Wikipedia
twwiki
https://tw.wikipedia.org/wiki/Kratafa_Titiriw
MediaWiki 1.48.0-wmf.1
first-letter
Media
Soronko
Nkitahode
Dwumadini
Dwumadini nkitahode
Wikipedia
Wikipedia nkitahode
File
File nkitahode
MediaWiki
MediaWiki nkitahode
Nhwɛsoɔ
Nhwɛsoɔ nkitahode
Mmoa
Mmoa nkitahode
Nkyekyεmu
Nkyekyεmu nkitahode
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Adidibea
0
10978
200980
200962
2026-11-01T19:43:41Z
Hansongh
19068
/* */
200980
wikitext
text/x-wiki
[[File:A sign board of a chop bar.jpg|thumb|A sign board of a chop bar]]
[[File:Palmnut soup in a chop bar.jpg|thumb|A picture of Palmnut soup in a chop bar]]
'''Adidibea''' {{Audio|tw-Adidibea.ogg|pronounciation of "Adidibea"}} yɛ beaɛ bi a nnipa kɔ hɔ kɔdidi. Na mpɛn pii no yɛhu no wɔ Atɔeɛ fam<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/business/Chop-bar-operators-urged-to-register-and-collect-VAT-85656 "Chop bar operators urged to register and collect VAT"]. ''www.ghanaweb.com''. Retrieved 2019-06-10.</ref> wɔ [[Gaana|Ghana]] man mu a ɛhɔ na nnipa dodoɔ tumi hyia didi nonom nsa.<ref>[https://www.modernghana.com/news/187582/lets-go-eating-at-a-tema-chop-bar.html "Let's Go Eating At A Tema Chop Bar"]. ''Modern Ghana''. 2008-10-22. Retrieved 2019-06-10.</ref>Yɛdi nnuane ahodoɔ wɔ apotɔwea mu wɔ adidibea hɔ.<ref>Hugon, Philippe; Farrugia, Caroline (1989). ''[https://books.google.com/books?id=09G6AAAAIAAJ&q=%22Chop+Bar%22+-wikipedia The Informal Sector: Women and Development Planning in Africa]''. Division of Studies for Development, Unesco.</ref> saa adidibea yi mu pii no ara wɔ nsaden a wɔde ka nnuane no ho, ɛmu kakraa bi na ɛyɛ Borɔni nsa.<ref name=":0">Online, Peace FM. [https://web.archive.org/web/20230603110248/https://peacefmonline.com/pages/showbiz/news/201409/213377.php "It's Easy For A Foreigner To Be Confused By The Words 'CHOP BAR'"]. ''www.peacefmonline.com''. Retrieved 2019-06-10.</ref> ɛyɛ amammerɛ ahyɛnsodeɛ ma [[Gaana|Ghanafoɔ]] beberee titire ne wɔn a wɔfiri [[Gaana|Ghana]] Atɔeɛ fam, na ɛyɛ deɛ ɔmanfoɔ no pɛ yie pa ara. Adeɛ baako a ɛma saa adidibea yi da mu soronko ne edin ahodoɔ a wɔde atoto soɔ a ɛbi ne "''don't mind your wife chop bar"'' ɛna ɛbi nso ne "''bush canteen"''.<ref name=":1">[https://web.archive.org/web/20250304050249/https://www.ghanacelebrities.com/2014/09/25/wonderful-ghanaian-chop-bar-experience-tried/ "The Wonderful Ghanaian CHOP BAR Experience"]. ''GhanaCelebrities.Com''. 2014-09-25. Retrieved 2019-06-10.</ref><ref>Frimpon, Kwame (June 2010). ''[https://books.google.com/books?id=sTy_ZLaqHlAC&dq=%22Chop+Bar%22+-wikipedia&pg=PT248 The Boy in the Oversized Smock: School Memories in Living Color]''. Xlibris Corporation. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781450077590|9781450077590]]</bdi>.</ref><ref>King, L. K.; Awumbila, B.; Canacoo, E. A.; Ofosu-Amaah, S. (2000-07-21). "An assessment of the safety of street foods in the Ga district, of Ghana; implications for the spread of zoonoses". ''Acta Tropica''. '''76''' (1): 39–43. [[:en:Doi_(identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0001-706X(00)00087-5|10.1016/S0001-706X(00)00087-5]]. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0001-706X 0001-706X]. [[:en:PMID_(identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10913764 10913764].</ref>
[[File:Banku seller 2.jpg|thumb|Banku seller]]
== Abɔseɛ ==
Yɛnyaa asɛmfua 'Chop' de firii sɛdeɛ [[Ghanafoɔ aa ɛwɔ Germany|Ghanafoɔ]] ka didi wɔ pidjin<ref name=":0" /> kasa mu anaa wɔtwitwa nsɛmfua so tiawa wɔ wɔn kasa mu ɛna 'Bar' nso yɛ baabi a yɛhyia didi ɛno nti na ɛmaa yɛnyaa asɛmfua Chop Bar.<ref name=":1" /> Chop Bar ahodoɔ no ara tontɔn nnuane a yɛyɛ no wɔ ɔman [[Gaana|Ghana]] yi a ɛbi ne [[Fufuo]], [[Banku]], [[Kokonte|Konkonte]] ne [[Omo tuo|Omotuo]] ( a yɛka no borɔfo mu sɛ Rice balls) ɛne nkwa ahodoɔ pii nso.
== Nnuane ahodoɔ a wɔtɔn wɔ Chop Bar ==
=== FUFUO ===
'''Fufuo'''({{Audio|tw-Fufuo.ogg|pronunciation of "Fufuo"}}) anaa fufu, foofoo, foufou yɛ Abibirem atɔeɛ fam aduane a agye din paa. Wɔ Twi kasa mu no, fufuo kyerɛ "aduane" mmienu a wɔayam anaa wɔasi abɔ mu ma ayɛ mmerɛ. Wɔ [[Gaana|Ghana]] no, fufuo yɛ Akanfoɔ aduane titirie. Wɔdi fufuo wɔ Abibirem aman pii so nso. Wɔde bankye ne borɔdeɛ anaa mankani a wɔanoa na ɛbɔ mu wɔ fufuo.<ref>https://www.fao.org/3/a0154e/A0154E02.htm</ref> Yɛde wɔma ne waduro na ɛwɔ fufuo. Sɛ yɛwɔ fufuo wie a, yɛde nkwan bi te sɛ nkrakra, [[Abɛnkwan]], nkatenkwan ne [[Abunuabunu|abunaabunu]] na ɛdi. Wɔ Abibirem atɔeɛ fam no, aman foforɔ bi so no, wɔde mako a wɔatwi, nkruma frɔyɛ anaa frɔyɛ afoforo na ɛdi fufuo.<ref>https://www.britannica.com/topic/fufu</ref>
==Mmeaɛ a wɔdi fufuo==
Wɔdi fufuo wɔ aman a ɛwɔ Afrika atɔe fam ne aman a ɛwɔ Afrika mfinfini so.<ref>https://www.fao.org/3/a0154e/A0154E07.htm</ref> Ɛka [[Gaana|Ghana]] ho no, wɔdi fufuo wɔ aman ahodoɔ yi so:[[Sierra Leone]],[[Guinea]] [[Liberia]], [[Côte d’Ivoire|Cote D'Ivoire]], [[Benin]], [[Togo]], [[Nigeria]],Congo ,[[Cameroon]], the [[Central African Republic’s Fight for Artifact Return from France|Central African Republic]], [[Angola]],Gabon, ne Caribbean.
==Sɛnea wɔnoa aduane yi==
Wɔnoa bankye ne borɔdiɛ anaa amankani no wie a, wɔwɔ bankye dodoɔ a ɛne borɔdiɛ anaa amankani dodoɔ yɛ pɛ pɛnkoro.<ref>https://www.fao.org/3/y5548e/y5548e08.htm</ref> Wotumi nso de nsuo fra bankye siam, borɔde siam anaa amankani siam ka wɔ gya so. Fufuo a wɔfa saa kwan yi so yɔ no, wɔtaa de nkwan na edi.Nkwan no bi ne abɛnkwan,nkatenkwan,nkrakra ne abunabun. Wɔ Nigeria ne aman foforɔ bi a ɛwɔ Abibirem ha no, wɔde bankye mmɔre a Nigeriafoɔ frɛ no " Akpu" na ɛyɛ fufuo no. Wɔde nkwan anaa frɔe na edi saa fufuo yi. Wotumi de esiam afoforo te sɛ semolina, eburo siam anaa borɔde siam si bankye siam ananmu.
=== BANKU ===
[[File:Wrapped banku with light soup.jpg|thumb|Banku ɛne nkwan]]
'''Banku''' ({{Audio|tw-Banku.ogg|pronunciation of "Banku"}}) yɛ tete din bi a ɛwɔ Ga-Dangme(Ga) kasa mu a wɔnya firii aburo mmɔle ne bankye mmɔle a aboro a yaka afera, aka abobɔ no kama. Ga-Dangme kasa mu na yɛnyaa saa din no firi. Yɛwɔ sɛdeɛ wɔsi ka saa din a ɛne no sɛ nanso ne nkyerɛaseɛ nnyɛ pɛ wɔ kasa no mu, ebi ne inku(ma nkuu wɔ Ha kasa mu), Ashanku(ma sɛdeɛ wɔde borɔdeɛ yɛ aduane bi a yɛfrɛ no Tatale wɔ Ga kasa mu), ne afoforɔ a n'awieeɛ yɛ "ku". Banku da nso firi akple nnuane a ɛyɛ Ewefoɔ na ɛdi.<ref>A Grammatical Sketch of the Akra or Ga-language - By Johannes Zimmermann, (2) Online Reference By J DZeagu-Kudjodji and Others.</ref> Ɛyɛ [[Gaana|Ghana]] ne [[Togo]]<nowiki/>foɔ a ɛwɔ Ga-Dangme (anaa Ga) aduane a yɛde aburo mmɔle ne bankye mmɔle a aboro aka afra a yɛde agu nsuohyeɛ mu aka, ama no ayɛ fitaa<ref>Haard, N.F. (1999). ''Fermented Cereals: A Global Perspective''. FAO agricultural services bulletin. Food and Agriculture Organization of the United Nations. p. 37. ISBN <bdi>978-92-5-104296-0</bdi>.</ref>, yɛde di nkwan, nkruma frɔeɛ anaa mako ne nsuomunam. Mpem pii no nnipa a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] anaafoɔ mantam na ɛpɛ saa aduane no;Ewefoɔ, [[Fante]]<nowiki/>foɔ ne Ga-Dangmefoɔ nanso mantam ahodoɔ a aka a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] no nso di saa aduane no. Wobɛtumi ahunu Banku wɔ [[Gaana|Ghana]] afanaa nyinaa, ɛwɔm sɛ Ewefoɔ na ɛdi saa aduane no paa deɛ nanso ɛyɛ aduane baako a ɛho wɔi mfasoɔ a nnipakuo a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] nyinaa di. Ga-Dangme (anaa Ga) wɔ kwan bi a wɔfa so ma aduane no yɛ mmerɛ a wɔfrɛ no Banku, saa nso na [[Fante]]<nowiki/>foɔ nso yɛ ma no yɛ den a wɔfrɛ no ɛtsew.<ref>Banku". ''ifood.tv/''. Future Today Inc. Retrieved 14 February 2015.</ref>
== Nnoɔma a yɛde yɛ saa aduane no ==
<ref>online reference, by J Dzeagu-Kudjodji and others ;</ref> Ade titire a yɛde yɛ Banku yɛ aburo mmɔle ne bankye mmɔle, nkyene ne nsuo a ɛda nso firi nnoɔma a yɛde yɛ akplɛ ho. Nsonsoneɛ da sɛdeɛ yɛsi yɛ Banku ne akplɛ mu nanso sɛ wobobɔ ne mmienu a ɛsɛ yie paa ara.<ref>Annan, Dorcas Aba. "Akple & Ground Pepper with Grilled Tilapia". Archived from the original on 14 February 2015. Retrieved 14 February 2015.</ref> Yɛde yɛ nsa na edie.<ref>Edwards, E.; Gosden, C.; Phillips, R. (2006). ''Sensible Objects: Colonialism, Museums and Material Culture''. Wenner-Gren International Symposium Series. Bloomsbury Publishing. p. 50. ISBN <bdi>978-1-84788-315-5</bdi>.</ref> Mpempii no yɛde akplɛ di nkruma nkwan a yɛfrɛ no "Fetri Detsi" a Ewefoɔ na ɛdi.<ref>Ghana: Okro Stew". ''196 flavors''. 2019-06-26. Retrieved 2020-03-09.</ref>
== Sɛnea wɔsi yɛ saa aduane no. ==
Sɛ woreyɛ mmɔle no a ɛfa mmerɛ pii. Wobɛdwa bankye na woatwitwa de afra aburo de agu nsuom ama adeɛ akye. Wobɛsɔne nsuo no afirim na wakɔyam bankye no ne aburo no ama no afe fekɔfekɔ na asane afɔ. Nea edi so wɔ ne yɛ mu ne sɛ wobɛfete mmɔle no ama no aboro. Ɛdi bɛyɛ nnanu anaa nnanum a ɛgyina senea ewiem nsakraeɛ teɛ no.<ref>"Ghana: Banku". ''196 flavors''. 2019-06-25. Retrieved 2020-06-01.</ref> Hono aburo mmɔle no ne bankye mmɔle no dadesɛn mu. Ma no gya kakra na num kɔpem sɛ ɔbɛhuru. Kɔso ara num kɔpem sɛ ɛbɛyɛ den. Afei na wode wo bankuta no aka saa ama no ayɛ fekɔfekɔ a aba biara nnim. Sɛ ɛfe a na woapepa dadesɛn no ano kamakama. Fa nsuo gum ma ɛnyɛ sɛnea ɛrekata aduane no so na kata so ma no nhuru, na hwɛ sɛ aduane no baabiara ahuru a. Fa bankuta no ka banku no fra nsuo no. Kɔso ara ka saa fa nsuo gum kɔpem sɛ ɛbɛyɛ mmerɛ na abɛn yie. Fa kyɛnsen ketewa bi te bi gu kyɛnsen foforɔ mu na bobɔ. Te banku no saa ara kɔpem sɛ ne nyinaa bɛsa afiri dadesɛn no mu. Wobɛtumi de adi nkwan biara a wopɛ, abomu anaa mako a yatwi ne nam anaa nsuomunam biara a wopɛ.
== Omotuo ==
[[File:Omo_tuo_with_groundnut_soup_and_meat.jpg|right|thumb|Omo tuo with groundnut soup and meat.]]
'''Omo tuo'''({{Audio|tw-Omo tuo.ogg|pronounciation of "Omo tuo"}}) (rice balls) yɛ Ghanafoɔ aduan a wɔde ɛmo na ɛyɛ. Mpɛn pii no wɔde ɛmo a emu abubu anaa ɛmo atenten a wɔahyɛda abubu mu na ɛnoa. Wɔde nsu pii na ɛnoa saa ɛmo yi sɛnea ɛbɛyɛ a ɛmo no bɛben no na ayɛ mmerɛw paa. Ɛno akyi no wɔka ɛmo no ma ɛyɛ [[Ghana]]<nowiki/>nkuruwankruwa te sɛ bɔɔl. Wɔ [[Gaana]] no wɔde nkate nkwan anaa abɛ nkwan na edi omotuo. Wɔ Nigeria no wɔde nkruma nkwan bi a wɔfrɛ no miyan kuka na edi.
== Sɛnea wɔ yɛ no ==
Mpɛn pii no yɛde ɛmoo a abubu nketenkete anaa sɛ ɛmoo a ɛwowa a yabubu mu ama no ayɛ nketenkete na ɛyɛ. Yɛde nsuo bebree na ɛnoa ɛmoo no sɛdeɛ ɛbɛyɛ mmerɛ. Yɛka ɛmoo no mano yɛ fekɔfekɔ, sɛ wowie a na woabobɔ no kurukuruwa sɛdeɛ wopɛ no.<ref>"Ghana Food Rice". ghanaweb.com. Retrieved 4 October201</ref> Wɔ [[Gaana|Ghana]] no yɛde di nkwan bi te sɛ nkatenkwan anaa sɛ abɛnkwan. Wɔ [[Nigeria]] no wɔde "miyan kuka"(kyenkase nkwan) ka ho di.<ref>"Ghana: Omo Tuo". 196 flavors. 2019-06-29. Retrieved 2019-12-31</ref><ref>Gracia, Zindzy (2018-03-01). "How to prepare banku". ''Yen.com.gh - Ghana news''. Retrieved 2021-05-15.</ref>
== Baabi a menyaa mmoa firiiɛ ==
0izsq87ijdbm3giilgqi5mlv08vse2u
200981
200980
2026-11-01T20:12:13Z
Hansongh
19068
200981
wikitext
text/x-wiki
[[File:A sign board of a chop bar.jpg|thumb|A sign board of a chop bar]]
[[File:Palmnut soup in a chop bar.jpg|thumb|A picture of Palmnut soup in a chop bar]]
'''Adidibea''' {{Audio|tw-Adidibea.ogg|pronounciation of "Adidibea"}} yɛ beaɛ bi a nnipa kɔ hɔ kɔdidi. Na mpɛn pii no yɛhu no wɔ Atɔeɛ fam<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/business/Chop-bar-operators-urged-to-register-and-collect-VAT-85656 "Chop bar operators urged to register and collect VAT"]. ''www.ghanaweb.com''. Retrieved 2019-06-10.</ref> wɔ [[Gaana|Ghana]] man mu a ɛhɔ na nnipa dodoɔ tumi hyia didi nonom nsa.<ref>[https://www.modernghana.com/news/187582/lets-go-eating-at-a-tema-chop-bar.html "Let's Go Eating At A Tema Chop Bar"]. ''Modern Ghana''. 2008-10-22. Retrieved 2019-06-10.</ref>Yɛdi nnuane ahodoɔ wɔ apotɔwea mu wɔ adidibea hɔ.<ref>Hugon, Philippe; Farrugia, Caroline (1989). ''[https://books.google.com/books?id=09G6AAAAIAAJ&q=%22Chop+Bar%22+-wikipedia The Informal Sector: Women and Development Planning in Africa]''. Division of Studies for Development, Unesco.</ref> saa adidibea yi mu pii no ara wɔ nsaden a wɔde ka nnuane no ho, ɛmu kakraa bi na ɛyɛ Borɔni nsa.<ref name=":0">Online, Peace FM. [https://web.archive.org/web/20230603110248/https://peacefmonline.com/pages/showbiz/news/201409/213377.php "It's Easy For A Foreigner To Be Confused By The Words 'CHOP BAR'"]. ''www.peacefmonline.com''. Retrieved 2019-06-10.</ref> ɛyɛ amammerɛ ahyɛnsodeɛ ma [[Gaana|Ghanafoɔ]] beberee titire ne wɔn a wɔfiri [[Gaana|Ghana]] Atɔeɛ fam, na ɛyɛ deɛ ɔmanfoɔ no pɛ yie pa ara. Adeɛ baako a ɛma saa adidibea yi da mu soronko ne edin ahodoɔ a wɔde atoto soɔ a ɛbi ne "''don't mind your wife chop bar"'' ɛna ɛbi nso ne "''bush canteen"''.<ref name=":1">[https://web.archive.org/web/20250304050249/https://www.ghanacelebrities.com/2014/09/25/wonderful-ghanaian-chop-bar-experience-tried/ "The Wonderful Ghanaian CHOP BAR Experience"]. ''GhanaCelebrities.Com''. 2014-09-25. Retrieved 2019-06-10.</ref><ref>Frimpon, Kwame (June 2010). ''[https://books.google.com/books?id=sTy_ZLaqHlAC&dq=%22Chop+Bar%22+-wikipedia&pg=PT248 The Boy in the Oversized Smock: School Memories in Living Color]''. Xlibris Corporation. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781450077590|9781450077590]]</bdi>.</ref><ref>King, L. K.; Awumbila, B.; Canacoo, E. A.; Ofosu-Amaah, S. (2000-07-21). "An assessment of the safety of street foods in the Ga district, of Ghana; implications for the spread of zoonoses". ''Acta Tropica''. '''76''' (1): 39–43. [[:en:Doi_(identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0001-706X(00)00087-5|10.1016/S0001-706X(00)00087-5]]. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0001-706X 0001-706X]. [[:en:PMID_(identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10913764 10913764].</ref>
[[File:Banku seller 2.jpg|thumb|Banku seller]]
== Abɔseɛ ==
Yɛnyaa asɛmfua 'Chop' de firii sɛdeɛ [[Ghanafoɔ aa ɛwɔ Germany|Ghanafoɔ]] ka didi wɔ pidjin<ref name=":0" /> kasa mu anaa wɔtwitwa nsɛmfua so tiawa wɔ wɔn kasa mu ɛna 'Bar' nso yɛ baabi a yɛhyia didi ɛno nti na ɛmaa yɛnyaa asɛmfua Chop Bar.<ref name=":1" /> Chop Bar ahodoɔ no ara tontɔn nnuane a yɛyɛ no wɔ ɔman [[Gaana|Ghana]] yi a ɛbi ne [[Fufuo]], [[Banku]], [[Kokonte|Konkonte]] ne [[Omo tuo|Omotuo]] ( a yɛka no borɔfo mu sɛ Rice balls) ɛne nkwa ahodoɔ pii nso.
== Nnuane ahodoɔ a wɔtɔn wɔ Chop Bar ==
=== FUFUO ===
'''Fufuo'''({{Audio|tw-Fufuo.ogg|pronunciation of "Fufuo"}}) anaa fufu, foofoo, foufou yɛ Abibirem atɔeɛ fam aduane a agye din paa. Wɔ Twi kasa mu no, fufuo kyerɛ "aduane" mmienu a wɔayam anaa wɔasi abɔ mu ma ayɛ mmerɛ. Wɔ [[Gaana|Ghana]] no, fufuo yɛ Akanfoɔ aduane titirie. Wɔdi fufuo wɔ Abibirem aman pii so nso. Wɔde bankye ne borɔdeɛ anaa mankani a wɔanoa na ɛbɔ mu wɔ fufuo.<ref>https://www.fao.org/3/a0154e/A0154E02.htm</ref> Yɛde wɔma ne waduro na ɛwɔ fufuo. Sɛ yɛwɔ fufuo wie a, yɛde nkwan bi te sɛ nkrakra, [[Abɛnkwan]], nkatenkwan ne [[Abunuabunu|abunaabunu]] na ɛdi. Wɔ Abibirem atɔeɛ fam no, aman foforɔ bi so no, wɔde mako a wɔatwi, nkruma frɔyɛ anaa frɔyɛ afoforo na ɛdi fufuo.<ref>https://www.britannica.com/topic/fufu</ref>
==Mmeaɛ a wɔdi fufuo==
Wɔdi fufuo wɔ aman a ɛwɔ Afrika atɔe fam ne aman a ɛwɔ Afrika mfinfini so.<ref>https://www.fao.org/3/a0154e/A0154E07.htm</ref> Ɛka [[Gaana|Ghana]] ho no, wɔdi fufuo wɔ aman ahodoɔ yi so:[[Sierra Leone]],[[Guinea]] [[Liberia]], [[Côte d’Ivoire|Cote D'Ivoire]], [[Benin]], [[Togo]], [[Nigeria]],Congo ,[[Cameroon]], the [[Central African Republic’s Fight for Artifact Return from France|Central African Republic]], [[Angola]],Gabon, ne Caribbean.
==Sɛnea wɔnoa aduane yi==
=== Fufuo ===
Wɔnoa bankye ne borɔdeɛ anaa mankani no wie a, wɔwɔ bankye dodoɔ a ɛne borɔdeɛ anaa mankani dodoɔ yɛ pɛ pɛnkoro.<ref>https://www.fao.org/3/y5548e/y5548e08.htm</ref> Wɔtumi nso de nsuo fra bankye siam, borɔde siam anaa mankani siam ka wɔ gya so. Fufuo a wɔfa saa kwan yi so yɛ no, wɔtaa de nkwan na ɛdi.Nkwan no bi ne [[abɛnkwan]],nkatenkwan,nkrakra ne [[Abunuabunu|abunabunu]]. Wɔ [[Nigeria]] ne aman foforɔ bi a ɛwɔ Abibirem ha no, wɔde bankye mmɔre a Nigeriafoɔ frɛ no " Akpu" na ɛyɛ fufuo no. Wɔde nkwan anaa frɔyɛ na ɛdi saa fufuo yi. Wɔtumi de ɛsiam afoforo te sɛ semolina, aburo siam anaa borɔdeɛ siam si bankye siam ananmu.
=== BANKU ===
[[File:Wrapped banku with light soup.jpg|thumb|Banku ɛne nkwan]]
'''Banku''' ({{Audio|tw-Banku.ogg|pronunciation of "Banku"}}) yɛ tete din a yɛnyaeɛ wɔ Ga-Dangme(Ga) kasa mu. Na wɔnya firii aburo mmɔle ne bankye mmɔle a wɔde asi hɔ nna kakra ama no aburu na wɔaka afra, aka no wɔ egya so abobɔ no kama. Ga-Dangme kasa mu na yɛnyaa saa din no firiiɛ. Yɛwɔ sɛdeɛ wɔsi ka saa din a ɛne no sɛ nanso ne nkyerɛaseɛ nnyɛ pɛ wɔ kasa no mu, ebi ne inku(ma nkuu wɔ Ha kasa mu), Ashanku(ma sɛdeɛ wɔde borɔdeɛ yɛ aduane bi a yɛfrɛ no Tatale wɔ Ga kasa mu), ne afoforɔ a n'awieeɛ yɛ "ku". Banku da nso firi akple nnuane a ɛyɛ Anwonafoɔ na ɛdi.<ref>A Grammatical Sketch of the Akra or Ga-language - By Johannes Zimmermann, (2) Online Reference By J DZeagu-Kudjodji and Others.</ref><ref>Haard, N.F. (1999). ''Fermented Cereals: A Global Perspective''. FAO agricultural services bulletin. Food and Agriculture Organization of the United Nations. p. 37. ISBN <bdi>978-92-5-104296-0</bdi>.</ref> Wɔde di nkwan, nkruma frɔyɛ anaa mako ne nsuomunam. Mpɛn pii no nnipa a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] anaafoɔ fam na ɛpɛ saa aduane no; Anwonafoɔ, [[Fante]]<nowiki/>foɔ ne Ga-Dangmefoɔ nanso mantam ahodoɔ a aka wɔ [[Gaana|Ghana]] no nso di saa aduane no. Wobɛtumi ahunu Banku wɔ [[Gaana|Ghana]] afanaa nyinaa, ɛwɔm sɛ Anwonafoɔ na ɛdi saa aduane no paa deɛ nanso ɛyɛ aduane baako a ɛho wɔ mfasoɔ a nnipakuo a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] nyinaa di. Ga-Dangme (anaa Ga) wɔ kwan bi a wɔfa so ma aduane no yɛ mmerɛ a wɔfrɛ no Banku, saa nso na [[Fante]]<nowiki/>foɔ nso yɛ ma no yɛ den a wɔfrɛ no ɛtsew.<ref>Banku". ''ifood.tv/''. Future Today Inc. Retrieved 14 February 2015.</ref>
==== Nneɛma titire a wɔde yɛ saa aduane yi ====
<ref>online reference, by J Dzeagu-Kudjodji and others ;</ref> Ade titire a yɛde yɛ Banku yɛ aburo mmɔle ne bankye mmɔle, nkyene ne nsuo a ɛda nso firi nnoɔma a yɛde yɛ akplɛ ho. Nsonsoneɛ da sɛdeɛ yɛsi yɛ Banku ne akplɛ mu nanso sɛ wobobɔ ne mmienu a ɛsɛ yie paa ara.<ref>Annan, Dorcas Aba. "Akple & Ground Pepper with Grilled Tilapia". Archived from the original on 14 February 2015. Retrieved 14 February 2015.</ref> Yɛde yɛ nsa na edie.<ref>Edwards, E.; Gosden, C.; Phillips, R. (2006). ''Sensible Objects: Colonialism, Museums and Material Culture''. Wenner-Gren International Symposium Series. Bloomsbury Publishing. p. 50. ISBN <bdi>978-1-84788-315-5</bdi>.</ref> Mpɛn pii no yɛde akplɛ di nkruma nkwan a yɛfrɛ no "Fetri Detsi" a Anwonafoɔ na ɛdi.<ref>Ghana: Okro Stew". ''196 flavors''. 2019-06-26. Retrieved 2020-03-09.</ref>
==== Ɔkwan a wɔfa so yɛ saa aduane yi ====
Sɛ woreyɛ mmɔle no a ɛfa mmerɛ pii. Wobɛdwa bankye na woatwitwa de afra aburo de agu nsuom ama adeɛ akye. Wobɛsɔne nsuo no afiri mu na wakɔyam bankye no ne aburo no ama no afe fekɔfekɔ. Nea ɛdi so wɔ ne yɛ mu ne sɛ wobɛfete mmɔle no ama no aburu anaa sɛ ɛbɛsi hɔ nna kakra.<ref>"Ghana: Banku". ''196 flavors''. 2019-06-25. Retrieved 2020-06-01.</ref>Afei wobɛhono aburo mmɔle no ne bankye mmɔle no dadesɛn mu. Ma no gya kakra na num kɔpem sɛ ɛbɛhuru. Kɔso ara num kɔpem sɛ ɛbɛyɛ den. Afei na wode wo bankuta no aka saa ama no ayɛ fekɔfekɔ a aba biara nnim. Sɛ ɛfe a na woapepa dadesɛn no ano kamakama. Fa nsuo gu mu ma ɛnyɛ sɛnea ɛrekata aduane no so na kata so ma no nhuru, na hwɛ sɛ aduane no baabiara ahuru a. Fa bankuta no ka banku no fra nsuo no. Kɔso ara ka saa fa nsuo gu mu kɔpem sɛ ɛbɛyɛ mmerɛ na aben yie. Fa kyɛnsen ketewa bi te bi gu kyɛnsen foforɔ mu na bobɔ. Te banku no saa ara kɔpem sɛ ne nyinaa bɛsa afiri dadesɛn no mu. Wobɛtumi de adi nkwan biara a wopɛ, abomu anaa mako a yatwi ne nam anaa nsuomunam biara a wopɛ.
== Ɛmotuo ==
[[File:Omo_tuo_with_groundnut_soup_and_meat.jpg|right|thumb|Omo tuo with groundnut soup and meat.]]
'''Ɛmo tuo'''({{Audio|tw-Omo tuo.ogg|pronounciation of "Omo tuo"}}) (rice balls) yɛ Ghanafoɔ aduane a wɔde ɛmo na ɛyɛ. Mpɛn pii no wɔde ɛmo a emu abubu anaa ɛmo atenten a wɔahyɛda abubu mu ama no ayɛ nketenkete na ɛnoa. Wɔde nsuo pii na ɛnoa saa ɛmo yi sɛnea ɛbɛyɛ a ɛmo no bɛben no na ayɛ mmerɛ pa ara. Ɛno akyi no wɔka ɛmo no ma ɛyɛ nkuruwankruwa te sɛ bɔɔlo.Wɔ [[Ghana]] no wɔde nkatenkwan anaa abɛnkwan na ɛdi ɛmotuo. Wɔ [[Nigeria]] no wɔde nkruma nkwan bi a wɔfrɛ no miyan kuka na ɛdi.
==== Sɛnea wɔyɛ no ====
Mpɛn pii no yɛde ɛmoo a abubu nketenkete anaa sɛ ɛmoo a ɛwowa a yabubu mu ama no ayɛ nketenkete na ɛyɛ. Yɛde nsuo bebree na ɛnoa ɛmoo no sɛdeɛ ɛbɛyɛ mmerɛ. Yɛka ɛmoo no mano yɛ fekɔfekɔ, sɛ wowie a na woabobɔ no kurukuruwa sɛdeɛ wopɛ no.<ref>"Ghana Food Rice". ghanaweb.com. Retrieved 4 October201</ref> Wɔ [[Gaana|Ghana]] no yɛde di nkwan bi te sɛ nkatenkwan anaa sɛ abɛnkwan. Wɔ [[Nigeria]] no wɔde "miyan kuka"(kyenkase nkwan) ka ho di.<ref>"Ghana: Omo Tuo". 196 flavors. 2019-06-29. Retrieved 2019-12-31</ref><ref>Gracia, Zindzy (2018-03-01). "How to prepare banku". ''Yen.com.gh - Ghana news''. Retrieved 2021-05-15.</ref>
== Baabi a menyaa mmoa firiiɛ ==
oeoscl2o0fauls6eaefgadtg2dq6t8h
200982
200981
2026-11-01T20:15:04Z
Hansongh
19068
200982
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
[[File:A sign board of a chop bar.jpg|thumb|A sign board of a chop bar]]
[[File:Palmnut soup in a chop bar.jpg|thumb|A picture of Palmnut soup in a chop bar]]
'''Adidibea''' {{Audio|tw-Adidibea.ogg|pronounciation of "Adidibea"}} yɛ beaɛ bi a nnipa kɔ hɔ kɔdidi. Na mpɛn pii no yɛhu no wɔ Atɔeɛ fam<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/business/Chop-bar-operators-urged-to-register-and-collect-VAT-85656 "Chop bar operators urged to register and collect VAT"]. ''www.ghanaweb.com''. Retrieved 2019-06-10.</ref> wɔ [[Gaana|Ghana]] man mu a ɛhɔ na nnipa dodoɔ tumi hyia didi nonom nsa.<ref>[https://www.modernghana.com/news/187582/lets-go-eating-at-a-tema-chop-bar.html "Let's Go Eating At A Tema Chop Bar"]. ''Modern Ghana''. 2008-10-22. Retrieved 2019-06-10.</ref>Yɛdi nnuane ahodoɔ wɔ apotɔwea mu wɔ adidibea hɔ.<ref>Hugon, Philippe; Farrugia, Caroline (1989). ''[https://books.google.com/books?id=09G6AAAAIAAJ&q=%22Chop+Bar%22+-wikipedia The Informal Sector: Women and Development Planning in Africa]''. Division of Studies for Development, Unesco.</ref> saa adidibea yi mu pii no ara wɔ nsaden a wɔde ka nnuane no ho, ɛmu kakraa bi na ɛyɛ Borɔni nsa.<ref name=":0">Online, Peace FM. [https://web.archive.org/web/20230603110248/https://peacefmonline.com/pages/showbiz/news/201409/213377.php "It's Easy For A Foreigner To Be Confused By The Words 'CHOP BAR'"]. ''www.peacefmonline.com''. Retrieved 2019-06-10.</ref> ɛyɛ amammerɛ ahyɛnsodeɛ ma [[Gaana|Ghanafoɔ]] beberee titire ne wɔn a wɔfiri [[Gaana|Ghana]] Atɔeɛ fam, na ɛyɛ deɛ ɔmanfoɔ no pɛ yie pa ara. Adeɛ baako a ɛma saa adidibea yi da mu soronko ne edin ahodoɔ a wɔde atoto soɔ a ɛbi ne "''don't mind your wife chop bar"'' ɛna ɛbi nso ne "''bush canteen"''.<ref name=":1">[https://web.archive.org/web/20250304050249/https://www.ghanacelebrities.com/2014/09/25/wonderful-ghanaian-chop-bar-experience-tried/ "The Wonderful Ghanaian CHOP BAR Experience"]. ''GhanaCelebrities.Com''. 2014-09-25. Retrieved 2019-06-10.</ref><ref>Frimpon, Kwame (June 2010). ''[https://books.google.com/books?id=sTy_ZLaqHlAC&dq=%22Chop+Bar%22+-wikipedia&pg=PT248 The Boy in the Oversized Smock: School Memories in Living Color]''. Xlibris Corporation. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781450077590|9781450077590]]</bdi>.</ref><ref>King, L. K.; Awumbila, B.; Canacoo, E. A.; Ofosu-Amaah, S. (2000-07-21). "An assessment of the safety of street foods in the Ga district, of Ghana; implications for the spread of zoonoses". ''Acta Tropica''. '''76''' (1): 39–43. [[:en:Doi_(identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0001-706X(00)00087-5|10.1016/S0001-706X(00)00087-5]]. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0001-706X 0001-706X]. [[:en:PMID_(identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10913764 10913764].</ref>
[[File:Banku seller 2.jpg|thumb|Banku seller]]
== Abɔseɛ ==
Yɛnyaa asɛmfua 'Chop' de firii sɛdeɛ [[Ghanafoɔ aa ɛwɔ Germany|Ghanafoɔ]] ka didi wɔ pidjin<ref name=":0" /> kasa mu anaa wɔtwitwa nsɛmfua so tiawa wɔ wɔn kasa mu ɛna 'Bar' nso yɛ baabi a yɛhyia didi ɛno nti na ɛmaa yɛnyaa asɛmfua Chop Bar.<ref name=":1" /> Chop Bar ahodoɔ no ara tontɔn nnuane a yɛyɛ no wɔ ɔman [[Gaana|Ghana]] yi a ɛbi ne [[Fufuo]], [[Banku]], [[Kokonte|Konkonte]] ne [[Omo tuo|Omotuo]] ( a yɛka no borɔfo mu sɛ Rice balls) ɛne nkwa ahodoɔ pii nso.
== Nnuane ahodoɔ a wɔtɔn wɔ Chop Bar ==
=== FUFUO ===
'''Fufuo'''({{Audio|tw-Fufuo.ogg|pronunciation of "Fufuo"}}) anaa fufu, foofoo, foufou yɛ Abibirem atɔeɛ fam aduane a agye din paa. Wɔ Twi kasa mu no, fufuo kyerɛ "aduane" mmienu a wɔayam anaa wɔasi abɔ mu ma ayɛ mmerɛ. Wɔ [[Gaana|Ghana]] no, fufuo yɛ Akanfoɔ aduane titirie. Wɔdi fufuo wɔ Abibirem aman pii so nso. Wɔde bankye ne borɔdeɛ anaa mankani a wɔanoa na ɛbɔ mu wɔ fufuo.<ref>https://www.fao.org/3/a0154e/A0154E02.htm</ref> Yɛde wɔma ne waduro na ɛwɔ fufuo. Sɛ yɛwɔ fufuo wie a, yɛde nkwan bi te sɛ nkrakra, [[Abɛnkwan]], nkatenkwan ne [[Abunuabunu|abunaabunu]] na ɛdi. Wɔ Abibirem atɔeɛ fam no, aman foforɔ bi so no, wɔde mako a wɔatwi, nkruma frɔyɛ anaa frɔyɛ afoforo na ɛdi fufuo.<ref>https://www.britannica.com/topic/fufu</ref>
==Mmeaɛ a wɔdi fufuo==
Wɔdi fufuo wɔ aman a ɛwɔ Afrika atɔe fam ne aman a ɛwɔ Afrika mfinfini so.<ref>https://www.fao.org/3/a0154e/A0154E07.htm</ref> Ɛka [[Gaana|Ghana]] ho no, wɔdi fufuo wɔ aman ahodoɔ yi so:[[Sierra Leone]],[[Guinea]] [[Liberia]], [[Côte d’Ivoire|Cote D'Ivoire]], [[Benin]], [[Togo]], [[Nigeria]],Congo ,[[Cameroon]], the [[Central African Republic’s Fight for Artifact Return from France|Central African Republic]], [[Angola]],Gabon, ne Caribbean.
==Sɛnea wɔnoa aduane yi==
=== Fufuo ===
Wɔnoa bankye ne borɔdeɛ anaa mankani no wie a, wɔwɔ bankye dodoɔ a ɛne borɔdeɛ anaa mankani dodoɔ yɛ pɛ pɛnkoro.<ref>https://www.fao.org/3/y5548e/y5548e08.htm</ref> Wɔtumi nso de nsuo fra bankye siam, borɔde siam anaa mankani siam ka wɔ gya so. Fufuo a wɔfa saa kwan yi so yɛ no, wɔtaa de nkwan na ɛdi.Nkwan no bi ne [[abɛnkwan]],nkatenkwan,nkrakra ne [[Abunuabunu|abunabunu]]. Wɔ [[Nigeria]] ne aman foforɔ bi a ɛwɔ Abibirem ha no, wɔde bankye mmɔre a Nigeriafoɔ frɛ no " Akpu" na ɛyɛ fufuo no. Wɔde nkwan anaa frɔyɛ na ɛdi saa fufuo yi. Wɔtumi de ɛsiam afoforo te sɛ semolina, aburo siam anaa borɔdeɛ siam si bankye siam ananmu.
=== BANKU ===
[[File:Wrapped banku with light soup.jpg|thumb|Banku ɛne nkwan]]
'''Banku''' ({{Audio|tw-Banku.ogg|pronunciation of "Banku"}}) yɛ tete din a yɛnyaeɛ wɔ Ga-Dangme(Ga) kasa mu. Na wɔnya firii aburo mmɔle ne bankye mmɔle a wɔde asi hɔ nna kakra ama no aburu na wɔaka afra, aka no wɔ egya so abobɔ no kama. Ga-Dangme kasa mu na yɛnyaa saa din no firiiɛ. Yɛwɔ sɛdeɛ wɔsi ka saa din a ɛne no sɛ nanso ne nkyerɛaseɛ nnyɛ pɛ wɔ kasa no mu, ebi ne inku(ma nkuu wɔ Ha kasa mu), Ashanku(ma sɛdeɛ wɔde borɔdeɛ yɛ aduane bi a yɛfrɛ no Tatale wɔ Ga kasa mu), ne afoforɔ a n'awieeɛ yɛ "ku". Banku da nso firi akple nnuane a ɛyɛ Anwonafoɔ na ɛdi.<ref>A Grammatical Sketch of the Akra or Ga-language - By Johannes Zimmermann, (2) Online Reference By J DZeagu-Kudjodji and Others.</ref><ref>Haard, N.F. (1999). ''Fermented Cereals: A Global Perspective''. FAO agricultural services bulletin. Food and Agriculture Organization of the United Nations. p. 37. ISBN <bdi>978-92-5-104296-0</bdi>.</ref> Wɔde di nkwan, nkruma frɔyɛ anaa mako ne nsuomunam. Mpɛn pii no nnipa a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] anaafoɔ fam na ɛpɛ saa aduane no; Anwonafoɔ, [[Fante]]<nowiki/>foɔ ne Ga-Dangmefoɔ nanso mantam ahodoɔ a aka wɔ [[Gaana|Ghana]] no nso di saa aduane no. Wobɛtumi ahunu Banku wɔ [[Gaana|Ghana]] afanaa nyinaa, ɛwɔm sɛ Anwonafoɔ na ɛdi saa aduane no paa deɛ nanso ɛyɛ aduane baako a ɛho wɔ mfasoɔ a nnipakuo a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] nyinaa di. Ga-Dangme (anaa Ga) wɔ kwan bi a wɔfa so ma aduane no yɛ mmerɛ a wɔfrɛ no Banku, saa nso na [[Fante]]<nowiki/>foɔ nso yɛ ma no yɛ den a wɔfrɛ no ɛtsew.<ref>Banku". ''ifood.tv/''. Future Today Inc. Retrieved 14 February 2015.</ref>
==== Nneɛma titire a wɔde yɛ saa aduane yi ====
<ref>online reference, by J Dzeagu-Kudjodji and others ;</ref> Ade titire a yɛde yɛ Banku yɛ aburo mmɔle ne bankye mmɔle, nkyene ne nsuo a ɛda nso firi nnoɔma a yɛde yɛ akplɛ ho. Nsonsoneɛ da sɛdeɛ yɛsi yɛ Banku ne akplɛ mu nanso sɛ wobobɔ ne mmienu a ɛsɛ yie paa ara.<ref>Annan, Dorcas Aba. "Akple & Ground Pepper with Grilled Tilapia". Archived from the original on 14 February 2015. Retrieved 14 February 2015.</ref> Yɛde yɛ nsa na edie.<ref>Edwards, E.; Gosden, C.; Phillips, R. (2006). ''Sensible Objects: Colonialism, Museums and Material Culture''. Wenner-Gren International Symposium Series. Bloomsbury Publishing. p. 50. ISBN <bdi>978-1-84788-315-5</bdi>.</ref> Mpɛn pii no yɛde akplɛ di nkruma nkwan a yɛfrɛ no "Fetri Detsi" a Anwonafoɔ na ɛdi.<ref>Ghana: Okro Stew". ''196 flavors''. 2019-06-26. Retrieved 2020-03-09.</ref>
==== Ɔkwan a wɔfa so yɛ saa aduane yi ====
Sɛ woreyɛ mmɔle no a ɛfa mmerɛ pii. Wobɛdwa bankye na woatwitwa de afra aburo de agu nsuom ama adeɛ akye. Wobɛsɔne nsuo no afiri mu na wakɔyam bankye no ne aburo no ama no afe fekɔfekɔ. Nea ɛdi so wɔ ne yɛ mu ne sɛ wobɛfete mmɔle no ama no aburu anaa sɛ ɛbɛsi hɔ nna kakra.<ref>"Ghana: Banku". ''196 flavors''. 2019-06-25. Retrieved 2020-06-01.</ref>Afei wobɛhono aburo mmɔle no ne bankye mmɔle no dadesɛn mu. Ma no gya kakra na num kɔpem sɛ ɛbɛhuru. Kɔso ara num kɔpem sɛ ɛbɛyɛ den. Afei na wode wo bankuta no aka saa ama no ayɛ fekɔfekɔ a aba biara nnim. Sɛ ɛfe a na woapepa dadesɛn no ano kamakama. Fa nsuo gu mu ma ɛnyɛ sɛnea ɛrekata aduane no so na kata so ma no nhuru, na hwɛ sɛ aduane no baabiara ahuru a. Fa bankuta no ka banku no fra nsuo no. Kɔso ara ka saa fa nsuo gu mu kɔpem sɛ ɛbɛyɛ mmerɛ na aben yie. Fa kyɛnsen ketewa bi te bi gu kyɛnsen foforɔ mu na bobɔ. Te banku no saa ara kɔpem sɛ ne nyinaa bɛsa afiri dadesɛn no mu. Wobɛtumi de adi nkwan biara a wopɛ, abomu anaa mako a yatwi ne nam anaa nsuomunam biara a wopɛ.
== Ɛmotuo ==
[[File:Omo_tuo_with_groundnut_soup_and_meat.jpg|right|thumb|Omo tuo with groundnut soup and meat.]]
'''Ɛmo tuo'''({{Audio|tw-Omo tuo.ogg|pronounciation of "Omo tuo"}}) (rice balls) yɛ Ghanafoɔ aduane a wɔde ɛmo na ɛyɛ. Mpɛn pii no wɔde ɛmo a emu abubu anaa ɛmo atenten a wɔahyɛda abubu mu ama no ayɛ nketenkete na ɛnoa. Wɔde nsuo pii na ɛnoa saa ɛmo yi sɛnea ɛbɛyɛ a ɛmo no bɛben no na ayɛ mmerɛ pa ara. Ɛno akyi no wɔka ɛmo no ma ɛyɛ nkuruwankruwa te sɛ bɔɔlo.Wɔ [[Ghana]] no wɔde nkatenkwan anaa abɛnkwan na ɛdi ɛmotuo. Wɔ [[Nigeria]] no wɔde nkruma nkwan bi a wɔfrɛ no miyan kuka na ɛdi.
==== Sɛnea wɔyɛ no ====
Mpɛn pii no yɛde ɛmoo a abubu nketenkete anaa sɛ ɛmoo a ɛwowa a yabubu mu ama no ayɛ nketenkete na ɛyɛ. Yɛde nsuo bebree na ɛnoa ɛmoo no sɛdeɛ ɛbɛyɛ mmerɛ. Yɛka ɛmoo no mano yɛ fekɔfekɔ, sɛ wowie a na woabobɔ no kurukuruwa sɛdeɛ wopɛ no.<ref>"Ghana Food Rice". ghanaweb.com. Retrieved 4 October201</ref> Wɔ [[Gaana|Ghana]] no yɛde di nkwan bi te sɛ nkatenkwan anaa sɛ abɛnkwan. Wɔ [[Nigeria]] no wɔde "miyan kuka"(kyenkase nkwan) ka ho di.<ref>"Ghana: Omo Tuo". 196 flavors. 2019-06-29. Retrieved 2019-12-31</ref><ref>Gracia, Zindzy (2018-03-01). "How to prepare banku". ''Yen.com.gh - Ghana news''. Retrieved 2021-05-15.</ref>
== Baabi a menyaa mmoa firiiɛ ==
ntn4o71sv61hm1oezaorrwl9ef2oyvp
200983
200982
2026-11-01T20:33:38Z
Hansongh
19068
200983
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
[[File:A sign board of a chop bar.jpg|thumb|A sign board of a chop bar]]
[[File:Palmnut soup in a chop bar.jpg|thumb|A picture of Palmnut soup in a chop bar]]
'''Adidibea''' {{Audio|tw-Adidibea.ogg|pronounciation of "Adidibea"}} yɛ beaɛ bi a nnipa kɔ hɔ kɔdidi. Na mpɛn pii no yɛhu no wɔ Atɔeɛ fam<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/business/Chop-bar-operators-urged-to-register-and-collect-VAT-85656 "Chop bar operators urged to register and collect VAT"]. ''www.ghanaweb.com''. Retrieved 2019-06-10.</ref> wɔ [[Gaana|Ghana]] man mu a ɛhɔ na nnipa dodoɔ tumi hyia didi nonom nsa.<ref>[https://www.modernghana.com/news/187582/lets-go-eating-at-a-tema-chop-bar.html "Let's Go Eating At A Tema Chop Bar"]. ''Modern Ghana''. 2008-10-22. Retrieved 2019-06-10.</ref>Yɛdi nnuane ahodoɔ wɔ apotɔwea mu wɔ adidibea hɔ.<ref>Hugon, Philippe; Farrugia, Caroline (1989). ''[https://books.google.com/books?id=09G6AAAAIAAJ&q=%22Chop+Bar%22+-wikipedia The Informal Sector: Women and Development Planning in Africa]''. Division of Studies for Development, Unesco.</ref> saa adidibea yi mu pii no ara wɔ nsaden a wɔde ka nnuane no ho, ɛmu kakraa bi na ɛyɛ Borɔni nsa.<ref name=":0">Online, Peace FM. [https://web.archive.org/web/20230603110248/https://peacefmonline.com/pages/showbiz/news/201409/213377.php "It's Easy For A Foreigner To Be Confused By The Words 'CHOP BAR'"]. ''www.peacefmonline.com''. Retrieved 2019-06-10.</ref> ɛyɛ amammerɛ ahyɛnsodeɛ ma [[Gaana|Ghanafoɔ]] beberee titire ne wɔn a wɔfiri [[Gaana|Ghana]] Atɔeɛ fam no. Na ɛyɛ deɛ ɔmanfoɔ no pɛ yie pa ara. Adeɛ baako a ɛma saa adidibea yi da mu soronko ne edin ahodoɔ a wɔde atoto soɔ a ɛbi ne "''don't mind your wife chop bar"'' ɛna ɛbi nso ne "''bush canteen"''.<ref name=":1">[https://web.archive.org/web/20250304050249/https://www.ghanacelebrities.com/2014/09/25/wonderful-ghanaian-chop-bar-experience-tried/ "The Wonderful Ghanaian CHOP BAR Experience"]. ''GhanaCelebrities.Com''. 2014-09-25. Retrieved 2019-06-10.</ref><ref>Frimpon, Kwame (June 2010). ''[https://books.google.com/books?id=sTy_ZLaqHlAC&dq=%22Chop+Bar%22+-wikipedia&pg=PT248 The Boy in the Oversized Smock: School Memories in Living Color]''. Xlibris Corporation. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781450077590|9781450077590]]</bdi>.</ref><ref>King, L. K.; Awumbila, B.; Canacoo, E. A.; Ofosu-Amaah, S. (2000-07-21). "An assessment of the safety of street foods in the Ga district, of Ghana; implications for the spread of zoonoses". ''Acta Tropica''. '''76''' (1): 39–43. [[:en:Doi_(identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0001-706X(00)00087-5|10.1016/S0001-706X(00)00087-5]]. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0001-706X 0001-706X]. [[:en:PMID_(identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10913764 10913764].</ref>
[[File:Banku seller 2.jpg|thumb|Banku seller]]
== Abɔseɛ ==
Yɛnyaa asɛmfua 'Chop' de firii sɛdeɛ [[Ghanafoɔ aa ɛwɔ Germany|Ghanafoɔ]] ka didi wɔ pidjin<ref name=":0" /> kasa mu anaa wɔtwitwa nsɛmfua so tiawa wɔ wɔn kasa mu ɛna 'Bar' nso yɛ baabi a yɛhyia didi ɛno nti na ɛmaa yɛnyaa asɛmfua Chop Bar.<ref name=":1" /> Chop Bar ahodoɔ no ara tontɔn nnuane a yɛyɛ no wɔ ɔman [[Gaana|Ghana]] a ɛbi ne [[Fufuo]], [[Banku]], [[Kokonte|Konkonte]] ne [[Omo tuo|Ɛmotuo]] ( a yɛka no borɔfo mu sɛ Rice balls) ɛne nkwan ahodoɔ pii nso.
== Nnuane ahodoɔ a wɔtɔn wɔ Chop Bar ==
=== FUFUO ===
'''Fufuo'''({{Audio|tw-Fufuo.ogg|pronunciation of "Fufuo"}}) anaa fufu, foofoo, foufou yɛ Abibirem atɔeɛ fam aduane a agye din paa. Wɔ Twi kasa mu no, fufuo kyerɛ "aduane" mmienu a wɔayam anaa wɔasi abɔ mu ma ayɛ mmerɛ. Wɔ [[Gaana|Ghana]] no, fufuo yɛ Akanfoɔ aduane titirie. Wɔdi fufuo wɔ Abibirem aman pii so nso. Wɔde bankye ne borɔdeɛ anaa mankani a wɔanoa na ɛbɔ mu yɛ ɛma no bɛyɛ fufuo.<ref>https://www.fao.org/3/a0154e/A0154E02.htm</ref> Yɛde wɔma ne waduro na ɛwɔ fufuo. Sɛ yɛwɔ fufuo wie a, yɛde nkwan bi te sɛ nkrakra, [[Abɛnkwan]], nkatenkwan ne [[Abunuabunu|abunaabunu]] na ɛdi. Wɔ Abibirem atɔeɛ fam no, aman foforɔ bi so no, wɔde mako a wɔatwi, nkruma frɔyɛ anaa frɔyɛ afoforo na ɛdi fufuo.<ref>https://www.britannica.com/topic/fufu</ref>
==Mmeaɛ a wɔdi fufuo==
Wɔdi fufuo wɔ aman a ɛwɔ Abibirem atɔe fam ne aman a ɛwɔ Abibirem mfinfini so.<ref>https://www.fao.org/3/a0154e/A0154E07.htm</ref> Ɛka [[Gaana|Ghana]] ho no, wɔdi fufuo wɔ aman ahodoɔ yi so:[[Sierra Leone]],[[Guinea]] [[Liberia]], [[Côte d’Ivoire|Cote D'Ivoire]], [[Benin]], [[Togo]], [[Nigeria]],Congo ,[[Cameroon]], the Central African Republic, [[Angola]],Gabon, ne Caribbean.
==Sɛnea wɔnoa aduane yi==
=== Fufuo ===
Wɔnoa bankye ne borɔdeɛ anaa mankani no wie a, wɔwɔ bankye dodoɔ a ɛne borɔdeɛ anaa mankani dodoɔ yɛ pɛ pɛnkoro.<ref>https://www.fao.org/3/y5548e/y5548e08.htm</ref> Wɔtumi nso de nsuo fra bankye sam, borɔde sam anaa mankani sam ka wɔ gya so. Fufuo a wɔfa saa kwan yi so yɛ no, wɔtaa de nkwan na ɛdi.Nkwan no bi ne [[abɛnkwan]],nkatenkwan,nkrakra ne [[Abunuabunu|abunabunu]]. Wɔ [[Nigeria]] ne aman foforɔ bi a ɛwɔ Abibirem ha no, wɔde bankye mmɔre a Nigeriafoɔ frɛ no " Akpu" na ɛyɛ fufuo no. Wɔde nkwan anaa frɔyɛ na ɛdi saa fufuo yi. Wɔtumi de ɛsiam afoforo te sɛ semolina, aburo siam anaa borɔdeɛ sam si bankye sam ananmu.
=== BANKU ===
[[File:Wrapped banku with light soup.jpg|thumb|Banku ɛne nkwan]]
'''Banku''' ({{Audio|tw-Banku.ogg|pronunciation of "Banku"}}) yɛ tete din a yɛnyaeɛ wɔ Ga-Dangme(Ga) kasa mu. Na wɔnya firii aburo mmɔle ne bankye mmɔle a wɔde asi hɔ nna kakra ama no aburu na wɔaka afra, aka no wɔ egya so abobɔ no kama. Ga-Dangme kasa mu na yɛnyaa saa din no firiiɛ. Yɛwɔ sɛdeɛ wɔsi ka saa din a ɛne no sɛ nanso ne nkyerɛaseɛ nnyɛ pɛ wɔ kasa no mu, ebi ne inku(ma nkuu wɔ Ho kasa mu), Ashanku(ma sɛdeɛ wɔde borɔdeɛ yɛ aduane bi a yɛfrɛ no Tatale wɔ Ga kasa mu), ne afoforɔ a n'awieeɛ yɛ "ku". Banku da nso firi akple ho (aduane a ɛyɛ Anwonafoɔ na ɛdi).<ref>A Grammatical Sketch of the Akra or Ga-language - By Johannes Zimmermann, (2) Online Reference By J DZeagu-Kudjodji and Others.</ref><ref>Haard, N.F. (1999). ''Fermented Cereals: A Global Perspective''. FAO agricultural services bulletin. Food and Agriculture Organization of the United Nations. p. 37. ISBN <bdi>978-92-5-104296-0</bdi>.</ref> Wɔde di nkwan, nkruma frɔyɛ anaa mako ne nsuomunam. Mpɛn pii no nnipa a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] anaafoɔ fam na ɛpɛ saa aduane yi; Anwonafoɔ, [[Fante]]<nowiki/>foɔ ne Ga-Dangmefoɔ, nanso mantam ahodoɔ a aka wɔ [[Gaana|Ghana]] no nso di saa aduane no. Wobɛtumi ahunu Banku wɔ [[Gaana|Ghana]] afanaa nyinaa, ɛwom sɛ Anwonafoɔ na ɛdi saa aduane no paa deɛ nanso ɛyɛ aduane baako a ɛho wɔ mfasoɔ a nnipakuo a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] nyinaa di. Ga-Dangme (anaa Ga) wɔ kwan bi a wɔfa so ma aduane no yɛ mmerɛ ma wɔfrɛ no Banku, saa nso na [[Fante]]<nowiki/>foɔ nso yɛ ma no yɛ den a wɔfrɛ no ɛtsew.<ref>Banku". ''ifood.tv/''. Future Today Inc. Retrieved 14 February 2015.</ref>
==== Nneɛma titire a wɔde yɛ saa aduane yi ====
<ref>online reference, by J Dzeagu-Kudjodji and others ;</ref> Ade titire a wɔde yɛ Banku yɛ aburo mmɔle ne bankye mmɔle, nkyene ne nsuo a ɛda nso firi nnoɔma a yɛde yɛ akplɛ ho. Nsonsoneɛ da sɛdeɛ yɛsi yɛ Banku ne akplɛ mu nanso sɛ wobobɔ ne mmienu a ɛsɛ yie paa ara.<ref>Annan, Dorcas Aba. "Akple & Ground Pepper with Grilled Tilapia". Archived from the original on 14 February 2015. Retrieved 14 February 2015.</ref> Yɛde yɛ nsa na edie.<ref>Edwards, E.; Gosden, C.; Phillips, R. (2006). ''Sensible Objects: Colonialism, Museums and Material Culture''. Wenner-Gren International Symposium Series. Bloomsbury Publishing. p. 50. ISBN <bdi>978-1-84788-315-5</bdi>.</ref> Mpɛn pii no yɛde akplɛ di nkruma nkwan a yɛfrɛ no "Fetri Detsi" a Anwonafoɔ na ɛdi.<ref>Ghana: Okro Stew". ''196 flavors''. 2019-06-26. Retrieved 2020-03-09.</ref>
==== Ɔkwan a wɔfa so yɛ saa aduane yi ====
Sɛ woreyɛ mmɔle no a ɛfa mmerɛ pii. Wobɛdwa bankye na woatwitwa de afra aburo de agu nsuom ama adeɛ akye. Wobɛsɔne nsuo no afiri mu na wakɔyam bankye no ne aburo no ama no afe fekɔfekɔ. Nea ɛdi so wɔ ne yɛ mu ne sɛ wobɛfete mmɔle no ama no aburu anaa sɛ ɛbɛsi hɔ nna kakra.<ref>"Ghana: Banku". ''196 flavors''. 2019-06-25. Retrieved 2020-06-01.</ref>Afei wobɛhono aburo mmɔle no ne bankye mmɔle no dadesɛn mu. Ma no gya kakra na num kɔpem sɛ ɛbɛhuru. Kɔso ara num kɔpem sɛ ɛbɛyɛ den. Afei na wode wo bankuta no aka saa ama no ayɛ fekɔfekɔ a aba biara nnim. Sɛ ɛfe a na woapepa dadesɛn no ano kamakama. Fa nsuo gu mu ma ɛnyɛ sɛnea ɛrekata aduane no so na kata so ma no nhuru, na hwɛ sɛ aduane no baabiara ahuru a. Fa bankuta no ka banku no fra nsuo no. Kɔso ara ka saa fa nsuo gu mu kɔpem sɛ ɛbɛyɛ mmerɛ na aben yie. Fa kyɛnsen ketewa bi te bi gu kyɛnsen foforɔ mu na bobɔ. Te banku no saa ara kɔpem sɛ ne nyinaa bɛsa afiri dadesɛn no mu. Wobɛtumi de adi nkwan biara a wopɛ, abomu anaa mako a yatwi ne nam anaa nsuomunam biara a wopɛ.
== Ɛmotuo ==
[[File:Omo_tuo_with_groundnut_soup_and_meat.jpg|right|thumb|Omo tuo with groundnut soup and meat.]]
'''Ɛmo tuo'''({{Audio|tw-Omo tuo.ogg|pronounciation of "Omo tuo"}}) (rice balls) yɛ Ghanafoɔ aduane a wɔde ɛmo na ɛyɛ. Mpɛn pii no wɔde ɛmo a ɛmu abubu anaa ɛmo atenten a wɔahyɛda abubu mu ama no ayɛ nketenkete na ɛnoa. Wɔde nsuo pii na ɛnoa saa ɛmo yi sɛnea ɛbɛyɛ a ɛmo no bɛben no na ayɛ mmerɛ pa ara. Ɛno akyi no wɔka ɛmo no ma ɛyɛ nkuruwankruwa te sɛ bɔɔlo.Wɔ [[Ghana]] no wɔde nkatenkwan anaa abɛnkwan na ɛdi ɛmotuo. Wɔ [[Nigeria]] no wɔde nkruma nkwan bi a wɔfrɛ no ''miyan kuka'' na ɛdi.
==== Sɛnea wɔyɛ no ====
Mpɛn pii no wɔde ɛmoo a abubu nketenkete anaa sɛ ɛmoo a ɛwowa a yabubu mu ama no ayɛ nketenkete na ɛyɛ. Yɛde nsuo bebree na ɛnoa ɛmoo no sɛdeɛ ɛbɛyɛ mmerɛ. Yɛka ɛmoo no mano yɛ fekɔfekɔ, sɛ wowie a na woabobɔ no kurukuruwa sɛdeɛ wopɛ no.<ref>"Ghana Food Rice". ghanaweb.com. Retrieved 4 October201</ref> Wɔ [[Gaana|Ghana]] no yɛde di nkwan bi te sɛ nkatenkwan anaa sɛ abɛnkwan. Wɔ [[Nigeria]] no wɔde "miyan kuka"(kyenkase nkwan) ka ho di.<ref>"Ghana: Omo Tuo". 196 flavors. 2019-06-29. Retrieved 2019-12-31</ref><ref>Gracia, Zindzy (2018-03-01). "How to prepare banku". ''Yen.com.gh - Ghana news''. Retrieved 2021-05-15.</ref>
== Baabi a menyaa mmoa firiiɛ ==
562oy4crje0pwsltvojvz6nloubujv6
Anthony Akoto Osei
0
15933
200992
196743
2026-11-01T23:36:09Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
200992
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
{{Short description|Ghanaian politician (1953–2023)}}
{{Infobox officeholder
| honorific-prefix = Hon.
| name = Anthony Akoto Osei
| honorific-suffix =
| image =
| alt =
| caption =
| order =
| constituency_MP1 = [[Old Tafo (Ghana parliament mpasua)|Old Tafo mpasua]]
| parliament1 = Ghana
| majority1 =
| term_start1 = 7 January 2005
| term_end1 = 20 March 2023
| predecessor1 =
| successor1 = <!--Can be repeated up to eight times by adding a number-->
| birth_date = {{birth date|1953|04|18|df=y}}
| birth_place = [[Sunyani]], [[Gold Coast (British colony)|Gold Coast]] (now [[Ghana]])
| death_date = {{death date and age|2023|3|20|1953|4|18|df=y}}
| death_place =
| restingplace =
| restingplacecoordinates =
| birthname =
| nationality = Ghanaian
| party = [[New Patriotic Party]]
| otherparty = <!--For additional political affiliations-->
| spouse =
| partner = <!--For those with a domestic partner and not married-->
| relations =
| children = 3
| residence =
| alma_mater = Howard University, American University, Oberlin College
| occupation =
| profession = Economist/ Banker/ Insurer
| cabinet =
| committees = Finance Committee, Defense Committee(7th Parliament of 4th Republic of Ghana)
| portfolio =
| signature =
| signature_alt =
| website =
| footnotes =
| office = Minister for Monitoring and Evaluation
| office2 = [[Minister for Finance and Economic Planning]]
| term_start2 = 2007
| term_end2 = 6 January 2009
| office3 = Deputy [[Minister for Finance and Economic Planning]]
| term_start3 = May 2003
| term_end3 = 2007
| predecessor2 = Kwadwo Baah Wiredu
| predecessor3 =
| predecessor =
| successor2 = Kwabena Duffuor
| termstart = 7 February 2017
| termend = 20 March 2023
}}
Wɔwoo '''Anthony Akoto Osei''' wɔ( [[Oforisuo]] 18,1953 – [[Ɔbɛnem]] 20,2023) na ɔyɛ [[Ghana]] sikakorabea dwumayɛni ne ɔmanyɔni. Osei dii kan wɔ Ɔmanpanyin John Agyekum Kufuor aban mpanyimfo kuw mu sɛ Ɔman Ɔmanpanyin a ɔhwɛ Sikasɛm ne Sikasɛm Nhyehyɛe so na afei na ɔyɛ Sikasɛm soafo a ɔyɛ adwuma. Na ɔyɛ Mmarahyɛ Bagua no muni ma abatow mantam a ɛwɔ Tafo Dedaw a ɛwɔ Ashanti mantam mu.<ref name=":0">{{Citation |title=MPs |url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/ |language=en-US |access-date=2023-10-23}}</ref>
== Abrabɔ Ahyɛaseɛ ne adesua ==
Wɔwoo Osei wɔ [[Kumasi]], [[Ashanti Region|Ashanti]] Mantam no ahenkurow mu, wɔ 18 Ayɛwohomumɔ 1953.<ref name=":0" /> Ɔnyaa ne ntoaso sukuu wɔ [[Achimota]] Sukuu ne Opoku Ware sukuu. Ɔtoaa so wɔ Oberlin College wɔ Ohio baabi a onyaa Bachelor’s degree wɔ sikasɛm mu.Ɔnyaa Master of Arts abodin krataa wɔ sikasɛm ho nimdeɛ a wɔde di dwuma mu wɔ Amerika [[Suapɔn]] a ɛwɔ USA. Ɔsan nso wiee Howard [[Suapɔn]] wɔ afe 1987 mu a ɔnyaa PhD wɔ sikasɛm mu.<ref name=":1">{{Citation |title=Hon. Anthony Akoto Osei {{!}} Ex-Officio Member – Institute for Fiscal Studies Ghana |url=https://www.ifsghana.org/ranking-member-finance-standing-committee-ex-officio-member/ |language=en-US |access-date=2023-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013184144/https://www.ifsghana.org/ranking-member-finance-standing-committee-ex-officio-member/ |archive-date=2023-10-13 |url-status=dead}}</ref>
== Adwuma ==
Na Osei yɛ sikasɛm ho ɔbenfo wɔ n’adwuma mu. Wɔ 27 Oforisuo 2002 no, Osei bɛyɛɛ Merchant Bank (Ghana) Ltd. adwumayɛfoɔ kuo no muni Kan no, na ɔyɛ adwuma sɛ ɔbenfoɔ boafoɔ wɔ Dillard Suapɔn (USA) na ansa na ɛno reba no na ɔyɛ nhwehwɛmu boafoɔ wɔ Center for Policy Analysis (Ghana).<ref>{{Citation |title=Anthony Akoto Osei, Biography |url=https://www.ghanaweb.com/person/Anthony-Akoto-Osei-2527 |access-date=2023-10-23}}</ref>
== Mmrahyɛbadwa adwuma ==
'''Sikasɛm Nhyehyɛeɛ soafoɔ abadiakyiri'''
Osei yɛɛ adwuma sɛ Sikasɛm ne Sikasɛm Nhyehyɛeɛ soafoɔ abadiakyiri wɔ May 2003 mu na na ɔyɛ sikasɛm ho ɔfotufoɔ ma aban.<ref name=":1" /> Wɔmaa no so sɛ Ɔmanpanyin a ɔhwɛ Sikasɛm ne Sikasɛm Nhyehyɛe so a ɔyɛ adwuma kɛse wɔ bere a saa bere no sikasɛm soafo, Kwadwo Baah Wiredu wu akyi.<ref>https://www.modernghana.com/news/183626/ghanas-finance-minister-dies-baah-wiredu.html</ref> Ɔdii saa dwumadie no mu kɔsii 6 Ɔbɛnem 2009 berɛ a New Patriotic Party de aban hyɛɛ ɔsɔretia National Democratic Congress nsa, a na wɔadi nkonim wɔ afe 2008 amansan abatoɔ no mu.<ref>https://www.modernghana.com/news/318872/i-deserve-another-term-akoto-osei.html</ref>
'''Ɔmanpanyin a ɔhwɛ Nhwehwɛmu ne Nhwehwɛmu so'''
Wɔ Ɔpɛpɔn 2017 mu no, wɔkaa Osei ntam sɛ Ɔmanpanyin [[Nana Akufo-Addo]] paw no na ɔfaa nhwehwɛmu nhyehyɛe no mu wɔ Ghana mmarahyɛ bagua mu akyi.<ref>https://www.graphic.com.gh/news/general-news/2nd-batch-of-ministerial-nominees-ursula-akoto-osei-joe-ghartey-in.html</ref> Na Monitoring and Evaluation yɛ ɔsom adwuma foforɔ a wɔayɛ sɛ ɛbɛhwɛ na wɔayɛ nhyehyɛeɛ ama nhwehwɛmu nhyiamu ne nhyiamu, de adi aban no nhyehyɛeɛ a ɛfa n’ankasa nnwumakuo nkɔsoɔ a wɔbɛsɔ ahwɛ ho no mmamu.<ref>{{Citation |last=Kojo Akoto Boateng |title=Dr. Akoto Osei heads new Monitoring and Evaluation Ministry |date=2017-01-12 |url=https://citifmonline.com/2017/01/dr-akoto-osei-heads-new-monitoring-and-evaluation-ministry/ |language=en-US |access-date=2023-10-23 |archive-date=2023-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013183749/https://citifmonline.com/2017/01/dr-akoto-osei-heads-new-monitoring-and-evaluation-ministry/ |url-status=dead }}</ref>
'''Kabinet Ɔmanpanyin'''
Wɔ May 2017 mu no, [[Ɔmanpanin (aban abodin)|Ɔmanpanyin]] [[Nana Akufo-Addo]] bɔɔ Anthony Akoto Osei din sɛ asomfoɔ 19 a wɔbɛhyehyɛ ne kabinet no mu baako. Wɔde asomfo 19 no din kɔmaa Ghana Mmarahyɛ Bagua no na Aban no Kasafo, Right Honorable Professor Aaron Mike Oquaye na ɔde too gua. Sɛ́ aban soafo no, na Osei ka ɔmampanyin no mu kuo no ho na ɔboaa wɔ gyinaesi atitiriw mu wɔ Ghana.<ref>{{Citation |title=Arts Minister Catherine Afeku makes it to Cabinet {{!}} Entertainment 2017-05-31 |date=2017-07-31 |url=http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Arts-Minister-Catherine-Afeku-makes-it-to-Cabinet-542839 |access-date=2023-10-23 |archive-date=2017-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170731025902/http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Arts-Minister-Catherine-Afeku-makes-it-to-Cabinet-542839 |url-status=dead }}</ref>
'''Dibea afoforo a wokuraa mu'''
Asoɛe a Ɛhwɛ Nhyehyɛe Ho Nhwehwɛmu So (CEPA), Accra; ɔfotufo wɔ Wiase Nyinaa Sikakorabea (Korea Division), 1987; ɔbenfoɔ a ɔka ho wɔ sikasɛm mu wɔ Howard Suapɔn mu firi afe 1984 kɔsi 1995;<ref name=":2">{{Citation |title=Profile of Dr Anthony Akoto Osei, minister-designate for monitoring and evaluation |date=2017-01-12 |url=https://www.primenewsghana.com/politics/profile-of-dr-anthony-akoto-osei-minister-designate-for-monitoring-and-evaluation.html |language=en-us |access-date=2023-10-23}}</ref> Ɔfotufoɔ Titiriw, Sikasɛm ne Sikasɛm Nhyehyɛeɛ Dwumadibea, 2001–2003; Sikasɛm soafo Abadiakyiri, 2003–2007; Ɔman Ɔsoafoɔ, 2007–2008; Sikasɛm soafoɔ a ɔreyɛ adwuma, Ɔpɛpɔn 2008 - 6 Ɔbɛnem 2009; MP a ɔhwɛ Tafo-Pankrono Dedaw so ne MP a ɔhwɛ Tafo Dedaw so (Ɔpɛpɔn 2005 kɔsi Ɔpɛpɔn 2017).<ref name=":2" />
== Beaɛ a me nyaa mmoa firiiɛ ==
[[Nkyekyεmu:Ganafoɔ]]
[[Nkyekyεmu:Ghana amanyɔsɛm]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2013–2017]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2017–2021]]
[[Nkyekyεmu:New Patriotic Party amanyɔfoɔ]]
7g8knqacnu9lno6pzn7pyekafb1cmrv
Ɔdom Banwaa Buoadu
0
16528
200999
177629
2026-11-02T02:16:10Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
200999
wikitext
text/x-wiki
'''Grace Banwaa Buoadu''' wɔwoo no wɔ Ɔbɛnem bosome no ne da ɛtɔso dunum wɔ mfie mpem mmienu ne mmienu no mu (15 January 2002) wɔ Ghana. Ɔyɛ Ghana bɔɔlbɔfoɔ na ne tenten bɛyɛ sɛ sɛntimita no ɔha ne aduoson mmiensa (173cm) na ne mu duru nso bɛyɛ sɛ kilogram no aduosia num (65kg).<ref>{{Citation |title=Ghana - G. Buoadu - Profile with news, career statistics and history - Soccerway |url=https://int.soccerway.com/players/grace-buoadu/580618/ |access-date=2024-05-03}}</ref>
Banwaa bɔ bɔɔl sɛ bɔɔl kyefoɔ anaa sɛ goalkeeper ma Hasaacas Ladies FC – bɔɔlbɔ kuo a wɔ si akae wɔ Ghana mmaa bɔɔlbɔ akansi mu no mu baako. Wɔfrɛɛ no kɔɔ saa mmaa bɔɔlbɔ kuo yi mu wɔ mfie mpem mmienu ne du-nkron no mu (2019).<ref>{{Citation |title=Grace Banwaa Buoadu {{!}} Hasaacas Ladies Football Club |url=https://www.hasaacasladiesfc.com/player/grace-banwaa-buoadu |language=en-US |access-date=2024-05-03}}</ref> Wɔ season overview mu no, ɔpuee mpɛn nsia (6 times) wɔ agoroprama so, ɔyɛɛ ɔgyee ne team no nkwa mprɛ du-mmiensa soɔ (13 saves),wɔ mprɛ nan soɔ na ɔsii akae maa ne bɔɔlbɔ kuo no a yannhyɛ no bie (4clean sheets) na ɔsii akae simma ahanum ne aduanan nwɔtwe (548 minutes) de maa ne bɔɔlbɔ kuo no.<ref>https://www.hasaacasladiesfc.com/player/grace-banwaa-buoadu</ref><ref>https://globalsportsarchive.com/people/soccer/grace-banwaa/291993/</ref>
Wɔ mfie mpem mmienu ne aduonu mmienu (2022) mu no, wɔsan frɛɛ Banwaa kɔɔ Ɔman mmaa a wonnii mfeɛ aduonu bɔɔlbɔ kuo n mu sɛ ɔmmɛgyina Ghana ananmu wɔ FIFA Mmaa a wɔn dii mfie aduonu Wiase Kuruwa akansi no mu.<ref>https://www.graphic.com.gh/sports/sports-news/names-of-final-princesses-squad-for-u-20-women-s-world-cup.html</ref>
Wɔ mfie mpem mmienu ne aduonu mmiensa wɔ Ɛbɔ bosome mu no (September 2023), wɔde Banwaa too dwa sɛ ɔno na ɔbɔɔ mmoɔden paa sɛ bɔɔl kyerefoɔ wɔ saa afe no mu anaa sɛ (''Best Goalkeeper of the Season)'' wɔ Ghana Football Association abasobɔdeɛ anadwo no mu.<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.hasaacasladiesfc.com/grace-boadu-banwaa-wins-best-goalkeeper-of-the-season |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408135725/https://www.hasaacasladiesfc.com/grace-boadu-banwaa-wins-best-goalkeeper-of-the-season |access-date=2024-05-04 |archive-date=2024-04-08 |url-status=dead}}</ref> Ɔsan nso pue mu sɛ nkonimdifoɔ wɔ RG World goalkeeper akansi no mu wɔ mfie mpem mmienu ne aduonu mmiensa (2023) no mu wɔ bosome a ɛyɛ Ahinime/Obubuo mu (October/November).<ref>https://www.ghanafa.org/grace-banwaa-wins-rg-world-goalkeeper-of-the-month-for-october-november</ref>
== Beaeɛ me nyaa mmoa firi yɛ ==
<references />
m6g3t5b7y3cu8cjhu86bm33l33ttegy
Nsu, Mframa, & Asase mu Efĩ
0
16802
200984
182016
2026-11-01T21:11:21Z
Hansongh
19068
200984
wikitext
text/x-wiki
'''''Nsuo, Nframa,ne asase sɛeɛ''''' yɛ dwumadie titire a adesuafoɔ de asi hɔ bosome bira ɛsua akwan ahodoɔ a yɛfa so sɛe yɛn asetena mu nneɛma a atwa yɛn ho ahyia. Wɔtee saa fekuo yi afe apem ahankron ne aduoson baakob(1971). Na dwumakuo a wɔde saa nhwehwɛmu yi to dwa ne ''Springer Science+Business Media''. Nipa a ɔhwɛ sɛ wɔn dwumadie nyinaa bɛba abɔnten ne Jack T. Trevors. Na
According to the ''Journal Citation Reports'', the journal has a 2017 impact factor of 1.769.<ref name="WoS" />
ɔsram biara a ɛka nneɛma [[Efiyɛ|a atwa yɛn ho ahyia ho efi]] ho nhwehwɛmu ho asɛm . Wɔde sii hɔ wɔ afe 1971 mu na Springer Science+Business Media na wotintimii . Ɔkyerɛwfo panyin ne Jack T. Trevors. Sɛnea ''Journal Citation Reports'' kyerɛ no, nsɛmma nhoma no wɔ afe 2017 nkɛntɛnso factor a ɛyɛ 1.769.
References
<references responsive="1"></references>
== Abɔnten so nkitahodi ahorow ==
* Official website
9uagdiwt48a61i2vpvz3fv3whaemqlm
200985
200984
2026-11-01T21:18:03Z
Hansongh
19068
200985
wikitext
text/x-wiki
'''''Nsuo, Nframa,ne asase sɛeɛ''''' yɛ dwumadie titire a adesuafoɔ de asi hɔ bosome bira ɛsua akwan ahodoɔ a yɛfa so sɛe yɛn asetena mu nneɛma a atwa yɛn ho ahyia. Wɔtee saa fekuo yi afe apem ahankron ne aduoson baakob(1971). Na dwumakuo a wɔde saa nhwehwɛmu yi to dwa ne ''Springer Science+Business Media''. Nipa a ɔhwɛ sɛ wɔn dwumadie nyinaa bɛba abɔnten ne Jack T. Trevors. Na amannebɔ ahodoɔ kyerɛ sɛ, saa nhwehwɛmu yi nyaa nsunsuanso kɛseɛ wɔ afe mpem mmienu ne du nson a ɛbɛyɛ sɛ 1.769.
34cb5g2s9w39cd7gx0vopsiwtl73ofl
200986
200985
2026-11-01T21:21:12Z
Hansongh
19068
200986
wikitext
text/x-wiki
'''''Nsuo, Nframa,ne asase sɛeɛ''''' yɛ dwumadie titire a adesuafoɔ de asi hɔ bosome bira ɛsua akwan ahodoɔ a yɛfa so sɛe yɛn asetena mu nneɛma a atwa yɛn ho ahyia. Wɔtee saa fekuo yi afe apem ahankron ne aduoson baakob(1971). Na dwumakuo a wɔde saa nhwehwɛmu yi to dwa ne ''Springer Science+Business Media''. Nipa a ɔhwɛ sɛ wɔn dwumadie nyinaa bɛba abɔnten ne Jack T. Trevors. Na amannebɔ ahodoɔ kyerɛ sɛ, saa nhwehwɛmu yi nyaa nsunsuanso kɛseɛ wɔ afe mpem mmienu ne du nson a ɛbɛyɛ sɛ 1.769<ref>{{Citation |title=Journal Citation Reports |date=2026-11-01 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Journal_Citation_Reports&oldid=1383241434 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-11-01}}</ref>.
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
4yxafau3f6dl4dwe14if5szjp5qhjmc
200987
200986
2026-11-01T21:24:30Z
Hansongh
19068
200987
wikitext
text/x-wiki
'''''Nsuo, Nframa,ne asase sɛeɛ''''' yɛ dwumadie titire a adesuafoɔ de asi hɔ bosome bira ɛsua akwan ahodoɔ a yɛfa so sɛe yɛn asetena mu nneɛma a atwa yɛn ho ahyia. Wɔtee saa fekuo yi afe apem ahankron ne aduoson baakob(1971). Na dwumakuo a wɔde saa nhwehwɛmu yi to dwa ne ''Springer Science+Business Media''. Nipa a ɔhwɛ sɛ wɔn dwumadie nyinaa bɛba abɔnten ne Jack T. Trevors. Na amannebɔ ahodoɔ kyerɛ sɛ, saa nhwehwɛmu yi nyaa nsunsuanso kɛseɛ wɔ afe mpem mmienu ne du nson a ɛbɛyɛ sɛ 1.769<ref>{{Citation |title=Journal Citation Reports |date=2026-11-01 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Journal_Citation_Reports&oldid=1383241434 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-11-01}}</ref>
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
0riu45web6r750i883j3v94of1niv47
200988
200987
2026-11-01T21:26:36Z
Hansongh
19068
200988
wikitext
text/x-wiki
'''''Nsuo, Nframa,ne asase sɛeɛ''''' yɛ dwumadie titire a adesuafoɔ de asi hɔ bosome bira ɛsua akwan ahodoɔ a yɛfa so sɛe yɛn asetena mu nneɛma a atwa yɛn ho ahyia. Wɔtee saa fekuo yi afe apem ahankron ne aduoson baakob(1971). Na dwumakuo a wɔde saa nhwehwɛmu yi to dwa ne ''Springer Science+Business Media''. Nipa a ɔhwɛ sɛ wɔn dwumadie nyinaa bɛba abɔnten ne Jack T. Trevors. Na amannebɔ ahodoɔ kyerɛ sɛ, saa nhwehwɛmu yi nyaa nsunsuanso kɛseɛ wɔ afe mpem mmienu ne du nson a ɛbɛyɛ sɛ 1.769<ref>{{Citation |title=Journal Citation Reports |date=2026-11-01 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Journal_Citation_Reports&oldid=1383241434 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-11-01}}</ref>
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
<references />
== Nkitahodie Ahodoɔ ==
<ref>{{Citation |title=Client Challenge |url=https://link.springer.com/journal/11270 |access-date=2026-11-01}}</ref>
flgcnxzldkfpzgacdv4aw3iun9eatmq
200989
200988
2026-11-01T21:27:50Z
Hansongh
19068
200989
wikitext
text/x-wiki
'''''Nsuo, Nframa,ne asase sɛeɛ''''' yɛ dwumadie titire a adesuafoɔ de asi hɔ bosome bira ɛsua akwan ahodoɔ a yɛfa so sɛe yɛn asetena mu nneɛma a atwa yɛn ho ahyia. Wɔtee saa fekuo yi afe apem ahankron ne aduoson baakob(1971). Na dwumakuo a wɔde saa nhwehwɛmu yi to dwa ne ''Springer Science+Business Media''. Nipa a ɔhwɛ sɛ wɔn dwumadie nyinaa bɛba abɔnten ne Jack T. Trevors. Na amannebɔ ahodoɔ kyerɛ sɛ, saa nhwehwɛmu yi nyaa nsunsuanso kɛseɛ wɔ afe mpem mmienu ne du nson a ɛbɛyɛ sɛ 1.769<ref>{{Citation |title=Journal Citation Reports |date=2026-11-01 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Journal_Citation_Reports&oldid=1383241434 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-11-01}}</ref>
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
<references />
== Nkitahodie Ahodoɔ<ref>{{Citation |title=Client Challenge |url=https://link.springer.com/journal/11270 |access-date=2026-11-01}}</ref> ==
031kyc9g8xfdgspala8eikfhtnadjjv
200990
200989
2026-11-01T21:30:04Z
Hansongh
19068
200990
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Dialect|Asante}}
'''''Nsuo, Nframa,ne asase sɛeɛ''''' yɛ dwumadie titire a adesuafoɔ de asi hɔ bosome bira ɛsua akwan ahodoɔ a yɛfa so sɛe yɛn asetena mu nneɛma a atwa yɛn ho ahyia. Wɔtee saa fekuo yi afe apem ahankron ne aduoson baakob(1971). Na dwumakuo a wɔde saa nhwehwɛmu yi to dwa ne ''Springer Science+Business Media''. Nipa a ɔhwɛ sɛ wɔn dwumadie nyinaa bɛba abɔnten ne Jack T. Trevors. Na amannebɔ ahodoɔ kyerɛ sɛ, saa nhwehwɛmu yi nyaa nsunsuanso kɛseɛ wɔ afe mpem mmienu ne du nson a ɛbɛyɛ sɛ 1.769<ref>{{Citation |title=Journal Citation Reports |date=2026-11-01 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Journal_Citation_Reports&oldid=1383241434 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-11-01}}</ref>
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
<references />
== Nkitahodie Ahodoɔ<ref>{{Citation |title=Client Challenge |url=https://link.springer.com/journal/11270 |access-date=2026-11-01}}</ref> ==
ash1twr2rjp1uj9pdw4hq2bjs1qwfx9
200991
200990
2026-11-01T21:33:45Z
Hansongh
19068
200991
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Dialect|Asante}}
'''''Nsuo, Nframa,ne asase sɛeɛ''''' yɛ dwumadie titire a adesuafoɔ de asi hɔ bosome biara ɛsua akwan ahodoɔ a yɛfa so sɛe yɛn asetena mu nneɛma a atwa yɛn ho ahyia. Wɔtee saa fekuo yi afe apem ahankron ne aduoson baako(1971). Na dwumakuo a wɔde saa nhwehwɛmu yi to dwa ne ''Springer Science+Business Media''. Nipa a ɔhwɛ sɛ wɔn dwumadie nyinaa bɛba abɔnten ne Jack T. Trevors. Na amannebɔ ahodoɔ kyerɛ sɛ, saa nhwehwɛmu yi nyaa nsunsuanso kɛseɛ wɔ afe mpem mmienu ne du nson a ɛbɛyɛ sɛ 1.769<ref>{{Citation |title=Journal Citation Reports |date=2026-11-01 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Journal_Citation_Reports&oldid=1383241434 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-11-01}}</ref>
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
<references />
== Nkitahodie Ahodoɔ<ref>{{Citation |title=Client Challenge |url=https://link.springer.com/journal/11270 |access-date=2026-11-01}}</ref> ==
keh58qlez8noepokw4l9xh87r4q71e2
Susanna Nyakotey na ɔkyerɛwee
0
17978
200998
198249
2026-11-02T01:54:43Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
200998
wikitext
text/x-wiki
'''Her Worship Susanna Nyakotey''' yɛ Ɔmantam Ɔtemmufo<ref>{{Citation |title=Circuit Court Judges |url=https://judicial.gov.gh/index.php/about-the-judiciary/judges-and-magistrates/circuitcourt-judges |access-date=2026-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260305092945/https://judicial.gov.gh/index.php/about-the-judiciary/judges-and-magistrates/circuitcourt-judges |archive-date=2026-03-05 |url-status=dead}}</ref> wɔ Ghana. Ɔsombas Ɔkyerɛwfo wɔ Amanaman Ntam Mmea Atemmufo Fekuw (IAWJ) Ghana Ti. Mprempren ɔhwɛ Madina Ɔmantam Asɛnnibea II a ɛwɔ Accra no anim.
== Nwomasua ==
Onyaa ne Bachelor of laws (LLB) abodin krataa wɔ London Sukuupɔn mu. Ɔnyaa ne Qualifying Certificate wɔ Law mu akyiri yi wɔ Ghana School of Law, na ɛmaa ɔfatae sɛ wɔgye no kɔ Ghana Bar.
== Adwuma ==
Nyakotey's hyɛɛ n'Atemmuo adwuma ase wɔ afe 2008 mu wɔ Ɔmansin Asɛnnibea sɛ nsɛm asekyerɛfoɔ. ɔdii saa dibea yi kɔsii afe 2015. Saa dwumadie yi maa onyaaSaa dwumadie yi maa onyaa osuahu a mfasoɔ wɔ so wɔ asɛnnibea sɛm ne atemmuo adwumayɛ mu.
Ɔnam adwumayɛ ho ntetee a ɔyɛe wɔ Office of the Attorney General ne Ministry of Justice so nso nyaa osuahu Owiee n’adesua adwuma no wɔ Torpey and Associates, ankorankoro mmara adwumakuw bi mu.
Efi afe 2018-2022 no, Nyakotey yɛɛ adwuma sɛ Mmaranimfo wɔ Mmara Dwumadibea a ɛwɔ Ghana Atemmu Dwumadibea no mu. Saa bere yi mu no, na ɔwɔ dibea ahorow nso sɛ Ɔkyerɛwfo ma Atemmu Bagua no ne Kyerɛwtohɔfo ma Mmara Bagua Kɛse no. Wɔ saa dwumadie yi mu no, ɔboaa ma wɔhwɛɛ Ghana mmaranim adwuma no so na wɔhwɛɛ so.
meu5c7m69v7hb7kcx99u01g9rrbmdxv
Susanna Nyakotey
0
17979
200997
198257
2026-11-02T01:54:42Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
200997
wikitext
text/x-wiki
'''Ne Som Susanna Nyakotey''' yɛ Ghana Mantam Ɔtemmufoɔ<ref>{{Citation |title=Circuit Court Judges |url=https://judicial.gov.gh/index.php/about-the-judiciary/judges-and-magistrates/circuitcourt-judges |access-date=2026-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260305092945/https://judicial.gov.gh/index.php/about-the-judiciary/judges-and-magistrates/circuitcourt-judges |archive-date=2026-03-05 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation |last=Judicial Service |title=Leave an Indelible Mark – CJ Tells Judges and Magistrates |url=https://judicial.gov.gh/jsweb/index.php/publications/js-latest-news/item/402-leave-an-indelible-mark-cj-tells-judges-and-magistrates |language=en-gb |access-date=2026-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260407062404/https://judicial.gov.gh/jsweb/index.php/publications/js-latest-news/item/402-leave-an-indelible-mark-cj-tells-judges-and-magistrates |archive-date=2026-04-07 |url-status=dead}}</ref> ne mpremprem Ɔkyerɛwfoɔ wɔ Amanaman Ntan Mmea Atemmufoɔ Fekuo (IAWJ) Ghana deɛ no<ref name=":0">{{Citation |title=HER WORSHIP SUSANNA NYAKOTEY - IAWJ, Ghana Chapter. |url=https://iawjghana.org/about/6561d666b1393/team |access-date=2026-03-17}}</ref>.Mprempren ɔhwɛ Madina Ɔmantam Asɛnnibea II a ɛwɔ Accra no anim<ref>{{Citation |last=Sunday Dennis |title=Two Nigerians jailed for using forged documents to obtain Ghana card |date=2025-11-14 |url=https://dailypost.ng/2025/11/14/two-nigerians-jailed-for-using-forged-documents-to-obtain-ghana-card/ |language=en-US |access-date=2026-03-17}}</ref><ref>{{Citation |title=Two Nigerians jailed for using false documents to obtain Ghana cards |url=https://www.dennislawnews.com/article/two-nigerians-jailed-for-using-false-documents-to-obtain-ghana-cards |language=en |access-date=2026-03-17}}</ref>.
== Nwomasua ==
Nyakotey Susanna wɔ Bachelor of laws (LLB) abodin krataa wɔ London Sukuupɔn ( University of London) mu<ref name=":0" />. Akyiri yi onyaa ne Qualifying Certificate wɔ Law mu fii Ghana School of Law, na ɛmaa ɔfatae sɛ wogye no kɔ Ghana Bar mu<ref name=":0" />. Saa osuahu yi maa onyaa asɛnnibea nsɛm ne atemmu nhyehyɛe a mfaso wɔ so.
Ɔnam adwuma a ɔyɛe wɔ Mmaranimfo Panyin Dwumadibea ne Atemmu Dwumadibea no so nyaa osuahu foforo<ref name=":0" />
== Adwuma ==
Nyakotey adwuma wɔ Atemmuo mu no hyɛɛ aseɛ wɔ afe 2008 mu, berɛ a ɔyɛɛ adwuma wɔ Ɔmansin Asɛnnibea ( Circuit court) sɛ nsɛm askyerɛfoɔ, dibea a ɔdiiɛ kɔsiiade 2015<ref>{{Citation |title=From An Interpreter To A Lawyer |url=https://www.modernghana.com/lifestyle/9997/from-an-interpreter-to-a-lawyer.html |language=en |access-date=2026-03-17}}</ref><ref name=":0" />. Saa osuahu yi maa onyaa asɛnnibea nsɛm ne atemmu nhyehyɛe a mfaso wɔ so.
Ɔnam adwuma a ɔyɛe wɔ Mmaranimfo Panyin Dwumadibea ne Atemmu Dwumadibea no so nyaa osuahu foforo.<ref name=":0" /> Ɔsan wiee n’adesua adwuma no wɔ Torpey and Associates, ankorankoro mmara adwumakuw bi mu<ref name=":0" />.
== NSƐM A WƆDE GYINAA SO ==
j1ss0a1r0usvwso0iq91we89asl60ta
Cynthia Emefa Ohene
0
17984
200993
198441
2026-11-02T00:06:28Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
200993
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder
| name = Cynthia Emefa Ohene
| image =
| caption =
| birth_name = Cynthia Emefa Ohene
| birth_date =
| birth_place = Ghana
| education = {{ubl|University of Ghana (BA, 2005)|GIMPA (LLB, 2013)|Ghana School of Law}}
| alma_mater = {{ubl|University of Ghana|GIMPA|Ghana School of Law}}
| occupation = Magistrate
| known_for = District Magistrate, Assistant Secretary of ACJMG
| title = District Magistrate
| office = District Magistrate, Suhum District Court
| term_start =
| term_end =
| appointer = Judicial Service of Ghana
| predecessor =
| successor =
| office2 = Assistant Secretary, Alliance of Circuit Judges and Magistrates-Ghana (ACJMG)
| term_start2 = July 2022
| term_end2 =
| predecessor2 =
| successor2 =
| spouse = Married
| children = 4
| relatives =
| awards =
| website =
}}
'''Ne Som Cynthia Emefa Ohene''' yɛ Ghana Ɔtemmufoɔ<ref>{{Citation |title=The Judicial service of Ghana |url=https://judicial.gov.gh/ |language=en-gb |access-date=2026-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260305092248/https://judicial.gov.gh/ |archive-date=2026-03-05 |url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Citation |title=Circuit Court Judges |url=https://judicial.gov.gh/index.php/about-the-judiciary/judges-and-magistrates/circuitcourt-judges |access-date=2026-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260305092945/https://judicial.gov.gh/index.php/about-the-judiciary/judges-and-magistrates/circuitcourt-judges |archive-date=2026-03-05 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation |title=Cynthia Emefa Ohene |date=2026-03-18 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cynthia_Emefa_Ohene&oldid=1344157177 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-03-18}}</ref>na ɔyɛ Amanaman Ntam Mmea Atemmufoɔ Fekuo (IAWJ) Ghana Chapter no muni. Mprempren odi Ɔmantam Asɛnnibea a ɛwɔ Suhum wɔ [[Gaana|Ghana]] [[Apuei Mantam (Ghana)|Apuei Fam Mantam mu]] no anim<ref name=":1">{{Citation |title=HER WORSHIP CYNTHIA EMEFA OHENE - IAWJ, Ghana Chapter. |url=https://iawjghana.org/about/6561dbf3d2992/team |access-date=2026-03-18}}</ref>.
Ɔhyɛɛ ne ntoaso sukuu ase wɔ [[University of Ghana|Ghana Suapɔn mu]], baabi a ɔnyaa Bachelor of Arts degree (Hons) wɔ Management and [[Saekɔlɔgye|Psychology]] mu wɔ afe 2005 mu<ref name=":1" />.
Ɔwiee n’adesua a ɛdi kan no, ɔkɔɔ mmaranim adesua so wɔ Ghana Institute of Management and Public Administration (GIMPA), baabi a ɔwiee sukuu no nyaa Bachelor of Laws (LLB) abodin krataa wɔ afe 2013 mu<ref name=":1" />.
Cynthia toaa so kɔɔ Ghana School of Law na wɔfrɛɛ no kɔɔ Ghana Bar wɔ afe 2016 mu, na ɛmaa ɔfatae sɛ ɔbɛkyerɛw ne din na wayɛ mmara adwuma wɔ Ghana
== Adwuma ==
Cynthia yɛ Ɔmantam Ɔtemmufoɔ wɔ Atemmuo Dwumadibea a Ɛwɔ Ghana<ref>{{Citation |last=Murtala Inusah |title=Avoid situations that compromise your impartiality – CJ to 52 new Circuit Court judges |date=2026-01-22 |url=https://starrfm.com.gh/cj-warns-52-new-circuit-court-judges-against-compromising-impartiality/ |language=en-US |access-date=2026-03-18}}</ref><ref>{{Citation |title=52 new Circuit Court Judges sworn in |url=https://dennislawnews.com/article/52-new-circuit-court-judges-sworn-in |language=en |access-date=2026-03-18}}</ref>. Wɔakyerɛw no din wɔ Ghana Ɔmantam Asɛnnibea ahorow mu atemmufo a wɔyɛ adwumaden no ho wɔ Aban mu denam Atemmu Dwumadibea no so<ref name=":0" />.
Mprempren wɔde no akɔ Ɔmantam Asɛnnibea a ɛwɔ Suhum, a ɛwɔ Ghana Apuei Fam Mantam mu. Kan no, na odi [[Nsawam]] Ɔmantam Asɛnnibea no anim, faako a odii nsɛm a ɛfa adansi tumi krataa a wɔayi afi mu ne mmara ho nsɛm afoforo ho dwuma<ref>{{Citation |title=Nsawam Court fines 21 defaulters for building without permits - Republic Online |date=2023-12-31 |url=https://myrepubliconline.com/nsawam-court-fines-21-defaulters-for-building-without-permits/ |language=en-US |access-date=2026-03-18}}</ref>.
== Ankorankoro asetra ==
Mprempren Cynthia Emefa aware a ɔwɔ mma baanan<ref name=":1" />.
== Baabi a menyaa mmoa firiiɛ ==
4800spp4cltam92o6004nrg68akk8yx
Mavis Akua Andoh
0
18010
200995
200950
2026-11-02T01:11:49Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
200995
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder
| name = Mavis Akua Andoh
| image =
| caption =
| birth_name = Mavis Akua Andoh
| birth_date =
| birth_place = Ghana
| nationality = Ghanani
| education = {{ubl
|University of Ghana School of Law (LLB)
|Ghana School of Law (BL)
}}
| alma_mater = {{ubl|University of Ghana|Ghana School of Law}}
| occupation = Temmufo
| years_active = 2019–premp so
| known_for = Ɔhwɛ adwadie ho nsɛm ne nsɛm a wɔde wɔn anim, Abesim ɔkumfoɔ nsɛm
| title = Her Ladyship
| office = Asɛmten a Ɛkorɔn Temmufo, Adwadie Kuo, Accra
| term_start = Ɔpɛpɔn 17, 2019
| term_end =
| appointer = Nana Addo Dankwa Akufo-Addo (ɔmanpanin a na ɔwɔ hɔ saa bere no)
| predecessor =
| successor =
}}
'''Her Ladyship Justice Mavis Akua Andoh''' yɛ Ghanani ɔtemmufoɔ a ɔsom wɔ Ghana Asɛmten a Ɛkorɔn<ref name=":0">{{Citation |title=Akufo-Addo to swear in 40 judges today {{!}} Starr Fm |url=https://starrfm.com.gh/2019/12/akufo-addo-to-swear-in-40-judges-today/ |language=en-US |access-date=2026-03-24 |archive-date=2020-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305141408/https://starrfm.com.gh/2019/12/akufo-addo-to-swear-in-40-judges-today/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |title=High Court Judges |url=https://judicial.gov.gh/jsfiles/highjudges.html |access-date=2026-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260407105619/https://judicial.gov.gh/jsfiles/highjudges.html |archive-date=2026-04-07 |url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Citation |title=Akufo-Addo swears in 45 Judges |date=2019-12-17 |url=https://www.primenewsghana.com/general-news/akufo-addo-swears-in-40-judges.html |language=en-us |access-date=2026-03-24}}</ref>. Wɔpaw no sɛ ɔmmɛyɛ temmufo wɔ [[Ɔpɛnimaa]] 2019 mu na seesei ɔhwɛ Asɛmten a Ɛhwɛ Adwadie Ho wɔ [[Nkran]]<ref name=":2">{{Citation |last=emmakd |title=Court to hear matter between Dram Oil, Alfapetro Ghana Limited in October |date=2025-06-18 |url=https://www.ghanabusinessnews.com/2025/06/18/court-to-hear-matter-between-dram-oil-alfapetro-ghana-limited-in-october/ |language=en-US |access-date=2026-03-24}}</ref><ref>{{Citation |title=Justices of the High Court |url=https://judicial.gov.gh/jsweb/index.php/justices-of-the-high-court |access-date=2026-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260407043521/https://judicial.gov.gh/jsweb/index.php/justices-of-the-high-court |archive-date=2026-04-07 |url-status=dead}}</ref>. Wɔnim no sɛ ɔhwɛ adwadie ho nsɛm a sika a ɛkɔ abɔnten ne nsɛm a wɔde wɔn anim a ɛfa Abesim awudi nsɛm no ho<ref>{{Citation |title=Abesim Murder Case: High Court Finally Brings Judgement But People Aren’t Happy. {{!}} Ghanamma.com |date=2022-08-05 |url=https://www.ghanamma.com/2022/08/05/abesim-murder-case-high-court-finally-brings-judgement-but-people-arent-happy/ |language=en-US |access-date=2026-03-24 |archive-date=2026-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260426140549/https://www.ghanamma.com/2022/08/05/abesim-murder-case-high-court-finally-brings-judgement-but-people-arent-happy/ |url-status=dead }}</ref>.
== Nhomasua ==
Ɔtemmufoɔ Mavis Andoh nyaa ne Bachelor of Laws (LLB) abodin krataa firi University of Ghana School of Law, Legon<ref>{{Citation |title=Don’t Be Corrupt — Akufo-Addo Cautions New Judges |url=https://www.modernghana.com/news/974430/dont-be-corrupt-akufo-addo-cautions-new-judges.html |language=en |access-date=2026-03-24}}</ref>. Eyi akyi no, ɔkɔɔ Ghana School of Law a ɛwɔ Accra, baabi a ɔwiee Professional Law Course no na wɔde Barrister-at-Law (BL) abodin krataa maa no. Ɔwiee nʼadesua no akyi no, wɔ frɛɛ no kɔɔ Mmaranim Bagua (Bar) sɛ Barrister ne Solicitor wɔ Ghana Asɛmten a Ɛkorɔn<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>{{Citation |last=Superlaw Admin, admin |title=JUSTICES OF THE HIGH COURT - AS AT OCTOBER 2024 - |date=2024-10-07 |url=https://superlawgh.com/justice-of-the-high-court-october-2024/ |language=en-UK |access-date=2026-03-24}}</ref>, na ɛmaa no tumi sɛ ɔbɛyɛ mmaranim wɔ asɛmten nyinaa mu wɔ ɔman no mu.
== Adwuma ==
Ɔtemmuafoɔ Mavis Akua Andoh ka ɔtemmufoɔ 33 a wɔpaw wɔn sɛ wɔmmɛyɛ Asɛmten a Ɛkorɔn ɔtemmuafoɔ no ho. Ɔmanpanin a na ɔwɔ hɔ saa bere no, [[Nana Akufo-Addo|Nana Addo Dankwa Akufo-Addo]] na ɔpaw wɔn, na wɔhyɛɛ wɔn nsew wɔ [[Ɔpɛnimaa]] 17, 2019 wɔ [[Jubilee House]] Banquet Hall wɔ [[Nkran]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />.
Seesei [[Ɔtenmuafoɔ|Ɔtemmuafoɔ]] Andoh hwɛ Asɛmten a Ɛhwɛ Adwadie Ho wɔ Accra.Saa dwumadie yi mu no, ɔhwɛ adwadie ho nsɛm a emu yɛ den ne nsɛm a sika a ɛkɔ abɔnten ka ho<ref name=":2" /><ref>{{Citation |title=$2.3M oil contract dispute between Dram Oil and Alfapetro adjourned to October 13 |url=https://dennislawnews.com/article/-2-3m-oil-contract-dispute-between-dram-oil-and-alfapetro-adjourned-to-october-13 |language=en |access-date=2026-03-24}}</ref>.
== Baabi a meyaa mmoa firiiɛ ==
ey3uovfwtjaxo7crseu2z2frunn66z5
James Peace
0
18174
200994
200808
2026-11-02T00:47:16Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
200994
wikitext
text/x-wiki
[[File:PhotoJames.jpg|thumb|372x372px|James Peace]]
Wɔwoo '''Kenneth James Peace''' [[Ɛbɔ]] bosome no da a ɛtɔ so 28, afe 1963 mu, wɔ Paisley. Ɔyɛ nnwom twerɛfoɔ, sankubɔfoɔ ne odwumfoɔ a ɔfiri Scotland.
== Ne ho nsɛm ==
Wɔwoo '''James Peace''' [[Ɛbɔ]] bosome no da a ɛtɔ so 28, afe 1963 mu, wɔ Paisley. Ɔyɛ abɔfra no, ɔtenaa Helensburgh, a ɛyɛ kuro bi a ɛbɛn mpoano wɔ Scotland mfeɛ pii.<ref name=":1">[https://web.archive.org/web/20110527164145/http://www.wiesbadener-tagblatt.de/region/wiesbaden/meldungen/10206548.htm Birgitta Lamparth. "Keine ‘stacheligen’ Klänge", Wiesbadener Tagblatt (Gyaaman amanneebɔ krataa), Ɔgyefoɔ da a ɛtɔ so 10, 2011]</ref><ref name=":2">Julia Anderton. "Tango wie eine süß-saure Geschichte". Wiesbadener Kurier (Gyaaman amanneebɔ krataa), Ɔbɛnem da a ɛtɔ so 24, 2012</ref><ref name=":3">[https://web.archive.org/web/20240523121450/https://hojaderutadigital.mx/una-entrevista-al-compositor-james-peace/ Soledad Carrizo-Araya. "Una entrevista al compositor James Peace". Hoja de Ruta Digital. Ɔpɛnimma 2022]</ref> Na nnwomtofoɔ bebree wɔ n'abusua mu (ɛho nhwɛsoɔ ne John McGhie), afei nso ne busuani ne Felix Burns, nnwom twerɛfoɔ a na wagye din wɔ asa nnwom mu wɔ afe ha a <sup>ɛtɔ so</sup> aduonu no fa a ɛdi kan no mu no.<ref name=":1" /><ref name=":4">Sabine Klein. "Meine Musik ist wie ich - sehr romantisch". Frankfurter Rundschau (Gyaaman amanneebɔ krataa), wɔ mfeɛ 1992 mu, tinim mma a ɛtɔ so 254 - Krataafa 2</ref> Ɔfiri aseɛ suaa sankubɔ berɛ a na wadi mfeɛ nwɔtwe, na ɔbɔɔ sanku wɔ badwam berɛ a ɛdi kan no, na wadi mfeɛ dunan. Saa berɛ no, ɔbɔɔ Scott Joplin nnwom.<ref name=":3" /> Ɔdii mfeɛ dunsia no, wɔgyee no wɔ Royal Scottish Academy of Music and Drama (a seesei wɔfrɛ no: Royal Conservatoire of Scotland) no mu. Ɔno na na ɔyɛ osuani a ɔsua koraa a wagye no sukuu mu hɔ pɛn. Afe 1983 mu no, ɔwiee [[Glasgow]] [[Suapɔn]] no a na ɔkura degree abodin krataa wɔ sankubɔ adekyerɛ mu.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":4" /><ref name=":5">G. Müller. "Die Seele des Klaviers tanzt Tango". Kulturspiegel Wetterau (Gyaaman nsɛmmaanhwɛkrataa). Kotonimma da a ɛtɔ so 17, 2001 - Krataafa 5</ref> Afe a ɛdi hɔ no mu no, ɔsan gyee diploma abodin foforɔ wɔ nnwomtoɔ mu berɛ a ɔne RSAMD orchestra bɔɔ Mendelssohn’s Piaano Concerto No.1 wieeɛ no.<ref name=":4" /><ref name=":5" /> Ɔgyee ne sukuu mu nteteɛ nyinaa wieeɛ no, na nkurɔfoɔ bebree repɛ no ama wabɔ sankuo ama wɔn. Ɔtenaa [[Edinburgh]] firi 1988 kɔsii 1991.<ref name=":1" /><ref name=":6">"James Peace". ''FRIZZ'' (Gyaaman nsɛmmaanhwɛkrataa). Ɔpɛpɔn, 2004, Krataafa 5</ref>
James Peace tenaa Bad Nauheim, a ɛwɔ [[Germany]] firi 1991 kɔsii 2009.<ref>Manfred Merz. "Virtuose, gefühlsbetonte Welt der Romantik", Wetterauer Zeitung (Gyaaman amanneebɔ krataa). Obubuo da a ɛtɔ so 12, 1992. Tinim mma dodoɔ: 264, Krataafa 19</ref><ref>"James Peace". The Tango Times (New York nsɛmmaanhwɛkrataa). Labaaya namba: 2002/2003 (39). Tinim mma dodoɔ 39. Awɔberɛ 2002/2003, krataafa 1 kɔsi 5</ref> Ɛfiri 1998 reba no, ɔsuaa tango ho adeɛ, na ɔyɛɛ apaawa bi a na wato din ''Scottish Tango (Tango escocés)'', a ɛyɛ ɔno ara ne nimdeɛ a wanya afiri tango mu no na na ɔde abɔ saa sankuo no. Afe 2002 mu no, wɔbɔɔ n'abaso gyee no bɛkaa Victoria College of Music foɔ no ho.<ref name=":4" /><ref name=":7">[https://search.nls.uk/primo-explore/fulldisplay?docid=44NLS_ALMA21615957400004341&context=L&vid=44NLS_VU1&lang=en_US&search_scope=SCOPE1&adaptor=Local%20Search%20Engine&query=any,contains,Tango%20escoc%C3%A9s&mode=basic National Library of Scotland. ''Tango escocés'']</ref><ref name=":8">{{Citation |title=Philharmonie de Paris. ''Tango escocés'' |url=https://pad.philharmoniedeparis.fr/pad/doc/ALOES/0795887/tango-escoces-scottish-tango-k-james-peace-comp-piano |archive-url=https://web.archive.org/web/20250928140339/https://pad.philharmoniedeparis.fr/pad/doc/ALOES/0795887/tango-escoces-scottish-tango-k-james-peace-comp-piano |access-date=2026-10-06 |archive-date=2025-09-28 |url-status=dead}}</ref><ref name=":9">{{Citation |title=de bibliotheek. ''Tango escocés'' |url=https://www.muziekweb.nl/Link/KHX3103/Tango-escoc%C3%A9s |archive-url=https://web.archive.org/web/20250928195355/https://www.muziekweb.nl/Link/KHX3103/Tango-escoc%C3%A9s |access-date=2026-10-06 |archive-date=2025-09-28 |url-status=dead}}</ref><ref name=":10">"James Peace". La Cadena (Dutchnsɛmkyerɛwee nwoma). Ɛbɔ 2002. Krataafa 26</ref> Saa afe no ara mu no, ɔno nko ara kɔgoroo wɔ mmeaeɛ ahodoɔ wɔ [[Germany]] atifi fam wɔ [[Ɛbɔ]]/[[Ahinime]] bosome no mu kɔsii [[Obubuo]] awieeɛ hɔ baabi. Na ɛno ne n'agorɔ a ɛdi kan wɔ ne ''Tango XVII'' no mu wɔ [[Hong Kong]].<ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":9" /><ref name=":10" /><ref>''[https://web.archive.org/web/20040806204941/http://www.tangotang.com/discus/messages/13/266.html?1034001060 TangoTang]''[https://web.archive.org/web/20040806204941/http://www.tangotang.com/discus/messages/13/266.html?1034001060 , Hong Kong (香港). Nkrataa a wɔkyekyɛ wɔ Hong Kong. Ɔbɛnem 8, 2002]
</ref><ref>"James Peace". 南華早報 (Hong Kong dawubɔ krataa). Ɔbɛnem 9, 2002</ref>
[[File:James Peace - Idylls Op.4b.webm|center|thumb|333x333px|James Peace - Idylls Op.4b]]
Afe a ɛdi hɔ no, ɔgoroo wɔ Europe nko ara. Wagoro ɔno ara ne tango ahodoɔ no wɔ kuropɔn ahodoɔ a ɛdidi soɔ yinom mu: [[Amsterdam]], [[Atɛns]],<ref>Dwumadi nhyehyɛe nwoma ''{Για σένα Αγγελική}''. Athens, Oforisuo 27, 2016</ref> [[Bɛɛlin]],<ref>Tangodanza (Gyaaman nsɛmmaanhwɛkrataa). Tintimbea nɔma: 1/2002 - 9</ref> [[Brasɛls]], [[Helsinki]],<ref>Dwumadi dawubɔ krataa kɛseɛ (Finland dwumadi akwantuo, 2014)</ref> [[Lisbon]],<ref name=":3" /><ref>Dwumadi dawubɔ krataa kɛseɛ (Portugal dwumadi akwantuo, 2016) </ref> [[London]], [[Madrid]],<ref name=":3" /><ref>Dwumadi dawubɔ krataa kɛseɛ (Spain dwumadi akwantuo: ''¡Feliz Cincuenta Cumpleaños - 2013!'')</ref> [[Oslo]],<ref>[https://web.archive.org/web/20241208042729/https://listen.no/event/konsert-kl-13-00-james-peace-flygel-tangos-romanticos-musikk-av-peace-piazzolla-albeniz-utstillingssalene-er-stengt Listen.no. James Peace (flygel). Munch Museet. Oslo, Ɔbɛnem 16, 2004]</ref> [[Reykjavík]]<ref>[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/823608/ Ríkarður Ö. Pálsson. "Skozkir Slaghörputangoár". Morgunblaðið (Iceland dawubɔ krataa). Ɔbɛnem 14, 2004]</ref> ne [[Vienna]].<ref>Dwumadi nhyehyɛe nwoma (Vienna). Ɔpɛpɔn 23, 2005</ref>
Afe 2008 mu no, wɔbɔɔ n'aba so gyee no bɛkaa London College of Musicfoɔ ho ɛsiane adwuma pa a na ɔreyɛ wɔ tango ho no nti.<ref name=":11">[https://search.nls.uk/primo-explore/fulldisplay?vid=44NLS_VU1&tab=default_tab&docid=44NLS_ALMA21438757900004341&lang=en_US&context=L&adaptor=Local%20Search%20Engine&query=any,contains,K.%20James%20Peace&mode=basic National Library of Scotland. ''K. James Peace in Wiesbaden'']</ref><ref name=":12">[https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=idn%3D1022200380 Deutsche Nationalbibliothek. ''K. James Peace in Wiesbaden'']</ref><ref name=":13">[https://whittakerlive.blogspot.com/2012/05/new-dvd-interview-with-wiesbaden.html Whittaker Live. "Wiesbadener Highlander K. James Peace - New DVD"]
</ref>
Ɔtenaa [[Edinburgh]] nna kakra bi no, ɔsan kɔɔ Germany kɔtenaa Wiesbaden wɔ [[Ɔgyefuo]] bosome no mu wɔ afe 2010 mu.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Wei maa ɔyɛɛ nnwuma aforoɔ binom mpo a na ɔnwenee ho, na ɔyɛɛ sini ntiantiaa binom faa ɔno ara ne nnwom binom ho. Sini a wɔayɛ nhwehwɛmu ahyehyɛ a wɔato din ''K. James Peace in Wiesbaden'' no ka ne nnwuma ahodoɔ wɔ sa ɔfa yi mu no ho.<ref name=":11" /><ref name=":12" /><ref name=":13" />
[[File:Tango Milonga op. 26.wav|left|thumb|Tango Milonga op. 26]]
[[File:Tango XVIII by James Peace (James Peace, piano).wav|left|thumb|Tango XVIII a James Peace (James Asomdwoe, piano) yɛe]]
==Abasobɔdeɛ ahodoɔ==
[[File:Cover page, Eternal Song Op.32 by James Peace (study score).png|thumb|282x282px|Kratafa a ɛwɔ anim, Daa Dwom Op.32 a James Peace kyerɛwee (adesua mu nkontaahyɛde)]]
● Abasobɔdeɛ a ɛdi kan, ''Agnes Millar Prize''. [[Glasgow|Glasgow,]] 1983<ref name=":5" />
● Abasobɔdeɛ a ɛdi kan, ''Dunbartonshire EIS Prize''. [[Glasgow]], 1984<ref name=":5" />
● Abasobɔdeɛ a ɛdi kan, ''Sibelius Essay Prize''. [[Glasgow]], 1985<ref name=":5" />
● Diploma abodin, ''TIM International Composition Competition''. [[Roma|Rome]], 2000<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":6" />
● Diploma abodin, ''IBLA Foundation''. [[New York]], 2002<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":6" />
● Nkaeɛ abasobɔdeɛ, ''International Piano Duo Association''. [[Tokyo]], 2002<ref>{{Citation |title=International Piano Duo Association (東京), Tokyo. Nnipa a wódii nkonim wɔ 2002 din |url=http://ipda-pianoduo.com/composition-concour-list-english.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527164059/http://www.ipda-pianoduo.com/composition-concour-list-english.html |access-date=2026-10-06 |archive-date=2020-05-27 |url-status=dead}}</ref>
● Sika kɔkɔɔ abasobɔdeɛ, ''Académie Internationale de Lutèce''. [[Paris]], 2008<ref name=":1" /><ref name=":2" />
== Nnwom titire a wɔahyehyɛ ==
● Nsuo a ɛretɔ ''(The Waterfall)''<ref>Hessisches Staatstheater. Nnwomtoɔ dwumadi nhyehyɛe nwoma zaŋ ti Ɛbɔ 12 ne 19, 2021</ref>
[[File:Eternal Song Op.32 by James Peace (bars 602 - 606).pdf|thumb|258x258px|Daa Dwom Op.32 a James Peace kyerɛwee (bars 602 - 606)]]
● Idylls
● Anɔpa Dwom ''(Aubade)''<ref>University of Adelaide Music Library (Barr Smith Library). Aubade no. 1 for cor anglais and string orchestra</ref>
● Nisuo a ɛnkasa ''(Lento Lacrimoso)''
● Ahaban a yɛgyae guree ''(Forgotten Leaves)''<ref>[https://catalogue.bl.uk/nde/fulldisplay?query=forgotten%20leaves%20op%2012%20for%20cello%20and%20orchestra&tab=Everything&search_scope=MyInst_and_CI&vid=44BL_MAIN:BLL01_NDE&lang=en&docid=alma990082963650109251&adaptor=Local%20Search%20Engine&context=L&isFrbr=false&isHighlightedRecord=false&state= British Library. Forgotten Leaves : op. 12, for cello and orchestra]</ref>
● Sonata mma oboe ne piano<ref>[https://catalogue.bl.uk/nde/fulldisplay?query=Sonata%20for%20oboe%20and%20piano%20op.16&tab=Everything&search_scope=MyInst_and_CI&vid=44BL_MAIN:BLL01_NDE&lang=en&docid=alma990082969210109251&adaptor=Local%20Search%20Engine&context=L&isFrbr=false&isHighlightedRecord=false&state= British Library. Oboe sonata, op. 16]</ref>
● Anansesɛm dwom ''(Ballade)''<ref>[https://catalogue.bl.uk/nde/fulldisplay?query=Ballade%20op.18&tab=Everything&search_scope=MyInst_and_CI&vid=44BL_MAIN:BLL01_NDE&lang=en&docid=alma990082963220109251&adaptor=Local%20Search%20Engine&context=L&isFrbr=false&isHighlightedRecord=false&state= British Library. Ballade no.1 : in c major : op.18]</ref>
● Afahyɛ Mars yɛn namba 1<ref>[https://catalogue.bl.uk/nde/fulldisplay?query=ceremonial%20march%20no%201%20for%20organ%20and%20orchestra%20op%2019&tab=Everything&search_scope=MyInst_and_CI&vid=44BL_MAIN:BLL01_NDE&lang=en&docid=alma990082969030109251&adaptor=Local%20Search%20Engine&context=L&isFrbr=false&isHighlightedRecord=false&state= British Library. Ceremonial march no.1: for organ and orchestra : op. 19]</ref>
● Afahyɛ Mars yɛn namba 2<ref>[https://catalogue.bl.uk/nde/fulldisplay?query=ceremonial%20march%20no%202%20for%20orchestra%20op%2023&tab=Everything&search_scope=MyInst_and_CI&vid=44BL_MAIN:BLL01_NDE&lang=en&docid=alma990082968580109251&adaptor=Local%20Search%20Engine&context=L&isFrbr=false&isHighlightedRecord=false&state= British Library. Ceremonial march no.2 : for orchestra : op. 23]</ref>
● Ahaban a awo sika su ''(Autumn Gold)''<ref>"Violine schwebt über das Orchester". Schwäbische Post (Gyaaman amanneebɔ krataa). Ayɛwohomumɔ 4, 1994</ref><ref>[https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb17035044k <nowiki>National Library of France. [Autumn gold. Op. 25b]. Arr. pour violon et piano</nowiki>]</ref><ref>[https://catalogue.bl.uk/nde/fulldisplay?query=Autumn%20gold%20op.25&tab=Everything&search_scope=MyInst_and_CI&vid=44BL_MAIN:BLL01_NDE&lang=en&docid=alma990082968420109251&adaptor=Local%20Search%20Engine&context=L&isFrbr=false&isHighlightedRecord=false&state= British Library. Autumn gold : for clarinet and string orchestra : op. 25]</ref>
● Daa Dwom ''(Eternal Song)<ref name=":1" />''<ref>[https://catalogue.bl.uk/nde/fulldisplay?query=Eternal%20Song%20op.32&tab=Everything&search_scope=MyInst_and_CI&vid=44BL_MAIN:BLL01_NDE&lang=en&docid=alma990133856020109251&adaptor=Local%20Search%20Engine&context=L&isFrbr=false&isHighlightedRecord=false&state= British Library. Eternal Song : for soprano and orchestra : op.32]</ref><ref>University of Adelaide Music Library (Barr Smith Library). Eternal Song for soprano and orchestre, op.32 </ref><ref>[https://search.nls.uk/discovery/fulldisplay?docid=alma9935400923804341&context=L&vid=44NLS_INST:44NLS_VU1&lang=en&search_scope=MainCatalogue&adaptor=Local%20Search%20Engine&query=any,contains,James%20peace&mode=basic National Library of Scotland. ''Eternal Song Op.32, Peace, K. James'']</ref>
● Ma Georgia Kabimman (Georgia balli ni: საქართველოსთვის), hanya din yi Tamari Chikvaidze, Zurab Chikvaidze ni James Peace sani na
● Tango solo nnwom 24 mma piano<ref name=":13" /><ref>[https://catalogue.bl.uk/nde/fulldisplay?query=tangos%20for%20piano%20op%2013&tab=Everything&search_scope=MyInst_and_CI&vid=44BL_MAIN:BLL01_NDE&lang=en&docid=alma990082974750109251&adaptor=Local%20Search%20Engine&context=L&isFrbr=false&isHighlightedRecord=false&state= British Library. Tangos for piano op. 13]</ref><ref>[https://catalogue.bl.uk/nde/fulldisplay?query=tangos%20for%20piano%20op%2017&tab=Everything&search_scope=MyInst_and_CI&vid=44BL_MAIN:BLL01_NDE&lang=en&docid=alma990082969810109251&adaptor=Local%20Search%20Engine&context=L&isFrbr=false&isHighlightedRecord=false&state= British Library. Tangos for piano op.17]</ref><ref>[https://catalogue.bl.uk/nde/fulldisplay?query=tangos%20for%20piano%20op%2029&tab=Everything&search_scope=MyInst_and_CI&vid=44BL_MAIN:BLL01_NDE&lang=en&docid=alma990082969820109251&adaptor=Local%20Search%20Engine&context=L&isFrbr=false&isHighlightedRecord=false&state= British Library. Tangos for piano op.29]</ref><ref>[https://catalogue.bl.uk/nde/fulldisplay?query=tangos%20for%20piano%20op%2033&tab=Everything&search_scope=MyInst_and_CI&vid=44BL_MAIN:BLL01_NDE&lang=en&docid=alma990082969300109251&adaptor=Local%20Search%20Engine&context=L&isFrbr=false&isHighlightedRecord=false&state= British Library. Tangos for piano op.33]</ref><ref>[https://search.nls.uk/discovery/fulldisplay?docid=alma9941548033804341&context=L&vid=44NLS_INST:44NLS_VU1&lang=en&search_scope=MainCatalogue&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=MainCatalogue&query=any,contains,Tango%20for%20piano,%20K.%20James%20Peace&offset=0 National Library of Scotland. Tangos for piano op.17, Peace, K. James]</ref><ref>[https://search.nls.uk/discovery/fulldisplay?docid=alma9941547953804341&context=L&vid=44NLS_INST:44NLS_VU1&lang=en&search_scope=MainCatalogue&adaptor=Local%20Search%20Engine&query=any,contains,James%20peace&mode=basic National Library of Scotland. Tangos for piano op.33, Peace, K. James]</ref><ref>[https://catalogue.bl.uk/nde/fulldisplay?query=K.%20James%20Peace&tab=Everything&search_scope=MyInst_and_CI&vid=44BL_MAIN:BLL01_NDE&lang=en&docid=alma990082968570109251&adaptor=Local%20Search%20Engine&context=L&isFrbr=false&isHighlightedRecord=false&state= British Library. Souvenir de Buenos Aires : arr. for string orchestra]</ref><ref>[https://www.britishviolasociety.co.uk/wp-content/uploads/2024/01/Latest-news-from-the-British-Viola-Society.-August-2023-compressed.pdf British Viola Society Newsletter, Tintimbea a ɛfiri Ɔsanaa 2023]
</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20240522135254/https://hojaderutadigital.mx/una-corta-historia-del-tango/ Hoja de Ruta Digital, México. "Una corta historia del tango". Tintimbea a ɛfiri Ɔsanaa 2024]</ref>
== Links afoforɔ ==
''[https://www.youtube.com/watch?v=sSX1c8EUukg Souvenir de Buenos Aires - youtube]''
''[https://www.youtube.com/watch?v=ZcMRNnwNJhk Lento Lacrimoso - youtube]''
''[https://www.youtube.com/watch?v=_VKxG2dmQn4 Autumn Gold - youtube]''
== Beaɛ a menyaa mmoa firiiɛ ==
{{reflist}}
[[Nkyekyεmu:Ateasefoɔ]]
3afxs4g32us7vstte3197s2yxshv370
Star Trek
0
18200
200996
200946
2026-11-02T01:45:53Z
K7yz3
22268
Trailer
200996
wikitext
text/x-wiki
[[File:Star Trek Logo 1.png|thumb|Ahyɛnsodeɛ a ɛkyerɛ franchise no]]
'''Star Trek''' yɛ [[Amerika|Amerikafoɔ]] franchise a ɛfa nyansahu mu ayɛsɛm ho. Ɛgyina television so sini a ne din ne Star Trek no so. Gene Roddenberry na ɔyɛɛ sini no ho adwene, na wɔdaa no adi wɔ Amerika firi afe 1966 kɔsi afe 1969.<ref>{{Citation |last=John Uri |title=50 Years of NASA and Star Trek Connections |date=2019-06-03 |url=https://www.nasa.gov/history/50-years-of-nasa-and-star-trek-connections/ |publisher=NASA |language=en-US |access-date=2026-10-28}}</ref> ''Star Trek'' nnɛ yɛ sini ahorow nkron a wɔde nnipa ankasa yɛ ne mfonini sini ahorow pii a ne nyinaa bom yɛ nsɛm a ɛboro 900. Ɛsan wɔ sini akɛse 13 a wɔyɛ ma sini dan mu, VoD sini biako ne radio so agodie biako a wɔtie.<ref>{{Citation |title=Celebrating 60 Years of ‘Star Trek’ Around the Globe |date=2026-09-03 |url=https://www.skydance.com/news/celebrating-60-years-of-star-trek-around-the-globe |publisher=Skydance |language=en |access-date=2026-10-28}}</ref>
Nsɛm a ɛkɔ so wɔ sini no mu no taa si afeha a ɛto so 22 kosi afeha a ɛto so 25 ne afeha a ɛto so 32 mu. Mpɛn pii no, nsɛm no fa ahunmu hyɛn bi a wɔtaa frɛ no Enterprise anaa ahunmu gyinabea bi adwumayɛfo ho. Wɔn mu dodow no ara yɛ United Federation of Planets no mufo. Saa nkabom yi ka abɔde ahorow a wofi Milky Way galaxy no mu bom. Nsɛm no ka wɔn a wɔhyia abɔde foforo ne nneɛma a ɛfa nsoromma ne ahunmu ho ho asɛm. Ɛsan ka asetra mu nsɛm, amammuisɛm, nyansapɛ ne abrabɔ pa ho nsɛmmisa ho asɛm.<ref>{{Citation |last=Lincoln Geraghty |title=The influence of Star Trek on television, film and culture |date=2008 |url=https://researchportal.port.ac.uk/en/publications/the-influence-of-star-trek-on-television-film-and-culture/ |series=Critical explorations in science fiction and fantasy |place=Jefferson, NC |publisher=McFarland |isbn=978-0-7864-3034-5 |access-date=2026-10-28}}</ref>
== TV so dwumadi a wɔde nnipa ankasa yɛ a ɛtoatoa so ==
<gallery>
File:Star Trek TOS Logo.svg|Star Trek (Nsɛm a Edi Kan)<br/>(1966-1969)
File:Star Trek The Next Generation Logo.svg|Star Trek: The Next Generation<br/>(1987-1993)
File:Star Trek DS9 logo.svg|Star Trek: Deep Space Nine<br/>(1993-1999)
File:Star Trek Voyager Logo.svg|Star Trek: Voyager<br/>(1995-2001)
File:Star Trek ENT logo.svg|Star Trek: Enterprise<br/>(2001-2005)
File:Star Trek Discovery logo.svg|Star Trek: Discovery<br/>(2017-2024)
File:Star Trek Picard logo.svg|Star Trek: Picard<br/>(2020-2023
File:Star Trek SNW logo.svg|Star Trek: Strange New Worlds<br/>(firi 2022)
File:Star Trek Starfleet Academy Logo.png|Star Trek: Starfleet Academy<br/>(firi 2026)
</gallery>
== TV so dwumadi a wɔayɛ no mfonini a ɛtoatoa so ==
* 1973-1974: Star Trek: The Animated Series
* 2020-2024: Star Trek: Lower Decks
* 2021-2024: Star Trek: Prodigy
== Sini ==
* 1979: Star Trek: The Motion Picture
* 1982: Star Trek Ⅱ: The Wrath of Khan
* 1984: Star Trek III: The Search for Spock
* 1986: Star Trek IV: The Voyage Home
* 1989: Star Trek V: The Final Frontier
* 1991: Star Trek VI: The Undiscovered Country
* 1994: Star Trek: Generations
* 1996: Star Trek: First Contact
* 1998: Star Trek: Insurrection
* 2002: Star Trek: Nemesis
* 2009: Star Trek
* 2013: Star Tek Into Darkness
* 2016: Star Trek Beyond
* 2025: Star Trek: Section 31
== Ɔyɛfoɔ (Paw a wɔpaw) ==
<div style="float:left;"><gallery mode="packed">
File:Star Trek William Shatner.JPG|[[William Shatner]]
File:Nichelle Nichols (4505899674) (cropped).jpg|Nichelle Nichols
File:Patrick Stewart 1999.jpg|[[Patrick Stewart]]
File:Levar Burton, Disney Social Media Moms Conference 2014, 2-crop.jpg|LeVar Burton
File:AveryBrooksAtConvention crop.jpg|Avery Brooks
File:Kate Mulgrew Shankbone Metropolitan Opera 2009.jpg|Kate Mulgrew
File:Tim Russ (32382294283).jpg|Tim Russ
File:Scott Bakula.jpg|Scott Bakula
File:Anthony Montgomery.jpg|Anthony Montgomery
File:Sonequa Martin-Green 2017.jpg|Sonequa Martin-Green
File:Michelle Hurd by Gage Skidmore.jpg|Michelle Hurd
File:Anson Mount by Gage Skidmore.jpg|Anson Mount
File:74th tony awards 1 cropped.jpg|Celia Rose Gooding
File:HollyHunter.jpg|Holly Hunter
File:Sandro Rosta by Gage Skidmore.jpg|Sandro Rosta
</gallery></div><div style="clear:both">
== Abɔnten so nkitahodi ahorow ==
* [https://startrek.com Star Trek wɛbsaet a ɛyɛ aban de] (Borɔfo)
* [[imdbtitle:0060028|Star Trek (Nsɛm a Edi Kan)]] wɔ [[IMDb]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=P_AUMZYb6IQ Trailer 60 Years of Star Trek] wɔ [[YouTube]]</div>
== Nsɛm a wɔde gyinaa so ==
<references />
[[Nkyekyεmu:Sini]]
[[Nkyekyεmu:TV so dwumadi ahorow]]
[[Nkyekyεmu:Nyansahu mu ayɛsɛm]]
1z0a67ukls9u3flo9bxzicopsfcok89