref>https://citinewsroom.com/2019/05/20/savannah-will-soon-catch-up-with-other-regions-akufo-addo-assures/</ref>Bole mansini ahenkuro ne Bole,East Gonja Municipal deɛ ne Salaga,West Gonja mansini nso deɛ ne Damongo; Sawla Tuna Kalba mansini deɛ ne Sawla; Central Gonja yɛ Buipe; North Gonja ahenkuro ne Daboya ɛna North East Gonja deɛ ne Kalba.<ref>https://lgs.gov.gh/index.php/savannah/</ref> == Abakɔsɛm == Aba a wɔtoo no [[ɔpɛnimaa]] bosome da a ɛtɔ so aduonu nson wɔ mfeɛ mpem mmienu ne du nnwɔtwe mu na wɔgye tomm sɛ wɔnte Savannah Region,a nnipa mpem mmienu ne nsia ne ahasa aduonum a ɛgyina hɔ ma ɔhamu nkyekyɛmu aduokron nkron akyiripɔ aduonum mmienu na ɛtoa so. <ref>https://www.ghanabusinessnews.com/2018/12/29/all-six-proposed-regions-meet-constitutional-threshold-requirements-ec/</ref><ref>https://www.graphic.com.gh/news/politics/confirmed-results-of-the-2018-referendum-on-new-regions.html</ref>CI 115 tintim nkrataa no so dekyerɛ ɔgyefoɔ bosome da a ɛtɔ so du mmienu wɔ mfeɛ mpem mmienu ne du nkron mu.<ref>https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Savannah-Region-will-benefit-from-her-natural-resource-deposits-Akufo-Addo-722842</ref> == Asaase ne emu nnipa ne ewiem nsakraeɛ nsɛm == '''Baabi a ɛwɔ ne sɛdeɛ ɛteɛ''' Savannah Region ne North a ɛbɛn upper west Region bɔ ahyeɛ, wɔ west no ɛne [[Gaana|Ghana]] -Vote d'Ivoire na ɛbɔ hyeɛ,ɛne Bono ne [[Bono East Region|Bono East]] mantam bɔ hyeɛ wɔ South ɛna ɛwɔ ɛne North East ne Northern Region. Mansini nson na ɛwɔ Savannah Region. '''Ewiem Nsakraeɛ ne mfudeɛ''' Savannah Region yɛ beaɛ ɛpɛ wɔ hɔ paa sene Southern mmeaɛ a ɛwɔ [[Gaana|Ghana,]]<nowiki/>ɛnam sɛ ɛbɛn Sahel ne Sahara nti. Nwura no pii no ara yɛ ɛserɛ ne titire Savannah a ɛwɔ nnua ahodoɔ bi a ɛho yɛ na te sɛ baobab,anaa acacias. Wɔ [[ɔpɛnimaa]] ne Oforisuo bosome ntam na ɛyɛ ɔpɛ berɛ. Nsutɔberɛ no yɛ [[Kitawonsa]] ne [[ahinime]] bosome ntam a nsuo no tɔ no bɛyɛ sɛ 750-1050mm (30-40 inched). Ɛpɛ berɛ na ewiem yɛ hye paa na ano ba fam [[ɔpɛnimaa]] ne [[ɔpɛpɔn]] bosome mu. Saa ara nso ɔpɛ a ano yɛ den mframa firi Sahara na abɔ afiri ɔpɛnimaa ne ɔpɛpɔn ahyɛaseɛ. Ewiem hyeɛ ne ne nwunu no tumi sesa firi 14°c(59°F) anadwo ne 40°c(104°F anɔpa ntam. == Nsrahwɛbea == [[File:Elefant Ghana.jpg|thumb|left|240px|[[Elephant]]s at [[Mole National Park]]]] * Mole National Park * Bui National Park<ref>http://ghanawildlife.org/bui.html</ref> ''(now defunct due to Bui National Dam)'' * Larabanga Historic Mosque<ref>https://haunsinafrica.com/2018/07/24/ghana-historic-mosques-larabanga/</ref> * Wechiau Hippo Sanctuary<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://haunsinafrica.com/2018/05/11/visiting-the-wechiau-hippo-sanctuary/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327074817/https://haunsinafrica.com/2018/05/11/visiting-the-wechiau-hippo-sanctuary/ |access-date=2022-07-06 |archive-date=2022-03-27 |url-status=dead}}</ref> == Nnipa dodoɔ a ɛwɔ hɔ == Nnipa pii wɔ Savannah Region ɛnam borɔfo kasa a ɛyɛ ɔman no kasa nti, nnipa pii no ara a ɛte hɔ no ka Oti-Volts kasa a ɛyɛ abusua a ɛwɔ Niger-Congo abusua kasa, ebi ne Gonja,Vagla,Dagbani, Mamprusi anaa Tamprusi. == Ɔsom == Nnipa pii a ɛwɔ Savannah Region yɛ nkramofoɔ<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/National_Analytical_Report.pdf |access-date=2022-07-06 |archive-date=2018-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712212518/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/National_Analytical_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> == Sukuu a ɛwɔ hɔ == Bole Ntoasoɔ Sukuu.<ref>https://www.graphic.com.gh/news/general-news/assistant-headmaster-of-bole-shs-arrested-for-allegedly-raping-student.html</ref> == Adwumayɛ nkyekyemu == Mantam amanyɔsɛm adwuma no nam mpɔtam amammuo so  Wɔ saa nhyehyɛeɛ yi so no, wakyɛ mantam no mu akɔ MMDA nson(kabom mayɛ nya mansini mmienu,ordinary Assembly num). <ref>https://web.archive.org/web/20130118104026/http://www.ghanadistricts.com/region/?r=6</ref>Mansini, mansini adantam anaa Metropolitan Assembly biara no chiec Executive, a ɔgyina hɔ ma Central government na nso ɔnya ne tumi firi ekuoba bi a ɔmanpanin ayi no wɔ wɔn mu a ɔda Assembly no ano.Edin no na ɛdidisoɔ yi; [[File:Districts of the Savannah Region (2018).png|thumb|right|500px|Districts of the Savannah Region]] {| class="wikitable sortable" |+ Districts of the Savannah Region |- ! # ! MMDA Name ! Capital ! MMDA Type |- ! 1 | [[Bole District|Bole]] | [[Bole, Ghana|Bole]] | Ordinary |- ! 2 | [[Central Gonja District|Central Gonja]] | [[Buipe, Ghana|Buipe]] | Ordinary |- ! 3 | [[North Gonja District|North Gonja]] | [[Daboya, Ghana|Daboya]] | Ordinary |- ! 4 | [[East Gonja Municipal District|East Gonja]]<ref>{{Cite web|title=MP redeems campaign pledge in donating brand new motorcycles - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/mp-redeems-campaign-pledge-in-donating-brand-new-motorcycles/|access-date=2021-05-20|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref> | [[Salaga, Ghana|Salaga]] | Municipal |- ! 5 | [[North East Gonja District|North East Gonja]] | [[Kpalbe]] | Ordinary |- ! 6 | [[Sawla-Tuna-Kalba District|Sawla-Tuna-Kalba]] | [[Sawla, Ghana|Sawla]] | Ordinary |- ! 7 | [[West Gonja Municipal District|West Gonja]]<ref>{{Cite web|title=Driver's 'mate' feared dead in accident at Damongo - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/drivers-mate-feared-dead-in-accident-at-damongo/|access-date=2021-05-19|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref> | '''[[Damongo]]''' | Municipal |- |} ==Nnipa titire a ɛwɔ ɔman no mu== [[John Dramani Mahama]] == Beaɛ a mmoa firii == <references />{{Mantamu a ɛwɔ Ghana}} [[Nkyekyεmu:Mantam a ɛwɔ Ghana]] bfa6c5r0a7vsrpq5jqnlhr3qob7qq1u Ɔwɛnfoɔ 0 12370 200939 132881 2026-10-29T23:03:25Z InternetArchiveBot 10377 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 200939 wikitext text/x-wiki {{Dialect|Akuapem}} '''Ɔwenfoɔ'''({{Audio|tw-Mpasua.ogg|pronounciation of "ɔwɛnfoɔ"}}) yɛ obi a bɔ wo ho nan firi nsemon ni a obi pɛsɛ nka ɔde yɛ wo ho.Ɔwenfo ho mfasoɔ de ma nipa anaa nipa ekuo bi, nnoɔma anaa dwumakuo bi ,anaa sɛ nnoɔma bi ɛtwa yɛn ho ahyia ne sɛ enɔ yɛn ho nan afii akwanhyia ho. Tyɛ de asem wei gyina hɔ ma adeɛ bi a ɛbɔ nipa ho ban firii abɔneɛ nsem ho. [[File:"WAAC - SILENCE MEANS SECURITY" - NARA - 515987.tif|thumb|[[Women's Army Corps]] (1941–1945) associated [[national security]] with avoiding conversations about war work.]] == Nea asem no firii baeɛ. == Asem wenfoɔ no Ɔnya firii Latin kasa mu a asekyerɛ ne sɛ wo gye.<ref name=":0">https://www.etymonline.com/word/secure</ref> Ɔni afiri asan bi mu na ɛwura pɔtɔ kasa no mu wɔ afe du nsia <ref name=":0" />ntɛm. == Na bɔseɛ. == '''Nea ɛgyina hɔ ma''' Nea ɛgyina hɔ ma ɔwenefoɔ yɛ nhyehyeɛ a ɛda wɔn adwuma no ho no. Ɛtumi yɛ onipa baako anaa sɛ nnipakuo a adeɛ anaa adwumakuo bi a atɔwerɛnkyɛm bi bɛtumi ato no. Ɛwɔ yɛn ɔman yi mu no yɛ bɛtumi de ama timan mu ni.<ref>https://rethinkingsecurityorguk.files.wordpress.com/2016/10/rethinking-security-a-discussion-paper.pdf</ref> == Ahobammɔ ho adwene ahorow == Ɛsane sɛ rentumi nyɛ yiye sɛ wobehu baabi a biribi wɔ ‘ahobammɔ’ akodu no pɛpɛɛpɛ (na ɛyɛ mmerɛwyɛ bi a wontumi nkwati nti), adwene a nkurɔfo kura wɔ ahobammɔ ho no gu ahorow, mpɛn pii no ɛyɛ kɛse.<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.theaustralian.com.au/technology/opinion/reliance-spells-end-of-road-for-ict-amateurs/story-e6frgb0o-1226636267865?nk=34fe4ab684629535daaf6a8fe6e6ef3d |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219014830/http://www.theaustralian.com.au/technology/opinion/reliance-spells-end-of-road-for-ict-amateurs/story-e6frgb0o-1226636267865?nk=34fe4ab684629535daaf6a8fe6e6ef3d |access-date=2022-07-11 |archive-date=2014-12-19 |url-status=dead}}</ref>Sɛ nhwɛso no, asasewosow bewu ho suro abu so wɔ United States (U.S.), nanso sɛ obi hwe ase wɔ aguaree fam a, ekunkum nnipa pii;<ref>https://terrorismlegislationreviewer.independent.gov.uk/wp-content/uploads/2013/04/report-terrorism-acts-2011.pdf</ref> na wɔ [[France]], United Kingdom ne U.S. no, nnipa a amumɔyɛsɛm de ba no sua koraa sen mmea a wɔn ahokafo akunkum wɔn wɔ fie no wɔ hɔ.<ref>https://terrorismlegislationreviewer.independent.gov.uk/wp-content/uploads/2013/04/report-terrorism-acts-2011.pdf</ref><ref>https://www.womensaid.org.uk/what-is-femicide/</ref><ref>http://www.upworthy.com/dont-believe-in-the-war-on-women-would-a-body-count-change-your-mind</ref> Ɛhaw foforo a ɛfa adwene ho ne adwene a wɔtaa nya sɛ ahobammɔ nhyehyɛe bi a ɛwɔ hɔ ara kwa (te sɛ asraafo, anaasɛ antivirus software) kyerɛ ahobammɔ. Sɛ nhwɛso no, kɔmputa so ahobammɔ nhyehyɛe abien a wɔde ahyɛ afiri koro no ara so no betumi asiw wɔn ho wɔn ho kwan sɛ ɛnyɛ adwuma yiye, bere a nea ɔde di dwuma no fa no sɛ onya ahobammɔ a dwumadi biako pɛ betumi de ama no mmɔho abien no so mfaso. Ahobammɔ agoprama yɛ asɛmfua a ɛho hia kɛse ma nneɛma a ɛsakra adwene a nkurɔfo kura wɔ ahobammɔ ho a ɛho nhia sɛ ɛka ahobammɔ ankasa. Sɛ nhwɛso no, ahobammɔ ho ahobammɔ ho sɛnkyerɛnne ahorow a wotumi hu, te sɛ ofie bi a ɛbɔ ne alarm nhyehyɛe no ho dawuru no betumi asiw obi a ɔreba mu kwan, sɛ́ ebia nhyehyɛe no yɛ adwuma yiye anaasɛ ɛnte saa. Saa ara nso na asraafo a wɔba kurow bi mmɔnten so kɛse wɔ amumɔyɛfo ntua akyi no betumi aboa ma ɔmanfo anya awerɛhyem, sɛ́ ebia ɛbɛtew asiane a ɛwɔ hɔ sɛ wɔbɛtow ahyɛ wɔn so bio no so anaasɛ ɛntew. == Beaɛ a menyaa firiiɛ == h3irb80bpogsltbahzyt3ak6n9pb1e0 Anthony Benin 0 14737 200941 184535 2026-10-29T23:40:01Z InternetArchiveBot 10377 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 200941 wikitext text/x-wiki '''Anthony Benin yɛ''' Ghana temmufo na ɔyɛ [[Gaana|Ghana]] Asɛnnibea Kunini no temmufo.<ref name=":0" /><ref name=":1">[https://www.ghanaweb.com/person/Anthony-Benin-400 https://www.ghanaweb.com/person/Anthony-Benin-4004]</ref><ref name=":2">[https://www.wikiwand.com/en/Anthony_Beni https://www.wikiwand.com/en/Anthony_Benin]</ref><ref name=":3">[https://archive.ph/20130905135613/http://www.ghanalive.tv/two-justices-of-supreme-court-sworn-in https://archive.ph/20130905135613/http://www.ghanalive.tv/two-justices-of-supreme-court-sworn-in/]</ref><ref name=":4">[https://peoplepill.com/people/anthony-benin https://peoplepill.com/people/anthony-benin/]</ref> Na ɔyɛ atemmufoɔ mmienu a Ghana Ɔmampanyin kaa wɔn ntam sɛ wɔbɛdi dwuma no mu baako, [[John Mahama|John Dramani Mahama]] wɔ Ghana Ɔtemmufoɔ Panyin, [[Georgina Theodora Wood]] anim wɔ Ɔpɛpɔn 2012 mu.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":5"><nowiki>https://web.archive.org/web/20130902085404/http://graphic.com.gh/General-News/two-supreme-court-judges-sworn-in.html</nowiki></ref> Wadi ECOWAS asennibea no nsɛm anim pɛn.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /><ref>http://m.news24.com/nigeria/National/News/ECOWAS-Court-to-review-death-sentence-on-Nigerians-20130206</ref> == Mfitiase asetra ne nhomasua == Wɔwoo Benin wɔ Ɔbɛnem 4, 1950 wɔ Kumasi.<ref name=":1" /><ref name=":4" /> Ɔkɔɔ ntoaso sukuu wɔ Sekondi College wɔ afe 1964, na ɔwiee n’adesua wɔ afe 1970 mu.<ref name=":6">[https://web.facebook.com/anthonybeninkwaat https://web.facebook.com/anthonybeninkwaata]</ref> Onyaa ne Ordinary ‘O’ ne Advanced ‘A’ level adansedi nkrataa. Wɔ afe 1970 mu no, ɔtoaa so wɔ Ghana Suapɔn mu, na owiee ne bachelors’ degree wɔ afe 1973 mu.<ref name=":6" /> Ɔkɔɔ Ghana Mmara Sukuu a ɔwiee n’adesua wɔ afe 1975 mu.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Wɔfrɛɛ no ​​ma ɔkɔ kaa asɛmdikuw no ho wɔ saa afe no ara mu.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Akyiri yi wɔde Ɔtemmufo Benin yɛɛ adwuma sɛ Ɔman Mmaranimfo Boafo fi September 1976 kosi February 1977, na owiee ne Ɔman Som wɔ Mmaranimfo Panyin Dwumadibea a ɛwɔ Kumasi fi September 1975 kosi August 1976.<ref name=":1" /><ref name=":4" /> == N`dwuma mu nsɛm == Wɔ 1976 mu no, wɔpaw Benin sɛ ɔman mmaranimfo boafo.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Mfe abiɛsa akyi no, ɔde ne ho bɔɔ benkyi no sɛ Ɔmantam Ɔtemmufo a ɔwɔ adesuakuw a ɛto so abien. Ɔbɛyɛɛ Grade One Magistrate wɔ April 1979 mu, na akyiri yi wɔmaa no so kɔɔ Ɔmansin Asɛnnibea wɔ 1986 mu. Ɛdenam adwumaden so paw Ɔtemmufo Benin sɛ Asɛnnibea Kunini no Temmufo wɔ November 1987 mu.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Ɔbɛyɛɛ Appeal Court Judge wɔ afe 1994 mu na afe 2012 na wɔpaw no sɛ Ghana Asɛnnibea Kunini no temmufo.<ref name=":1" /><ref name=":4" /> Bere a na ɔresom wɔ Asɛnnibea a Ɛhwɛ Asɛm a Wɔde Kɔdan Asɛnnibea no, wɔpaw no sɛ Afrika Atɔe Fam Ɔmantam Asɛnnibea sɛ ɔtemmufo a ɔyɛ ɔkwampaefo wɔ afe 2001 mu.<ref name=":0" /> Ɔbɛyɛɛ Asɛnnibea no Titenani Abadiakyiri fi afe 2007 kosi afe 2009.<ref name=":1" /><ref name=":4" /><ref name=":5" /> Ɔyɛɛ adwuma wɔ ECOWAS Community Court kosii afe 2011. Ɔkɔɔ pɛnhyen wɔ [[Gaana|Ghana]] Asɛnnibea Kunini no mu wɔ Ɔpɛpɔn 2020 mu.<ref name=":0">{{Citation |title=Archive copy |url=https://judicial.gov.gh/js/judicialdigest/vol11/JudicialDigestVol11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230102204922/https://judicial.gov.gh/js/judicialdigest/vol11/JudicialDigestVol11.pdf |access-date=2023-03-26 |archive-date=2023-01-02 |url-status=dead}}</ref> Ɔtemmufoɔ Benin, kɔsii sɛ ɔkɔɔ pɛnhyen no yɛɛ nnwuma foforɔ sɛ Atemmuo Dwumadibea no Titenani, Sikasɛm ne Adwumayɛ Boayikuo, dibea a ɔdiiɛ firi afe 2014. Na ɔyɛ Atemmu Dwumadibea no Nhyehyɛe Boayikuw a ɛhwɛ Akwankyerɛ so no Titenani nso.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":4" /> Bere a Ɔtemmufo Benin reka akwantu a ɔde kɔɔ Asɛnnibea Kunini no ho asɛm no, ɔkae sɛ ɛyɛ asɛnnennen, bere a osusuw nokwasɛm a ɛyɛ sɛ na nneɛma a wɔde bɛyɛ adwuma ne nneɛma a ɛho hia nni hɔ bere mpo a ɔbɛyɛɛ Asɛnnibea Kunini no Temmufo a ɔhwɛ so wɔ Ghana Atifi fam no ho no.<ref name=":0" /> <blockquote>'''“Yɛnni facilities na titiriw wɔ me fam no, na mereyɛ adwuma wɔ nkuraase titiriw; [[Offinso]], Twedie etc, ɛwom sɛ na mewɔ officially stationed wɔ [[Kumase|Kumasi]]. Obi betumi asusuw ho sɛ ɔbɛkɔ saa mmeae no a onni aban kar. Na mede bɔs anaa taksi na ɛretu kwan. Sɛ́ Asɛnnibea Kunini Temmufo a Ɔhwɛ So wɔ [[Tamale North (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Tamale]], Atifi Mantam mu no, bere a na ɛsɛ sɛ mekɔ Tamale ne [[Bolgatanga]] ntam kɔyɛ nsɛm wɔ hɔ no, mede ‘OSA’ bɔs na ɛkɔe. Nanso yɛda so ara yɛ nea yebetumi biara na yɛyɛɛ adwuma pii.”'''<ref name=":0" /> </blockquote>Ɔtemmufo Benin nso kaa dabere a na wonni ho asɛm titiriw wɔ ne bere so a ɔkaa ho asɛm sɛ ɛyɛ ohia paa. Ɔkaa sɛ nanso adwuma no ho dɔ nti, anka wɔn mu binom bɛkɔ. === Nsɛm a Ɛyɛ Nsɛnnennen vs. Ɔmanfo Anigye Ho Nsɛm a Odii === Wɔ mfe 42 a Ɔtemmufo Benin de asom Atemmufo ne ne man mu no, odii nsɛm ɔhaha pii ho dwuma, na emu bi daa adi sɛ ɛyɛ den yiye. Ɔkaa asɛm pɔtee bi a ɛbaa Asɛnnibea Kunini no nkyɛn wɔ Asɛm a Wɔde Kɔdan Asɛnnibea no ho asɛm. Asɛm a na egyina Bimoba’s amanne so wɔ Northern Ghana no, fa ɔbea warefo bi a wɔkyeree no sie ho.<ref name=":0" /> Ɔtemmufo Benin kae sɛ ɛmfa ho sɛ asɛm no yɛ nkate na ɛyɛ den no, wɔamfa ne gyinaesi no ankɔ asɛnnibea biara. Wotintim gyinaesi no wɔ 1989 ne 1990 Asɛnnibea Kunini no Atemmu a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] Mmara Amanneɛbɔ mu no mu. Wɔ ne fam no, '''''ɛnyɛ nsɛm a ɛyɛ den wɔ Asɛnnibea no ne nea ɛtwetwe ɔmanfo anigye. Wɔ n’adwene mu no, ɔmanfo yiyedi ho nsɛm nyɛ asɛnnennen wɔ mmara no mu. Nsɛm a ɛyɛ den mmom yɛ nsɛm a ɛsɔ w’adwene ne biribiara mpoa. Otuu Atemmufo a wɔreba no fo sɛ wonnye wɔn bere na wɔnhwehwɛ nsɛm mu yiye'''''.<ref name=":0" /><blockquote> “Ɛyɛ mo nnwuma na ɛhwehwɛ adwuma a ɛyɛ yaw na wode gyinaesi bi a obiara begye atom aba. Sɛ wɔhyɛɛ me nsow wɔ Accra saa bere no a, na ɛyɛ ɛno nti. Saa ‘Ɔtemmufo 830’ no wɔ Asɛnnibea na ɔno na odi n’Asɛnnibea no so. Nsɛm no wɔ me nkyɛn wɔ me pon so. Memma m’Asɛnnibea Ɔkyerɛwfo no kwan sɛ ɔbɛfrɛ nsɛm no ɔkwan biara so. Mayɛ nsɛm no ho nhyehyɛe ansa na maba abɛtra ase. Enti wofrɛ nsɛm no sɛnea ahyɛde no te. Enti sɛ ɛba sɛ woyɛ Mmaranimfo panyin sen biara na w’asɛm no yɛ nea etwa to a, wotra Asɛnnibea kosi sɛ asɛm a etwa to no bɛba. Meremma wo kwan da sɛ wobɛfrɛ w’asɛm no wɔ ɔkwan a ɛnyɛ nea ɛfata so. Dabi, mamma ho kwan da” Ɔtemmufo a ɔteɛ nteɛso so no de ahohoahoa kae.<ref name=":0" /></blockquote> Sɛnea Ɔtemmufo Benin kyerɛ no, Asɛnnibea ahorow no yɛ ma asɛnnibea, afa horow ne adansefo na ɛnyɛ Mmaranimfo de; wɔn adwuma ne sɛ wobegyina nnipa ananmu, titiriw wɔn a wɔde asɛm kɔdan asɛnnibea. Ɔkae sɛ sɛ Asɛnnibea no mmara ka sɛ ade a edi kan ne sɛ Ɔtemmufo bi bɛkenkan n’atemmu ne n’atemmu ahorow, na afei nsusuwii ahorow a, ɛsɛ sɛ wodi akyi wɔ nyamesom mu. Ɔtemmufo Benin de kaa ho, sɛ ɛsɛ sɛ Ɔtemmufo no ma obiara hu asɛm no. “Ɛsɛ sɛ obiara hu, sɛnea ɛbɛyɛ a sɛ wodi w’asɛm no fa bi a, ɛnde wunim sɛ ɛbɛyɛ asɛm a etwa to ma da no.”<ref name=":0" /> Na ɔwɔ saa afotu yi ma Mmaranimfo nso; '''''“Mma mmra na ntena Asɛnnibea nka sɛ me ne Mmaranimfo panyin sen biara, enti ɛsɛ sɛ wɔfrɛ m’asɛm no. Dabi, ɛnyɛ nea ɛfata. Di nea mmara no ka akyi kɛkɛ na bata ho.”'''''<ref name=":0" /> === Anthony Banin afuto; Aber anidaso asa ne Ɔkwan a Wɔfa so Kɔ Anim === Ɔreka n’anuonyam kɛseɛ no, Ɔtemmufoɔ Benin kaa 2015 [[Anas Aremeyaw Anas]]’ Judicial expose’ a ɛdaa Atemmufoɔ bɛyɛ 34 adi wɔ adifudepɛ animguaseɛ mu.<ref name=":0" /> <blockquote>“Me yam a anka manka Ɔsom no ho. Bere a saa asɛm no paee no, mantumi nna anadwo mũ no nyinaa. Nokwarem no na ɛte sɛ nea mahwere obi a medɔ no. Ɛyɛɛ me yaw kɛse, sɛ wɔ afɔrebɔ a yɛn mu binom abɔ ama Ɔsom no nyinaa akyi no, ɛno nkutoo na wohyiaa yɛn. Ɛno ne bere a ɛba fam sen biara wɔ m’asetra mu ne Ɔsom yi mu,” saa na Ɔtemmufo a ne ho yɛ komm no kaa no awerɛhow so.<ref name=":0" /></blockquote>Ɛmfa ho sɛ wɔakɔ akyi no, Ɔtemmufo Benin gye di sɛ ne nyinaa nnya ayera. Sɛ́ Boayikuw a wɔhyehyɛɛ Ɔsom no Akwankyerɛ nhyehyɛe no Titenani no, ɔwɔ anidaso sɛ wɔde nhyehyɛe no afa horow a ɛfa Asɛnnibea ne nhomakorabea no digitization ho no bedi dwuma koraa sɛnea ɛbɛyɛ a baabiara a nkurɔfo wɔ no, wobetumi anya Asɛnnibea ne atemmu ahorow mu nsɛm bi atie, bere a wɔakɔ anyinam ahoɔden ne intanɛt so. Na eyi a ɔkae no bɛma Atemmufo remfa atemmu anaa gyinaesi a ɛnteɛ mma denam wɔn mfomso biara so. Ɛbɛma Asɛnnibea nhyehyɛe ahorow nso ayɛ ntɛmntɛm.<ref name=":0" /> == Seesei == Sɛ́ Asɛnnibea Kunini no Temmufo a wakɔ pɛnhyen no,<ref name=":0" /><ref name=":2" /> Ɔtemmufo Benin se ɔwɔ ɔpɛ sɛ ɔbɛsom wɔ dwuma biara a Ɔtemmufo Panyin no de ama no mu, anyɛ saa a wayɛ n’adwene sɛ ɔbɛkɔ bere nyinaa kuayɛ mu.<ref name=":0" /> Ɔtemmufo Benin aware na ɔwɔ mma baanum; ɔbarima biako ne mmea baanan.<ref name=":0" /> == Beae a menyaa mmoa fii == <references /> 3se6fe22lfpw8lb1tlwbpdsjum0hptb John Stanley Wontumi 0 16221 200949 181164 2026-10-30T00:58:26Z InternetArchiveBot 10377 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 200949 wikitext text/x-wiki {{Dialect|Asante}} '''<big>Joseph Stanley Wontumi</big>''' yɛ [[Gaana|Ghanani]]<ref>{{Citation |title=John Stanley Wontumi - Stats |url=https://www.transfermarkt.com/john-stanley-wontumi/profil/schiedsrichter/21591 |language=en |access-date=2023-11-28}}</ref> a ɔgyina bɔɔlɔba akansie mu wɔ wiase afanan nyinaa yɛ ntangyinafoɔ. Wɔwoo no wɔ [[Nkran|Accra]] afe apem ahankron aduonu-nnun mu. Joseph John Stanley Wontumi ne ne din ankasa nyinaa.<ref>{{Citation |title=Referees from Ghana |url=https://worldreferee.com/country/112 |access-date=2023-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128091944/https://worldreferee.com/country/112 |archive-date=2023-11-28 |url-status=dead}}</ref> == N'adwuma == '''Wɔ amanman so''' Ghana Football Federation Refereeing Committee paw no sɛ ɔbɛtumi adi wiase afanan nyinaa bɔɔlɔbɔ akansie maa International Football Federation (FIFA) gyee no toom wɔ nkrataa so firi afe 1960 mu. Wadi aaknsie ahodoɔ beberee amanaman so. ==== '''[[Abibrem|Abibiman]] nyinaa bɔɔlɔbɔ akansie''' ==== [[Tunisia|Tunisiaman]] no na ɛgyee [[Abibrem|Abibiman]] nyinaa bɔɔlɔbɔ akansie a ɛtɔ so nsia no sii wɔn nan so sɛ wɔbɛyɛ wɔ afe 1986 mu. [[Abibrem]] nyiaa bɔɔlɔbɔ kubaatan CAF too nsa frɛɛ no maa ɔbɛdii bi.<ref>{{Citation |title=John Stanley Wontumi :: Ghana :: Referee Profile :: playmakerstats.com |url=https://www.playmakerstats.com/arbitro.php?id=3478&search=1 |language=en-GB |access-date=2023-11-28}}</ref> ==== Oympics ==== Wɔ bɔɔlɔbɔ akansie no mu wɔ 1964 Summer Olympics no FIFA maa no akwannya maa no daa ne nimdeɛ adi wɔ berɛ a ɔgyinaa akansie bɛyɛ mmiɛnsa ntam.<ref>{{Citation |title=Wikiwand - Joseph Stanley Wontumi |url=https://www.wikiwand.com/hu/Joseph_Stanley_Wontumi |access-date=2023-11-28 |archive-date=2023-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128091944/https://www.wikiwand.com/hu/Joseph_Stanley_Wontumi |url-status=dead }}</ref> == Baabi a menyaa mmoa firiiɛ == <references /> [[Category:Ganafoɔ]] hw02890gmy3z4soxpaflzy48p8pdp34 Elizabeth II 0 16831 200942 184605 2026-10-29T23:42:44Z K7yz3 22268 Nsɛm a wɔde gyinaa so 200942 wikitext text/x-wiki [[File:HM Queen Elizabeth II.jpg|thumb|Ɔhemmaa Elizabeth II (2015)]] '''Elizabeth na ɔkyerɛwee&nbsp;II''' (Elizabeth Alexandra Mary, mfe 21. Ɔde ne nsa kyerɛɛ ne so, na ɔde ne nsa kyerɛɛ ne so&nbsp;Ɔberɛfɛw da 1926 {{Sndash}} &ndash; 8. 8. Nsɛm a wɔka kyerɛ&nbsp;September 2022) yɛ [[United Kingdom]] ne [[Commonwealth]] ahemman afoforo Hemmaa fi 6&nbsp;Ɔpɛpɔn 1952 kosii sɛ owui wɔ afe 2022 mu. Na ɔyɛ ɔhemmaa a odii aman 32 a wodi tumi so wɔ ne nkwa nna mu na ɔkɔɔ so yɛɛ ahemman 15 hene bere a owui no. N’ahenni a ɔde mfe 70 ne nnafua 214 dii no yɛ nea ɛware sen Britania hene anaa ɔhene ɔbea biara, na ɛno ne ahenni a ɛto so abien a wɔagye atom sen biara a ɔhene biara a ɔwɔ ɔman a edi tumi mu adi wɔ abakɔsɛm mu.<ref>{{Citation |title=Queen Elizabeth II fact file |date= |url=https://www.royalmintmuseum.org.uk/learning/learning-zone/jubilee/elizabeth-ii-fact-file/ |publisher=Royal Mint Museum |language=en-GB |access-date=2026-10-29}}</ref> Wɔwoo Elizabeth wɔ [[Mayfair]], [[London]], wɔ n’agya nana, [[Ɔhene George V]], nniso ase. Na ɔyɛ York Ɔheneba ne Ɔhemmaa (akyiri yi Ɔhene George VI ne Ɔhemmaa Elizabeth Ɔhemmaa Ɛna ) no ba a odi kan. Ne papa bɛtraa ahengua no so wɔ 1936 mu bere a ne nuabarima Edward VIII gyaee n’ahenni so no, na ɛmaa Ɔhemmaa Elizabeth a wadi mfe du no yɛɛ ɔdedifo a ɔyɛ ɔhotefo . Ɔsuaa ade wɔ kokoam wɔ fie na ofii ase yɛɛ ɔmanfo nnwuma wɔ Wiase Ko II mu, na ɔsom wɔ Asasesin Dwumadibea Boafo . Wɔ November 1947 mu no, ɔwaree kan Ɔheneba Philip a ofi Greece ne Denmark, a na wagyae amannɔne abodin ahorow na wayɛ Britania ɔman ba no. Wɔn aware no dii mfe 73 kosii sɛ owui wɔ afe 2021 mu . Wɔwoo mma baanan: [[Charles]], [[Anne]], [[Andrew]], ne Edward . [[File:Queen Elizabeth II and the Prime Ministers of the Commonwealth Nations, at Windsor Castle (1960 Commonwealth Prime Minister's Conference).jpg|thumb|Ɔhemmaa Elizabeth II ne Commonwealth aman no Soafo Panyin ahorow (1960). Akyi, nifa so: [[Kwame Nkrumah]].]] Bere a ne papa wui wɔ February 1952 mu no, Elizabeth—a na wadi mfe 25 saa bere no—bɛyɛɛ Amanaman Nkabom aman ason a wɔde wɔn ho no hemmaa: United Kingdom, [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], [[South Africa]], [[Pakistan]], ne Ceylon (a wɔfrɛ no Sri Lanka nnɛ), sɛ sɛnea ɛte biara sɛ Amanaman Nkabom no panyin . Elizabeth dii hene sɛ ɔman mmara mu hene denam amammui mu nsakrae atitiriw te sɛ Ɔhaw ahorow a ɛbaa Ireland Atifi fam, tumi a wɔde maa United Kingdom, Afrika a wɔayi afi atubrafo mu, ne United Kingdom a ɛde ne ho hyɛɛ Europa Aman Nkabom no mu ne ne twe a wɔtwee ne ho fii ho akyiri yi so . N'ahemman dodow gu ahorow bere a bere kɔɔ so no . Sɛ́ ɔhemmaa no, ɔman soafo mpanyimfo bɛboro 170 na wɔsom Elizabeth wɔ n’ahemman nyinaa mu. N’abakɔsɛm nsrahwɛ ne nhyiamu bebree no bi ne ɔman nsrahwɛ a ɔkɔɔ China wɔ afe 1986 mu, [[kɔɔ Russia]] wɔ afe 1994 mu, ne Republic of Ireland wɔ afe 2011 mu, ne nhyiamu a ɔne popenom baanum ne U.S. ɔmampanyin dunan yɛeɛ. Nsɛm a ɛho hia a ɛsisiiɛ no bi ne Elizabeth a wɔhyɛɛ no abotiri wɔ afe 1953 mu ne ne Dwetɛ, [[Sikakɔkɔɔ]], [[Diamond]], ne Platinum ahosɛpɛw afahyɛ wɔ afe 1977, 2002, 2012, ne [[2022]] mu. Ɛwom sɛ ohyiaa republicanfo nkate ne nsɛm ho amanneɛbɔfo kasatia wɔ n’abusua ho bere ne bere mu de—titiriw bere a ne mma aware mu paapaee, ne ''annus horribilis'' wɔ 1992 mu, ne ne kan asew Diana wu wɔ 1997 mu akyi —a wɔboaa ahemman a ɛwɔ United no Ahenni kɔɔ so korɔn bere nyinaa wɔ ne nkwa nna nyinaa mu, na saa ara na n’ankasa agye din nso. Elizabeth wui bere a na wadi mfe 96 wɔ Balmoral Castle, na ne babarima panyin Charles na odii n’ade&nbsp;III. == Nsɛm a wɔde gyinaa so == <references /> 92v3ln8b1qq31phygx3p8ysbfwei7a0 Nsaman Krataa 0 17668 200951 195614 2026-10-30T01:54:32Z InternetArchiveBot 10377 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 200951 wikitext text/x-wiki Nsaman krataa yɛ kɔɔto krataa a wɔde hyɛ asɛnnie ase wɔ mmara kwan so.[https://legalempiregh.com/how-do-i-make-a-will-in-ghana/] Saa nkrataa yi na wɔde kɔma nea wɔabɔ no kwaadu no sɛ nea ɔde n'asem abɛdan asɛnnibea bi de no aba asɛnnibea.[https://web.archive.org/web/20260806194140/https://judicial.gov.gh/jsweb/acts/willsact.pdf] Ɛhwɛ sɛ nea wɔabɔ no kwaadu no bɛba abɛpii so sɛ ɔne kwaadubɔfoɔ no bɛtwe wɔ asɛm a ɔde abɛdan asɛnnibea no.[https://www.ahaspora.com/the-final-testament-6-facts-about-wills-in-ghana/] == Baabi A Menyaa Mmoa Firiiɛ == 1.[https://legalempiregh.com/how-do-i-make-a-will-in-ghana/ How do I make a will in Ghana? in Ghana – Legal Empire] 2.https://judicial.gov.gh/jsweb/acts/willsact.pdf 3.https://www.ahaspora.com/the-final-testament-6-facts-about-wills-in-ghana/ c93kn3c6o3rkw4ewo2haoz09g8kwmxx Safia Elmi Djibril 0 17940 200953 197353 2026-10-30T02:25:40Z InternetArchiveBot 10377 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 200953 wikitext text/x-wiki Safia Elmi Djibril (wɔwoo no afe 1963) yɛ Djibouti ɔmanyɛfo ne mmea hokwan ho ɔbenfo.<ref>[https://web.archive.org/web/20210624201318/https://iac-ciaf.net/vice-presidents/ "Vice Presidents"]. ''Inter-African Committee on Traditional Practices (IAC)''. Archived from [https://iac-ciaf.net/vice-presidents/ the original] on 2021-06-24. Retrieved 2021-01-15.</ref> ɔyɛ Ɔman Bagua no muni a ofi People’s Rally for Progress kuw a ɛka Union for the Presidential Majority nkabom a edi tumi no ho. == Amammui mu adwuma == Safia Elmi Djibril dii kan hyɛɛ amammuisɛm mu denam adwuma a ɔyɛe wɔ Djibouti akwahosan nhyehyɛe ahorow ho no so. Ɔsɔre tia mmea awotwaa a wotwitwa ne atetesɛm mu nneyɛe afoforo a epira mmea ne mmofra bere tenten.<ref>Djama, Fatouma Youssouf; Djibril, Safia Elmi (November 2009). [https://human-village.org/spip.php?article167 "MGF: plaidoiries pour la fin d'un fléau psycho-socio-culturel"]. ''Human Village'' (in French). Retrieved 2021-01-15.</ref><ref>Saint-Jean, Arnaud (2001-01-25). [https://web.archive.org/web/20210624201838/http://www.npwj.org/GHR/Sub-Regional-Conference-Female-Genital-Mutilation-Towards-a-political-and-religious-consensus-12 "CONFERENCE SUR LES MUTILATIONS GENITALES FEMININES. A UNE SEMAINE DU GRAND JOUR LE MEDIA SE MOBILISENT"]. ''La Nation'' (in French). Archived from [http://www.npwj.org/GHR/Sub-Regional-Conference-Female-Genital-Mutilation-Towards-a-political-and-religious-consensus-12 the original] on 2021-06-24. Retrieved 2021-01-15.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210624201838/http://www.npwj.org/GHR/Sub-Regional-Conference-Female-Genital-Mutilation-Towards-a-political-and-religious-consensus-12''Radio Radicale'' (in Italian). 2005-02-02. Retrieved 2021-01-15.</ref> === Ɔman Bagua === Djibril yɛ [[:en:National_Assembly_(Djibouti)|Ɔman Bagua]] no muni a ofi [[:en:People's_Rally_for_Progress|People’s Rally for Progress]] kuw a ɛne [[:en:Union_for_the_Presidential_Majority_(Djibouti)|Union for the Presidential Majority]] nkabom kuw a edi tumi no wɔ abusuabɔ.<ref>[http://www.assemblee-nationale.dj/Archives/Anciennes-l%C3%A9gislatures/8 "8ème Législature"]. ''Assemblée Nationale de Djibouti'' (in French). Retrieved 2021-01-15.</ref> Ogyina hɔ ma Quartier 7, beae bi a ɛwɔ [[:en:Djibouti_(city)|ahenkurow]] a wɔde din no too so no mu.<ref>Hared, Hassan Cher (2019-03-07). [https://web.archive.org/web/20230212215040/https://www.hch24.com/actualites/03/2019/djibouti-somalie-la-branche-habar-awale-isaaq-de-la-mafia-djibouto-somalienne-et-sa-connexion-avec-les-islamistes-de-la-corne/ "Djibouti/Somalie : La branche Habar-Awale/Isaaq de la mafia djibouto-somalienne et sa connexion avec les islamistes de la Corne"]. ''HCH24'' (in French). Retrieved 2021-01-15.</ref> Wɔdii kan paw no wɔ afe [[:en:2008_Djiboutian_parliamentary_election|2008 Djibouti mmarahyɛ bagua abatoɔ mu]], na ɔkaa mmaa foforɔ kakraa bi a wɔwɔ dan no mu a [[:en:Aïcha_Mohamed_Robleh|Aïcha Mohamed Robleh]] ne [[:en:Hasna_Barkat_Daoud|Hasna Barkat Daoud]] ka ho.<ref>[https://web.archive.org/web/20220303062602/http://www.assemblee-nationale.dj/Archives/Anciennes-l%C3%A9gislatures/6 "6ème Législature".] ''Assemblée Nationale de Djibouti''. Archived from [http://www.assemblee-nationale.dj/Archives/Anciennes-l%C3%A9gislatures/6 the original] on 2022-03-03. Retrieved 2021-01-15.</ref> Djibril yɛ mmea a wɔrehyɛn Djibouti amammuisɛm mu wɔ nnansa yi mfe mu no fã. Na mmaa biara nni Djibouti mmarahyɛ bagua no mu wɔ afe 2000 mu, nanso seesei mmara no hwehwɛ sɛ anyɛ yie koraa no mmarahyɛ baguafoɔ ɔha mu nkyekyɛmu aduonu nnum yɛ mmaa, na ɛkame ayɛ sɛ wɔdii ho dwuma wɔ afe 2018 abatoɔ no mu.<ref>Musau, Zipporah (2019-04-08). [https://www.un.org/africarenewal/magazine/april-2019-july-2019/african-women-politics-miles-go-parity-achieved "African Women in politics: Miles to go before parity is achieved"]. ''Africa Renewal''. Retrieved 2021-01-15.</ref><ref>[http://archive.ipu.org/parline-e/reports/2089_E.htm "IPU PARLINE database: DJIBOUTI (Assemblée nationale), Last elections"]. ''Inter-Parliamentary Union''. Retrieved 2021-01-15.</ref><ref>[https://www.africanews.com/2018/02/26/djibouti-ruling-party-claims-landslide-parliamentary-win/ "Djibouti ruling party claims landslide parliamentary win"]. ''Africanews''. 2018-02-26. Retrieved 2021-01-15.</ref> Wɔ afe 2019 mu no, Djibril boa ma wɔhyehyɛɛ mmaa kuw bi wɔ mmarahyɛ bagua no mu.<ref>[http://www.assemblee-nationale.dj/actualit%C3%A9s/88/Caucus-des-femmes-parlementaires-djiboutiennes-(CFPD) "CAUCUS DES FEMMES PARLEMENTAIRES DJIBOUTIENNES (CFPD)".] ''Assemblée Nationale de Djibouti'' (in French). 2019-12-17. Retrieved 2021-01-15.</ref> Ɔyɛɛ ɔmampanyin abadiakyiri a ɔto so abien wɔ Ɔmampanyin [[:en:Ismaïl_Omar_Guelleh|Ismaïl Omar Guelleh]] aban mpanyimfo kuw no mu ne Asɛnnibea Kunini no muni.<ref>[http://www.assemblee-nationale.dj/pr%C3%A9sidence/membre-du-bureau "Membre du bureau du Président".] ''Assemblée Nationale de Djibouti'' (in French). Retrieved 2021-01-15.</ref><ref>[http://www.assemblee-nationale.dj/actualit%C3%A9s/42/Visite-officielle-d%27une-d%C3%A9l%C3%A9gation-de-haut-niveau-du-Congr%C3%A8s-des-Etats-unis "VISITE OFFICIELLE D'UNE DÉLÉGATION DE HAUT NIVEAU DU CONGRÈS DES ETATS-UNIS"]. ''Assemblée Nationale de Djibouti'' (in French). 2019-10-02. Retrieved 2021-01-15.</ref><ref>[http://www.assemblee-nationale.dj/index.php/les-d%C3%A9put%C3%A9s/les-commissions-parlementaires/3/Commission-De-La-Haute-Cour-De-Justice "Commission de la haute cour de justice"]. ''Assemblée Nationale de Djibouti'' (in French). Retrieved 2021-01-15.</ref> Wɔ afe [[:en:2023_Djiboutian_parliamentary_election|2023 abatow]] no akyi no, wɔpaw no sɛ Ɔman Bagua no titrani abadiakyiri a odi kan.<ref>[https://www.presidence.dj/article/le-chef-de-l-etat-recoit-le-nouveau-president-de-l-assemblee-nationale-djiboutienne-1212 "Le Chef de l'Etat reçoit le nouveau Président de l'Assemblée nationale djiboutienne".] ''Republique de Djibouti'' (in French). Retrieved 2025-03-06.</ref><ref>[https://www.lanation.dj/le-president-de-lassemblee-nationale-a-recu-en-audience-le-directeur-de-linstad/ "Le président de l'Assemblée Nationale a reçu en audience le directeur de l'INSTAD".] ''La Nation'' (in French). 2023-04-30. Retrieved 2025-03-06.</ref> === Pan-African ahyehyɛde ahorow === Djibril kɔ so de n’adwene si mmea ne mmofra akwahosan so, na ɔyɛ Afrikafo [[:en:Inter-African_Committee_on_Traditional_Practices_Affecting_the_Health_of_Women_and_Children|Ntam Boayikuw a Ɛhwɛ Amammerɛ Nneyɛe a Ɛka Mmea ne Mmofra Akwahosan So no titrani abadiakyiri]], a ogyina Djibouti ɔbea panyin [[:en:Kadra_Mahamoud_Haid|Kadra Mahamoud Haid]] ananmu.<ref>Semprini, Francesco (2018-10-12). [https://www.lastampa.it/esteri/2018/10/12/news/a-gibuti-i-militari-italiani-in-prima-linea-su-sicurezza-e-cooperazione-1.34052104 "A Gibuti i militari italiani in prima linea su sicurezza e cooperazione"]. ''La Stampa'' (in Italian). Retrieved 2021-01-15.</ref> Ɔyɛ [[:en:Pan-African_Parliament|Pan-African Mmarahyɛ Bagua no muni]], kan no na ɔyɛ kuw no titrani abadiakyiri kosii afe 2018.<ref>''Channel Africa''. 2018-05-07.</ref> <ref>"Parlement panafricain: le bureau recomposé". ''Cameroon Tribune'' (in French). 2018-05-15. </ref>Ɔsan nso ayɛ adwuma sɛ Pan-African Mmarahyɛ Bagua no Mmea Kuw no fã.<ref>[https://esaro.unfpa.org/en/news/unfpa-rallies-parliamentarians "UNFPA rallies parliamentarians"]. ''UNFPA ESARO''. 2016-07-30. Retrieved 2021-01-15.</ref> == Mmeaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ == <references /> fq9u112pr7obzeiyd27edezi8v0nmek Abena Amponsah Buansi 0 17982 200940 199680 2026-10-29T23:10:05Z InternetArchiveBot 10377 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 200940 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Abena Amponsah Buansi | image = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place = Ghana | education = Ghana School of Law | alma_mater = Ghana School of Law | occupation = Judge, Lawyer | years_active = 2010–present | known_for = Justice of the High Court, Treasurer of IAWJ Ghana Chapter | title = Justice of the High Court | predecessor = | successor = | spouse = | children = | relatives = | awards = | website = }} Ne Som Abena Amponsah Buansi yɛ Ghana temmufoɔ a wayɛ Ghana Asɛnnibea Kunini no Temmufoɔ firi Ɔpɛpɔn 2023<ref>{{Citation |title=21 new High Court Justices sworn into office |date=2023-02-07 |url=https://www.gbcghanaonline.com/news/politics/21-new-high-court-justices-sworn-into-office/2023/ |language=en-US |access-date=2026-03-18}}</ref><ref>{{Citation |title=The Law Platform |url=https://www.thelawplatform.online/ |language=en |access-date=2026-03-18}}</ref><ref>{{Citation |last=Emmanuel Cudjoe |title=21 New Justices of the High Court Sworn-in |url=https://judicial.gov.gh/index.php/publications/news-publications/js-latest-news/item/441-21-new-justices-of-the-high-court-sworn-in |language=en-gb |access-date=2026-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260422082101/https://judicial.gov.gh/index.php/publications/news-publications/js-latest-news/item/441-21-new-justices-of-the-high-court-sworn-in |archive-date=2026-04-22 |url-status=dead}}</ref>. Ɔyɛ Amanaman Ntam Mmea Atemmufo Fekuw (IAWJ) no muni na mprempren ɔyɛ ne Ghana Ti no Sikakorabea sohwɛfo<ref name=":0">{{Citation |title=Justice Abena Amponsah Buansi - IAWJ, Ghana Chapter. |url=https://iawjghana.org/about/6561d81eefb2b/team |access-date=2026-03-18}}</ref>. N’atemmu adwuma a ɛboro mfe du no, ahyɛ no agyirae wɔ gyinaesi ahorow a nea ɛka ho ne gyinaesi a wɔde tiaa Ecobank Ghana Limited sɛ wɔde asɛnnibea nhyehyɛe a wɔde dii dwuma ɔkwammɔne so no ka ho<ref>{{Citation |title=Ecobank abusing process of Court – High Court judge rules in Dan Ofori case |date=2023-09-29 |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Ecobank-abusing-process-of-Court-ndash-High-Court-judge-rules-in-Dan-Ofori-case-1853219 |work=GhanaWeb |language=en-US |access-date=2026-03-18}}</ref><ref>{{Citation |last=GNA |title=Ecobank Ghana Limited abusing court processes — court rules |date=2023-09-28 |url=https://gna.org.gh/2023/09/ecobank-ghana-limited-abusing-court-processes-court-rules/ |language=en-US |access-date=2026-03-18}}</ref><ref>{{Citation |title=High Court Scolds Ecobank …For Abusing Process – The New Crusading Guide Online |url=https://thenewcrusadingguideonline.com/high-court-scolds-ecobank-for-abusing-process/ |language=en-US |access-date=2026-03-18}}</ref>. == Nwomasua == Ɔtemmufo Amponsah Buansi nyaa ne mmara ho adesua wɔ Ghana Mmara Sukuu mu, faako a onyaa ne adwumayɛ ho mmara ho adansedi krataa<ref name=":0" />. Akyiri yi wɔfrɛɛ no ​​kɔɔ Ghana Bar wɔ afe 2010 mu, bɛyɛɛ mmaranimfoɔ a wɔakyerɛw ne din a ɔfata sɛ ɔyɛ mmaranimfoɔ wɔ Republic of Ghana<ref name=":0" />. == Adwuma == Ɔtemmufoɔ Amponsah Buansi akwantuo a ɔde kɔɔ bench no hyɛɛ aseɛ wɔ afe 2014 mu, faako a wɔpaw no sɛ Ɔtemmufoɔ, na ɛhyɛɛ n’Atemmuo adwuma a ɛwɔ mmara mu no ase<ref>{{Citation |title=District Magistrates |url=https://www.glc.gov.gh/resources/list-of-judges/district-magistrates/ |language=en-US |access-date=2026-03-18 |archive-date=2025-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206100055/https://www.glc.gov.gh/resources/list-of-judges/district-magistrates/ |url-status=dead }}</ref>. Bere a wɔpaw no nea edi kan akyi no, wɔmaa no so kɔɔ Ɔmansin Temmufo dibea, adwuma a odii bɛyɛ mfe akron kosii sɛ wɔmaa no dibea kɔɔ Asɛnnibea Kunini<ref>{{Citation |title=Akufo-Addo swears in 20 new High Court judges |date=2023-02-08 |url=https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Akufo-Addo-swears-in-20-new-High-Court-judges-1710326 |work=GhanaWeb |language=en-US |access-date=2026-03-18}}</ref><ref>{{Citation |last=MAXWELL OFORI |title=21 High Court judges sworn into office |date=2023-02-08 |url=https://thechronicle.com.gh/21-high-court-judges-sworn-into-office/ |language=en-GB |access-date=2026-03-18}}</ref><ref>{{Citation |last=Superlaw Admin, admin |title=JUSTICES OF THE HIGH COURT - AS AT OCTOBER 2024 - |date=2024-10-07 |url=https://superlawgh.com/justice-of-the-high-court-october-2024/ |language=en-UK |access-date=2026-03-18}}</ref>. == Baabi a menyaa mmoa firiiɛ == 0096jeka2lkfcngks6u061z8bd7mwxt Eudora Christina Dadson 0 17994 200948 199918 2026-10-30T00:33:15Z InternetArchiveBot 10377 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 200948 wikitext text/x-wiki Her Ladyship Justice Eudora Christina Dadson yɛ Ghana Asɛnnibea Kunini no Temmufoɔ<ref>{{Citation |last=Superlaw Admin, admin |title=JUSTICES OF THE HIGH COURT - AS AT OCTOBER 2024 - |date=2024-10-07 |url=https://superlawgh.com/justice-of-the-high-court-october-2024/ |language=en-UK |access-date=2026-03-21}}</ref><ref name=":0">{{Citation |title=Accra – GhaLII |url=https://ghalii.org/judgments/GHAHC/GHAHC-accra/?page=2 |access-date=2026-03-21 |archive-date=2026-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260122035844/https://ghalii.org/judgments/GHAHC/GHAHC-accra/?page=2 |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Citation |title=Akufo-Addo to swear in 40 judges today |date=2019-12-17 |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Akufo-Addo-to-swear-in-40-judges-today-817879 |work=GhanaWeb |language=en-US |access-date=2026-03-21}}</ref> na mprempren ɔhwɛ Nnipa Hokwan Ho Dwumadibea a ɛwɔ Asɛnnibea Kunini no anim wɔ Accra<ref name=":0" />. Wɔpaw no sɛ ɔnkɔ bench no so wɔ December 2019 mu, baabi a na wadi kan ayɛ Acting Deputy Registrar (Legal Services) wɔ Kwame Nkrumah University of Science and Technology (KNUST)<ref name=":2">{{Citation |title=Head of Legal Services appointed High Court Judge {{!}} Registrar's Offices |url=https://reg.knust.edu.gh/news/news-items/head-legal-services-appointed-high-court-judge |access-date=2026-03-21}}</ref>. == Nhomasua == Ɔtemmufoɔ Dadson nyaa ne Bachelor of Laws (LLB) abodin krataa wɔ Ghana Suapɔn mu. Ɔkɔɔ Ghana Mmara Sukuu mu baabi a ɔnyaa ne Barrister at Law professional certificate, a ɛmaa ɔfata sɛ Barrister ne Solicitor wɔ Supreme Court of Ghana<ref name=":2" />. Akyiri yi onyaa ne Master’s degree wɔ Development Policy ne Planning mu wɔ Kwame Nkrumah University of Science and Technology wɔ afe 2019 mu<ref name=":2" />. == Adwuma == Ɔhyɛɛ n’adwuma ase wɔ sukuupɔn sohwɛ mu wɔ Kwame Nkrumah Suapɔn a ɛhwɛ Nyansahu ne Mfiridwuma so wɔ Oforisuo 2010 mu baabi a wɔpaw no sɛ Ɔkyerɛwfoɔ Boafoɔ<ref name=":2" />. Ɔdaa no adi sɛ ne ho akokwaw soronko na wɔmaa no dibea sɛ Ɔkyerɛwfoɔ Boafo Panyin wɔ Ɔbenim 2010 mu baabi a ɔsom wɔ Mmara ne Yiedie Dwumadibea no mu. N’akannifoɔ su nti na wɔpaw no sɛ Ɔkyerɛwfoɔ Abadiakyiri a ɔhwɛ Suapɔn no Mmara ne Yiedie Dwumadibea so wɔ Ɔpɛpɔn 2016 mu<ref name=":2" /><ref>{{Citation |title=Three KNUST Deputy Registrars Appointed Registrars of various Universities {{!}} Registrar's Offices |url=https://reg.knust.edu.gh/news/news-items/three-knust-deputy-registrars-appointed-registrars-various-universities |access-date=2026-03-21}}</ref>. Wɔ Kɔtɔnimaa 17 2019 no, Kanee Ɔmampanyin [[Nana Addo Dankwa Akufo-Addo]] kaa ntam sɛ Awuraa Eudora Christiana Dadson sɛ ɔmmɛyɛ Ghana Asɛnnibea Kunini no Temmufoɔ wɔ Jubilee House<ref name=":1" /><ref>{{Citation |title=High Court Judges |url=https://judicial.gov.gh/jsfiles/highjudges.html |access-date=2026-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260407105619/https://judicial.gov.gh/jsfiles/highjudges.html |archive-date=2026-04-07 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation |title=BusinessGhana |url=https://www.businessghana.com/ |access-date=2026-03-21}}</ref><ref>{{Citation |title=Akufo-Addo swears in 46 judges |date=2019-12-17 |url=https://www.classfmonline.com/news/general/Akufo-Addo-swears-in-46-judges-8996 |language=en |access-date=2026-03-21}}</ref><ref>{{Citation |title=Don’t Be Corrupt — Akufo-Addo Cautions New Judges |url=https://www.modernghana.com/news/974430/dont-be-corrupt-akufo-addo-cautions-new-judges.html |language=en |access-date=2026-03-21}}</ref>. Sɛ Asɛnnibea Kunini no Temmufo no, wadi asɛnnibea no akuw ahorow anim, a Abusua Mmara Dwumadibea ne mprempren Nnipa Hokwan Ho Dwumadibea a ɛwɔ Accra ka ho<ref>{{Citation |title=Eight years on, state seeks settlement in Latif Iddrisu police assault sase - The Herald ghana |date=2026-02-17 |url=https://theheraldghana.com/eight-years-on-state-seeks-settlement-in-latif-iddrisu-police-assault-sase/ |language=en-US |access-date=2026-03-21}}</ref><ref>{{Citation |title=Latif Iddrisu vs. IGP trial delayed again as state says police witness is unavailable - MyJoyOnline |url=https://www.myjoyonline.com/latif-iddrisu-vs-igp-trial-delayed-again-as-state-says-police-witness-is-unavailable/ |language=en-US |access-date=2026-03-21}}</ref>. == Baabi a meyaa mmoa firiiɛ == arct39dxnsjrzwzeh7ti6nmbncr2hsg Mavis Akua Andoh 0 18010 200950 200649 2026-10-30T01:41:42Z InternetArchiveBot 10377 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 200950 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Mavis Akua Andoh | image = | caption = | birth_name = Mavis Akua Andoh | birth_date = | birth_place = Ghana | nationality = Ghanani | education = {{ubl |University of Ghana School of Law (LLB) |Ghana School of Law (BL) }} | alma_mater = {{ubl|University of Ghana|Ghana School of Law}} | occupation = Temmufo | years_active = 2019–premp so | known_for = Ɔhwɛ adwadie ho nsɛm ne nsɛm a wɔde wɔn anim, Abesim ɔkumfoɔ nsɛm | title = Her Ladyship | office = Asɛmten a Ɛkorɔn Temmufo, Adwadie Kuo, Accra | term_start = Ɔpɛpɔn 17, 2019 | term_end = | appointer = Nana Addo Dankwa Akufo-Addo (ɔmanpanin a na ɔwɔ hɔ saa bere no) | predecessor = | successor = }} '''Her Ladyship Justice Mavis Akua Andoh''' yɛ Ghanani ɔtemmufoɔ a ɔsom wɔ Ghana Asɛmten a Ɛkorɔn<ref name=":0">{{Citation |title=Akufo-Addo to swear in 40 judges today {{!}} Starr Fm |url=https://starrfm.com.gh/2019/12/akufo-addo-to-swear-in-40-judges-today/ |language=en-US |access-date=2026-03-24 |archive-date=2020-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305141408/https://starrfm.com.gh/2019/12/akufo-addo-to-swear-in-40-judges-today/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |title=High Court Judges |url=https://judicial.gov.gh/jsfiles/highjudges.html |access-date=2026-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260407105619/https://judicial.gov.gh/jsfiles/highjudges.html |archive-date=2026-04-07 |url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Citation |title=Akufo-Addo swears in 45 Judges |date=2019-12-17 |url=https://www.primenewsghana.com/general-news/akufo-addo-swears-in-40-judges.html |language=en-us |access-date=2026-03-24}}</ref>. Wɔpaw no sɛ ɔmmɛyɛ temmufo wɔ [[Ɔpɛnimaa]] 2019 mu na seesei ɔhwɛ Asɛmten a Ɛhwɛ Adwadie Ho wɔ [[Nkran]]<ref name=":2">{{Citation |last=emmakd |title=Court to hear matter between Dram Oil, Alfapetro Ghana Limited in October |date=2025-06-18 |url=https://www.ghanabusinessnews.com/2025/06/18/court-to-hear-matter-between-dram-oil-alfapetro-ghana-limited-in-october/ |language=en-US |access-date=2026-03-24}}</ref><ref>{{Citation |title=Justices of the High Court |url=https://judicial.gov.gh/jsweb/index.php/justices-of-the-high-court |access-date=2026-03-24}}</ref>. Wɔnim no sɛ ɔhwɛ adwadie ho nsɛm a sika a ɛkɔ abɔnten ne nsɛm a wɔde wɔn anim a ɛfa Abesim awudi nsɛm no ho<ref>{{Citation |title=Abesim Murder Case: High Court Finally Brings Judgement But People Aren’t Happy. {{!}} Ghanamma.com |date=2022-08-05 |url=https://www.ghanamma.com/2022/08/05/abesim-murder-case-high-court-finally-brings-judgement-but-people-arent-happy/ |language=en-US |access-date=2026-03-24 |archive-date=2026-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260426140549/https://www.ghanamma.com/2022/08/05/abesim-murder-case-high-court-finally-brings-judgement-but-people-arent-happy/ |url-status=dead }}</ref>. == Nhomasua == Ɔtemmufoɔ Mavis Andoh nyaa ne Bachelor of Laws (LLB) abodin krataa firi University of Ghana School of Law, Legon<ref>{{Citation |title=Don’t Be Corrupt — Akufo-Addo Cautions New Judges |url=https://www.modernghana.com/news/974430/dont-be-corrupt-akufo-addo-cautions-new-judges.html |language=en |access-date=2026-03-24}}</ref>. Eyi akyi no, ɔkɔɔ Ghana School of Law a ɛwɔ Accra, baabi a ɔwiee Professional Law Course no na wɔde Barrister-at-Law (BL) abodin krataa maa no. Ɔwiee nʼadesua no akyi no, wɔ frɛɛ no kɔɔ Mmaranim Bagua (Bar) sɛ Barrister ne Solicitor wɔ Ghana Asɛmten a Ɛkorɔn<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>{{Citation |last=Superlaw Admin, admin |title=JUSTICES OF THE HIGH COURT - AS AT OCTOBER 2024 - |date=2024-10-07 |url=https://superlawgh.com/justice-of-the-high-court-october-2024/ |language=en-UK |access-date=2026-03-24}}</ref>, na ɛmaa no tumi sɛ ɔbɛyɛ mmaranim wɔ asɛmten nyinaa mu wɔ ɔman no mu. == Adwuma == Ɔtemmuafoɔ Mavis Akua Andoh ka ɔtemmufoɔ 33 a wɔpaw wɔn sɛ wɔmmɛyɛ Asɛmten a Ɛkorɔn ɔtemmuafoɔ no ho. Ɔmanpanin a na ɔwɔ hɔ saa bere no, [[Nana Akufo-Addo|Nana Addo Dankwa Akufo-Addo]] na ɔpaw wɔn, na wɔhyɛɛ wɔn nsew wɔ [[Ɔpɛnimaa]] 17, 2019 wɔ [[Jubilee House]] Banquet Hall wɔ [[Nkran]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Seesei [[Ɔtenmuafoɔ|Ɔtemmuafoɔ]] Andoh hwɛ Asɛmten a Ɛhwɛ Adwadie Ho wɔ Accra.Saa dwumadie yi mu no, ɔhwɛ adwadie ho nsɛm a emu yɛ den ne nsɛm a sika a ɛkɔ abɔnten ka ho<ref name=":2" /><ref>{{Citation |title=$2.3M oil contract dispute between Dram Oil and Alfapetro adjourned to October 13 |url=https://dennislawnews.com/article/-2-3m-oil-contract-dispute-between-dram-oil-and-alfapetro-adjourned-to-october-13 |language=en |access-date=2026-03-24}}</ref>. == Baabi a meyaa mmoa firiiɛ == 7oaoh9twyche6pnr1qm242cthu0j2xz Catherine Obianuju Acholonu 0 18030 200935 199105 2026-10-29T21:39:35Z InternetArchiveBot 10377 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 200935 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Catherine Obianuju Acholonu'''Tieⓘ (26 Ɔkɔtɔberɛ 1951 – 18 Ɔpɛpɔn 2014) yɛ [[:en:Nigeria|Nigeriani]] ɔkyerɛwfoɔ, nhwehwɛmufoɔ ne amammuisɛm ho ɔbenfoɔ.<ref>Umeh, Marie (2011). [https://oxfordaasc.com/view/10.1093/acref/9780195301731.001.0001/acref-9780195301731-e-48143 "Acholonu, Catherine Obianuju"]. ''Oxford African American Studies Center''. doi:10.1093/acref/9780195301731.013.48143. ISBN <bdi>9780195301731</bdi>. Retrieved 19 May 2021.</ref> Ɔyɛɛ Ɔmampanyin Olusegun Obasanjo Fotufo Panyin (SSA) wɔ Adwinni ne Amammerɛ ho na na ɔyɛ [[:en:Nigerian_literature|Nigeria Akyerɛwfo Fekuw (ANA)]]<ref>[https://faculty.ucr.edu/~legneref/igbo/aboutcatherine.htm "Prof Catherine Obianuju Acholonu"]. ''faculty.ucr.edu''. Retrieved 30 May 2020.</ref><ref>Uduma, Kalu (29 May 2020). [https://www.vanguardngr.com/2014/03/celebrated-scholar-acholonu-dies-63/ "Celebrated scholar, Acholonu dies at 63". ''Vanguard''.] Lagos, Nigeria. Retrieved 19 March 2014.</ref> no mufo a ɔhyehyɛɛ no. == Asetena Mu, Aware ne Nhomasua == Wɔwoo Catherine Acholonu wɔ Katolekfo Igbo abusua bi a wodi yiye mu maa Ɔpanyin Lazarus Emejuru Olumba ne Josephine Olumba, wɔ Umuokwara Akuraa ase, wɔ Orlu kurow mu, Imo Mantam mu, [[Nigeria]]<ref>Akyeampong, Emmanuel Kwaku; Gates, Henry Louis (2 February 2012). [https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ ''Dictionary of African Biography''.] OUP USA. pp. 85–86. ISBN <bdi>978-0-19-538207-5</bdi>.</ref><ref>Owomoyela, Oyekan (2008). ''The Columbia Guide to West African Literature in English Since 1945''. Columbia University Press. pp. 56–57. [[doi:10.7312/owom12686|doi:10.7312/owom12686. ISBN <bdi>9780231126861</bdi>. JSTOR 10.7312/owom12686.]]</ref> kesee fam apuei mantam mu. Na ɔyɛ mmofra<ref>[https://www.un.org/osaa/academic-conference-2023/bios/jean-jacques-muyembe "Jean-Jacques Muyembe | Office of the Special Adviser on Africa".] ''www.un.org''. Retrieved 19 April 2025.</ref><ref>Otiono, Nduka (29 May 2020). [https://web.archive.org/web/20240910133336/https://carleton.ca/africanstudies/wp-content/uploads/Nokoko-4-Otiono.pdf "Catherine Acholonu (1951-2014) The Female Writer as a Goddess"] (PDF). ''Nokoko''. '''4''': 67–89 – via Institute of African Studies.</ref> baanan mu panyin.Owiee ne mfitiase ne [[:en:Secondary_education|ntoaso sukuu]] wɔ The [[:en:Holy_Rosary_School_(New_Orleans)|Holy Rosary School]], ansa na ɔreware bere a na wadi mfe 17 ama Brendan Douglas Acholonu, oprehyɛn ho ɔbenfo a ofi abusua koro no ara mu, a saa bere no na ɔte Germany. Akyiri yi, wɔde Catherine din kɔhyɛɛ [[:en:University_and_State_Library_Düsseldorf|Düsseldorf Sukuupɔn]] mu sɛ [[:en:English_literature|Engiresi, Amerika nhoma,]] ne German<ref>Akyeampong, Emmanuel Kwaku; Gates, Henry Louis (2 February 2012). ''[https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ Dictionary of African Biography]''. OUP USA. pp. 85–86. ISBN <bdi>978-0-19-538207-5</bdi>.</ref><ref>Owomoyela, Oyekan (2008). ''The Columbia Guide to West African Literature in English Since 1945''. Columbia University Press. pp. 56–57. [[doi:10.7312/owom12686|doi:10.7312/owom12686. ISBN <bdi>9780231126861</bdi>. JSTOR 10.7312/owom12686.]]</ref> [[:en:Language|kasa ho osuani]] wɔ 1974 mu, na onyaa ne PhD wɔ Igbo Adesua mu wɔ 1982 mu, na ɔnam saayɛ so bɛyɛɛ Afrikani Ɔbea a odi kan a onyaa Masters’ ne [[:en:Postgraduate_education|PhD]] nyinaa fii Düsseldorf. Ɔkɔɔ so kɔɔ ne nhyiam a edi kan wɔ Ibadan nhyiam a ɛfa [[Pan-Africanism|Pan Africanism]] ho, afe a edi hɔ no ase, na ɔde nkrataa anan mae. == Adwuma == '''NHOMASUA''' Acholonu kyerɛɛ ade wɔ [[:en:English_department|Engiresi Dwumadibea]] a ɛwɔ Alvan Ikoku Federal College of Education, Owerri fi 1978<ref>Owomoyela, Oyekan (2008). ''The Columbia Guide to West African Literature in English Since 1945''. Columbia University Press. pp. 56–57. [[doi:10.7312/owom12686]]. ISBN <bdi>9780231126861</bdi>. JSTOR 10.7312/owom12686.</ref>, na na wakyerɛw nhoma<ref>[https://faculty.ucr.edu/~legneref/igbo/aboutcatherine.htm "Prof Catherine Obianuju Acholonu".] ''faculty.ucr.edu''. Retrieved 30 May 2020.</ref> bɛboro 16. Wɔ afe 1982 mu no, ɔhyehyɛɛ AFA: A journal of Creative Writing a ɛyɛ nsɛmma nhoma a edi kan a ɛfa Afrika nhoma ho. Wɔ afe 1986 mu no na ɔno nkutoo ne [[:en:Nigerians|Nigeriani]], ne Afrikafo baanu a wɔde wɔn ho hyɛɛ Amanaman Nkabom Abenfo Kuw Nhyiam a ɛfa "Mmea, Nnipa dodow ne Nkɔso a Ɛkɔ So Daa: Ɔkwan a ɛkɔ Rio, Cairo ne Beijing" ho no mu biako. Wɔ 1990 mu no, U.S. aban paw no sɛ Fulbright Ɔbenfo (esiane sɛ ɔkyerɛw Olaudah Equiano, obi a wagye din a ɔpɛ sɛ wotu nkoa ase na ɔkyerɛw nkoa asetra ho nsɛm Igbofo ntini ho asɛm nti) na ɔsom sɛ ɔkyerɛkyerɛfo a ɔsrasra ankorankoro kɔlege ahorow pii. Wɔhyɛɛ [[:en:African_American_Studies|Afrika Amerikafoɔ Adesua]] nhyehyɛeɛ no ase wɔ Manhattanville Kɔlege, ɛnam ne mmɔdenbɔ nti. Ɔsan nso boom hyehyɛɛ Catherine Acholonu Nhwehwɛmubea no sɛ wɔmfa wɔn adwene nsi [[:en:Historical_record|abakɔsɛm mu nsakrae]] a ɛtwe adwene si [[:en:Prehistory|Afrika asasepɔn no Abakɔsɛm]] a Edi Kan no so, wɔ nea na ɛyɛ nhwehwɛmu a edi kan no mu nhyehyɛe a wɔde Nigeriani bea bi din too so. == Amanyɔsɛm == Wɔ 1992 mu no, na watu mmirika akɔ Nigeria ɔmampanyin dibea sɛ obi a ɔpɛ sɛ ɔyɛ [[:en:Political_party|Ɔman Republican Nhyiam]]<ref>Uduma, Kalu (29 May 2020). [https://www.vanguardngr.com/2014/03/celebrated-scholar-acholonu-dies-63/ "Celebrated scholar, Acholonu dies at 63"]. ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. Retrieved 19 March 2014.</ref> no mu a wantumi. Saa bere no, na ne kunu yɛ Imo Mantam no amrado abadiakyiri a ofi kuw koro no ara mu. Efi afe 1999 no, ɔsom sɛ Ɔmampanyin Olusegun Obasanjo Fotufo Titiriw Panyin (SSA) wɔ Adwinni ne Amammerɛ ho ansa na ɔregyae adwuma wɔ afe 2002 mu, sɛ ɔrekɔsi akan wɔ Orlu mmarahyɛ bagua mantam agua a ɛwɔ Imo Mantam mu sɛ Ɔman Democratic Party kandifo na ɔsan kɔhyɛn abatow amammuisɛm a ɛyɛ nnam mu. Nanso, ɔhweree Arthur Nzeribe.<ref>https://www.vanguardngr.com/2014/03/celebrated-scholar-acholonu-dies-63/</ref> == Adwuma ne Gye-tumi == '''Anwensɛm ahorow''' Wɔagye atom kɛse sɛ Acholonu yɛ mmea [[:en:Poet|anwensɛm akyerɛwfo]] a wɔda nsow sen biara a wofi Nigeria no mu biako. Wɔde n’anwensɛm ahyɛ [[:en:African_Writers_Series|Heinemann Book of African Female Writers]] ne nhoma afoforo a wɔaboaboa ano mu. Wɔahyɛ Afro-Surrealist nsɛmti ahorow nsow<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Poet</ref><ref>Ohaeto, Ezenwa (1 January 1988). "The Other Voices: The Poetry of Three Nigerian Female Writers". ''Canadian Journal of African Studies''. '''22''' (3): 662–668. [[doi:10.1080/00083968.1988.10804235|doi:10.1080/00083968.1988.10804235. ISSN 0008-3968.]]</ref> == Nsɛm a ɔde gyina so == <references /> 9zw91q0g34z5vki47mcxs7tc7d6e977 Desertification 0 18144 200947 200278 2026-10-30T00:23:34Z InternetArchiveBot 10377 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 200947 wikitext text/x-wiki Anhweatam a ɛyɛ asase a ɛyɛ asase a ɛsow aba no sɛe nkakrankakra ma ɛbɛyɛ anhweatam a ɛso yɛ kusuu esiane abɔde mu nneɛma ne nnipa dwumadi ahorow a wɔaka abom nti. Nea ɛde anhweatam no ba ntɛm ara ne afifide dodow no ara a wɔhwere. Nneɛma ahorow bi na ɛde eyi ba, ɛno nkutoo anaasɛ wɔaka abom, te sɛ ɔpɛ, wim nsakrae, afuw a wɔyɛ de yɛ kua, adidibea a wodi boro so ne kwae a wotutu de yɛ pɛtro anaa adansi nneɛma. Ɛwom sɛ afifide di dwuma titiriw wɔ abɔde a nkwa wom a ɛwɔ asase no mu a wɔkyerɛ mu de, nanso nhwehwɛmu ahorow ada no adi sɛ, wɔ mmeae pii no, nsu a ɛtɔ ne nsu a ɛsen no so tew kɛse bere a afifide a ɛkata so no kɔ soro no.<ref>{{Citation |last=N. A. Geeson, C. J. Brandt, J. B. Thornes |title=Mediterranean Desertification: A Mosaic of Processes and Responses |date=2003-04-11 |url=https://books.google.com/books?id=G_0qg0f49GQC&pg=PA58 |publisher=Wiley |language=en |isbn=978-0-470-85686-4 |access-date=2026-06-23}}</ref> Asase a ɛso yɛ kusuu a wɔmmɔ ho ban no ne mframa bɔ anaasɛ nsuyiri a ɛba ntɛmntɛm hohoro no, na ɛma asase a ɛwɔ fam a ɛsow aba a ɛtow wɔ owia mu na ɛbɛyɛ kyɛnsee a ɛyɛ den a ɛnsow aba<ref>{{Citation |title=Sustainable development of drylands and combating desertification |url=https://www.fao.org/4/v0265e/v0265e01.htm |access-date=2026-06-23}}</ref><ref>{{Citation |last=Ning Zeng, Jinho Yoon |title=Expansion of the world's deserts due to vegetation-albedo feedback under global warming |date=2009 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2009GL039699 |work=Geophysical Research Letters |volume=36 |issue=17 |language=en |doi=10.1029/2009GL039699 |issn=1944-8007 |access-date=2026-06-23}}</ref> Anyɛ yiye koraa no, nnipa a wɔte asase kesee so no mu 90% te aman a afei na wɔrenya nkɔso mu, baabi a sikasɛm ne asetra mu tebea horow a enye nso hu amane.<ref>{{Citation |title=2010–2020: UN Decade for Deserts and the Fight against Desertification |url=https://www.un.org/en/events/desertification_decade/index.shtml |language=EN |access-date=2026-06-23}}</ref> Saa tebea yi mu yɛ den esiane asase a wɔsɛe no nti esiane nnɔbae a ɛso tew, asetra mu tebea a ɛyɛ hu ne sɛnea ɛyɛ den sɛ wobenya nneɛma ne hokwan ahorow nti.<ref>{{Citation |title=Desertification |date=2026-06-22 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Desertification&oldid=1360607973 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-06-23}}</ref> Asasesin a ɛka wɔn kɛse no wɔ Afrika (Sahel mantam), Asia (Gobi Anhweatam ne Mongolia) ne Amerika Kesee Fam mmeae bi. Asase a ɛso yɛ kusuu no gye Asase asase no bɛyɛ 40–41% na nnipa bɛboro ɔpepepem 2 na wɔte hɔ.<ref>{{Citation |title=Pollution-free Planet – UN Environment Management Group |url=https://unemg.org/pollution-free-planet/ |language=en-US |access-date=2026-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260611185040/https://unemg.org/pollution-free-planet/ |archive-date=2026-06-11 |url-status=dead}}</ref> Nea ɛka anhweatam a ɛdannan no bi ne anhwea ne mfutuma ahum, aduan a wonnya, ne ohia<ref>{{Citation |last=Keegan Carvalho |title=What Is Desertification? Causes, Effects, And Solutions |date=2024-12-03 |url=https://earth.org/what-is-desertification/ |language=en |access-date=2026-06-23}}</ref> Akwan a wɔfa so brɛ anhweatam ase anaasɛ wɔdan no bi ne asase no yiyedi a wɔbɛma atu mpɔn, anhweatam so ayɛ frɔmfrɔm, adidibea a wɔhwɛ so, ne nnua a wodua (kwae a wɔbɛsan asiesie ne kwae a wɔbɛdua)<ref>{{Citation |last=GREEN EARTH GROUP N.V |title=Green Earth {{!}} How to combat desertification |url=https://www.green.earth/desertification |language=en |access-date=2026-06-23}}</ref> Wɔ asase ho abakɔsɛm nyinaa mu no, anhweatam so nkɔso aba wɔ abɔde mu wɔ bere tenten mu<ref>{{Citation |title=Desertification |url=https://pubs.usgs.gov/gip/deserts/desertification/ |access-date=2026-06-23}}</ref> == '''Nkyerɛase''' '''Ahorow''' == Anhweatam a ɛdannan yɛ ade a ɛkɔ so nkakrankakra a ɛma asase no yɛ kusuu kɛse. Wɔakyerɛkyerɛ anhweatam mu wɔ Amanaman Nkabom Apam a Ɛko Tia Anhweatam (UNCCD) no mu sɛ "asase a wɔsɛe no wɔ mmeae a ɛhɔ yɛ kusuu, ɛhɔ yɛ kusuu fã na ɛhɔ yɛ kusuu a ɛhɔ yɛ nwini a efi nneɛma ahorow mu, a wim nsakrae ne nnipa dwumadi ka ho."<ref>{{Citation |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |doi=10.1080/00139157.1993.9929106 |access-date=2026-06-23|last=Hulme, Mike; Kelly, Mick (1993)|title=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00139157.1993.9929106|date=Environment: Science and Policy for Sustainable Development. 35 (6): 4–45.}}</ref> Anhweatam ho nkyerɛaseɛ – Saa asase no so beaeɛ a osuo ne sukyerɛmma a ɛtɔ nyinaa sua koraa sene mmeaeɛ foforɔ, baabi a afe biara osuo a ɛtɔ nnu 25CM. Nkyerɛaseɛ a UNO (1995) de maeɛ – Wɔfrɛ asase a ɛsɛe wɔ mmeaeɛ a ɛso yɛ kwa, nsuo a ɛyɛ nwini ne nsuo a ɛnyɛ nwini ɛnam wim nsakraeɛ ne nnipa dwumadiɛ nti, wɔfrɛ no anhweatam<ref>{{Citation |title=Desert |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/desert |language=en |access-date=2026-06-23}}</ref> Ɛde besi afe 2005 no, akyinnyegye kɛse wɔ hɔ wɔ nkyerɛase a ɛfata a wɔde ma wɔ asɛmfua anhweatam so a nkyerɛase bɛboro 100 a ɛwɔ hɔ wɔ ɔkwan a ɛfata so wɔ hɔ no ho.<ref>{{Citation |title=The Causes and Progression of Desertification |date=2017-09-08 |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781315240855/causes-progression-desertification-helmut-geist |work=Taylor & Francis |language=en |doi=10.4324/9781315240855/causes-progression-desertification-helmut-geist |access-date=2026-06-23}}</ref> Eyinom mu nea wogye toom kɛse ne Princeton Sukuupɔn Nsɛm asekyerɛ nhoma a ɛkyerɛkyerɛɛ mu sɛ "ɔkwan a asase a ɛsow aba dan sare so mpɛn pii esiane kwae a wotutu, ɔpɛ anaa kuayɛ a ɛmfata/ɛmfata nti".<ref>{{Citation |title=Enable JavaScript to use search |url=https://www.google.com/httpservice/retry/enablejs?sei=IZw6aoG7CpXU5NoP5Ye5CA |access-date=2026-06-23}}</ref> Saa nkyerɛaseɛ yi daa abusuabɔ a ɛda anhweatam so ne nnipa dwumadiɛ ntam adi pefee, titire no asase a wɔde di dwuma ne asase sohwɛ ho adeyɛ. Ɛsan nso sii sikasɛm, asetra ne nneɛma a atwa yɛn ho ahyia a anhweatam a ɛdannan de ba no so dua. Nanso, wɔapow mfitiase ntease yi a ɛne sɛ anhweatam a wɔbɛdan no hwehwɛ sɛ wɔtrɛw anhweatam ahorow mu ankasa bere a adwene no akɔ so ayɛ kɛse fi saa bere no<ref>{{Citation |title=Desertification {{!}} Description, Causes, & Impacts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/desertification |work=Encyclopedia Britannica |language=en |access-date=2026-06-23}}</ref> Akyinnyegye bi nso wɔ hɔ a ɛfa anhweatam ahorow a wɔkyekyɛ mu nketewa ho, a nea ɛka ho ne, nsɛmfua te sɛ "anhweatam a nnipa ayɛ" ne "anhweatam a ɛnyɛ nhwɛsode" no mudi mu kura ne mfaso a ɛwɔ so<ref>{{Citation |last=Helmut J. Geist, Eric F. Lambin |title=Dynamic Causal Patterns of Desertification |date=2004 |url=https://academic.oup.com/bioscience/article/54/9/817-829/252974 |work=BioScience |volume=54 |issue=9 |pages=817 |language=en |doi=10.1641/0006-3568(2004)054[0817:DCPOD]2.0.CO;2 |issn=0006-3568 |access-date=2026-06-23}}</ref> == '''<u>Nea ɛde ba</u>''' == '''Nneɛma a ɛde ba ntɛm ara''' Nea ɛde anhweatam no ba ntɛm ara ne afifide dodow no ara a wɔhwere. Nneɛma ahorow bi na ɛde eyi ba, ɛno nkutoo anaasɛ wɔaka abom, te sɛ ɔpɛ, wim nsakrae, afuw a wɔyɛ de yɛ kua, adidibea a wodi boro so ne kwae a wotutu de yɛ pɛtro anaa adansi nneɛma.Ɛwom sɛ afifide di dwuma titiriw wɔ abɔde a nkwa wom a ɛwɔ asase no mu a wɔkyerɛ mu de, nanso nhwehwɛmu ahorow ada no adi sɛ, wɔ mmeae pii no, nsu a ɛtɔ ne nsu a ɛsen no so tew kɛse bere a afifide kata so kɛse no<ref>{{Citation |last=N. A. Geeson, C. J. Brandt, J. B. Thornes |title=Mediterranean Desertification: A Mosaic of Processes and Responses |date=2003-04-11 |url=https://books.google.com/books?id=G_0qg0f49GQC&pg=PA58 |publisher=Wiley |language=en |isbn=978-0-470-85686-4 |access-date=2026-06-23}}</ref> Asase a ɛso yɛ kusuu a wɔmmɔ ho ban no ne mframa bɔ anaasɛ nsuyiri a ɛba ntɛmntɛm hohoro no, na ɛma asase a ɛwɔ fam a ɛsow aba a ɛtow wɔ owia mu na ɛbɛyɛ kyɛnsee a ɛyɛ den a ɛnsow aba.<ref>{{Citation |title=Measurement of the scarcity of soil in agriculture |date=2003-09-01 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301420704000340 |work=Resources Policy |volume=29 |issue=3-4 |language=en |doi=10.1016/j.re |issn=0301-4207 |access-date=2026-06-23}}</ref> '''Nkɛntɛnso a nnipa dwumadi ahorow nya''' Nhwehwɛmu ahorow a edi kan no kyerɛe sɛ nneɛma a ɛtaa ma anhweatam dan no mu biako ne adidibea a wodi boro so, afifide a anantwi ne mmoa afoforo di boro so.<ref>{{Citation |last=J. G. Charney |title=Dynamics of deserts and drought in the Sahel |date=1975 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/qj.49710142802 |work=Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society |volume=101 |issue=428 |pages=193–202 |language=en |doi=10.1002/qj.49710142802 |issn=1477-870X |access-date=2026-06-23}}</ref> Nanso, dwuma a mpɔtam hɔfo a wɔde di dwuma boro so di wɔ anhweatam a wɔde mae wɔ nnansa yi bere a atwam no mu no yɛ nea akyinnyegye wom.<ref>{{Citation |title=The End of Desertification?: Disputing Environmental Change in the Drylands |date=2016 |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-642-16014-1 |editor-last=Roy Behnke, Michael Mortimore |series=Springer Earth System Sciences |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-16014-1 |isbn=978-3-642-16013-4 |access-date=2026-06-23}}</ref> Mprempren wosusuw sɛ ɔpɛ a ɛba wɔ Sahel mantam mu no fi osutɔ a ɛsakra wɔ mmere horow mu a ɛpo ani hyew a ɛsakra kɛse na ɛde ba titiriw, a nea ɛde ba titiriw ne abɔde mu nsakrae ne aerosols (sulphate nneɛma nketenkete a ɛdannan) ne mframa a ɛma wim yɛ hyew a nnipa de ba.<ref>{{Citation |last=Michela Biasutti |title=Rainfall trends in the African Sahel: Characteristics, processes, and causes |date=2019 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6617823/ |work=Wiley Interdisciplinary Reviews. Climate Change |volume=10 |issue=4 |pages=e591 |doi=10.1002/wcc.591 |issn=1757-7780 |pmc=6617823 |pmid=31341517 |access-date=2026-06-23}}</ref> Ne saa nti, po mu hyew a ɛresakra ne sulfate a wɔtow gu no so tew no ama ɔmantam no asan ayɛ ahabammono bio.<ref>{{Citation |last=Michela Biasutti |title=Rainfall trends in the African Sahel: Characteristics, processes, and causes |date=2019 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6617823/ |work=Wiley Interdisciplinary Reviews. Climate Change |volume=10 |issue=4 |pages=e591 |doi=10.1002/wcc.591 |issn=1757-7780 |pmc=6617823 |pmid=31341517 |access-date=2026-06-23}}</ref>Eyi ama nhomanimfo binom aka sɛ afifide a ɛyera esiane kuayɛ nti no yɛ ade ketewaa bi a ɛma anhweatam yɛ sare<ref>{{Citation |title=Digital object identifier |date=2026-06-20 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Digital_object_identifier&oldid=1360223355 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-06-23}}</ref> Nnipa dodow a ɛkɔ soro no nya nkɛntɛnso kɛse wɔ adidibea a wodi boro so, kuayɛ a ɛboro so ne kwae a wotutu so, efisɛ akwan a kan no na wogye tom no abɛyɛ nea entumi nkɔ so.<ref>{{Citation |last=Epule, Terence Epule; Peng, Changhui; Lepage, Laurent (February 2015). |title=Environmental refugees in sub-Saharan Africa: a review of perspectives on the trends, causes, challenges and way forward". |date=GeoJournal. 80 (1): 79–92 |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2015GeoJo..80...79E |access-date=2026-06-23}}</ref> Nteaseɛ ahodoɔ bi nti akuafoɔ de kuayɛ a emu yɛ den di dwuma a ɛne kuayɛ kɛseɛ bɔ abira nanso adeɛ titire nti ne sɛ wɔbɛma nnɔbaeɛ ayɛ kɛseɛ.<ref>{{Citation |last=thomas harrisson |title=Explainer: Desertification and the role of climate change |date=2019-08-06 |url=https://www.carbonbrief.org/explainer-desertification-and-the-role-of-climate-change/ |language=en |access-date=2026-06-23}}</ref> Ɛdenam nnɔbae a wɔma ɛkɔ soro so no, wohia nnuru a wɔde yɛ nnɔbae, nnuru a wɔde kum mmoawa, ne adwumayɛfo pii na ama wɔatumi ahwɛ mfiri so. Asase no a wɔde di dwuma bere nyinaa yi ma asase no mu aduannuru sa ntɛmntɛm na ɛma anhweatam trɛw<ref>{{Citation |last=United Nations |title=World Day to Combat Desertification and Drought |url=https://www.un.org/en/observances/desertification-day |language=en |access-date=2026-06-23}}</ref><ref>{{Citation |title=Intensive agriculture {{!}} Organic Farming, Crop Rotation & Soil Management {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/intensive-agriculture |work=Encyclopedia Britannica |language=en |access-date=2026-06-23}}</ref> '''Abɔde mu nsakrae ahorow''' Nyansahufo gye tom sɛ anhweatam bi a ɛwɔ beae a Sahara anhweatam no wɔ mprempren no fi abɔde mu nsakrae a ɛba owia hann mu esiane Asase no anim a ɛtwa ho hyia nti.<ref>{{Citation |last=Jessica E. Tierney, Francesco S. R. Pausata, Peter B. deMenocal |title=Rainfall regimes of the Green Sahara |date=2017-01 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5242556/ |work=Science Advances |volume=3 |issue=1 |pages=e1601503 |doi=10.1126/sciadv.1601503 |issn=2375-2548 |pmc=5242556 |pmid=28116352 |access-date=2026-06-23}}</ref> Nsonsonoe a ɛte saa no nya Afrika Atɔe Fam Osutɔbere no ahoɔden so nkɛntɛnso, na ɛma wonya nsɛm a efi afifide ne mfutuma a wɔtow gu mu a ɛma Sahara wim tebea a ɛyɛ nsu na ɛyɛ kusuu no kyinhyia no yɛ kɛse.<ref>{{Citation |last=Francesco S. R. Pausata, Gabriele Messori, Qiong Zhang |title=Impacts of dust reduction on the northward expansion of the African monsoon during the Green Sahara period |date=2016-01-15 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X15007530 |work=Earth and Planetary Science Letters |volume=434 |pages=298–307 |doi=10.1016/j.epsl.2015.11.049 |issn=0012-821X |access-date=2026-06-23}}</ref> Nyansahyɛ bi nso wɔ hɔ a ɛkyerɛ sɛ nsakrae a ɛbaa Sahara fi savanna so kɔɔ sare so wɔ Holocene mfinimfini no fã bi fi anantwi a ɛhɔfo no didi boro so.<ref>{{Citation |last=David K. Wright |title=Humans as Agents in the Termination of the African Humid Period |date=2017-01-26 |url=https://www.frontiersin.org/journals/earth-science/articles/10.3389/feart.2017.00004/full |work=Frontiers in Earth Science |volume=5 |language=English |doi=10.3389/feart.2017.00004 |issn=2296-6463 |access-date=2026-06-23}}</ref> Nyansahufo akɔ so ayɛ mmeae a ɛho hia ho nhwehwɛmu, na wɔasi so dua sɛ nnipa dwumadi ne asase mu akwahosan ka wim tebea ho nneɛma ho sɛ nneɛma atitiriw a ɛma anhweatam no yɛ kɛse.Wɔ Mu Us Anhweatam so no, asase akwahosan yɛ anhweatam a ɛkɔ so no mu 37% bere a wim tebea ne nnipa dwumadi yɛ adwuma de siw saa adeyɛ yi ano 46% ne 17%. Mongolia mfimfini anhweatam no yɛ nea wim tebea a ɛboa 24% ne asase so mfaso 34.7% wɔ saa nneɛma a atwa yɛn ho ahyia yi nyinaa mu. Shaanxi yɛ nhwɛsoɔ a ɛne no bɔ abira a wim tebea yɛ adwuma tia anhweatam a ɛyɛ adwuma na asase ma ɛyɛ kɛseɛ, na ɛkyerɛ nkɛntɛnsoɔ ahodoɔ a abɔdeɛ mu nneɛma nya wɔ mpɔtam hɔ nyinaa.<ref>{{Citation |last=Jiaying Li, Yu Li, Xuhui Wang, Zhongxu Ma |title=Exploring the Spatial-Temporal Patterns, Drivers, and Response Strategies of Desertification in the Mu Us Desert from Multiple Regional Perspectives |date=2024-10-22 |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/16/21/9154 |work=Sustainability |volume=16 |issue=21 |pages=9154 |language=en |doi=10.3390/su16219154 |issn=2071-1050 |access-date=2026-06-23}}</ref> '''Wim nsakrae''' Nhwehwɛmu a wɔyɛ wɔ anhweatam so no yɛ nea ɛyɛ den, na metric biako biara nni hɔ a ebetumi akyerɛkyerɛ afã horow nyinaa mu. Nanso, wɔda so ara hwɛ kwan sɛ wim nsakrae a emu yɛ den kɛse bɛma asase a ɛso yɛ kusuu a ɛwɔ Asase nsasepɔn so mprempren no ayɛ kɛse:efi 38% wɔ afeha a ɛtɔ so aduonu awieeɛ kɔsi 50% anaa 56% wɔ afeha no awieeɛ, wɔ "ɛyɛ mmerɛ" na ɛyɛ hyew kɛseɛ Representative Concentration Pathways 4.5 ne 8.5 ase. Wobehu ntrɛwmu no fã kɛse no ara wɔ mmeae te sɛ “Amerika Atifi fam kesee fam atɔe, Afrika atifi fam ano, Afrika kesee fam, ne Australia.”<ref>{{Citation |last=thomas harrisson |title=Explainer: Desertification and the role of climate change |date=2019-08-06 |url=https://www.carbonbrief.org/explainer-desertification-and-the-role-of-climate-change/ |language=en |access-date=2026-06-23}}</ref> Asase a ɛso yɛ kusuu kata asase so 41% na ɛka wiase nyinaa kuayɛ asase 45% ho.<ref>{{Citation |last=A. L. Burrell, J. P. Evans, M. G. De Kauwe |title=Anthropogenic climate change has driven over 5 million km2 of drylands towards desertification |date=2020-07-31 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7395722/ |work=Nature Communications |volume=11 |issue=1 |pages=3853 |doi=10.1038/s41467-020-17710-7 |issn=2041-1723 |pmc=7395722 |pmid=32737311 |access-date=2026-06-23}}</ref> Saa mmeae yi ka abɔde a nkwa wom a ɛyɛ mmerɛw kɛse wɔ wim tebea ne asase a wɔde di dwuma mu nsakrae a nnipa de ba no ho na ɛwɔ asiane mu sɛ anhweatam bɛdan wɔn. Wɔyɛɛ nhwehwɛmu a egyina nhwɛsoɔ a ɛkyerɛ sɛnea anhweatam so yɛ adwuma wɔ afe 2020 mu a ɛkyerɛɛ wim nsakraeɛ, wim nsakraeɛ, CO2 a wɔde yɛ nnɔbaeɛ ne afei nso abɔdeɛ a nkwa wom nsakraeɛ a ɛba nkakrankakra ne ntɛmntɛm a ɛnam asase a wɔde di dwuma so ba.<ref>{{Citation |last=A. L. Burrell, J. P. Evans, M. G. De Kauwe |title=Anthropogenic climate change has driven over 5 million km2 of drylands towards desertification |date=2020-07-31 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7395722/ |work=Nature Communications |volume=11 |issue=1 |pages=3853 |doi=10.1038/s41467-020-17710-7 |issn=2041-1723 |pmc=7395722 |pmid=32737311 |access-date=2026-06-23}}</ref> Nhwehwɛmu no hunuu sɛ, wɔ afe 1982 ne 2015 ntam no, wiase asase a ɛso yɛ kusuu no mu 6% yɛɛ anhweatam a ɛnam asase a wɔde di dwuma a ɛnkɔ so daa a wim nsakraeɛ a nnipa de baeɛ nti. Ɛmfa ho sɛ sɛ wɔkyekyem pɛpɛɛpɛ a, wiase nyinaa ayɛ ahabammono no, wim nsakrae a nnipa de ba no asɛe asase a ɛso yɛ kusuu 12.6% (5.43 ɔpepem km2), na ɛde anhweatam ayɛ na ɛka nnipa ɔpepem 213, a wɔn mu 93% te aman a afei na wɔrenya nkɔso mu.<ref>{{Citation |last=A. L. Burrell, J. P. Evans, M. G. De Kauwe |title=Anthropogenic climate change has driven over 5 million km2 of drylands towards desertification |date=2020-07-31 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7395722/ |work=Nature Communications |volume=11 |issue=1 |pages=3853 |doi=10.1038/s41467-020-17710-7 |issn=2041-1723 |pmc=7395722 |pmid=32737311 |access-date=2026-06-23}}</ref> '''Kuadwuma ne kuayɛ dwumadi ahorow''' Kuadwuma mu dwumadi te sɛ mmoa a wodi boro so ma anhweatam yɛ sare. Wɔ saa kuayɛ adwuma yi mu no, wɔma mmoa te sɛ anantwinini ne anantwinini kwan ma wodi asase bi so bere tenten a wondua sare mfa nsi ananmu. Esiane eyi nti, asase no da mpan, ɛda ɔhyew a efi owia mu a ɛma ɛyɛ den, mframa a ano yɛ den a ɛma asase no nso hwere n’aduannuru.<ref>{{Citation |title=Science |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |language=en |doi=10.1126/science.186.4163.531 |access-date=2026-06-23}}</ref> Kuadwuma a ɛboro so ne Monocropping yɛ kuayɛ dwumadi afoforo a ɛma anhweatam dan wɔ Afrika. Sɛ wodua nnɔbae koro no ara mpɛn pii wɔ asase koro so a, ɛma aduannuru a ɛho hia a ɛwɔ asase no so no fi hɔ. Sɛ asase no sa a, ɛhwere nneɛma a ɛwɔ mu ne tumi a ɛtumi kura nsuo mu, na ɛma asase no yɛ den na ɛpaapae.<ref>{{Citation |title=Desertification, its Causes and why it Matters |date=2012-02-21 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119977759.ch1 |pages=3–39 |language=en |doi=10.1002/9781119977759.ch1 |access-date=2026-06-23}}</ref> '''<u>Nkɛntɛnso a efi mu ba</u>''' '''Anhwea ne mfutuma ahum''' Mfutuma a wɔtow gu wiase nyinaa afe biara no anya nkɔanim 25% wɔ afeha a ɛto so dunkron awiei kosi nnɛ ntam.<ref>{{Citation |last=Tanja Stanelle, Isabelle Bey, Thomas Raddatz, Christian Reick, Ina Tegen |title=Anthropogenically induced changes in twentieth century mineral dust burden and the associated impact on radiative forcing |date=2014 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2014JD022062 |work=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |volume=119 |issue=23 |pages=13,526–13,546 |language=en |doi=10.1002/2014JD022062 |issn=2169-8996 |access-date=2026-06-24}}</ref> Anhweatam a ɛreyɛ kɛse no nso ama anhwea ne mfutuma a ayɛ mmerɛw a mframa no betumi agye a awiei koraa no ɛde ahum aba no akɔ soro. Sɛ nhwɛso no, mfutuma ahum a ɛtu wɔ Mfinimfini Apuei “reyɛ nea ɛtaa ba na emu yɛ den wɔ nnansa yi mfe mu” efisɛ “osu a ɛtɔ bere tenten a ɛso tew [ma] asase mu nsu ne afifide a ɛkata so no so tew.”<ref>{{Citation |last=Soodabeh Namdari, Neamat Karimi, Armin Sorooshian, GholamHasan Mohammadi, Saviz Sehatkashani |title=Impacts of climate and synoptic fluctuations on dust storm activity over the Middle East |date=2018-01 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6192056/ |work=Atmospheric Environment (Oxford, England: 1994) |volume=173 |pages=265–276 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.016 |issn=1352-2310 |pmc=6192056 |pmid=30344444 |access-date=2026-06-24}}</ref> Mfutuma ahum betumi ama obi anya ɔhome mu haw ahorow bi te sɛ ahurututu mu yare, honam ani yare, ayamtu ne nea ɛkeka ho pii.<ref>{{Citation |title=Desert dust and human health disorders |date=2014-02-01 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0160412013002262 |work=Environment International |volume=63 |pages=101–113 |language=en-US |doi=10.1016/j.envint.2013.10.011 |issn=0160-4120 |access-date=2026-06-24}}</ref> Wobetumi agu nsu a ɛda hɔ ho fĩ, atew mmɔden a wɔbɔ sɛ ahoɔden a ɛho tew no tu mpɔn, na wɔagyae akwantu dodow no ara. Mfutuma ne anhwea ahum betumi anya nkɛntɛnso bɔne wɔ wim tebea so a ebetumi ama sare so asɛe kɛse.<ref>{{Citation |last=Tiantian Hu, Di Wu, Yaohui Li, Chenghai Wang |title=The Effects of Sandstorms on the Climate of Northwestern China |date=2017 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1155/2017/4035609 |work=Advances in Meteorology |volume=2017 |issue=1 |pages=4035609 |language=en |doi=10.1155/2017/4035609 |issn=1687-9317 |access-date=2026-06-24}}</ref> Mfutuma nketenkete a ɛwɔ mframa mu no pete mframa a ɛba fi owia mu ba (Hassan, 2012). Mfutuma no betumi ama asase so hyew akata so bere tiaa bi nanso wim hyew bɛkɔ soro. Eyi betumi asɛe na ama mununkum nkwa nna ayɛ tiaa a ebetumi ama osu atɔ pii<ref>{{Citation |last=thomas harrisson |title=Explainer: Desertification and the role of climate change |date=2019-08-06 |url=https://www.carbonbrief.org/explainer-desertification-and-the-role-of-climate-change/ |language=en |access-date=2026-06-28}}</ref> p6187w2vpgjvx3vbatfmrfn6kfht1z7 William Shatner 0 18195 200945 200930 2026-10-30T00:19:24Z K7yz3 22268 Abɔnten so nkitahodi ahorow 200945 wikitext text/x-wiki [[File:William Shatner Star Trek.JPG|thumb|William Shatner]] '''William Shatner''' (wɔwoo no March 22, 1931 wɔ [[Montréal|Montreal]]), yɛ [[Canada]] sini ne television so ɔyɛkyerɛfo, sini yɛfo, kwankyerɛfo, sini ho nsɛm kyerɛwfo, nhoma kyerɛwfo, odwontofo ne obi a ɔde ne nne ma sini mu nnipa.<ref name=":1">{{Citation |title=William Shatner Emmy Awards and Nominations |date= |url=https://www.televisionacademy.com/bios/william-shatner |publisher=Television Academy |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref> Ɔyɛ Canada Abasobɔdeɛ a wɔfrɛ no ''Officer of the Order of Canada'' no kurafo.<ref>{{Citation |last= |title=Mr. William Shatner |date= |url=https://www.gg.ca/en/honours/recipients/146-5939 |publisher=The Governor General of Canada |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref> Wanya [[Golden Globe]] abasobɔde biako<ref>{{Citation |title=William Shatner |date= |url=https://goldenglobes.com/person/william-shatner/ |work=Golden Globes |language=en-US |access-date=2026-10-27}}</ref> ne [[Emmy]] abasobɔde abien. Ɔbɛyɛɛ obi a nnipa pii nim no denam ne dwumadi sɛ Captain Kirk wɔ [[Star Trek]] mu, [[T. J. Hooker]] wɔ sini a wɔfrɛ no saa ara no mu, ne Denny Crane wɔ [[Boston Legal]] mu.<ref name=":1" /> Ɔkɔɔ ahunmu wɔ [[Blue Origin]] adwumakuw no ''New Shepard'' so wɔ October 2021 mu, na akwantu no gyee bɛyɛ simma du. Saa bere no na wadi mfe 90, na ɔbɛyɛɛ onipa a na wanyin sen obiara a wadu ahunmu saa bere no.<ref>{{Citation |last=Connie Suggitt |title=William Shatner breaks record for oldest person in space after Blue Origin flight |date=2021-10-13 |url=https://www.guinnessworldrecords.com/news/2021/10/william-shatner-breaks-record-for-oldest-person-in-space-after-blue-origin-flight-678841 |work=Guiness World Records}}</ref> == Abɔnten so nkitahodi ahorow == * [[imdbname:0000638|William Shatner]] wɔ [[IMDb]] * [https://www.youtube.com/watch?v=EsQNV89Ba-4 Video] wɔ [[YouTube]] == Nsɛm a wɔde gyinaa so == [[Nkyekyεmu:Ɔyɛkyerɛfo]] fbjtu2q99ppbrmhrgwzg2x2pqmy6i8p Star Trek 0 18200 200937 200932 2026-10-29T22:41:30Z K7yz3 22268 Abɔnten Nkitahodi 200937 wikitext text/x-wiki [[File:Star Trek Logo 1.png|thumb|Ahyɛnsodeɛ a ɛkyerɛ franchise no]] '''Star Trek''' yɛ [[Amerika|Amerikafoɔ]] franchise a ɛfa nyansahu mu ayɛsɛm ho. Ɛgyina television so sini a ne din ne Star Trek no so. Gene Roddenberry na ɔyɛɛ sini no ho adwene, na wɔdaa no adi wɔ Amerika firi afe 1966 kɔsi afe 1969.<ref>{{Citation |last=John Uri |title=50 Years of NASA and Star Trek Connections |date=2019-06-03 |url=https://www.nasa.gov/history/50-years-of-nasa-and-star-trek-connections/ |publisher=NASA |language=en-US |access-date=2026-10-28}}</ref> ''Star Trek'' nnɛ yɛ sini ahorow nkron a wɔde nnipa ankasa yɛ ne mfonini sini ahorow pii a ne nyinaa bom yɛ nsɛm a ɛboro 900. Ɛsan wɔ sini akɛse 13 a wɔyɛ ma sini dan mu, VoD sini biako ne radio so agodie biako a wɔtie.<ref>{{Citation |title=Celebrating 60 Years of ‘Star Trek’ Around the Globe |date=2026-09-03 |url=https://www.skydance.com/news/celebrating-60-years-of-star-trek-around-the-globe |publisher=Skydance |language=en |access-date=2026-10-28}}</ref> Nsɛm a ɛkɔ so wɔ sini no mu no taa si afeha a ɛto so 22 kosi afeha a ɛto so 25 ne afeha a ɛto so 32 mu. Mpɛn pii no, nsɛm no fa ahunmu hyɛn bi a wɔtaa frɛ no Enterprise anaa ahunmu gyinabea bi adwumayɛfo ho. Wɔn mu dodow no ara yɛ United Federation of Planets no mufo. Saa nkabom yi ka abɔde ahorow a wofi Milky Way galaxy no mu bom. Nsɛm no ka wɔn a wɔhyia abɔde foforo ne nneɛma a ɛfa nsoromma ne ahunmu ho ho asɛm. Ɛsan ka asetra mu nsɛm, amammuisɛm, nyansapɛ ne abrabɔ pa ho nsɛmmisa ho asɛm.<ref>{{Citation |last=Lincoln Geraghty |title=The influence of Star Trek on television, film and culture |date=2008 |url=https://researchportal.port.ac.uk/en/publications/the-influence-of-star-trek-on-television-film-and-culture/ |series=Critical explorations in science fiction and fantasy |place=Jefferson, NC |publisher=McFarland |isbn=978-0-7864-3034-5 |access-date=2026-10-28}}</ref> == TV so dwumadi a wɔde nnipa ankasa yɛ a ɛtoatoa so == <gallery> File:Star Trek TOS Logo.svg|Star Trek (Nsɛm&#160;a&#160;Edi&#160;Kan)<br/>(1966-1969) File:Star Trek The Next Generation Logo.svg|Star Trek: The&#160;Next&#160;Generation<br/>(1987-1993) File:Star Trek DS9 logo.svg|Star Trek: Deep&#160;Space&#160;Nine<br/>(1993-1999) File:Star Trek Voyager Logo.svg|Star Trek: Voyager<br/>(1995-2001) File:Star Trek ENT logo.svg|Star Trek: Enterprise<br/>(2001-2005) File:Star Trek Discovery logo.svg|Star Trek: Discovery<br/>(2017-2024) File:Star Trek Picard logo.svg|Star Trek: Picard<br/>(2020-2023 File:Star Trek SNW logo.svg|Star Trek: Strange&#160;New&#160;Worlds<br/>(firi 2026) File:Star Trek Starfleet Academy Logo.png|Star Trek: Starfleet&#160;Academy<br/>(firi 2026) </gallery> == TV so dwumadi a wɔayɛ no mfonini a ɛtoatoa so == * 1973-1974: Star Trek: The Animated Series * 2020-2024: Star Trek: Lower Decks * 2021-2024: Star Trek: Prodigy == Sini == * 1979: Star Trek: The Motion Picture * 1982: Star Trek Ⅱ: The Wrath of Khan * 1984: Star Trek III: The Search for Spock * 1986: Star Trek IV: The Voyage Home * 1989: Star Trek V: The Final Frontier * 1991: Star Trek VI: The Undiscovered Country * 1994: Star Trek: Generations * 1996: Star Trek: First Contact * 1998: Star Trek: Insurrection * 2002: Star Trek: Nemesis * 2009: Star Trek * 2013: Star Tek Into Darkness * 2016: Star Trek Beyond * 2025: Star Trek: Section 31 == Ɔyɛfoɔ (Paw a wɔpaw) == <div style="float:left;"><gallery mode="packed"> File:Star Trek William Shatner.JPG|[[William Shatner]] File:Nichelle Nichols (4505899674) (cropped).jpg|Nichelle Nichols File:Patrick Stewart 1999.jpg|[[Patrick Stewart]] File:Levar Burton, Disney Social Media Moms Conference 2014, 2-crop.jpg|LeVar Burton File:AveryBrooksAtConvention crop.jpg|Avery Brooks File:Kate Mulgrew Shankbone Metropolitan Opera 2009.jpg|Kate Mulgrew File:Tim Russ (32382294283).jpg|Tim Russ File:Scott Bakula.jpg|Scott Bakula File:Anthony Montgomery.jpg|Anthony Montgomery File:Sonequa Martin-Green 2017.jpg|Sonequa Martin-Green File:Michelle Hurd by Gage Skidmore.jpg|Michelle Hurd File:Anson Mount by Gage Skidmore.jpg|Anson Mount File:74th tony awards 1 cropped.jpg|Celia Rose Gooding File:HollyHunter.jpg|Holly Hunter File:Sandro Rosta by Gage Skidmore.jpg|Sandro Rosta </gallery></div><div style="clear:both"> == Abɔnten nkitahodi == * [https://startrek.com Star Trek wɛbsaet a ɛyɛ aban de] (Borɔfo) * [[imdbtitle:0060028|Star Trek (Nsɛm&#160;a&#160;Edi&#160;Kan)]] wɔ [[IMDb]]</div> == Nsɛm a wɔde gyinaa so == <references /> [[Nkyekyεmu:Sini]] [[Nkyekyεmu:TV so dwumadi ahorow]] [[Nkyekyεmu:Nyansahu mu ayɛsɛm]] 1918eju6fc3yqyamij5rsah38oe9u6t 200946 200937 2026-10-30T00:20:45Z K7yz3 22268 Abɔnten so nkitahodi ahorow 200946 wikitext text/x-wiki [[File:Star Trek Logo 1.png|thumb|Ahyɛnsodeɛ a ɛkyerɛ franchise no]] '''Star Trek''' yɛ [[Amerika|Amerikafoɔ]] franchise a ɛfa nyansahu mu ayɛsɛm ho. Ɛgyina television so sini a ne din ne Star Trek no so. Gene Roddenberry na ɔyɛɛ sini no ho adwene, na wɔdaa no adi wɔ Amerika firi afe 1966 kɔsi afe 1969.<ref>{{Citation |last=John Uri |title=50 Years of NASA and Star Trek Connections |date=2019-06-03 |url=https://www.nasa.gov/history/50-years-of-nasa-and-star-trek-connections/ |publisher=NASA |language=en-US |access-date=2026-10-28}}</ref> ''Star Trek'' nnɛ yɛ sini ahorow nkron a wɔde nnipa ankasa yɛ ne mfonini sini ahorow pii a ne nyinaa bom yɛ nsɛm a ɛboro 900. Ɛsan wɔ sini akɛse 13 a wɔyɛ ma sini dan mu, VoD sini biako ne radio so agodie biako a wɔtie.<ref>{{Citation |title=Celebrating 60 Years of ‘Star Trek’ Around the Globe |date=2026-09-03 |url=https://www.skydance.com/news/celebrating-60-years-of-star-trek-around-the-globe |publisher=Skydance |language=en |access-date=2026-10-28}}</ref> Nsɛm a ɛkɔ so wɔ sini no mu no taa si afeha a ɛto so 22 kosi afeha a ɛto so 25 ne afeha a ɛto so 32 mu. Mpɛn pii no, nsɛm no fa ahunmu hyɛn bi a wɔtaa frɛ no Enterprise anaa ahunmu gyinabea bi adwumayɛfo ho. Wɔn mu dodow no ara yɛ United Federation of Planets no mufo. Saa nkabom yi ka abɔde ahorow a wofi Milky Way galaxy no mu bom. Nsɛm no ka wɔn a wɔhyia abɔde foforo ne nneɛma a ɛfa nsoromma ne ahunmu ho ho asɛm. Ɛsan ka asetra mu nsɛm, amammuisɛm, nyansapɛ ne abrabɔ pa ho nsɛmmisa ho asɛm.<ref>{{Citation |last=Lincoln Geraghty |title=The influence of Star Trek on television, film and culture |date=2008 |url=https://researchportal.port.ac.uk/en/publications/the-influence-of-star-trek-on-television-film-and-culture/ |series=Critical explorations in science fiction and fantasy |place=Jefferson, NC |publisher=McFarland |isbn=978-0-7864-3034-5 |access-date=2026-10-28}}</ref> == TV so dwumadi a wɔde nnipa ankasa yɛ a ɛtoatoa so == <gallery> File:Star Trek TOS Logo.svg|Star Trek (Nsɛm&#160;a&#160;Edi&#160;Kan)<br/>(1966-1969) File:Star Trek The Next Generation Logo.svg|Star Trek: The&#160;Next&#160;Generation<br/>(1987-1993) File:Star Trek DS9 logo.svg|Star Trek: Deep&#160;Space&#160;Nine<br/>(1993-1999) File:Star Trek Voyager Logo.svg|Star Trek: Voyager<br/>(1995-2001) File:Star Trek ENT logo.svg|Star Trek: Enterprise<br/>(2001-2005) File:Star Trek Discovery logo.svg|Star Trek: Discovery<br/>(2017-2024) File:Star Trek Picard logo.svg|Star Trek: Picard<br/>(2020-2023 File:Star Trek SNW logo.svg|Star Trek: Strange&#160;New&#160;Worlds<br/>(firi 2026) File:Star Trek Starfleet Academy Logo.png|Star Trek: Starfleet&#160;Academy<br/>(firi 2026) </gallery> == TV so dwumadi a wɔayɛ no mfonini a ɛtoatoa so == * 1973-1974: Star Trek: The Animated Series * 2020-2024: Star Trek: Lower Decks * 2021-2024: Star Trek: Prodigy == Sini == * 1979: Star Trek: The Motion Picture * 1982: Star Trek Ⅱ: The Wrath of Khan * 1984: Star Trek III: The Search for Spock * 1986: Star Trek IV: The Voyage Home * 1989: Star Trek V: The Final Frontier * 1991: Star Trek VI: The Undiscovered Country * 1994: Star Trek: Generations * 1996: Star Trek: First Contact * 1998: Star Trek: Insurrection * 2002: Star Trek: Nemesis * 2009: Star Trek * 2013: Star Tek Into Darkness * 2016: Star Trek Beyond * 2025: Star Trek: Section 31 == Ɔyɛfoɔ (Paw a wɔpaw) == <div style="float:left;"><gallery mode="packed"> File:Star Trek William Shatner.JPG|[[William Shatner]] File:Nichelle Nichols (4505899674) (cropped).jpg|Nichelle Nichols File:Patrick Stewart 1999.jpg|[[Patrick Stewart]] File:Levar Burton, Disney Social Media Moms Conference 2014, 2-crop.jpg|LeVar Burton File:AveryBrooksAtConvention crop.jpg|Avery Brooks File:Kate Mulgrew Shankbone Metropolitan Opera 2009.jpg|Kate Mulgrew File:Tim Russ (32382294283).jpg|Tim Russ File:Scott Bakula.jpg|Scott Bakula File:Anthony Montgomery.jpg|Anthony Montgomery File:Sonequa Martin-Green 2017.jpg|Sonequa Martin-Green File:Michelle Hurd by Gage Skidmore.jpg|Michelle Hurd File:Anson Mount by Gage Skidmore.jpg|Anson Mount File:74th tony awards 1 cropped.jpg|Celia Rose Gooding File:HollyHunter.jpg|Holly Hunter File:Sandro Rosta by Gage Skidmore.jpg|Sandro Rosta </gallery></div><div style="clear:both"> == Abɔnten so nkitahodi ahorow == * [https://startrek.com Star Trek wɛbsaet a ɛyɛ aban de] (Borɔfo) * [[imdbtitle:0060028|Star Trek (Nsɛm&#160;a&#160;Edi&#160;Kan)]] wɔ [[IMDb]]</div> == Nsɛm a wɔde gyinaa so == <references /> [[Nkyekyεmu:Sini]] [[Nkyekyεmu:TV so dwumadi ahorow]] [[Nkyekyεmu:Nyansahu mu ayɛsɛm]] a55oqk2vcb45h63ga7yf6ypj1xpe58w Nkyekyεmu:Pages with reference errors 14 18202 200934 2026-10-29T15:07:02Z Dolphyb 20938 Created blank page 200934 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Nkyekyεmu:Nyansahu mu ayɛsɛm 14 18203 200938 2026-10-29T22:42:04Z K7yz3 22268 Created blank page 200938 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Patrick Stewart 0 18204 200943 2026-10-29T23:58:02Z K7yz3 22268 Created page with "[[File:Patrick Stewart 1999.jpg|thumb|Patrick Stewart (1999)]] '''Patrick Stewart''' (wɔwoo no wɔ Kitawonsa da a ɛto so 13, afe 1940, wɔ Mirfield, [[Ngyiresi]], [[United Kingdom]]; owui wɔ Ahinime da a ɛto so 28, afe 2026, wɔ [[Los Angeles]], [[Amerika]]) yɛ Britania sini ne agoprama so odwumayɛni, sini yɛfo, sini kwankyerɛfo, ɔbenfo ne obi a ɔkenkan nsɛm ma wɔkyere gu kasɛt so.<ref>{{Citation |title=Patrick Stewart, legendary actor of ‘Star Trek’ and..." 200943 wikitext text/x-wiki [[File:Patrick Stewart 1999.jpg|thumb|Patrick Stewart (1999)]] '''Patrick Stewart''' (wɔwoo no wɔ Kitawonsa da a ɛto so 13, afe 1940, wɔ Mirfield, [[Ngyiresi]], [[United Kingdom]]; owui wɔ Ahinime da a ɛto so 28, afe 2026, wɔ [[Los Angeles]], [[Amerika]]) yɛ Britania sini ne agoprama so odwumayɛni, sini yɛfo, sini kwankyerɛfo, ɔbenfo ne obi a ɔkenkan nsɛm ma wɔkyere gu kasɛt so.<ref>{{Citation |title=Patrick Stewart, legendary actor of ‘Star Trek’ and ‘X-Men’ fame, dies at 86 |date=2026-10-30 |url=https://apnews.com/article/patrick-stewart-dies-8b38054ff74d4187a32158d78e345ad7 |publisher=Associated Press}}</ref> Efi afe 1966 no, na ɔyɛ Royal Shakespeare Company no mu odwumayɛni.<ref>{{Citation |title=Patrick Stewart |date= |url=https://www.simonandschuster.com/authors/Patrick-Stewart/1239113 |publisher=simonandschuster.com |language=en |access-date=2026-10-29}}</ref> Wɔ wiase nyinaa no, wɔnim no titiriw wɔ ne dwumadi sɛ Captain Picard wɔ nyansahu mu ayɛsɛm a wɔato din ''[[Star Trek]]: The Next Generation'' mu, ne sɛ [[Ɔbenfo]] Xavier wɔ [[X-Men]] sini ahorow mu.<ref>{{Citation |title=Patrick Stewart Emmy Awards and Nominations |date= |url=https://www.televisionacademy.com/bios/patrick-stewart |publisher=Television Academy |language=en |access-date=2026-10-29}}</ref> Afe 2010 mu no, [[Elizabeth II|Ɔhemmaa Elizabeth II]] maa Stewart abodin a [[ɛkyerɛ]] sɛ ɔyɛ sir, esiane nneɛma pa a ɔyɛe wɔ agodie mu nti.<ref>{{Citation |title=Patrick Stewart is Now a Knight. |date=2010-06-02 |url=https://www.cbsnews.com/news/patrick-stewart-is-now-a-knight/ |publisher=CBS News |language=en-US |access-date=2026-10-29}}</ref> == Abɔnten nkitahodi == * [[imdbname:0001772|Patrik Stewart]] wɔ [[IMDb]] * [https://www.youtube.com/watch?v=HVd-U1sAwvo Video] wɔ [[YouTube]] == Nsɛm a wɔde gyinaa so == <references /> [[Nkyekyεmu:Ɔyɛkyerɛfo]] [[Nkyekyεmu:Enyiresi]] pno4zgbbfeq2ojrc2kl1id9fomolxvr 200944 200943 2026-10-29T23:58:29Z K7yz3 22268 200944 wikitext text/x-wiki [[File:Patrick Stewart 1999.jpg|thumb|Patrick Stewart (1999)]] '''Patrick Stewart''' (wɔwoo no wɔ Kitawonsa da a ɛto so 13, afe 1940, wɔ Mirfield, [[Ngyiresi]], [[United Kingdom]]; owui wɔ Ahinime da a ɛto so 28, afe 2026, wɔ [[Los Angeles]], [[Amerika]]) yɛ Britania sini ne agoprama so odwumayɛni, sini yɛfo, sini kwankyerɛfo, ɔbenfo ne obi a ɔkenkan nsɛm ma wɔkyere gu kasɛt so.<ref>{{Citation |title=Patrick Stewart, legendary actor of ‘Star Trek’ and ‘X-Men’ fame, dies at 86 |date=2026-10-30 |url=https://apnews.com/article/patrick-stewart-dies-8b38054ff74d4187a32158d78e345ad7 |publisher=Associated Press}}</ref> Efi afe 1966 no, na ɔyɛ Royal Shakespeare Company no mu odwumayɛni.<ref>{{Citation |title=Patrick Stewart |date= |url=https://www.simonandschuster.com/authors/Patrick-Stewart/1239113 |publisher=simonandschuster.com |language=en |access-date=2026-10-29}}</ref> Wɔ wiase nyinaa no, wɔnim no titiriw wɔ ne dwumadi sɛ Captain Picard wɔ nyansahu mu ayɛsɛm a wɔato din ''[[Star Trek]]: The Next Generation'' mu, ne sɛ [[Ɔbenfo]] Xavier wɔ [[X-Men]] sini ahorow mu.<ref>{{Citation |title=Patrick Stewart Emmy Awards and Nominations |date= |url=https://www.televisionacademy.com/bios/patrick-stewart |publisher=Television Academy |language=en |access-date=2026-10-29}}</ref> Afe 2010 mu no, [[Elizabeth II|Ɔhemmaa Elizabeth II]] maa Stewart abodin a ɛkyerɛ sɛ ɔyɛ sir, esiane nneɛma pa a ɔyɛe wɔ agodie mu nti.<ref>{{Citation |title=Patrick Stewart is Now a Knight. |date=2010-06-02 |url=https://www.cbsnews.com/news/patrick-stewart-is-now-a-knight/ |publisher=CBS News |language=en-US |access-date=2026-10-29}}</ref> == Abɔnten nkitahodi == * [[imdbname:0001772|Patrik Stewart]] wɔ [[IMDb]] * [https://www.youtube.com/watch?v=HVd-U1sAwvo Video] wɔ [[YouTube]] == Nsɛm a wɔde gyinaa so == <references /> [[Nkyekyεmu:Ɔyɛkyerɛfo]] [[Nkyekyεmu:Enyiresi]] 7ooo1er07dzudy8gfj6cpan59gll21y