Wikipedia
twwiki
https://tw.wikipedia.org/wiki/Kratafa_Titiriw
MediaWiki 1.48.0-wmf.3
first-letter
Media
Soronko
Nkitahode
Dwumadini
Dwumadini nkitahode
Wikipedia
Wikipedia nkitahode
File
File nkitahode
MediaWiki
MediaWiki nkitahode
Nhwɛsoɔ
Nhwɛsoɔ nkitahode
Mmoa
Mmoa nkitahode
Nkyekyεmu
Nkyekyεmu nkitahode
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Radio Studio 54 Network
0
3858
201189
153099
2026-11-08T00:38:21Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201189
wikitext
text/x-wiki
== Abakwasɛm ==
Wɔtee Studio 54 Network wɔ [[Ayɛwohummumɔ|Ayɛwohomumɔ]] bosome ne da a ɛtɔ so nsia, wɔ afe apem ahankron ne aduowɔtwe num (1985) mu a na tirimupɔw ɛnam so maa no baeɛ firi Pietro Parretta ne Francesco Massara ɛne Enzo Gatto, Memmo Minniti, Pietro Musmeci, na ɛde abakwasɛm din ''Radio DJ Studio Club 54'' baaeɛ.<ref>http://share.xdevel.com/scriptshare/streamsolution/playeros/index.php?logobackground=000000&logo=true&autostart=true&height=36&width=380&id=442964986e275016d0e4a3e3ec40e0d6</ref>
Sɛdeɛ radio stahyɛn biara a edi ne ho so teɛ no, ɛhyɛ aseɛ sɛ agorɔ, na wɔ afe apem ahankron ne aduokron (1990) afe no ahyɛase mu no, bebere no ara bɛhunuu na ennya ne botaeɛ anto akyire.
Ɛnam Mammì mmra ma Italian dawuro bɔ wɔ afe apem ahankron ne aduonkron (1990) mu nti, agorɔ no bɛhyɛɛ adwumakuo no anan mu.
Wɔ afe apem ahankron ne aduokron baako (1991) mu no, Calabrain radios ( ne deɛ adi kan wɔ [[Italy]] ) ne radio a adii kan de Radio Data System dii dwuma.
Wɔ afe apem ahankron ne aduokron nan (1994) mu no, wɔde nsɛm no baa abɛɛfo mu, na efiri hɔ no obi ntumi mfa analog mfidie ntoto ne dwumadi ho. Wei ne mmerɛ a adi kan wɔ Calabria a wɔtumi nyaaeɛ, ne mmerɛ a adi kan wɔ [[Italy]] a watumi de abɛɛfo mfidie adi dwuma pɛpɛɛpɛ te sɛ deɛ na wɔn botaeɛ teɛ.
Firi afe apem ahankron ne aduokron num (1994) mu, aseda nka nnwumakuo a Calabrian de baaeɛ, wɔregya lonian coast abakwasɛm ahyeɛ a ɛwɔ Reggio Calabria mantam, wɔtrɛɛ wɔn dwadie mu wɔ Calabria ne mantam a ɛbɛn no mu.
Wɔ afe apem ahankron ne aduokron nson (1997) mu na ɔyɛ [[Italian]] radios a adi kan ayɛ nhwehwɛmu wɔ ne dwumadie ho, ne titire ne deɛ ɛfa webcasting technology wɔ Real Audio mu.
Wɔ afe apem ahankron ne aduokron nwɔtwe (1998) mu, edin no bɛsesaeɛ "Studio 54 Network".
Wɔ mfeɛ mpem mmienu (2000) mu, wɔyɛɛ mobile studio a adi kan '''Stargate''' a na ɛrehyɛ editorial policy foforo ase: radio dawuro bɔ firi square, the crowd.<ref>[1] Pipolo, Rosario (2 March 2007). "Dalla diretta radiofonica su Studio 54 Network a gli incontri per vivere il Festival in maniera 'Off'" Archived 2016-03-28 at the Wayback Machine. milanodabere.it. Retrieved 25 May 2012 (in Italian).</ref>
== Dwumadie ==
* ''54 News'', information in real time, from 07:00 to 21:00, every hour on the dot
* ''Soundtracks - il cinema alla radio'', at 08:40, 15:10, and 23:00
* ''Promodisco'', at 12:40, 17:40, and 19:40
* ''History Time'' with Luciano Procopio, at 13:30, 23:30, and 5:10
* ''Area 54 - All days'', at 14:30 and 21:30
* ''Pezzi da 90'', at 22:00
* ''Rock Italia'', at 08:40, 09:45, 21:20, and 23:45.
* ''Italia in Prima Pagina'', information and in-depth analysis, from 06:00 to 10:00
* ''Rock Collection'', at 14:00 and 21:00.
* ''54 Disco Hit'', at 07:30, 13:00, 18:00, and 22:00
* ''Rock a Mezzanotte'', after midnight
* ''Action Parade'', at 09:45 and 22:20
* ''The Ultimate Ipod Collection'', at 10:20 and 02:20
* ''Edizione Limitata'', at 20:40 and 03:40
* ''Concerto Impossibile'', at 03:20 and 20:40
* ''Emozioni'', from 23:30
* ''Dejà vu'', from 12:30
* ''Celebrity'', at 10:10 and 21:30
* ''Storie'', at 14:00 and 18:40
== Adwumayɛfoɔ a ɛwɔ soɔ ==
* '''Owner''': Francesco Massara.
* '''Sound technicians''': Giuseppe Romeo, Mimmo De Marco, Piero Fiumanò, Vincenzo Macrì
* '''Presenters''': Luciano Procopio, Rossella Laface, Enzo DiChiera, Marika Torcivia, Demetrio Malgeri, Franco Siciliano, Paolo Sia, Mara Rechichi
* '''Music Librarian''': Daniela Panetta
* '''Music programmers''': Francesco D'Augello, Daniela Panetta.<ref>Bumbaca, Domenica (26 April 2012). "A Locri (RC) 1° maggio all'insegna della musica". Ntà Calabria. Retrieved 25 May 2012 (in Italian).</ref>
== Adwumayɛfoɔ a aba kɔ ==
Memmo Minniti, Tommaso Massara, Clementina Parretta, Enzo Gatto, Francesca Ritorto, Pino Martelli, Espedita Rechichi, Sergio Minniti, Gianluca Laganà, Rossana Pedullà, Ugo La Macchia, Paolo Guerrieri, Antonio Lombardo, Rosy Carelli, Giuseppe Galluzzo, Peppe Lentini, Paolo Guerrieri, Chiara Mearelli, Luca Filippone, Enrico Ventrice, Valentina Ammirato, Massimo Apa, Emily and Debora LoGiacco, Barbara Costa, Pasquale Fragomeni, Roberta Rupo, Veronica De Biase, Valentina Geracitano, Francesco Cunsolo, Francesco Parasporo, Antonella Romeo, Eleonora Femia, Rosana and Regina Garofalo, Debora Sainato, Ugo Lully Tommaselli, Pino Trecozzi, Luigi Grandinetti, Eddy and Ottavia Lombardo, Antony Greco, Sandro Pascuzzo, Giuseppe Evalto, Stefania Morabito.
== Studio 54 LiveTour ==
Studio 54 LiveTour yɛ abɔnten ahwehwɛniwa a ɛhyɛɛ aseɛ wɔ mfeɛ mpem mmienu (2000) mu. Akwantuo dwumadi (bɔ dawuro wɔ abɛɛfo ntanɛt so) wɔde damu nyinaa di dwuma bi te sɛ nnipa titire, nnwom, agorɔ ahodoɔ, anigyesɛm, ne disco.
== Studio 54 Angels ==
54 Angels yɛ Studio54 Network's front girls. Wɔyɛɛ sɛdeɛ ɛbɛboa Studio54 Network bɔnten dwumadie nyinaa, ɛbɛyɛɛ kuo wɔ 2020 mu maa animation dwumadie biara, sɛ ɛyɛ dea efiri Studio 54 Network anaa afoforo nkyɛn.
Wɔwɔ mobile units, te sɛ jeeps anaa convertibles, a sɛ wɔde reyɛ adwuma a ɛboa wɔn ma wɔduru beaeɛ wɔpɛ hɔ ntɛm paa so.
Studio 54 Network abɔnten kuo, ne organization of instore promotions at national level, hyiaa delivery models, na wɔhyehyɛeɛ sɛ wɔbɛma wɔn dwumadie akɔ adwumakuo ne adwumayɛfoɔ a ɛwɔ subcontracting ne agencies a ɛwɔ beaeɛ hɔ. Studio54network ma akwanya wɔ wɔn hostesses ne models yiyi mu firi ɔman Afanaa nyinaa.
== Studio 54 stargate ==
Studio 54 Stargate yɛ stahyɛn no dwumadie atitiriw nyinaa ne live broadcasts. Ɛyɛ mobile radio ne TV studio a ɛwɔ nnoɔma pa ara yiye a ɛwɔ afaafa mmiɛnsa: a creative console for audio and video, plus two separate units for production, post-production, and audio-video streaming.<ref>partyguide.it (4 April 2007). "Dove atterra lo Stargate?" Archived 2009-05-22 at the Wayback Machine (interview with Radio Studio 54 Network DJ, Francesco D'Augello) Retrieved 25 May 2012 (in Italian).</ref>
== Esternal links ==
* [https://web.archive.org/web/20191225112737/http://www.studio54network.it/ Radio Studio 54 Network Official Website]
* [http://share.xdevel.com/scriptshare/streamsolution/playeros/index.php?logobackground=000000&logo=true&autostart=true&height=36&width=380&id=442964986e275016d0e4a3e3ec40e0d6 Radio Studio 54 Network webcast streaming]
== Beaeɛ a menyaa mmoa firiiɛ ==
[[Category:Media]]
[[Category:Italy]]
83gwkjt42c0piocj8cbes042snoajpy
Ambrose Dery
0
6622
201182
187103
2026-11-07T23:26:35Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201182
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder
| honorific-prefix = Hon.
| name = Ambrose Dery
| honorific-suffix = MP
| image = DERY AMBROSE.jpg
| imagesize =
| smallimage = <!--If this is specified, "image" should not be.-->
| alt =
| caption =
| order =
| office = [[Minister for the Interior (Ghana)]]
| term_start = January 2017
| term_end = February 14, 2024
| president = [[Nana Akufo-Addo]]
| predecessor = [[Prosper Douglas Bani]]
| successor = Henry Quartey
| order1 =
| office1 = Member of the [[Ghana Parliament]] for [[Nandom (Ghana parliament constituency)]]
| term_start1 = 2016
| term_end1 =
| president1 = [[Nana Akufo-Addo]]
| predecessor1 =
| successor1 =
| constituency =
| majority =
| birth_date = {{Birth date and age |df=yes|1956|08|23}}
| birth_place =
| death_date =
| death_place =
| restingplace =
| restingplacecoordinates =
| birthname =
| nationality = [[Ghana]]
| party = [[New Patriotic Party (Ghana)|New Patriotic Party]]
| otherparty = <!--For additional political affiliations-->
| spouse =
| partner = <!--For those with a domestic partner and not married-->
| relations =
| children = 1
| residence =
| alma_mater = [[University of Ghana]] ([[Bachelor of Laws|Bachelor of Law]])
| occupation =
| profession =
| cabinet =
| committees =
| portfolio =
| religion =
| signature =
| signature_alt =
| website =
| footnotes =
}}
'''Ambros Dery''' (Wɔ woo no afe 1956) yɛ Ghanani amanyɔni, ɔyɛ Soafoa a ɔhwɛ Afisɛm ne mmarahyɛ baguani a ogyina hɔ ma Nandom abatoɔ mpɛsoa so. Odii nkunim wɔ afe 2016 abatoɔ a ɛkɔɔ so no mu wɔ New Patriotic Party din mu.
== Ne ho nsɛm ==
Dery yɛ mmarinimfo a ɔkɔɔ suapɛn a ɛde University of [[Ghana]] wɔ afe 1977 bre a owie ntoaso sukuu a ɛde Navrongo Secondary School, na onyaa abɔdin krataa wɔ mmaranim mu a ɛde (LL. B) na wofrɛɛ no kaa Ghana mmaranimfo kuo a ɛde Ghana Bar no ho wo afe 1982.Ansa na ɔbeko mmarhye bagua mu wɔ afe 2008 mu no, Wɔpaw Dery se Aban mmaranimfo abediakyire wo afe 2003 mu. ɔsan nSo soom sɛ Soafo mprenu; sɛ Soafo a ɔhwɛ Atifi Atɔe Mantam mu firi afe 2004 kosi 2006 ne Soafoa a ɔhwɛ Atɛntrene so firi afe 2006 kosii 2007. Dery soom sɛ ɔkandifo ma dɔm kumaa wɔ mmarahyɛ bagua a ɛtɔ no nnum no mu wɔ Ghana. Dey dii nkunim wɔ Nandom mmarahyɛ bagua abatoɔ no mu, na afei Lara-Nandom abatoɔ mpɛsoa so wɔ 2008 mu nanso, ɔhweree agua no maa Benjanmin Kumbour wɔ afe 2012 abatoo no mu. Soom sɛ ɔkwnakyerɛfo maa kuo a ne din de ''Water Aid Partner Round Table (1993 - 2003 )''
== Ne ho nsɛm ==
Ambrose yɛ Romani na ɔyɛ ɔwarefo a ɔwɔ ba baako
== Nkekaho ==
Na ɔka Constitutional, Legal ne Parliamentary ho nsɛm na ɔsane ka Selection kuo.
== Beaɛ menyaa mmoa firii ==
1.https://citinewsroom.com/2021/05/144-murder-cases-recorded-in-first-quarter-of-2021-interior-minister/
2.https://www.ghanabusinessnews.com/2016/12/09/ec-declares-ambrose-dery-winner-in-nandom-constituency/
3.https://web.archive.org/web/20190224201524/http://citifmonline.com/2016/12/17/ocquaye-for-speaker-nitiwul-for-defence-ofori-atta-finance/
4.https://www.graphic.com.gh/news/politics/mps-call-for-probe-of-all-electoral-violence.html
5.https://www.pulse.com.gh/ece-frontpage/election-2016-ambrose-dery-wins-nandom-constituency/1mc1c08
6.https://web.archive.org/web/20230429031827/https://www.peacefmonline.com/pages/politics/politics/201112/83240.php
7.https://www.youtube.com/watch?v=FZRK5ngwCtg
8.http://www.ghanamma.com/2016/12/08/provisional-ambrose-dery-recaptures-nandom-seat/
9.https://www.myjoyonline.com/akufo-addo-presents-first-list-of-ministers-for-his-second-term-to-parliament/
[https://web.archive.org/web/20230429031827/https://www.peacefmonline.com/pages/politics/politics/201112/83240.php 10.https://web.archive.org/web/20230429031827/https://www.peacefmonline.com/pages/politics/politics/201112/83240.php]
11.https://web.archive.org/web/20230425011934/https://www.parliament.gh/mps?mp=175<nowiki/>{{Reflist}}
[[Nkyekyεmu:Ganafoɔ]]
[[Nkyekyεmu:Ateasefoɔ]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2021-2025]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2009–2013]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2017–2021]]
1qvdzjuc09jmcp14wffhz9grohlz45f
Ama Pomaa Boateng
0
6623
201181
187198
2026-11-07T23:24:44Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201181
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Akuapem}}
{{Infobox officeholder
| honorific-prefix = Hon.
| name = Ama Pomaa Boateng
| honorific-suffix = MP
| image = AMA POMAA BOATENG.jpg
| alt =
| caption =
| constituency_MP =
| parliament = Ghana
| majority =
| term_start =
| term_end =
| predecessor =
| successor = <!--Can be repeated up to eight times by adding a number-->
| prior_term =
| order2 =
| office2 = Mmrahyɛbadwani ɛma<br>[[Juaben (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Juaben Mpɛsoa]]
| term_start2 = 7 January 2017
| term_end2 =
| president2 =
| predecessor2 =
| successor2 =
| order3 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| office3 =
| term_start3 =
| term_end3 =
| president3 =
| predecessor3 =
| successor3 =
| birth_date = {{Birth date and age|1975|08|19|df=y}}
| birth_place = [[Juaben]], [[Ghana]]
| death_date =
| death_place =
| restingplace =
| restingplacecoordinates =
| birthname = Ama Pomaa Andoh <!-- from ghanamps.com site -->
| nationality = [[Ghana]]{{flagicon|GHA}}
| party = [[New Patriotic Party]]
| otherparty = <!--For additional political affiliations-->
| spouse =
| partner = <!--For those with a domestic partner and not married-->
| relations =
| children = 1
| residence =
| alma_mater = Westminster University, London, Uk
| occupation = IT Consultant
| profession = IT Consultant
| cabinet = Minister
| committees = Gender and Children Committee; Food, Agriculture and Cocoa Affairs Committee
| portfolio =
| signature =
| signature_alt =
| website =
| footnotes =
}}
'''Ama Pomaa Boateng''' (wɔ oo no wɔ August da etɔ so 19, 1975) yɛ Ghana [[amanyɔni]]. Ɔyɛ New Patriotic Party amanyɔkuo no mu ni ne mmarahyɛ baguani a ogyin hɔ ma Juaben mpɛsuaso a ɛwɔ Asante mantam mu.
== Ne mmɔfrase ne nhomasua ==
Wɔ woo ama pomaa wɔ August da a ɛtɔ so 19, afe 1975 mu wɔ Juaben a ɛwɔ Asante mantam mu. Ɔkɔɔ ntoaso sukuu wɔ Holy Trinity School a ɛwɔ Cape Coast ma no nyaa Abodin krataa firii suapɔn a ne din de Anglia Ruskin. Okura abɔdin krataa a ɛkyerɛ sɛ wanya nimdeɛ wɔ kɔmputa dwumadie mu firii suapɔn Westminster University a ɛwɔ London, UK. Wɔ afe 2012 mu no, onyaa abɔdin kraa wɔ sɛnea wɔnam abɛɛfro mfidie so de nneɛma a asɛi di dwuma firi amanaman nkabom kuo suapɔn a wɔfrɛ no E-waste academy. Ɔsan nso kura abodin krataa firi suapɔn Penn Foster, Wild PCS, Harvard University ne House of Democracy Partnership/NDI.
== Nnwuma ==
Ama yɛ ofotufoɔ wɔ abɛɛfro nwumadie mu na ɔyɛ ɔkwankyerɛfo ma [[Ghana]] adwumakuo a wɔfrɛ no High-tech Women wɔ [[Nkran]], adwumkuo a ɛnhyɛ aban ase a wɔn dwumadie ne sɛ wɔ kyerɛkyerɛ mmaa sɛnea wɔyɛ abɛɛfro dwumadie
== Amanyɔsɛm ==
Ama pomaa sii Akan ma no dii nkunim wɔ mmarahyɛ bagua akongua abatoɔ a ɛkɔɔ so wɔ afe 2016 mu wɔ Juaben mpɛsua so. Afoforo miɛnsa a ɔne wɔn sii akan no ne Nana Prempeh Amankwaah a ogyinaa wɔ amanyɔkuo National Democratic Party din mu ne Gallo Stephen Ayitey a ogyinaa wɔ amanyokuo Conventions Peoples Party din mu. Ɔno koro no ara sii akan wɔ 2016-nkogya abaotoɔ a ɛkɔɔ so wɔ December da a ɛtɔ so 7, afe 2016 wɔ Juaben no. Pomaa de mma a ne dodoɔ yɛ 29,606 no mu 22,323 a egyina hɔ ma ɔha mu nkyekyɛmu 75.40 na edii nkunim
== N'asetena mu nsɛm ==
Ama Pomaa yɛ owarefo a ɔwɔ ba baako. Ɔyɛ Kristoni.
== BEAEɛ MENYAA MMOA FIRII ==
1.https://web.archive.org/web/20220925144733/https://www.parliament.gh/mps?mp=156
2.http://www.ghanamps.com/mps/details.php?id=2530
3.https://www.modernghana.com/news/439490/1/mp-calls-for-proper-management-of-e-waste.html
https://web.archive.org/web/20161220085118/https://ghana.usembassy.gov/pr_042213.html
5.https://www.graphic.com.gh/news/politics/election-2016-know-your-female-parliamentary-candidates-3.html
6.http://www.ghanamps.com/mps/details.php?id=2530
7.https://www.vitalvoices.org/fellow/hon-ama-pomaa-boateng/
8.http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2016/ashanti/309/index.php
[[Nkyekyεmu:Ganafoɔ]]
[[Nkyekyεmu:Amanyɔsεm]]
[[Nkyekyεmu:Ateasefoɔ]]
[[Nkyekyεmu:Ghana Amanyɔfo]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2021-2025]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2017–2021]]
ti6sv8z0s02jcg5hljnr0ndr8ev488d
Abankɛseso
0
6644
201091
201024
2026-11-07T15:05:33Z
Mbaidoo
10279
/* Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ */
201091
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
{{Databox}}
'''Abankeseso''' a wɔsan frɛ no ''Ntibanso'', yɛ kane kuropɔn ma Denkyira bɛyɛ afe ɔha nson no mu hɔ.
Wɔ afe apem ahansia ne aduokron mmienu (1692) no mu hɔ no, Dutch Brandenburg adwadifoɔ tuu bata baa Denkyira. Na wɔbɛduruu hɔ no, wɔne Denkyirahene a ne din ne Boamponsem<ref>{{Citation |last=T. C. McCaskie |title=Denkyira in the Making of Asante c. 1660-1720 |date=2007 |url=https://www.jstor.org/stable/4501014 |work=The Journal of African History |volume=48 |issue=1 |pages=1–25 |publisher=Cambridge University Press |issn=0021-8537 |access-date=2026-11-03}}</ref> nyaa ayɔnkofa kɛseɛ na wɔhyɛɛ aseɛ dii dwa. Wɔ afe apem ahanson ne baako(1701) mu no, berɛ a Denkyira dii nkuguo wɔ ɔko kɛseɛ a ɛkɔɔ so wɔ Denkyira no, wɔpamoo Abankeseso<ref>{{Citation |last=T. C. McCaskie |title=Denkyira in the Making of Asante c. 1660-1720 |date=2007 |url=https://www.jstor.org/stable/4501014 |work=The Journal of African History |volume=48 |issue=1 |pages=1–25 |publisher=Cambridge University Press |issn=0021-8537 |access-date=2026-11-03}}</ref>. Kuro no akyi yeraeɛ koraa berɛ a Denkyiraman tuu Asantefoɔ so sa no wɔ afe apem ahanwɔtwe ne aduonu mmiɛnsa no. Na wɔn a wɔnyaa wɔn tiri didii mu no dwane kɔɔ Dunkwa ne Jukwa<ref>{{Citation |last=J. Gordon |title=Some Oral Traditions of Denkyira |date=1953 |url=https://www.jstor.org/stable/41406562 |work=Transactions of the Gold Coast & Togoland Historical Society |volume=1 |issue=3 |pages=27–33 |publisher=Historical Society of Ghana |issn=2026-6707 |access-date=2026-11-03}}</ref>.
== Beaeɛ a menyaa mmoa firiiɛ ==
3p8bjdel00tjlnreywwe35t3odosz5g
Akosombo Ntama tintimbea
0
6692
201093
201015
2026-11-07T15:08:41Z
Mbaidoo
10279
/* Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ */
201093
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Akuapem}}
{{Databox}}
[[File:Crystallizing_African_Textiles_2.png|thumb|African Ntama a efiri Akosombo Textile Limited]]
'''Akosombom Ntama tintimbea''' (ATL) Yɛ ntama tintimbea a ewɔ Ghana a dwuma wodi ne sɛ wɔ de asaawa krogen tintim abirim ntama a ɛyɛ anika. ɛne Akosombo nsu mu ban adwumayebea na ɛwɔ faako wɔ Apuei mantam mu. ɛwɔ asoe a wɔnwene ntama, asaawatowbea ne faako a wɔde bibiara ba awie<ref>{{Citation |title=Akosombo Dam |date=2026-11-03 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Akosombo_Dam&oldid=1383535475 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-11-03}}</ref>. Ɛwɔ ntama ahorɔw nnan a wotintim a w’ato wɔn din sɛ; ''ABC, ATL, Treasure'' ne ''Inspiration''<ref>{{Citation |title=BusinessGhana Homepage |url=https://www.businessghana.com/ |access-date=2026-11-03}}</ref>. Adwumakuo no so hwɛfo no din ne Ing.Kenneth Asare<ref>{{Citation |title=Free SHS saved Akosombo Textile Limited from collapse – Manager - ABC News Ghana |date=2020-08-01 |url=https://www.abcnewsgh.com/free-shs-saved-akosombo-textile-limited-from-collapse-manager/ |work=ABC News Ghana |language=en-US |access-date=2026-11-03}}</ref>.
== Abakɔsɛm ==
Wɔ afeha a ɛtɔ so 19 no mfinfin no mu, adwumakuo a wotintim ntama wɔ Javanese nyaa ntee faa [[Abibrem|Abibirem]] Atɔe fam ho. Na ntama a wotintin no fa Javanesefo ho. [[Abibrem|Abibirem]] asraafo a wɔde wɔn dwumadie aba awie wɔ [[Indonisia|Indonesia]] no yɛ nea wɔ de ntama a ani da hɔ no bi kɔ wɔn fibea ahorɔw. Eyi maa wɔhyɛɛ ase buebue nnwumakuo nketewaa a wotintim bi, na ɛyɛ nea ɛkɔ so nyaa esiane sɛ na wonni mfidie a wɔde di dwuma.
Akosombo Ntama Tintimbea hyɛɛ ase wɔ afe 1967<ref>{{Citation |last=Behnam Ghasemi |title=The Ghanian government investment to revive Akosombo Textiles |date=2020-07-07 |url=https://kohantextilejournal.com/the-ghanian-government-investment-to-revive-akosombo-textiles/ |language=en-US |access-date=2026-11-03}}</ref>. Asoe a wotintim ntama a ne din de ABC ( ''A. Brunschweiler & Company)''<ref>{{Citation |last=H. Laurens van der Laan |title=A Swiss Family Firm in West Africa: A. Brunnschweiler & Co., 1929-1959 |date=1983 |url=https://www.jstor.org/stable/3601329 |work=African Economic History |issue=12 |pages=287–297 |publisher=African Studies Program, University of Wisconsin-Madison |doi=10.2307/3601329 |issn=0145-2258 |access-date=2026-11-03}}</ref>no hyɛɛ ase tintiim ntama a ɛyɛ papa a ɛfa ɔman Ghana adwadifoɔ ho. Mfeɛ ɔha a atwam no, ABC abɛyɛ wɔn wontintim ntoma a ɛyɛ papa wɔ Abibrem ne Europe abrokyi man mu.
Wɔ Ɔpɛnnima bosome no afe mpem mmienu ne num no (2005) mu no, wɔdaa ABC ntama tintimbea asoeɛ foforo adi wɔ Akosombo Ntama tintimbea adwumakuo no mu . ABC ntama gyinapen no yɛ nea ATL<ref>{{Citation |title=Akosombo Industrial Company Limited |url=https://www.akosombotextiles.com/Brands.html |access-date=2026-11-03}}</ref>atintim firi afe 2006 mu a ɛyɛ nkabom a ABC, UK ne ATL ayɛ. Nea nti a wɔde ABC ntama gyinapen no baa [[Ghana]] ne sɛ na wɔpe sɛ wotumi som Afrika adetɔfo no<ref>{{Citation |title=Collections Online {{!}} British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG169939 |access-date=2026-11-03}}</ref>.
Esiane Ntama papa a wɔhyɛɛ ase tintim wɔ Ghana wo afe 2006 ne 2007 mu no nti, wɔsesaa ABC ho nneɛma a ebine Superwax, Handblock ne premium baa Ghana na eyi maa Adwumakuo no nkorabata a ewɔ [[Manchester]] no gui wɔ afe 2007<ref>{{Citation |title=Akosombo Industrial Company Limited |url=https://www.akosombotextiles.com/Brands.html |access-date=2026-11-03}}</ref>.
== Dwinni ahorɔw ==
Ntama dwinni a wotintim no fa nnipa amammere, gyedie ne abakɔsɛm ho. Adinkra ahyɛnsode no yɛ nea w’ayɛ na wo de bata [[afahyɛ]] ahorɔw ho. Wotintim ntama a ɛfa nnwumakuo nkabom nso ho.
== Beaeɛ a menyaa mmoa firiiɛ ==
49ww4dh8fb7p8ffapm4e9uy1tzr257k
201174
201093
2026-11-07T23:20:25Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201174
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Akuapem}}
{{Databox}}
[[File:Crystallizing_African_Textiles_2.png|thumb|African Ntama a efiri Akosombo Textile Limited]]
'''Akosombom Ntama tintimbea''' (ATL) Yɛ ntama tintimbea a ewɔ Ghana a dwuma wodi ne sɛ wɔ de asaawa krogen tintim abirim ntama a ɛyɛ anika. ɛne Akosombo nsu mu ban adwumayebea na ɛwɔ faako wɔ Apuei mantam mu. ɛwɔ asoe a wɔnwene ntama, asaawatowbea ne faako a wɔde bibiara ba awie<ref>{{Citation |title=Akosombo Dam |date=2026-11-03 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Akosombo_Dam&oldid=1383535475 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-11-03}}</ref>. Ɛwɔ ntama ahorɔw nnan a wotintim a w’ato wɔn din sɛ; ''ABC, ATL, Treasure'' ne ''Inspiration''<ref>{{Citation |title=BusinessGhana Homepage |url=https://www.businessghana.com/ |access-date=2026-11-03}}</ref>. Adwumakuo no so hwɛfo no din ne Ing.Kenneth Asare<ref>{{Citation |title=Free SHS saved Akosombo Textile Limited from collapse – Manager - ABC News Ghana |date=2020-08-01 |url=https://www.abcnewsgh.com/free-shs-saved-akosombo-textile-limited-from-collapse-manager/ |work=ABC News Ghana |language=en-US |access-date=2026-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113201953/https://www.abcnewsgh.com/free-shs-saved-akosombo-textile-limited-from-collapse-manager/ |archive-date=2021-01-13 |url-status=dead}}</ref>.
== Abakɔsɛm ==
Wɔ afeha a ɛtɔ so 19 no mfinfin no mu, adwumakuo a wotintim ntama wɔ Javanese nyaa ntee faa [[Abibrem|Abibirem]] Atɔe fam ho. Na ntama a wotintin no fa Javanesefo ho. [[Abibrem|Abibirem]] asraafo a wɔde wɔn dwumadie aba awie wɔ [[Indonisia|Indonesia]] no yɛ nea wɔ de ntama a ani da hɔ no bi kɔ wɔn fibea ahorɔw. Eyi maa wɔhyɛɛ ase buebue nnwumakuo nketewaa a wotintim bi, na ɛyɛ nea ɛkɔ so nyaa esiane sɛ na wonni mfidie a wɔde di dwuma.
Akosombo Ntama Tintimbea hyɛɛ ase wɔ afe 1967<ref>{{Citation |last=Behnam Ghasemi |title=The Ghanian government investment to revive Akosombo Textiles |date=2020-07-07 |url=https://kohantextilejournal.com/the-ghanian-government-investment-to-revive-akosombo-textiles/ |language=en-US |access-date=2026-11-03}}</ref>. Asoe a wotintim ntama a ne din de ABC ( ''A. Brunschweiler & Company)''<ref>{{Citation |last=H. Laurens van der Laan |title=A Swiss Family Firm in West Africa: A. Brunnschweiler & Co., 1929-1959 |date=1983 |url=https://www.jstor.org/stable/3601329 |work=African Economic History |issue=12 |pages=287–297 |publisher=African Studies Program, University of Wisconsin-Madison |doi=10.2307/3601329 |issn=0145-2258 |access-date=2026-11-03}}</ref>no hyɛɛ ase tintiim ntama a ɛyɛ papa a ɛfa ɔman Ghana adwadifoɔ ho. Mfeɛ ɔha a atwam no, ABC abɛyɛ wɔn wontintim ntoma a ɛyɛ papa wɔ Abibrem ne Europe abrokyi man mu.
Wɔ Ɔpɛnnima bosome no afe mpem mmienu ne num no (2005) mu no, wɔdaa ABC ntama tintimbea asoeɛ foforo adi wɔ Akosombo Ntama tintimbea adwumakuo no mu . ABC ntama gyinapen no yɛ nea ATL<ref>{{Citation |title=Akosombo Industrial Company Limited |url=https://www.akosombotextiles.com/Brands.html |access-date=2026-11-03}}</ref>atintim firi afe 2006 mu a ɛyɛ nkabom a ABC, UK ne ATL ayɛ. Nea nti a wɔde ABC ntama gyinapen no baa [[Ghana]] ne sɛ na wɔpe sɛ wotumi som Afrika adetɔfo no<ref>{{Citation |title=Collections Online {{!}} British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG169939 |access-date=2026-11-03}}</ref>.
Esiane Ntama papa a wɔhyɛɛ ase tintim wɔ Ghana wo afe 2006 ne 2007 mu no nti, wɔsesaa ABC ho nneɛma a ebine Superwax, Handblock ne premium baa Ghana na eyi maa Adwumakuo no nkorabata a ewɔ [[Manchester]] no gui wɔ afe 2007<ref>{{Citation |title=Akosombo Industrial Company Limited |url=https://www.akosombotextiles.com/Brands.html |access-date=2026-11-03}}</ref>.
== Dwinni ahorɔw ==
Ntama dwinni a wotintim no fa nnipa amammere, gyedie ne abakɔsɛm ho. Adinkra ahyɛnsode no yɛ nea w’ayɛ na wo de bata [[afahyɛ]] ahorɔw ho. Wotintim ntama a ɛfa nnwumakuo nkabom nso ho.
== Beaeɛ a menyaa mmoa firiiɛ ==
mntyacv2b8l5fv6q36efebx4ke7yc5m
Komfo Anokye
0
7027
201159
197096
2026-11-07T20:44:02Z
Hansongh
19068
201159
wikitext
text/x-wiki
''Okomfo Anokye''' yɛ Kɔmfoɔ a ɔdi kan ma Asanteman. Anokye bɛgyee din pa ara?ɛsiane boa a ɔboa maa Asante ahennie no trɛeɛ no nti. Ɔno nso ne nipa ɔhyehyɛɛ amanmra ne mmara maa Asanteman.
== Ne Ho Asɛm ==
=== Deɛ ɔfiri ne ne mɔfraase ===
Ɔwoo Ɔkɔmfo Anokye wɔ Ghana afe apem ahansia ne aduonum nnum (1655) wɔ Akuapeman mu. N'awofoɔ de Ano ne Yaa Anobea a wɔfiri Awukugua a ɛbɔ Okereman nifa. Deɛ edidi soɔ yi kyerɛ deɛ ɛsiiɛ ma ɔnyaa ne din no:
Wɔkyerɛ sɛ, ɔrewo no Awukugua no na ɔkuta akyɛdeɛ firi nananom hɔ; ɔkuta abaduaba wɔ ne nsa baako mu na baako no nso kuta podua tiatia fufuo bi. Na wamoa ne nsam denden pa ara a obiara ntumi mbue. Maame no a na ɔregye no awoɔ no yɛɛ sɛ ɔrebue ne nsam ahwɛ deɛ ɛwɔ ne nsam. Nanso wantumi no, ɔfrɛɛ ne papa sɛ ɔnmɛboa no. Na Okomfo Anokye buee n’ani a na ɔrehwɛ ne papa no anikankye. Ntɛm so ara ɔbuee ne nsam de kyerɛɛ ne papa a ɔrekasɛ "Ano....Kye" (Guan kasa) a asekyerɛ ne sɛ "Ano...hwɛ, ɛna ɔde maa ne papa no sɛ ɔnhwɛ deɛ ɛwom. Wɔkeka sɛ na ɛyɛ aduro. Wɔ deɛ ɛsiiɛ yi nti na Kwame Agyei nyaa ne din "Anokye". Okomfo Anokye, ne din ankasa ne Kwame Anokye Frimpong Podua).<ref name="Gracia" />
Akyire no, Otumfoɔ Osei Tutu II bɛdii saa asɛm yi ho adanseɛ berɛ a ɔkɔsraa Awukugua wɔ afe 2014 mu.
=== Asanteman Ahyɛase ===
[[File:Okomfo_Anokye_sword_site,_legendary_site_of_the_foundation_of_the_Asante_empire_in_Kumasi,_Ghana.jpg|alt=|left|thumb|250x250px|Okomfo Anokye afena no sibea, a ɛyɛ beaɛ a wɔhyɛɛ Asanteman ase wɔ Kumase afe 1701, sɛdeɛ nananom kyerɛ no.]]
Berɛ a Osei Tutu I dii Kumaseman adeɛ c.1695 berɛmu (yennim berɛ ankasa a ɔde no sii so deɛ, nanso 1695 deɛ na osi so) no na ɔdi Akanman nketewa a ɛhyehyɛ kwaeɛ a atwa Kumasi ho ahyia no anim. Ɛsane sɛ na wɔwɔ ɔkoboa apam bi awɔahyehyɛ no dada. Anokye na ɔbɛyɛɛ Nana fotufoɔ ne ne kɔmfopanin. Tutu ne Anokye nkabɔmu no ma ɔman ntrɛmu a na ahenfo a adi kan de asi wɔn ani so no kɔɔ so. Wɔ ne atanfoɔ ahoɔdenfoɔ te sɛ Akan Dɔmaa wɔ atifi ne Denkyira wɔ anaafo de bɔɔ so dii nkonim.
Asantefoɔ abakɔsɛmu nimdefoɔ taa ka sɛ Asantefoɔ yɛ kane tete Gana man a na wɔdi ntɔkwatumi no asefoɔ. Ɛdin no na Kwame Nkrumah de too nnɛ Ghana no. Asantefoɔ tumi dii Ghana fa kɛse so berɛ a wotumi tuu wɔn asaasewura ahoɔdenfoɔ Denkyira guuɛ no. Ɔkɔmfo Anokye yɛ ɔkɔmfoɔ mapa a wɔboaa ne yɔnko yi ma ne botaɛ sɛ ɔbɛka ne nnipa abɔmu no baa mu. Yɛse Anokye de afena wɔɔ fɔm wɔ Asante mfinimfini hɔ a abrɔfo yɛɛ ho biara de mfidie nyinaa kaa ho, nanso wɔantumi antu mfeɛ 500 ni. [ɛho adanseɛ hia] Asante ka mmeaɛ kakraa bi wɔ Afrika atɔɛ a wɔtumi dii Englesi abrɔfo so nkonim pɛn wɔ ntɔkwa mu.
=== Asantefoɔ Nkabɔmu ===
Sɛdeɛ ɛbɛyɛ na Denkyira nhyɛsoɔ ano bɛbrɛ ase no ehiaa sɛ Asante bɛnya ahohyɛsoɔ apɛ nkabomu de agyae mɛdimehoso wɔ n'aman nketewaa mu no. Anokye de obuo a wɔde ma no no kaa kkkk Asante bɔɔmu yɛɛ nkabomman 1695 mu.
Anokye ne Tutu hyehyɛɛ amamerɛ ne amaneɛ de brɛɛ amanketewaa no deɛ ase. Wɔde Kumase yɛɛ Asanteman abankuro. Afei wɔde ahenfo a wɔda amanketewa a wɔde wɔn ho no yɛɛ nkabomman no agyinatukuo na wɔboa kaa saa aman yi atanfo hyɛɛeɛ. Na afei wɔhyehyɛɛ Asanteman no asafo foforɔ.
=== Ɔne Denkyira Ntɔkwa ===
Ɔne Denkyira ntɔkwa no (1699-1701) ankɔ yie mfitiaseɛ no, nanso berɛ a Denkyirɛ asraafoɔ duruu Kumase aboboano no Anokye nyankomade ma wɔn asafohenenom bi dwaneeɛ. Asantefoɔ tumi kaa Denkyira tumidie no guuɛ na ɔgyee tumikrataa a wɔdegye dantoɔ ma Dutchfoɔ Elmina abankɛseɛ no. Yei ma Asanteman kwan kodii Afrika mpoano dwa no bi, na ɔsan ano wɔ ntotoɛ a ɛwɔ mpoano hɔ amanyɔ ne nkoatɔ mu.
=== Owuo ===
Osei Tutu wuo akyi wɔ 1717 mu no, wɔkyerɛ sɛ Anokye san kɔɔ ne nkyi Akuapem [mfoasoɔ hia] na owuuɛ 1717 ne 1719 ntɛm (a na wadi mfeɛ bɛyɛ 62-64). Deɛ ɛkuu no ankasa yɛnnim, na mom wɔka no sɛ ɔse ɔrekɔgye owuo safoa Abe enti obiara nsu; na sɛ obi su a ɔremma bio. Nna kakra akyi a na ɔmma no mmaa firii aseɛ suuɛ, na wɔkyerɛ sɛ wansan amma.{{Reflist}}
== External links ==
* [http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/features/artikel.php?ID=93275 "The Great Prophet Okomfo Anokye"], GhanaWeb, 31 October 2005.
* https://web.archive.org/web/20070820093438/http://www.info-ghana.com/ashanti_empire.htm
* [https://web.archive.org/web/20070224011728/http://acona-usacanada.org/asantehistory1.html "Asantes Of Ghana History"]. Asanteman Council Of North America ACONA -USA Canada
* https://web.archive.org/web/20070807094143/http://www.doth.com/kwanzaa/africa/ghana/ghana.htm
* http://www.cosw.sc.edu/photogallery/ghana2001/pages/Okomfo%20Anokye%2023.htm
* [https://web.archive.org/web/20060821160558/http://www.blackhistorypages.net/pages/oseitutu.php "Osei Tutu (d. 1717)"]. Black History Pages.
iwaelokk1sukbr3btdaab5o6nvt9ucw
201161
201159
2026-11-07T21:25:56Z
Hansongh
19068
201161
wikitext
text/x-wiki
''Okomfo Anokye''' yɛ Kɔmfoɔ a ɔdi kan ma Asanteman. Anokye bɛgyee din pa ara?ɛsiane boa a ɔboa maa Asante ahennie no trɛeɛ no nti. Ɔno nso ne nipa ɔhyehyɛɛ amanmra ne mmara maa Asanteman.
== Ne Ho Asɛm ==
=== Deɛ ɔfiri ne ne mɔfraase ===
Ɔwoo Ɔkɔmfo Anokye wɔ Ghana afe apem ahansia ne aduonum nnum (1655) wɔ Akuapeman mu. N'awofoɔ de Ano ne Yaa Anobea a wɔfiri Awukugua a ɛbɔ Okereman nifa. Deɛ edidi soɔ yi kyerɛ deɛ ɛsiiɛ ma ɔnyaa ne din no:
Wɔkyerɛ sɛ, ɔrewo no Awukugua no na ɔkuta akyɛdeɛ firi nananom hɔ; ɔkuta abaduaba wɔ ne nsa baako mu na baako no nso kuta podua tiatia fufuo bi. Na wamoa ne nsam denden pa ara a obiara ntumi mbue. Maame no a na ɔregye no awoɔ no yɛɛ sɛ ɔrebue ne nsam ahwɛ deɛ ɛwɔ ne nsam. Nanso wantumi no, ɔfrɛɛ ne papa sɛ ɔnmɛboa no. Na Okomfo Anokye buee n’ani a na ɔrehwɛ ne papa no anikankye. Ntɛm so ara ɔbuee ne nsam de kyerɛɛ ne papa a ɔrekasɛ "Ano....Kye" (Guan kasa) a asekyerɛ ne sɛ "Ano...hwɛ, ɛna ɔde maa ne papa no sɛ ɔnhwɛ deɛ ɛwom. Wɔkeka sɛ na ɛyɛ aduro. Wɔ deɛ ɛsiiɛ yi nti na Kwame Agyei nyaa ne din "Anokye". Okomfo Anokye, ne din ankasa ne Kwame Anokye Frimpong Podua).<ref name="Gracia" />
Akyire no, Otumfoɔ Osei Tutu II bɛdii saa asɛm yi ho adanseɛ berɛ a ɔkɔsraa Awukugua wɔ afe 2014 mu.
=== Asanteman Ahyɛase ===
[[File:Okomfo_Anokye_sword_site,_legendary_site_of_the_foundation_of_the_Asante_empire_in_Kumasi,_Ghana.jpg|alt=|left|thumb|250x250px|Okomfo Anokye afena no sibea, a ɛyɛ beaɛ a wɔhyɛɛ Asanteman ase wɔ Kumase afe 1701, sɛdeɛ nananom kyerɛ no.]]
Berɛ a Osei Tutu I bɛdii adeɛ sɛ ɔhene wɔ Kumaseman so no, wɔ afe 1680 ne 1695 ntam no (ɛwom yɛnnim berɛ pɔtee a ɔsii so sɛ ɔhene, nanso afe 1695 deɛ na ɔyɛ ɔhene) na ɔdi Akanfoɔ nkuro nketewa a ɛhyehyɛ kwaeɛ a atwa Kumase ho ahyia no anim. Anokye na ɔbɛyɛɛ Nana fotufoɔ ne ne kɔmfopanin. Tutu ne Anokye nkabom na ɛboa maa Asanteman trɛeɛ. Na afei anisoadehunu a wɔn nananom de sii wɔn ani so no nyinaa baa mu. Wɔtumi ko dii wɔn atamfo ahoɔdenfoɔ mmienu so nkunim no, Akan-Dormaafoɔ kɔɔ atifi fam ɛna Denkyiraman no nso kɔɔ anaafoɔ fam.
Bɛyɛ sɛ mfeɛ ɔha du nson mu hɔ no Asantefoɔ ko dii nkuro beberee so wɔ Ghana a wɔn sodifoɔ Denkyira wɔdee wɔn ho firii wɔn nsam.Okomfo Aknokye ne nipa a ɔtumi boaa dɔm no ano ɛsiane ne yɔnko ɔhene no.Anokye san de sekantia sii kumase mfimfini bɛyɛ sɛ mfeɛ ahaanum nie a aborɔfo afa nimdeɛ ne akwaniasa nyinaa so nanso wɔantumi antu sekan no.
Asantefoɔ abakɔsɛmu nimdefoɔ taa ka sɛ Asantefoɔ yɛ kane tete Gana man a na wɔdi ntɔkwatumi no asefoɔ. Ɛdin no na Kwame Nkrumah de too nnɛ Ghana no. Asantefoɔ tumi dii Ghana fa kɛse so berɛ a wotumi tuu wɔn asaasewura ahoɔdenfoɔ Denkyira guuɛ no. Ɔkɔmfo Anokye yɛ ɔkɔmfoɔ mapa a wɔboaa ne yɔnko yi ma ne botaɛ sɛ ɔbɛka ne nnipa abɔmu no baa mu. Yɛse Anokye de afena wɔɔ fɔm wɔ Asante mfinimfini hɔ a abrɔfo yɛɛ ho biara de mfidie nyinaa kaa ho, nanso wɔantumi antu mfeɛ 500 ni. [ɛho adanseɛ hia] Asante ka mmeaɛ kakraa bi wɔ Afrika atɔɛ a wɔtumi dii Englesi abrɔfo so nkonim pɛn wɔ ntɔkwa mu.
=== Asantefoɔ Nkabɔmu ===
Sɛdeɛ ɛbɛyɛ na Denkyira nhyɛsoɔ ano bɛbrɛ ase no ehiaa sɛ Asante bɛnya ahohyɛsoɔ apɛ nkabomu de agyae mɛdimehoso wɔ n'aman nketewaa mu no. Anokye de obuo a wɔde ma no no kaa kkkk Asante bɔɔmu yɛɛ nkabomman 1695 mu.
Anokye ne Tutu hyehyɛɛ amamerɛ ne amaneɛ de brɛɛ amanketewaa no deɛ ase. Wɔde Kumase yɛɛ Asanteman abankuro. Afei wɔde ahenfo a wɔda amanketewa a wɔde wɔn ho no yɛɛ nkabomman no agyinatukuo na wɔboa kaa saa aman yi atanfo hyɛɛeɛ. Na afei wɔhyehyɛɛ Asanteman no asafo foforɔ.
=== Ɔne Denkyira Ntɔkwa ===
Ɔne Denkyira ntɔkwa no (1699-1701) ankɔ yie mfitiaseɛ no, nanso berɛ a Denkyirɛ asraafoɔ duruu Kumase aboboano no Anokye nyankomade ma wɔn asafohenenom bi dwaneeɛ. Asantefoɔ tumi kaa Denkyira tumidie no guuɛ na ɔgyee tumikrataa a wɔdegye dantoɔ ma Dutchfoɔ Elmina abankɛseɛ no. Yei ma Asanteman kwan kodii Afrika mpoano dwa no bi, na ɔsan ano wɔ ntotoɛ a ɛwɔ mpoano hɔ amanyɔ ne nkoatɔ mu.
=== Owuo ===
Osei Tutu wuo akyi wɔ 1717 mu no, wɔkyerɛ sɛ Anokye san kɔɔ ne nkyi Akuapem [mfoasoɔ hia] na owuuɛ 1717 ne 1719 ntɛm (a na wadi mfeɛ bɛyɛ 62-64). Deɛ ɛkuu no ankasa yɛnnim, na mom wɔka no sɛ ɔse ɔrekɔgye owuo safoa Abe enti obiara nsu; na sɛ obi su a ɔremma bio. Nna kakra akyi a na ɔmma no mmaa firii aseɛ suuɛ, na wɔkyerɛ sɛ wansan amma.{{Reflist}}
== External links ==
* [http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/features/artikel.php?ID=93275 "The Great Prophet Okomfo Anokye"], GhanaWeb, 31 October 2005.
* https://web.archive.org/web/20070820093438/http://www.info-ghana.com/ashanti_empire.htm
* [https://web.archive.org/web/20070224011728/http://acona-usacanada.org/asantehistory1.html "Asantes Of Ghana History"]. Asanteman Council Of North America ACONA -USA Canada
* https://web.archive.org/web/20070807094143/http://www.doth.com/kwanzaa/africa/ghana/ghana.htm
* http://www.cosw.sc.edu/photogallery/ghana2001/pages/Okomfo%20Anokye%2023.htm
* [https://web.archive.org/web/20060821160558/http://www.blackhistorypages.net/pages/oseitutu.php "Osei Tutu (d. 1717)"]. Black History Pages.
41kp4q1rdl2hpziyycisaaidnsve9sg
201162
201161
2026-11-07T21:38:12Z
Hansongh
19068
201162
wikitext
text/x-wiki
''Okomfo Anokye''' yɛ Kɔmfoɔ a ɔdi kan ma Asanteman. Anokye bɛgyee din pa ara?ɛsiane boa a ɔboa maa Asante ahennie no trɛeɛ no nti. Ɔno nso ne nipa ɔhyehyɛɛ amanmra ne mmara maa Asanteman.
== Ne Ho Asɛm ==
=== Deɛ ɔfiri ne ne mɔfraase ===
Ɔwoo Ɔkɔmfo Anokye wɔ Ghana afe apem ahansia ne aduonum nnum (1655) wɔ Akuapeman mu. N'awofoɔ de Ano ne Yaa Anobea a wɔfiri Awukugua a ɛbɔ Okereman nifa. Deɛ edidi soɔ yi kyerɛ deɛ ɛsiiɛ ma ɔnyaa ne din no:
Wɔkyerɛ sɛ, ɔrewo no Awukugua no na ɔkuta akyɛdeɛ firi nananom hɔ; ɔkuta abaduaba wɔ ne nsa baako mu na baako no nso kuta podua tiatia fufuo bi. Na wamoa ne nsam denden pa ara a obiara ntumi mbue. Maame no a na ɔregye no awoɔ no yɛɛ sɛ ɔrebue ne nsam ahwɛ deɛ ɛwɔ ne nsam. Nanso wantumi no, ɔfrɛɛ ne papa sɛ ɔnmɛboa no. Na Okomfo Anokye buee n’ani a na ɔrehwɛ ne papa no anikankye. Ntɛm so ara ɔbuee ne nsam de kyerɛɛ ne papa a ɔrekasɛ "Ano....Kye" (Guan kasa) a asekyerɛ ne sɛ "Ano...hwɛ, ɛna ɔde maa ne papa no sɛ ɔnhwɛ deɛ ɛwom. Wɔkeka sɛ na ɛyɛ aduro. Wɔ deɛ ɛsiiɛ yi nti na Kwame Agyei nyaa ne din "Anokye". Okomfo Anokye, ne din ankasa ne Kwame Anokye Frimpong Podua).<ref name="Gracia" />
Akyire no, Otumfoɔ Osei Tutu II bɛdii saa asɛm yi ho adanseɛ berɛ a ɔkɔsraa Awukugua wɔ afe 2014 mu.
=== Asanteman Ahyɛase ===
[[File:Okomfo_Anokye_sword_site,_legendary_site_of_the_foundation_of_the_Asante_empire_in_Kumasi,_Ghana.jpg|alt=|left|thumb|250x250px|Okomfo Anokye afena no sibea, a ɛyɛ beaɛ a wɔhyɛɛ Asanteman ase wɔ Kumase afe 1701, sɛdeɛ nananom kyerɛ no.]]
Berɛ a Osei Tutu I bɛdii adeɛ sɛ ɔhene wɔ Kumaseman so no, wɔ afe 1680 ne 1695 ntam no (ɛwom yɛnnim berɛ pɔtee a ɔsii so sɛ ɔhene, nanso afe 1695 deɛ na ɔyɛ ɔhene) na ɔdi Akanfoɔ nkuro nketewa a ɛhyehyɛ kwaeɛ a atwa Kumase ho ahyia no anim. Anokye na ɔbɛyɛɛ Nana fotufoɔ ne ne kɔmfopanin. Tutu ne Anokye nkabom na ɛboa maa Asanteman trɛeɛ. Na afei anisoadehunu a wɔn nananom de sii wɔn ani so no nyinaa baa mu. Wɔtumi ko dii wɔn atamfo ahoɔdenfoɔ mmienu so nkunim no, Akan-Dormaafoɔ kɔɔ atifi fam ɛna Denkyiraman no nso kɔɔ anaafoɔ fam.
Bɛyɛ sɛ mfeɛ ɔha du nson mu hɔ no Asantefoɔ ko dii nkuro beberee so wɔ Ghana a wɔn sodifoɔ Denkyira wɔdee wɔn ho firii wɔn nsam.Okomfo Aknokye ne nipa a ɔtumi boaa dɔm no ano ɛsiane ne yɔnko ɔhene no.Anokye san de sekantia sii kumase mfimfini bɛyɛ sɛ mfeɛ ahaanum nie a aborɔfo afa nimdeɛ ne akwaniasa nyinaa so nanso wɔantumi antu sekan no.
=== Ɔkɔmfo Anokye Nsɛnkyerɛnne ===
Wɔgye di sɛ Ɔkɔmfo Anokye bɔɔ dwa kɛseɛ wɔ Asanteman mu a ɔkankyeeɛ maa sika dwa firii soro baeɛ a wɔfrɛɛ no sɛ '''"Sika Dwa Kofi".''' Abakɔsɛm kyerɛ sɛ sika dwa a ɛfiri soro baeɛ no bɛsii Osei Tutu I srɛ so.
Wɔgye di nso sɛ ɔduaa sekan wɔ Kumase a ɛde bɛsi ɛnnɛ obiara antumi antu. Saa sekan yi wɔ Kɔmfo Anokye ayaresabea hɔ.
=== Asantefoɔ Nkabom ===
Sɛdeɛ ɛbɛyɛ na Denkyira nhyɛsoɔ ano bɛbrɛ ase no ɛhiaa sɛ Asante bɛnya ahohyɛsoɔ apɛ nkabomu de agyae mɛdimehoso wɔ n'aman nketewaa mu no. Anokye de obuo a wɔde ma no no kaa Asante bɔɔ mu yɛɛ nkabomman afe 1695 mu.
Anokye ne Tutu hyehyɛɛ amamerɛ ne amaneɛ de brɛɛ amanketewaa no deɛ ase. Wɔde Kumase yɛɛ Asanteman abankuro. Afei wɔde ahenfo a wɔda amanketewa a wɔde wɔn ho no yɛɛ nkabomman no agyinatukuo na wɔboa kaa saa aman yi atanfo hyɛɛeɛ. Na afei wɔhyehyɛɛ Asanteman asafo no foforɔ.
=== Ɔne Denkyira Ntɔkwa ===
Ɔne Denkyira ntɔkwa no (1699-1701) ankɔ yie mfitiaseɛ no, nanso berɛ a Denkyirɛ asraafoɔ duruu Kumase aboboano no Anokye nyankomade ma wɔn asafohenenom bi dwaneeɛ. Asantefoɔ tumi kaa Denkyira tumidie no guuɛ na ɔgyee tumikrataa a wɔdegye dantoɔ ma Dutchfoɔ Elmina abankɛseɛ no. Yei ma Asanteman kwan kodii Afrika mpoano dwa no bi, na ɔsan ano wɔ ntotoɛ a ɛwɔ mpoano hɔ amanyɔ ne nkoatɔ mu.
=== Owuo ===
Osei Tutu wuo akyi wɔ 1717 mu no, wɔkyerɛ sɛ Anokye san kɔɔ ne nkyi Akuapem [mfoasoɔ hia] na owuuɛ 1717 ne 1719 ntɛm (a na wadi mfeɛ bɛyɛ 62-64). Deɛ ɛkuu no ankasa yɛnnim, na mom wɔka no sɛ ɔse ɔrekɔgye owuo safoa Abe enti obiara nsu; na sɛ obi su a ɔremma bio. Nna kakra akyi a na ɔmma no mmaa firii aseɛ suuɛ, na wɔkyerɛ sɛ wansan amma.{{Reflist}}
== External links ==
* [http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/features/artikel.php?ID=93275 "The Great Prophet Okomfo Anokye"], GhanaWeb, 31 October 2005.
* https://web.archive.org/web/20070820093438/http://www.info-ghana.com/ashanti_empire.htm
* [https://web.archive.org/web/20070224011728/http://acona-usacanada.org/asantehistory1.html "Asantes Of Ghana History"]. Asanteman Council Of North America ACONA -USA Canada
* https://web.archive.org/web/20070807094143/http://www.doth.com/kwanzaa/africa/ghana/ghana.htm
* http://www.cosw.sc.edu/photogallery/ghana2001/pages/Okomfo%20Anokye%2023.htm
* [https://web.archive.org/web/20060821160558/http://www.blackhistorypages.net/pages/oseitutu.php "Osei Tutu (d. 1717)"]. Black History Pages.
8jexeuli77pm7wji42gogqte10h4mik
201163
201162
2026-11-07T21:49:38Z
Hansongh
19068
201163
wikitext
text/x-wiki
''Okomfo Anokye''' yɛ Kɔmfoɔ a ɔdi kan ma Asanteman. Anokye bɛgyee din pa ara?ɛsiane boa a ɔboa maa Asante ahennie no trɛeɛ no nti. Ɔno nso ne nipa ɔhyehyɛɛ amanmra ne mmara maa Asanteman.
== Ne Ho Asɛm ==
=== Deɛ ɔfiri ne ne mɔfraase ===
Ɔwoo Ɔkɔmfo Anokye wɔ Ghana afe apem ahansia ne aduonum nnum (1655) wɔ Akuapeman mu. N'awofoɔ de Ano ne Yaa Anobea a wɔfiri Awukugua a ɛbɔ Okereman nifa. Deɛ edidi soɔ yi kyerɛ deɛ ɛsiiɛ ma ɔnyaa ne din no:
Wɔkyerɛ sɛ, ɔrewo no Awukugua no na ɔkuta akyɛdeɛ firi nananom hɔ; ɔkuta abaduaba wɔ ne nsa baako mu na baako no nso kuta podua tiatia fufuo bi. Na wamoa ne nsam denden pa ara a obiara ntumi mbue. Maame no a na ɔregye no awoɔ no yɛɛ sɛ ɔrebue ne nsam ahwɛ deɛ ɛwɔ ne nsam. Nanso wantumi no, ɔfrɛɛ ne papa sɛ ɔnmɛboa no. Na Okomfo Anokye buee n’ani a na ɔrehwɛ ne papa no anikankye. Ntɛm so ara ɔbuee ne nsam de kyerɛɛ ne papa a ɔrekasɛ "Ano....Kye" (Guan kasa) a asekyerɛ ne sɛ "Ano...hwɛ, ɛna ɔde maa ne papa no sɛ ɔnhwɛ deɛ ɛwom. Wɔkeka sɛ na ɛyɛ aduro. Wɔ deɛ ɛsiiɛ yi nti na Kwame Agyei nyaa ne din "Anokye". Okomfo Anokye, ne din ankasa ne Kwame Anokye Frimpong Podua).<ref name="Gracia" />
Akyire no, Otumfoɔ Osei Tutu II bɛdii saa asɛm yi ho adanseɛ berɛ a ɔkɔsraa Awukugua wɔ afe 2014 mu.
=== Asanteman Ahyɛase ===
[[File:Okomfo_Anokye_sword_site,_legendary_site_of_the_foundation_of_the_Asante_empire_in_Kumasi,_Ghana.jpg|alt=|left|thumb|250x250px|Okomfo Anokye afena no sibea, a ɛyɛ beaɛ a wɔhyɛɛ Asanteman ase wɔ Kumase afe 1701, sɛdeɛ nananom kyerɛ no.]]
Berɛ a Osei Tutu I bɛdii adeɛ sɛ ɔhene wɔ Kumaseman so no, wɔ afe 1680 ne 1695 ntam no (ɛwom yɛnnim berɛ pɔtee a ɔsii so sɛ ɔhene, nanso afe 1695 deɛ na ɔyɛ ɔhene) na ɔdi Akanfoɔ nkuro nketewa a ɛhyehyɛ kwaeɛ a atwa Kumase ho ahyia no anim. Anokye na ɔbɛyɛɛ Nana fotufoɔ ne ne kɔmfopanin. Tutu ne Anokye nkabom na ɛboa maa Asanteman trɛeɛ. Na afei anisoadehunu a wɔn nananom de sii wɔn ani so no nyinaa baa mu. Wɔtumi ko dii wɔn atamfo ahoɔdenfoɔ mmienu so nkunim no, Akan-Dormaafoɔ kɔɔ atifi fam ɛna Denkyiraman no nso kɔɔ anaafoɔ fam.
Bɛyɛ sɛ mfeɛ ɔha du nson mu hɔ no Asantefoɔ ko dii nkuro beberee so wɔ Ghana a wɔn sodifoɔ Denkyira wɔdee wɔn ho firii wɔn nsam.Okomfo Aknokye ne nipa a ɔtumi boaa dɔm no ano ɛsiane ne yɔnko ɔhene no.Anokye san de sekantia sii kumase mfimfini bɛyɛ sɛ mfeɛ ahaanum nie a aborɔfo afa nimdeɛ ne akwaniasa nyinaa so nanso wɔantumi antu sekan no.
=== Ɔkɔmfo Anokye Nsɛnkyerɛnne ===
Wɔgye di sɛ Ɔkɔmfo Anokye bɔɔ dwa kɛseɛ wɔ Asanteman mu a ɔkankyeeɛ maa sika dwa firii soro baeɛ a wɔfrɛɛ no sɛ '''"Sika Dwa Kofi".''' Abakɔsɛm kyerɛ sɛ sika dwa a ɛfiri soro baeɛ no bɛsii Osei Tutu I srɛ so.
Wɔgye di nso sɛ ɔduaa sekan wɔ Kumase a ɛde bɛsi ɛnnɛ obiara antumi antu. Saa sekan yi wɔ Kɔmfo Anokye ayaresabea hɔ.
=== Asante Nkabom ===
Sɛdeɛ ɛbɛyɛ na Denkyira nhyɛsoɔ ano bɛbrɛ ase no, ɛhiaa sɛ Asante bɛnya ahohyɛsoɔ apɛ nkabomu de agyae mɛdimehoso wɔ n'aman nketewaa mu no. Anokye de obuo a wɔde maa no no kaa Asante bɔɔ mu yɛɛ nkabomman afe 1695 mu.
Anokye ne Tutu hyehyɛɛ amamerɛ ne amaneɛ de brɛɛ amanketewaa.Wɔde Kumase yɛɛ Asanteman abankuro. Afei wɔde ahenfo a wɔda amanketewa a wɔde wɔn ho no yɛɛ nkabomman no agyinatukuo na wɔboa kaa saa aman yi atanfo hyɛɛeɛ. Na afei wɔhyehyɛɛ Asanteman asafo no foforɔ.
=== Wɔne Denkyira Ntɔkwa ===
Wɔne Denkyira ntɔkwa no sii afe (1699-1701).Na ankɔ yie mfitiaseɛ no, nanso berɛ a Denkyira asraafoɔ duruu Kumase aboboano no, Anokye nyankomade maa wɔn asafohene no bi dwaneeɛ. Asantefoɔ tumi kaa Denkyira tumidie no guiiɛ na ɔgyee tumi krataa a wɔdegye dantoɔ ma Dutchfoɔ Elmina abankɛseɛ no. Yei maa Asanteman kwan kɔdii Abibirem mpoano dwa no bi, na wɔsan nyaa akwanya wɔ mpoano hɔ amanyɔsɛm ne nkoatɔ mu.
=== Owuo ===
Osei Tutu wuo akyi wɔ 1717 mu no, wɔkyerɛ sɛ Anokye san kɔɔ ne nkyi Akuapem [mfoasoɔ hia] na owuuɛ 1717 ne 1719 ntɛm (a na wadi mfeɛ bɛyɛ 62-64). Deɛ ɛkuu no ankasa yɛnnim, na mom wɔka no sɛ ɔse ɔrekɔgye owuo safoa Abe enti obiara nsu; na sɛ obi su a ɔremma bio. Nna kakra akyi a na ɔmma no mmaa firii aseɛ suuɛ, na wɔkyerɛ sɛ wansan amma.{{Reflist}}
== External links ==
* [http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/features/artikel.php?ID=93275 "The Great Prophet Okomfo Anokye"], GhanaWeb, 31 October 2005.
* https://web.archive.org/web/20070820093438/http://www.info-ghana.com/ashanti_empire.htm
* [https://web.archive.org/web/20070224011728/http://acona-usacanada.org/asantehistory1.html "Asantes Of Ghana History"]. Asanteman Council Of North America ACONA -USA Canada
* https://web.archive.org/web/20070807094143/http://www.doth.com/kwanzaa/africa/ghana/ghana.htm
* http://www.cosw.sc.edu/photogallery/ghana2001/pages/Okomfo%20Anokye%2023.htm
* [https://web.archive.org/web/20060821160558/http://www.blackhistorypages.net/pages/oseitutu.php "Osei Tutu (d. 1717)"]. Black History Pages.
ijzzxn2ekboebi023g34fiojaocaef1
201164
201163
2026-11-07T21:54:43Z
Hansongh
19068
201164
wikitext
text/x-wiki
''Okomfo Anokye''' yɛ Kɔmfoɔ a ɔdi kan ma Asanteman. Anokye bɛgyee din pa ara?ɛsiane boa a ɔboa maa Asante ahennie no trɛeɛ no nti. Ɔno nso ne nipa ɔhyehyɛɛ amanmra ne mmara maa Asanteman.
== Ne Ho Asɛm ==
=== Deɛ ɔfiri ne ne mɔfraase ===
Ɔwoo Ɔkɔmfo Anokye wɔ Ghana afe apem ahansia ne aduonum nnum (1655) wɔ Akuapeman mu. N'awofoɔ de Ano ne Yaa Anobea a wɔfiri Awukugua a ɛbɔ Okereman nifa. Deɛ edidi soɔ yi kyerɛ deɛ ɛsiiɛ ma ɔnyaa ne din no:
Wɔkyerɛ sɛ, ɔrewo no Awukugua no na ɔkuta akyɛdeɛ firi nananom hɔ; ɔkuta abaduaba wɔ ne nsa baako mu na baako no nso kuta podua tiatia fufuo bi. Na wamoa ne nsam denden pa ara a obiara ntumi mbue. Maame no a na ɔregye no awoɔ no yɛɛ sɛ ɔrebue ne nsam ahwɛ deɛ ɛwɔ ne nsam. Nanso wantumi no, ɔfrɛɛ ne papa sɛ ɔnmɛboa no. Na Okomfo Anokye buee n’ani a na ɔrehwɛ ne papa no anikankye. Ntɛm so ara ɔbuee ne nsam de kyerɛɛ ne papa a ɔrekasɛ "Ano....Kye" (Guan kasa) a asekyerɛ ne sɛ "Ano...hwɛ, ɛna ɔde maa ne papa no sɛ ɔnhwɛ deɛ ɛwom. Wɔkeka sɛ na ɛyɛ aduro. Wɔ deɛ ɛsiiɛ yi nti na Kwame Agyei nyaa ne din "Anokye". Okomfo Anokye, ne din ankasa ne Kwame Anokye Frimpong Podua).<ref name="Gracia" />
Akyire no, Otumfoɔ Osei Tutu II bɛdii saa asɛm yi ho adanseɛ berɛ a ɔkɔsraa Awukugua wɔ afe 2014 mu.
=== Asanteman Ahyɛase ===
[[File:Okomfo_Anokye_sword_site,_legendary_site_of_the_foundation_of_the_Asante_empire_in_Kumasi,_Ghana.jpg|alt=|left|thumb|250x250px|Okomfo Anokye afena no sibea, a ɛyɛ beaɛ a wɔhyɛɛ Asanteman ase wɔ Kumase afe 1701, sɛdeɛ nananom kyerɛ no.]]
Berɛ a Osei Tutu I bɛdii adeɛ sɛ ɔhene wɔ Kumaseman so no, wɔ afe 1680 ne 1695 ntam no (ɛwom yɛnnim berɛ pɔtee a ɔsii so sɛ ɔhene, nanso afe 1695 deɛ na ɔyɛ ɔhene) na ɔdi Akanfoɔ nkuro nketewa a ɛhyehyɛ kwaeɛ a atwa Kumase ho ahyia no anim. Anokye na ɔbɛyɛɛ Nana fotufoɔ ne ne kɔmfopanin. Tutu ne Anokye nkabom na ɛboa maa Asanteman trɛeɛ. Na afei anisoadehunu a wɔn nananom de sii wɔn ani so no nyinaa baa mu. Wɔtumi ko dii wɔn atamfo ahoɔdenfoɔ mmienu so nkunim no, Akan-Dormaafoɔ kɔɔ atifi fam ɛna Denkyiraman no nso kɔɔ anaafoɔ fam.
Bɛyɛ sɛ mfeɛ ɔha du nson mu hɔ no Asantefoɔ ko dii nkuro beberee so wɔ Ghana a wɔn sodifoɔ Denkyira wɔdee wɔn ho firii wɔn nsam.Okomfo Aknokye ne nipa a ɔtumi boaa dɔm no ano ɛsiane ne yɔnko ɔhene no.Anokye san de sekantia sii kumase mfimfini bɛyɛ sɛ mfeɛ ahaanum nie a aborɔfo afa nimdeɛ ne akwaniasa nyinaa so nanso wɔantumi antu sekan no.
=== Ɔkɔmfo Anokye Nsɛnkyerɛnne ===
Wɔgye di sɛ Ɔkɔmfo Anokye bɔɔ dwa kɛseɛ wɔ Asanteman mu a ɔkankyeeɛ maa sika dwa firii soro baeɛ a wɔfrɛɛ no sɛ '''"Sika Dwa Kofi".''' Abakɔsɛm kyerɛ sɛ sika dwa a ɛfiri soro baeɛ no bɛsii Osei Tutu I srɛ so.
Wɔgye di nso sɛ ɔduaa sekan wɔ Kumase a ɛde bɛsi ɛnnɛ obiara antumi antu. Saa sekan yi wɔ Kɔmfo Anokye ayaresabea hɔ.
=== Asante Nkabom ===
Sɛdeɛ ɛbɛyɛ na Denkyira nhyɛsoɔ ano bɛbrɛ ase no, ɛhiaa sɛ Asante bɛnya ahohyɛsoɔ apɛ nkabomu de agyae mɛdimehoso wɔ n'aman nketewaa mu no. Anokye de obuo a wɔde maa no no kaa Asante bɔɔ mu yɛɛ nkabomman afe 1695 mu.
Anokye ne Tutu hyehyɛɛ amamerɛ ne amaneɛ de brɛɛ amanketewaa.Wɔde Kumase yɛɛ Asanteman abankuro. Afei wɔde ahenfo a wɔda amanketewa a wɔde wɔn ho no yɛɛ nkabomman no agyinatukuo na wɔboa kaa saa aman yi atanfo hyɛɛeɛ. Na afei wɔhyehyɛɛ Asanteman asafo no foforɔ.
=== Wɔne Denkyira Ntɔkwa ===
Wɔne Denkyira ntɔkwa no sii afe (1699-1701).Na ankɔ yie mfitiaseɛ no, nanso berɛ a Denkyira asraafoɔ duruu Kumase aboboano no, Anokye nyankomade maa wɔn asafohene no bi dwaneeɛ. Asantefoɔ tumi kaa Denkyira tumidie no guiiɛ na ɔgyee tumi krataa a wɔdegye dantoɔ ma Dutchfoɔ Elmina abankɛseɛ no. Yei maa Asanteman kwan kɔdii Abibirem mpoano dwa no bi, na wɔsan nyaa akwanya wɔ mpoano hɔ amanyɔsɛm ne nkoatɔ mu.
=== Ne wuo ===
Osei Tutu wuo akyi wɔ afe apem ahanson ne du nson (1717) mu no, wɔkyerɛ sɛ Anokye san kɔɔ ne nkyi, Akuapem [mfoasoɔ hia] na owuiiɛ wɔ afe 1717 ne 1719 ntam (a na wadi mfeɛ bɛyɛ 62-64). Deɛ ɛkuu no ankasa yɛnnim, na mmom wɔka no sɛ ɔse ɔrekɔgye owuo safoa aba enti obiara nsu; na sɛ obi su a ɔremma bio. Nna kakra akyi a na ɔmma no mmaa firii aseɛ suiiɛ, na wɔkyerɛ sɛ wansan anma.
54lqxu4gyk3bot4lue9bfx99orc68yx
201165
201164
2026-11-07T22:04:51Z
Hansongh
19068
201165
wikitext
text/x-wiki
''Okomfo Anokye''' yɛ Kɔmfoɔ a ɔdi kan ma Asanteman. Anokye bɛgyee din pa ara?ɛsiane boa a ɔboa maa Asante ahennie no trɛeɛ no nti. Ɔno nso ne nipa ɔhyehyɛɛ amanmra ne mmara maa Asanteman.
== Ne Ho Asɛm ==
=== Deɛ ɔfiri ne ne mɔfraase ===
Ɔwoo Ɔkɔmfo Anokye wɔ Ghana afe apem ahansia ne aduonum nnum (1655) wɔ Akuapeman mu. N'awofoɔ de Ano ne Yaa Anobea a wɔfiri Awukugua a ɛbɔ Okereman nifa. Deɛ edidi soɔ yi kyerɛ deɛ ɛsiiɛ ma ɔnyaa ne din no:
Wɔkyerɛ sɛ, ɔrewo no Awukugua no na ɔkuta akyɛdeɛ firi nananom hɔ; ɔkuta abaduaba wɔ ne nsa baako mu na baako no nso kuta podua tiatia fufuo bi. Na wamoa ne nsam denden pa ara a obiara ntumi mbue. Maame no a na ɔregye no awoɔ no yɛɛ sɛ ɔrebue ne nsam ahwɛ deɛ ɛwɔ ne nsam. Nanso wantumi no, ɔfrɛɛ ne papa sɛ ɔnmɛboa no. Na Okomfo Anokye buee n’ani a na ɔrehwɛ ne papa no anikankye. Ntɛm so ara ɔbuee ne nsam de kyerɛɛ ne papa a ɔrekasɛ "Ano....Kye" (Guan kasa) a asekyerɛ ne sɛ "Ano...hwɛ, ɛna ɔde maa ne papa no sɛ ɔnhwɛ deɛ ɛwom. Wɔkeka sɛ na ɛyɛ aduro. Wɔ deɛ ɛsiiɛ yi nti na Kwame Agyei nyaa ne din "Anokye". Okomfo Anokye, ne din ankasa ne Kwame Anokye Frimpong Podua).<ref name="Gracia" />
Akyire no, Otumfoɔ Osei Tutu II bɛdii saa asɛm yi ho adanseɛ berɛ a ɔkɔsraa Awukugua wɔ afe 2014 mu.
=== Asanteman Ahyɛase ===
[[File:Okomfo_Anokye_sword_site,_legendary_site_of_the_foundation_of_the_Asante_empire_in_Kumasi,_Ghana.jpg|alt=|left|thumb|250x250px|Okomfo Anokye afena no sibea, a ɛyɛ beaɛ a wɔhyɛɛ Asanteman ase wɔ Kumase afe 1701, sɛdeɛ nananom kyerɛ no.]]
Berɛ a Osei Tutu I bɛdii adeɛ sɛ ɔhene wɔ Kumaseman so no, wɔ afe 1680 ne 1695 ntam no (ɛwom yɛnnim berɛ pɔtee a ɔsii so sɛ ɔhene, nanso afe 1695 deɛ na ɔyɛ ɔhene) na ɔdi Akanfoɔ nkuro nketewa a ɛhyehyɛ kwaeɛ a atwa Kumase ho ahyia no anim. Anokye na ɔbɛyɛɛ Nana fotufoɔ ne ne kɔmfopanin. Tutu ne Anokye nkabom na ɛboa maa Asanteman trɛeɛ. Na afei anisoadehunu a wɔn nananom de sii wɔn ani so no nyinaa baa mu. Wɔtumi ko dii wɔn atamfo ahoɔdenfoɔ mmienu so nkunim no, Akan-Dormaafoɔ kɔɔ atifi fam ɛna Denkyiraman no nso kɔɔ anaafoɔ fam.
Bɛyɛ sɛ mfeɛ ɔha du nson mu hɔ no Asantefoɔ ko dii nkuro beberee so wɔ Ghana a wɔn sodifoɔ Denkyira wɔdee wɔn ho firii wɔn nsam.Okomfo Aknokye ne nipa a ɔtumi boaa dɔm no ano ɛsiane ne yɔnko ɔhene no.Anokye san de sekantia sii kumase mfimfini bɛyɛ sɛ mfeɛ ahaanum nie a aborɔfo afa nimdeɛ ne akwaniasa nyinaa so nanso wɔantumi antu sekan no.
=== Ɔkɔmfo Anokye Nsɛnkyerɛnne ===
Wɔgye di sɛ Ɔkɔmfo Anokye bɔɔ dwa kɛseɛ wɔ Asanteman mu a ɔkankyeeɛ maa sika dwa firii soro baeɛ a wɔfrɛɛ no sɛ '''"Sika Dwa Kofi".''' Abakɔsɛm kyerɛ sɛ sika dwa a ɛfiri soro baeɛ no bɛsii Osei Tutu I srɛ so.
Wɔgye di nso sɛ ɔduaa sekan wɔ Kumase a ɛde bɛsi ɛnnɛ obiara antumi antu. Saa sekan yi wɔ Kɔmfo Anokye ayaresabea hɔ.
=== Asante Nkabom ===
Sɛdeɛ ɛbɛyɛ na Denkyira nhyɛsoɔ ano bɛbrɛ ase no, ɛhiaa sɛ Asante bɛnya ahohyɛsoɔ apɛ nkabomu de agyae mɛdimehoso wɔ n'aman nketewaa mu no. Anokye de obuo a wɔde maa no no kaa Asante bɔɔ mu yɛɛ nkabomman afe 1695 mu.
Anokye ne Tutu hyehyɛɛ amamerɛ ne amaneɛ de brɛɛ amanketewaa.Wɔde Kumase yɛɛ Asanteman abankuro. Afei wɔde ahenfo a wɔda amanketewa a wɔde wɔn ho no yɛɛ nkabomman no agyinatukuo na wɔboa kaa saa aman yi atanfo hyɛɛeɛ. Na afei wɔhyehyɛɛ Asanteman asafo no foforɔ.
=== Wɔne Denkyira Ntɔkwa ===
Wɔne Denkyira ntɔkwa no sii afe (1699-1701).Na ankɔ yie mfitiaseɛ no, nanso berɛ a Denkyira asraafoɔ duruu Kumase aboboano no, Anokye nyankomade maa wɔn asafohene no bi dwaneeɛ. Asantefoɔ tumi kaa Denkyira tumidie no guiiɛ na ɔgyee tumi krataa a wɔdegye dantoɔ ma Dutchfoɔ Elmina abankɛseɛ no. Yei maa Asanteman kwan kɔdii Abibirem mpoano dwa no bi, na wɔsan nyaa akwanya wɔ mpoano hɔ amanyɔsɛm ne nkoatɔ mu.
=== Ne wuo ===
Osei Tutu wuo akyi wɔ afe apem ahanson ne du nson (1717) mu no, wɔkyerɛ sɛ Anokye san kɔɔ ne nkyi, Akuapem. Na owuiiɛ wɔ afe kuro a wɔfrɛ hɔ sɛ Kyirapatre wɔ Kumase Wɔ afe 1717 ne 1719 ntam (a na wadi mfeɛ bɛyɛ 62-64). Deɛ ɛkum no ankasa yɛnnim, na mmom wɔka no sɛ ɔse ɔrekɔgye owuo safoa aba enti obiara nsu; na sɛ obi su a ɔremma bio. Nna kakra akyi a na ɔmma no mmaa firii aseɛ suiiɛ, na wɔkyerɛ sɛ wansan anma bio.Bɛyɛ nna kakra akyi no a na ɔnma no, mmaa no suiiɛ. Ɛno nti wanma koraa. Abakɔsɛm bio kyerɛ sɛ, Anokye daa nnahoo a wansɔre bio. Ne yere Bukyia Mansa suiiɛ.Nhwehwɛmu foforɔ nso kyerɛ sɛ,na Anokye yare ntohyewa a ɛno nso bɛtumi ayɛ ne wuo no faribaeɛ. Ɔwuu wɔ nna mu wɔ afe apem ahanson ne dunkron (1719) berɛ a na wadi mfeɛ aduosia nnan (64).
dvwn1gh7rgkjfjg6o276sbb7617qf05
201166
201165
2026-11-07T22:06:04Z
Hansongh
19068
201166
wikitext
text/x-wiki
''Okomfo Anokye''' yɛ Kɔmfoɔ a ɔdi kan ma Asanteman. Anokye bɛgyee din pa ara?ɛsiane boa a ɔboa maa Asante ahennie no trɛeɛ no nti. Ɔno nso ne nipa ɔhyehyɛɛ amanmra ne mmara maa Asanteman.
== Ne Ho Asɛm ==
=== Deɛ ɔfiri ne ne mɔfraase ===
Ɔwoo Ɔkɔmfo Anokye wɔ Ghana afe apem ahansia ne aduonum nnum (1655) wɔ Akuapeman mu. N'awofoɔ de Ano ne Yaa Anobea a wɔfiri Awukugua a ɛbɔ Okereman nifa. Deɛ edidi soɔ yi kyerɛ deɛ ɛsiiɛ ma ɔnyaa ne din no:
Wɔkyerɛ sɛ, ɔrewo no Awukugua no na ɔkuta akyɛdeɛ firi nananom hɔ; ɔkuta abaduaba wɔ ne nsa baako mu na baako no nso kuta podua tiatia fufuo bi. Na wamoa ne nsam denden pa ara a obiara ntumi mbue. Maame no a na ɔregye no awoɔ no yɛɛ sɛ ɔrebue ne nsam ahwɛ deɛ ɛwɔ ne nsam. Nanso wantumi no, ɔfrɛɛ ne papa sɛ ɔnmɛboa no. Na Okomfo Anokye buee n’ani a na ɔrehwɛ ne papa no anikankye. Ntɛm so ara ɔbuee ne nsam de kyerɛɛ ne papa a ɔrekasɛ "Ano....Kye" (Guan kasa) a asekyerɛ ne sɛ "Ano...hwɛ, ɛna ɔde maa ne papa no sɛ ɔnhwɛ deɛ ɛwom. Wɔkeka sɛ na ɛyɛ aduro. Wɔ deɛ ɛsiiɛ yi nti na Kwame Agyei nyaa ne din "Anokye". Okomfo Anokye, ne din ankasa ne Kwame Anokye Frimpong Podua).<ref name="Gracia" />
Akyire no, Otumfoɔ Osei Tutu II bɛdii saa asɛm yi ho adanseɛ berɛ a ɔkɔsraa Awukugua wɔ afe 2014 mu.
=== Asanteman Ahyɛase ===
[[File:Okomfo_Anokye_sword_site,_legendary_site_of_the_foundation_of_the_Asante_empire_in_Kumasi,_Ghana.jpg|alt=|left|thumb|250x250px|Okomfo Anokye afena no sibea, a ɛyɛ beaɛ a wɔhyɛɛ Asanteman ase wɔ Kumase afe 1701, sɛdeɛ nananom kyerɛ no.]]
Berɛ a Osei Tutu I bɛdii adeɛ sɛ ɔhene wɔ Kumaseman so no, wɔ afe 1680 ne 1695 ntam no (ɛwom yɛnnim berɛ pɔtee a ɔsii so sɛ ɔhene, nanso afe 1695 deɛ na ɔyɛ ɔhene) na ɔdi Akanfoɔ nkuro nketewa a ɛhyehyɛ kwaeɛ a atwa Kumase ho ahyia no anim. Anokye na ɔbɛyɛɛ Nana fotufoɔ ne ne kɔmfopanin. Tutu ne Anokye nkabom na ɛboa maa Asanteman trɛeɛ. Na afei anisoadehunu a wɔn nananom de sii wɔn ani so no nyinaa baa mu. Wɔtumi ko dii wɔn atamfo ahoɔdenfoɔ mmienu so nkunim no, Akan-Dormaafoɔ kɔɔ atifi fam ɛna Denkyiraman no nso kɔɔ anaafoɔ fam.
Bɛyɛ sɛ mfeɛ ɔha du nson mu hɔ no Asantefoɔ ko dii nkuro beberee so wɔ Ghana a wɔn sodifoɔ Denkyira wɔdee wɔn ho firii wɔn nsam.Okomfo Aknokye ne nipa a ɔtumi boaa dɔm no ano ɛsiane ne yɔnko ɔhene no.Anokye san de sekantia sii kumase mfimfini bɛyɛ sɛ mfeɛ ahaanum nie a aborɔfo afa nimdeɛ ne akwaniasa nyinaa so nanso wɔantumi antu sekan no.
=== Ɔkɔmfo Anokye Nsɛnkyerɛnne ===
Wɔgye di sɛ Ɔkɔmfo Anokye bɔɔ dwa kɛseɛ wɔ Asanteman mu a ɔkankyeeɛ maa sika dwa firii soro baeɛ a wɔfrɛɛ no sɛ '''"Sika Dwa Kofi".''' Abakɔsɛm kyerɛ sɛ sika dwa a ɛfiri soro baeɛ no bɛsii Osei Tutu I srɛ so.
Wɔgye di nso sɛ ɔduaa sekan wɔ Kumase a ɛde bɛsi ɛnnɛ obiara antumi antu. Saa sekan yi wɔ Kɔmfo Anokye ayaresabea hɔ.
=== Asante Nkabom ===
Sɛdeɛ ɛbɛyɛ na Denkyira nhyɛsoɔ ano bɛbrɛ ase no, ɛhiaa sɛ Asante bɛnya ahohyɛsoɔ apɛ nkabomu de agyae mɛdimehoso wɔ n'aman nketewaa mu no. Anokye de obuo a wɔde maa no no kaa Asante bɔɔ mu yɛɛ nkabomman afe 1695 mu.
Anokye ne Tutu hyehyɛɛ amamerɛ ne amaneɛ de brɛɛ amanketewaa.Wɔde Kumase yɛɛ Asanteman abankuro. Afei wɔde ahenfo a wɔda amanketewa a wɔde wɔn ho no yɛɛ nkabomman no agyinatukuo na wɔboa kaa saa aman yi atanfo hyɛɛeɛ. Na afei wɔhyehyɛɛ Asanteman asafo no foforɔ.
=== Wɔne Denkyira Ntɔkwa ===
Wɔne Denkyira ntɔkwa no sii afe (1699-1701).Na ankɔ yie mfitiaseɛ no, nanso berɛ a Denkyira asraafoɔ duruu Kumase aboboano no, Anokye nyankomade maa wɔn asafohene no bi dwaneeɛ. Asantefoɔ tumi kaa Denkyira tumidie no guiiɛ na ɔgyee tumi krataa a wɔdegye dantoɔ ma Dutchfoɔ Elmina abankɛseɛ no. Yei maa Asanteman kwan kɔdii Abibirem mpoano dwa no bi, na wɔsan nyaa akwanya wɔ mpoano hɔ amanyɔsɛm ne nkoatɔ mu.
=== Ne wuo ===
Osei Tutu wuo akyi wɔ afe apem ahanson ne du nson (1717) mu no, wɔkyerɛ sɛ Anokye san kɔɔ ne nkyi, Akuapem. Na owuiiɛ wɔ afe kuro a wɔfrɛ hɔ sɛ Kyirapatre wɔ Kumase Wɔ afe 1717 ne 1719 ntam (a na wadi mfeɛ bɛyɛ 62-64). Deɛ ɛkum no ankasa yɛnnim, na mmom wɔka no sɛ ɔse ɔrekɔgye owuo safoa aba enti obiara nsu; na sɛ obi su a ɔremma bio. Nna kakra akyi a na ɔmma no mmaa firii aseɛ suiiɛ, na wɔkyerɛ sɛ wansan anma bio.Bɛyɛ nna kakra akyi no a na ɔnma no, mmaa no suiiɛ. Ɛno nti wanma koraa. Abakɔsɛm bio kyerɛ sɛ, Anokye daa nnahoo a wansɔre bio. Ne yere Bukyia Mansa suiiɛ.Nhwehwɛmu foforɔ nso kyerɛ sɛ,na Anokye yare ntohyewa a ɛno nso bɛtumi ayɛ ne wuo no faribaeɛ. Ɔwuu wɔ nna mu wɔ afe apem ahanson ne dunkron (1719) berɛ a na wadi mfeɛ aduosia nnan (64).
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
kaems2pf1mdrwswxbbjo7cn6k2svswr
201167
201166
2026-11-07T22:13:33Z
Hansongh
19068
201167
wikitext
text/x-wiki
''Okomfo Anokye''' yɛ Kɔmfoɔ a ɔdi kan ma Asanteman. Anokye bɛgyee din pa ara?ɛsiane boa a ɔboa maa Asante ahennie no trɛeɛ no nti<ref>{{Citation |last=Chris Ndetei |title=What is the history of Okomfo Anokye? Real name, virtues, sword - YEN.COM.GH |date=2022-11-14 |url=https://yen.com.gh/105443-history-okomfo-anokye.html |language=en |access-date=2026-11-07}}</ref>. Ɔno nso ne nipa ɔhyehyɛɛ amanmra ne mmara maa Asanteman<ref>{{Citation |last=Pieter Hendrik Coetzee, A. P. J. Roux |title=The African Philosophy Reader |date=1998 |url=https://books.google.com.gh/books?id=8iz90Qo8G_oC&pg=PA405&redir_esc=y |publisher=Psychology Press |language=en |isbn=978-0-415-18905-7 |access-date=2026-11-07}}</ref><ref>{{Citation |last=T. C. McCaskie |title=State and Society in Pre-colonial Asante |date=2003-10-30 |url=https://books.google.com.gh/books?id=-CMm0zpLOykC&dq=seventy-seven+laws+okomfo+anokye&pg=PA132&redir_esc=y |publisher=Cambridge University Press |language=en |isbn=978-0-521-89432-6 |access-date=2026-11-07}}</ref>.
== Ne Ho Asɛm ==
=== Deɛ ɔfiri ne ne mɔfraase ===
Ɔwoo Ɔkɔmfo Anokye wɔ Ghana afe apem ahansia ne aduonum nnum (1655) wɔ Akuapeman mu. N'awofoɔ de Ano ne Yaa Anobea<ref>{{Citation |last=Chris Ndetei |title=What is the history of Okomfo Anokye? Real name, virtues, sword - YEN.COM.GH |date=2022-11-14 |url=https://yen.com.gh/105443-history-okomfo-anokye.html |language=en |access-date=2026-11-07}}</ref> a wɔfiri Awukugua a ɛbɔ Okereman nifa<ref>{{Citation |last=A. A. Anti |title=Akwamu, Denkyira, Akuapem, and Ashanti in the Lives of Osei Tutu and Okomfo Anokye |date=1971 |url=https://books.google.com.gh/books?id=YdwJAQAAIAAJ&redir_esc=y |publisher=Ghana Publishing Corporation |language=en |access-date=2026-11-07}}</ref>. Deɛ edidi soɔ yi kyerɛ deɛ ɛsiiɛ ma ɔnyaa ne din no:
Wɔkyerɛ sɛ, ɔrewo no Awukugua no na ɔkuta akyɛdeɛ firi nananom hɔ; ɔkuta abaduaba wɔ ne nsa baako mu na baako no nso kuta podua tiatia fufuo bi. Na wamoa ne nsam denden pa ara a obiara ntumi mbue. Maame no a na ɔregye no awoɔ no yɛɛ sɛ ɔrebue ne nsam ahwɛ deɛ ɛwɔ ne nsam. Nanso wantumi no, ɔfrɛɛ ne papa sɛ ɔnmɛboa no. Na Okomfo Anokye buee n’ani a na ɔrehwɛ ne papa no anikankye. Ntɛm so ara ɔbuee ne nsam de kyerɛɛ ne papa a ɔrekasɛ "Ano....Kye" (Guan kasa) a asekyerɛ ne sɛ "Ano...hwɛ, ɛna ɔde maa ne papa no sɛ ɔnhwɛ deɛ ɛwom. Wɔkeka sɛ na ɛyɛ aduro. Wɔ deɛ ɛsiiɛ yi nti na Kwame Agyei nyaa ne din "Anokye". Okomfo Anokye, ne din ankasa ne Kwame Anokye Frimpong Podua).<ref name="Gracia" />
Akyire no, Otumfoɔ Osei Tutu II bɛdii saa asɛm yi ho adanseɛ berɛ a ɔkɔsraa Awukugua wɔ afe 2014 mu.
=== Asanteman Ahyɛase ===
[[File:Okomfo_Anokye_sword_site,_legendary_site_of_the_foundation_of_the_Asante_empire_in_Kumasi,_Ghana.jpg|alt=|left|thumb|250x250px|Okomfo Anokye afena no sibea, a ɛyɛ beaɛ a wɔhyɛɛ Asanteman ase wɔ Kumase afe 1701, sɛdeɛ nananom kyerɛ no.]]
Berɛ a Osei Tutu I bɛdii adeɛ sɛ ɔhene wɔ Kumaseman so no, wɔ afe 1680 ne 1695 ntam no (ɛwom yɛnnim berɛ pɔtee a ɔsii so sɛ ɔhene, nanso afe 1695 deɛ na ɔyɛ ɔhene) na ɔdi Akanfoɔ nkuro nketewa a ɛhyehyɛ kwaeɛ a atwa Kumase ho ahyia no anim. Anokye na ɔbɛyɛɛ Nana fotufoɔ ne ne kɔmfopanin. Tutu ne Anokye nkabom na ɛboa maa Asanteman trɛeɛ. Na afei anisoadehunu a wɔn nananom de sii wɔn ani so no nyinaa baa mu. Wɔtumi ko dii wɔn atamfo ahoɔdenfoɔ mmienu so nkunim no, Akan-Dormaafoɔ kɔɔ atifi fam ɛna Denkyiraman no nso kɔɔ anaafoɔ fam.
Bɛyɛ sɛ mfeɛ ɔha du nson mu hɔ no Asantefoɔ ko dii nkuro beberee so wɔ Ghana a wɔn sodifoɔ Denkyira wɔdee wɔn ho firii wɔn nsam.Okomfo Aknokye ne nipa a ɔtumi boaa dɔm no ano ɛsiane ne yɔnko ɔhene no.Anokye san de sekantia sii kumase mfimfini bɛyɛ sɛ mfeɛ ahaanum nie a aborɔfo afa nimdeɛ ne akwaniasa nyinaa so nanso wɔantumi antu sekan no.
=== Ɔkɔmfo Anokye Nsɛnkyerɛnne ===
Wɔgye di sɛ Ɔkɔmfo Anokye bɔɔ dwa kɛseɛ wɔ Asanteman mu a ɔkankyeeɛ maa sika dwa firii soro baeɛ a wɔfrɛɛ no sɛ '''"Sika Dwa Kofi".''' Abakɔsɛm kyerɛ sɛ sika dwa a ɛfiri soro baeɛ no bɛsii Osei Tutu I srɛ so.
Wɔgye di nso sɛ ɔduaa sekan wɔ Kumase a ɛde bɛsi ɛnnɛ obiara antumi antu. Saa sekan yi wɔ Kɔmfo Anokye ayaresabea hɔ.
=== Asante Nkabom ===
Sɛdeɛ ɛbɛyɛ na Denkyira nhyɛsoɔ ano bɛbrɛ ase no, ɛhiaa sɛ Asante bɛnya ahohyɛsoɔ apɛ nkabomu de agyae mɛdimehoso wɔ n'aman nketewaa mu no. Anokye de obuo a wɔde maa no no kaa Asante bɔɔ mu yɛɛ nkabomman afe 1695 mu.
Anokye ne Tutu hyehyɛɛ amamerɛ ne amaneɛ de brɛɛ amanketewaa.Wɔde Kumase yɛɛ Asanteman abankuro. Afei wɔde ahenfo a wɔda amanketewa a wɔde wɔn ho no yɛɛ nkabomman no agyinatukuo na wɔboa kaa saa aman yi atanfo hyɛɛeɛ. Na afei wɔhyehyɛɛ Asanteman asafo no foforɔ.
=== Wɔne Denkyira Ntɔkwa ===
Wɔne Denkyira ntɔkwa no sii afe (1699-1701).Na ankɔ yie mfitiaseɛ no, nanso berɛ a Denkyira asraafoɔ duruu Kumase aboboano no, Anokye nyankomade maa wɔn asafohene no bi dwaneeɛ. Asantefoɔ tumi kaa Denkyira tumidie no guiiɛ na ɔgyee tumi krataa a wɔdegye dantoɔ ma Dutchfoɔ Elmina abankɛseɛ no. Yei maa Asanteman kwan kɔdii Abibirem mpoano dwa no bi, na wɔsan nyaa akwanya wɔ mpoano hɔ amanyɔsɛm ne nkoatɔ mu.
=== Ne wuo ===
Osei Tutu wuo akyi wɔ afe apem ahanson ne du nson (1717) mu no, wɔkyerɛ sɛ Anokye san kɔɔ ne nkyi, Akuapem. Na owuiiɛ wɔ afe kuro a wɔfrɛ hɔ sɛ Kyirapatre wɔ Kumase Wɔ afe 1717 ne 1719 ntam (a na wadi mfeɛ bɛyɛ 62-64). Deɛ ɛkum no ankasa yɛnnim, na mmom wɔka no sɛ ɔse ɔrekɔgye owuo safoa aba enti obiara nsu; na sɛ obi su a ɔremma bio. Nna kakra akyi a na ɔmma no mmaa firii aseɛ suiiɛ, na wɔkyerɛ sɛ wansan anma bio.Bɛyɛ nna kakra akyi no a na ɔnma no, mmaa no suiiɛ. Ɛno nti wanma koraa. Abakɔsɛm bio kyerɛ sɛ, Anokye daa nnahoo a wansɔre bio. Ne yere Bukyia Mansa suiiɛ.Nhwehwɛmu foforɔ nso kyerɛ sɛ,na Anokye yare ntohyewa a ɛno nso bɛtumi ayɛ ne wuo no faribaeɛ. Ɔwuu wɔ nna mu wɔ afe apem ahanson ne dunkron (1719) berɛ a na wadi mfeɛ aduosia nnan (64).
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
egleulbl6xu35whvqfrcl58aa94b907
201168
201167
2026-11-07T22:28:34Z
Hansongh
19068
201168
wikitext
text/x-wiki
''Okomfo Anokye''' yɛ Kɔmfoɔ a ɔdi kan ma Asanteman. Anokye bɛgyee din pa ara ɛsiane boa a ɔboa maa Asante ahennie no trɛeɛ no nti<ref>{{Citation |last=Chris Ndetei |title=What is the history of Okomfo Anokye? Real name, virtues, sword - YEN.COM.GH |date=2022-11-14 |url=https://yen.com.gh/105443-history-okomfo-anokye.html |language=en |access-date=2026-11-07}}</ref>. Ɔno nso ne nipa a ɔhyehyɛɛ amanmra ne mmara maa Asanteman<ref>{{Citation |last=Pieter Hendrik Coetzee, A. P. J. Roux |title=The African Philosophy Reader |date=1998 |url=https://books.google.com.gh/books?id=8iz90Qo8G_oC&pg=PA405&redir_esc=y |publisher=Psychology Press |language=en |isbn=978-0-415-18905-7 |access-date=2026-11-07}}</ref><ref>{{Citation |last=T. C. McCaskie |title=State and Society in Pre-colonial Asante |date=2003-10-30 |url=https://books.google.com.gh/books?id=-CMm0zpLOykC&dq=seventy-seven+laws+okomfo+anokye&pg=PA132&redir_esc=y |publisher=Cambridge University Press |language=en |isbn=978-0-521-89432-6 |access-date=2026-11-07}}</ref>.
== Ne Ho Asɛm ==
=== Deɛ ɔfiri ne ne Mmɔfrase ===
Wwoo Ɔkɔmfo Anokye wɔ [[Ghana]] afe apem ahansia ne aduonum nnum (1655) wɔ [[Akuapem|Akuapeman]] mu. N'awofoɔ de Ano ne Yaa Anobea<ref>{{Citation |last=Chris Ndetei |title=What is the history of Okomfo Anokye? Real name, virtues, sword - YEN.COM.GH |date=2022-11-14 |url=https://yen.com.gh/105443-history-okomfo-anokye.html |language=en |access-date=2026-11-07}}</ref> a wɔfiri Awukugua a ɛbɔ Okereman nifa<ref>{{Citation |last=A. A. Anti |title=Akwamu, Denkyira, Akuapem, and Ashanti in the Lives of Osei Tutu and Okomfo Anokye |date=1971 |url=https://books.google.com.gh/books?id=YdwJAQAAIAAJ&redir_esc=y |publisher=Ghana Publishing Corporation |language=en |access-date=2026-11-07}}</ref>. Deɛ ɛdidi soɔ yi kyerɛ deɛ ɛsiiɛ ma ɔnyaa ne din no:
Wɔkyerɛ sɛ, ɔrewo no Awukugua no na ɔkuta akyɛdeɛ firi nananom hɔ; ɔkuta abaduaba wɔ ne nsa baako mu na baako no nso kuta podua tiatia fufuo bi. Na wamoa ne nsam denden pa ara a obiara ntumi mbue. Maame no a na ɔregye no awoɔ no yɛɛ sɛ ɔrebue ne nsam ahwɛ deɛ ɛwɔ ne nsam. Nanso wantumi no, ɔfrɛɛ ne papa sɛ ɔnmɛboa no. Na Okomfo Anokye buee n’ani a na ɔrehwɛ ne papa no anikankye. Ntɛm so ara ɔbuee ne nsam de kyerɛɛ ne papa a ɔrekasɛ "Ano....Kye" (Guan kasa) a asekyerɛ ne sɛ "Ano...hwɛ, ɛna ɔde maa ne papa no sɛ ɔnhwɛ deɛ ɛwom. Wɔkeka sɛ na ɛyɛ aduro. Wɔ deɛ ɛsiiɛ yi nti na Kwame Agyei nyaa ne din "Anokye". Okomfo Anokye, ne din ankasa ne Kwame Anokye Frimpong Kotobre.<ref name="Gracia" />
Berɛ a wɔrewo no wɔ [[Awukugua]] no, wɔgye di sɛ ɔde akyɛdeɛ binom firii nananom hɔ baeɛ; na sedeɛ kura ne nsam a obiara ntumi mbue, ɛna ne nsa baako nso kura podua.
Akyire no, Otumfoɔ Osei Tutu II bɛdii saa asɛm yi ho adanseɛ berɛ a ɔkɔsraa [[Awukugua]] wɔ afe 2014 mu.
=== Asanteman Ahyɛase ===
[[File:Okomfo_Anokye_sword_site,_legendary_site_of_the_foundation_of_the_Asante_empire_in_Kumasi,_Ghana.jpg|alt=|left|thumb|250x250px|Okomfo Anokye afena no sibea, a ɛyɛ beaɛ a wɔhyɛɛ Asanteman ase wɔ Kumase afe 1701, sɛdeɛ nananom kyerɛ no.]]
Berɛ a Osei Tutu I bɛdii adeɛ sɛ ɔhene wɔ Kumaseman so no, wɔ afe 1680 ne 1695 ntam no (ɛwom yɛnnim berɛ pɔtee a ɔsii so sɛ ɔhene, nanso afe 1695 deɛ na ɔyɛ ɔhene) na ɔdi Akanfoɔ nkuro nketewa a ɛhyehyɛ kwaeɛ a atwa Kumase ho ahyia no anim. Anokye na ɔbɛyɛɛ Nana fotufoɔ ne ne kɔmfopanin. Tutu ne Anokye nkabom na ɛboa maa Asanteman trɛeɛ. Na afei anisoadehunu a wɔn nananom de sii wɔn ani so no nyinaa baa mu. Wɔtumi ko dii wɔn atamfo ahoɔdenfoɔ mmienu so nkunim no, Akan-Dormaafoɔ kɔɔ atifi fam ɛna Denkyiraman no nso kɔɔ anaafoɔ fam.
Bɛyɛ sɛ mfeɛ ɔha du nson mu hɔ no Asantefoɔ ko dii nkuro beberee so wɔ Ghana a wɔn sodifoɔ Denkyira wɔdee wɔn ho firii wɔn nsam.Okomfo Aknokye ne nipa a ɔtumi boaa dɔm no ano ɛsiane ne yɔnko ɔhene no.Anokye san de sekantia sii kumase mfimfini bɛyɛ sɛ mfeɛ ahaanum nie a aborɔfo afa nimdeɛ ne akwaniasa nyinaa so nanso wɔantumi antu sekan no.
=== Ɔkɔmfo Anokye Nsɛnkyerɛnne ===
Wɔgye di sɛ Ɔkɔmfo Anokye bɔɔ dwa kɛseɛ wɔ Asanteman mu a ɔkankyeeɛ maa sika dwa firii soro baeɛ a wɔfrɛɛ no sɛ '''"Sika Dwa Kofi".''' Abakɔsɛm kyerɛ sɛ sika dwa a ɛfiri soro baeɛ no bɛsii Osei Tutu I srɛ so.
Wɔgye di nso sɛ ɔduaa sekan wɔ Kumase a ɛde bɛsi ɛnnɛ obiara antumi antu. Saa sekan yi wɔ Kɔmfo Anokye ayaresabea hɔ.
=== Asante Nkabom ===
Sɛdeɛ ɛbɛyɛ na Denkyira nhyɛsoɔ ano bɛbrɛ ase no, ɛhiaa sɛ Asante bɛnya ahohyɛsoɔ apɛ nkabomu de agyae mɛdimehoso wɔ n'aman nketewaa mu no. Anokye de obuo a wɔde maa no no kaa Asante bɔɔ mu yɛɛ nkabomman afe 1695 mu.
Anokye ne Tutu hyehyɛɛ amamerɛ ne amaneɛ de brɛɛ amanketewaa.Wɔde Kumase yɛɛ Asanteman abankuro. Afei wɔde ahenfo a wɔda amanketewa a wɔde wɔn ho no yɛɛ nkabomman no agyinatukuo na wɔboa kaa saa aman yi atanfo hyɛɛeɛ. Na afei wɔhyehyɛɛ Asanteman asafo no foforɔ.
=== Wɔne Denkyira Ntɔkwa ===
Wɔne Denkyira ntɔkwa no sii afe (1699-1701).Na ankɔ yie mfitiaseɛ no, nanso berɛ a Denkyira asraafoɔ duruu Kumase aboboano no, Anokye nyankomade maa wɔn asafohene no bi dwaneeɛ. Asantefoɔ tumi kaa Denkyira tumidie no guiiɛ na ɔgyee tumi krataa a wɔdegye dantoɔ ma Dutchfoɔ Elmina abankɛseɛ no. Yei maa Asanteman kwan kɔdii Abibirem mpoano dwa no bi, na wɔsan nyaa akwanya wɔ mpoano hɔ amanyɔsɛm ne nkoatɔ mu.
=== Ne wuo ===
Osei Tutu wuo akyi wɔ afe apem ahanson ne du nson (1717) mu no, wɔkyerɛ sɛ Anokye san kɔɔ ne nkyi, Akuapem. Na owuiiɛ wɔ afe kuro a wɔfrɛ hɔ sɛ Kyirapatre wɔ Kumase Wɔ afe 1717 ne 1719 ntam (a na wadi mfeɛ bɛyɛ 62-64). Deɛ ɛkum no ankasa yɛnnim, na mmom wɔka no sɛ ɔse ɔrekɔgye owuo safoa aba enti obiara nsu; na sɛ obi su a ɔremma bio. Nna kakra akyi a na ɔmma no mmaa firii aseɛ suiiɛ, na wɔkyerɛ sɛ wansan anma bio.Bɛyɛ nna kakra akyi no a na ɔnma no, mmaa no suiiɛ. Ɛno nti wanma koraa. Abakɔsɛm bio kyerɛ sɛ, Anokye daa nnahoo a wansɔre bio. Ne yere Bukyia Mansa suiiɛ.Nhwehwɛmu foforɔ nso kyerɛ sɛ,na Anokye yare ntohyewa a ɛno nso bɛtumi ayɛ ne wuo no faribaeɛ. Ɔwuu wɔ nna mu wɔ afe apem ahanson ne dunkron (1719) berɛ a na wadi mfeɛ aduosia nnan (64).
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
ms5xlwa4qr7gwcvggpouqw539fkiy49
201169
201168
2026-11-07T22:32:27Z
Hansongh
19068
201169
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
''Okomfo Anokye''' yɛ Kɔmfoɔ a ɔdi kan ma Asanteman. Anokye bɛgyee din pa ara ɛsiane boa a ɔboa maa Asante ahennie no trɛeɛ no nti<ref>{{Citation |last=Chris Ndetei |title=What is the history of Okomfo Anokye? Real name, virtues, sword - YEN.COM.GH |date=2022-11-14 |url=https://yen.com.gh/105443-history-okomfo-anokye.html |language=en |access-date=2026-11-07}}</ref>. Ɔno nso ne nipa a ɔhyehyɛɛ amanmra ne mmara maa Asanteman<ref>{{Citation |last=Pieter Hendrik Coetzee, A. P. J. Roux |title=The African Philosophy Reader |date=1998 |url=https://books.google.com.gh/books?id=8iz90Qo8G_oC&pg=PA405&redir_esc=y |publisher=Psychology Press |language=en |isbn=978-0-415-18905-7 |access-date=2026-11-07}}</ref><ref>{{Citation |last=T. C. McCaskie |title=State and Society in Pre-colonial Asante |date=2003-10-30 |url=https://books.google.com.gh/books?id=-CMm0zpLOykC&dq=seventy-seven+laws+okomfo+anokye&pg=PA132&redir_esc=y |publisher=Cambridge University Press |language=en |isbn=978-0-521-89432-6 |access-date=2026-11-07}}</ref>.
== Ne Ho Asɛm ==
=== Deɛ ɔfiri ne ne Mmɔfrase ===
Wwoo Ɔkɔmfo Anokye wɔ [[Ghana]] afe apem ahansia ne aduonum nnum (1655) wɔ [[Akuapem|Akuapeman]] mu. N'awofoɔ de Ano ne Yaa Anobea<ref>{{Citation |last=Chris Ndetei |title=What is the history of Okomfo Anokye? Real name, virtues, sword - YEN.COM.GH |date=2022-11-14 |url=https://yen.com.gh/105443-history-okomfo-anokye.html |language=en |access-date=2026-11-07}}</ref> a wɔfiri Awukugua a ɛbɔ Okereman nifa<ref>{{Citation |last=A. A. Anti |title=Akwamu, Denkyira, Akuapem, and Ashanti in the Lives of Osei Tutu and Okomfo Anokye |date=1971 |url=https://books.google.com.gh/books?id=YdwJAQAAIAAJ&redir_esc=y |publisher=Ghana Publishing Corporation |language=en |access-date=2026-11-07}}</ref>. Deɛ ɛdidi soɔ yi kyerɛ deɛ ɛsiiɛ ma ɔnyaa ne din no:
Wɔkyerɛ sɛ, ɔrewo no Awukugua no na ɔkuta akyɛdeɛ firi nananom hɔ; ɔkuta abaduaba wɔ ne nsa baako mu na baako no nso kuta podua tiatia fufuo bi. Na wamoa ne nsam denden pa ara a obiara ntumi mbue. Maame no a na ɔregye no awoɔ no yɛɛ sɛ ɔrebue ne nsam ahwɛ deɛ ɛwɔ ne nsam. Nanso wantumi no, ɔfrɛɛ ne papa sɛ ɔnmɛboa no. Na Okomfo Anokye buee n’ani a na ɔrehwɛ ne papa no anikankye. Ntɛm so ara ɔbuee ne nsam de kyerɛɛ ne papa a ɔrekasɛ "Ano....Kye" (Guan kasa) a asekyerɛ ne sɛ "Ano...hwɛ, ɛna ɔde maa ne papa no sɛ ɔnhwɛ deɛ ɛwom. Wɔkeka sɛ na ɛyɛ aduro. Wɔ deɛ ɛsiiɛ yi nti na Kwame Agyei nyaa ne din "Anokye". Okomfo Anokye, ne din ankasa ne Kwame Anokye Frimpong Kotobre.<ref name="Gracia" />
Berɛ a wɔrewo no wɔ [[Awukugua]] no, wɔgye di sɛ ɔde akyɛdeɛ binom firii nananom hɔ baeɛ; na sedeɛ kura ne nsam a obiara ntumi mbue, ɛna ne nsa baako nso kura podua.
Akyire no, Otumfoɔ Osei Tutu II bɛdii saa asɛm yi ho adanseɛ berɛ a ɔkɔsraa [[Awukugua]] wɔ afe 2014 mu.
=== Asanteman Ahyɛase ===
[[File:Okomfo_Anokye_sword_site,_legendary_site_of_the_foundation_of_the_Asante_empire_in_Kumasi,_Ghana.jpg|alt=|left|thumb|250x250px|Okomfo Anokye afena no sibea, a ɛyɛ beaɛ a wɔhyɛɛ Asanteman ase wɔ Kumase afe 1701, sɛdeɛ nananom kyerɛ no.]]
Berɛ a Osei Tutu I bɛdii adeɛ sɛ ɔhene wɔ Kumaseman so no, wɔ afe 1680 ne 1695 ntam no (ɛwom yɛnnim berɛ pɔtee a ɔsii so sɛ ɔhene, nanso afe 1695 deɛ na ɔyɛ ɔhene) na ɔdi Akanfoɔ nkuro nketewa a ɛhyehyɛ kwaeɛ a atwa Kumase ho ahyia no anim. Anokye na ɔbɛyɛɛ Nana fotufoɔ ne ne kɔmfopanin. Tutu ne Anokye nkabom na ɛboa maa Asanteman trɛeɛ. Na afei anisoadehunu a wɔn nananom de sii wɔn ani so no nyinaa baa mu. Wɔtumi ko dii wɔn atamfo ahoɔdenfoɔ mmienu so nkunim no, Akan-Dormaafoɔ kɔɔ atifi fam ɛna Denkyiraman no nso kɔɔ anaafoɔ fam.
Bɛyɛ sɛ mfeɛ ɔha du nson mu hɔ no Asantefoɔ ko dii nkuro beberee so wɔ Ghana a wɔn sodifoɔ Denkyira wɔdee wɔn ho firii wɔn nsam.Okomfo Aknokye ne nipa a ɔtumi boaa dɔm no ano ɛsiane ne yɔnko ɔhene no.Anokye san de sekantia sii kumase mfimfini bɛyɛ sɛ mfeɛ ahaanum nie a aborɔfo afa nimdeɛ ne akwaniasa nyinaa so nanso wɔantumi antu sekan no.
=== Ɔkɔmfo Anokye Nsɛnkyerɛnne ===
Wɔgye di sɛ Ɔkɔmfo Anokye bɔɔ dwa kɛseɛ wɔ Asanteman mu a ɔkankyeeɛ maa sika dwa firii soro baeɛ a wɔfrɛɛ no sɛ '''"Sika Dwa Kofi".''' Abakɔsɛm kyerɛ sɛ sika dwa a ɛfiri soro baeɛ no bɛsii Osei Tutu I srɛ so.
Wɔgye di nso sɛ ɔduaa sekan wɔ Kumase a ɛde bɛsi ɛnnɛ obiara antumi antu. Saa sekan yi wɔ Kɔmfo Anokye ayaresabea hɔ.
=== Asante Nkabom ===
Sɛdeɛ ɛbɛyɛ na Denkyira nhyɛsoɔ ano bɛbrɛ ase no, ɛhiaa sɛ Asante bɛnya ahohyɛsoɔ apɛ nkabomu de agyae mɛdimehoso wɔ n'aman nketewaa mu no. Anokye de obuo a wɔde maa no no kaa Asante bɔɔ mu yɛɛ nkabomman afe 1695 mu.
Anokye ne Tutu hyehyɛɛ amamerɛ ne amaneɛ de brɛɛ amanketewaa.Wɔde Kumase yɛɛ Asanteman abankuro. Afei wɔde ahenfo a wɔda amanketewa a wɔde wɔn ho no yɛɛ nkabomman no agyinatukuo na wɔboa kaa saa aman yi atanfo hyɛɛeɛ. Na afei wɔhyehyɛɛ Asanteman asafo no foforɔ.
=== Wɔne Denkyira Ntɔkwa ===
Wɔne Denkyira ntɔkwa no sii afe (1699-1701).Na ankɔ yie mfitiaseɛ no, nanso berɛ a Denkyira asraafoɔ duruu Kumase aboboano no, Anokye nyankomade maa wɔn asafohene no bi dwaneeɛ. Asantefoɔ tumi kaa Denkyira tumidie no guiiɛ na ɔgyee tumi krataa a wɔdegye dantoɔ ma Dutchfoɔ Elmina abankɛseɛ no. Yei maa Asanteman kwan kɔdii Abibirem mpoano dwa no bi, na wɔsan nyaa akwanya wɔ mpoano hɔ amanyɔsɛm ne nkoatɔ mu.
=== Ne wuo ===
Osei Tutu wuo akyi wɔ afe apem ahanson ne du nson (1717) mu no, wɔkyerɛ sɛ Anokye san kɔɔ ne nkyi, Akuapem. Na owuiiɛ wɔ afe kuro a wɔfrɛ hɔ sɛ Kyirapatre wɔ Kumase Wɔ afe 1717 ne 1719 ntam (a na wadi mfeɛ bɛyɛ 62-64). Deɛ ɛkum no ankasa yɛnnim, na mmom wɔka no sɛ ɔse ɔrekɔgye owuo safoa aba enti obiara nsu; na sɛ obi su a ɔremma bio. Nna kakra akyi a na ɔmma no mmaa firii aseɛ suiiɛ, na wɔkyerɛ sɛ wansan anma bio.Bɛyɛ nna kakra akyi no a na ɔnma no, mmaa no suiiɛ. Ɛno nti wanma koraa. Abakɔsɛm bio kyerɛ sɛ, Anokye daa nnahoo a wansɔre bio. Ne yere Bukyia Mansa suiiɛ.Nhwehwɛmu foforɔ nso kyerɛ sɛ,na Anokye yare ntohyewa a ɛno nso bɛtumi ayɛ ne wuo no faribaeɛ. Ɔwuu wɔ nna mu wɔ afe apem ahanson ne dunkron (1719) berɛ a na wadi mfeɛ aduosia nnan (64).
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
bzvtck2f4xzf1qgojdb5csejtuwfe4x
201170
201169
2026-11-07T22:38:50Z
Hansongh
19068
201170
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
''Okomfo Anokye''' ne Kɔmfoɔ a ɔdi kan ma Asanteman. Anokye bɛgyee din pa ara ɛsiane boa a ɔboa maa Asante ahennie no trɛeɛ no nti<ref>{{Citation |last=Chris Ndetei |title=What is the history of Okomfo Anokye? Real name, virtues, sword - YEN.COM.GH |date=2022-11-14 |url=https://yen.com.gh/105443-history-okomfo-anokye.html |language=en |access-date=2026-11-07}}</ref>. Ɔno nso ne nipa a ɔhyehyɛɛ amanmra ne mmara maa Asanteman<ref>{{Citation |last=Pieter Hendrik Coetzee, A. P. J. Roux |title=The African Philosophy Reader |date=1998 |url=https://books.google.com.gh/books?id=8iz90Qo8G_oC&pg=PA405&redir_esc=y |publisher=Psychology Press |language=en |isbn=978-0-415-18905-7 |access-date=2026-11-07}}</ref><ref>{{Citation |last=T. C. McCaskie |title=State and Society in Pre-colonial Asante |date=2003-10-30 |url=https://books.google.com.gh/books?id=-CMm0zpLOykC&dq=seventy-seven+laws+okomfo+anokye&pg=PA132&redir_esc=y |publisher=Cambridge University Press |language=en |isbn=978-0-521-89432-6 |access-date=2026-11-07}}</ref>.
== Ne Ho Asɛm ==
=== Deɛ ɔfiri ne ne Mmɔfrase ===
Wwoo Ɔkɔmfo Anokye wɔ [[Ghana]] afe apem ahansia ne aduonum nnum (1655) wɔ [[Akuapem|Akuapeman]] mu. N'awofoɔ de Ano ne Yaa Anobea<ref>{{Citation |last=Chris Ndetei |title=What is the history of Okomfo Anokye? Real name, virtues, sword - YEN.COM.GH |date=2022-11-14 |url=https://yen.com.gh/105443-history-okomfo-anokye.html |language=en |access-date=2026-11-07}}</ref> a wɔfiri Awukugua a ɛbɔ Okereman nifa<ref>{{Citation |last=A. A. Anti |title=Akwamu, Denkyira, Akuapem, and Ashanti in the Lives of Osei Tutu and Okomfo Anokye |date=1971 |url=https://books.google.com.gh/books?id=YdwJAQAAIAAJ&redir_esc=y |publisher=Ghana Publishing Corporation |language=en |access-date=2026-11-07}}</ref>. Deɛ ɛdidi soɔ yi kyerɛ deɛ ɛsiiɛ ma ɔnyaa ne din no:
Wɔkyerɛ sɛ, ɔrewo no Awukugua no na ɔkuta akyɛdeɛ firi nananom hɔ; ɔkuta abaduaba wɔ ne nsa baako mu na baako no nso kuta podua tiatia fufuo bi. Na wamoa ne nsam denden pa ara a obiara ntumi mbue. Maame no a na ɔregye no awoɔ no yɛɛ sɛ ɔrebue ne nsam ahwɛ deɛ ɛwɔ ne nsam. Nanso wantumi no, ɔfrɛɛ ne papa sɛ ɔnmɛboa no. Na Okomfo Anokye buee n’ani a na ɔrehwɛ ne papa no anikankye. Ntɛm so ara ɔbuee ne nsam de kyerɛɛ ne papa a ɔrekasɛ "Ano....Kye" (Guan kasa) a asekyerɛ ne sɛ "Ano...hwɛ, ɛna ɔde maa ne papa no sɛ ɔnhwɛ deɛ ɛwom. Wɔkeka sɛ na ɛyɛ aduro. Wɔ deɛ ɛsiiɛ yi nti na Kwame Agyei nyaa ne din "Anokye". Okomfo Anokye, ne din ankasa ne Kwame Anokye Frimpong Kotobre.<ref name="Gracia" />
Berɛ a wɔrewo no wɔ [[Awukugua]] no, wɔgye di sɛ ɔde akyɛdeɛ binom firii nananom hɔ baeɛ; na sedeɛ kura ne nsam a obiara ntumi mbue, ɛna ne nsa baako nso kura podua.
Akyire no, Otumfoɔ Osei Tutu II bɛdii saa asɛm yi ho adanseɛ berɛ a ɔkɔsraa [[Awukugua]] wɔ afe 2014 mu.
=== Asanteman Ahyɛase ===
[[File:Okomfo_Anokye_sword_site,_legendary_site_of_the_foundation_of_the_Asante_empire_in_Kumasi,_Ghana.jpg|alt=|left|thumb|250x250px|Okomfo Anokye afena no sibea, a ɛyɛ beaɛ a wɔhyɛɛ Asanteman ase wɔ Kumase afe 1701, sɛdeɛ nananom kyerɛ no.]]
Berɛ a Osei Tutu I bɛdii adeɛ sɛ ɔhene wɔ Kumaseman so no, wɔ afe 1680 ne 1695 ntam no (ɛwom yɛnnim berɛ pɔtee a ɔsii so sɛ ɔhene, nanso afe 1695 deɛ na ɔyɛ ɔhene) na ɔdi Akanfoɔ nkuro nketewa a ɛhyehyɛ kwaeɛ a atwa Kumase ho ahyia no anim. Anokye na ɔbɛyɛɛ Nana fotufoɔ ne ne kɔmfopanin. Tutu ne Anokye nkabom na ɛboa maa Asanteman trɛeɛ. Na afei anisoadehunu a wɔn nananom de sii wɔn ani so no nyinaa baa mu. Wɔtumi ko dii wɔn atamfo ahoɔdenfoɔ mmienu so nkunim no, Akan-Dormaafoɔ kɔɔ atifi fam ɛna Denkyiraman no nso kɔɔ anaafoɔ fam.
Bɛyɛ sɛ mfeɛ ɔha du nson mu hɔ no Asantefoɔ ko dii nkuro beberee so wɔ Ghana a wɔn sodifoɔ Denkyira wɔdee wɔn ho firii wɔn nsam.Okomfo Aknokye ne nipa a ɔtumi boaa dɔm no ano ɛsiane ne yɔnko ɔhene no.Anokye san de sekantia sii kumase mfimfini bɛyɛ sɛ mfeɛ ahaanum nie a aborɔfo afa nimdeɛ ne akwaniasa nyinaa so nanso wɔantumi antu sekan no.
=== Ɔkɔmfo Anokye Nsɛnkyerɛnne ===
Wɔgye di sɛ Ɔkɔmfo Anokye bɔɔ dwa kɛseɛ wɔ Asanteman mu a ɔkankyeeɛ maa sika dwa firii soro baeɛ a wɔfrɛɛ no sɛ '''"Sika Dwa Kofi".''' Abakɔsɛm kyerɛ sɛ sika dwa a ɛfiri soro baeɛ no bɛsii Osei Tutu I srɛ so.
Wɔgye di nso sɛ ɔduaa sekan wɔ Kumase a ɛde bɛsi ɛnnɛ obiara antumi antu. Saa sekan yi wɔ Kɔmfo Anokye ayaresabea hɔ.
=== Asante Nkabom ===
Sɛdeɛ ɛbɛyɛ na Denkyira nhyɛsoɔ ano bɛbrɛ ase no, ɛhiaa sɛ Asante bɛnya ahohyɛsoɔ apɛ nkabomu de agyae mɛdimehoso wɔ n'aman nketewaa mu no. Anokye de obuo a wɔde maa no no kaa Asante bɔɔ mu yɛɛ nkabomman afe 1695 mu.
Anokye ne Tutu hyehyɛɛ amamerɛ ne amaneɛ de brɛɛ amanketewaa.Wɔde Kumase yɛɛ Asanteman abankuro. Afei wɔde ahenfo a wɔda amanketewa a wɔde wɔn ho no yɛɛ nkabomman no agyinatukuo na wɔboa kaa saa aman yi atanfo hyɛɛeɛ. Na afei wɔhyehyɛɛ Asanteman asafo no foforɔ.
=== Wɔne Denkyira Ntɔkwa ===
Wɔne Denkyira ntɔkwa no sii afe (1699-1701).Na ankɔ yie mfitiaseɛ no, nanso berɛ a Denkyira asraafoɔ duruu [[Kumase]] aboboano no, Anokye nyankomade maa wɔn asafohene no bi dwaneeɛ. Asantefoɔ tumi kaa Denkyira tumidie no guiiɛ na ɔgyee tumi krataa a wɔdegye dantoɔ ma Dutchfoɔ Elmina abankɛseɛ no. Yei maa Asanteman kwan kɔdii Abibirem mpoano dwa no bi, na wɔsan nyaa akwanya wɔ mpoano hɔ amanyɔsɛm ne nkoatɔ mu.
=== Ne wuo ===
Osei Tutu I wuo akyi wɔ afe apem ahanson ne du nson (1717) mu no, wɔkyerɛ sɛ Anokye san kɔɔ ne nkyi, Akuapem. Na owuiiɛ wɔ kuro a wɔfrɛ hɔ sɛ Kyirapatre wɔ [[Kumase]] wɔ afe 1717 ne 1719 ntam (a na wadi mfeɛ bɛyɛ 62-64). Deɛ ɛkum no ankasa yɛnnim, na mmom wɔka no sɛ ɔse ɔrekɔgye owuo safoa aba enti obiara nsu; na sɛ obi su a ɔremma bio. Nna kakra akyi a na ɔmma no mmaa firii aseɛ suiiɛ, na wɔkyerɛ sɛ wansan anma bio.Bɛyɛ nna kakra akyi no a na ɔnma no, mmaa no suiiɛ. Ɛno nti wanma koraa. Abakɔsɛm bio kyerɛ sɛ, Anokye daa nnahoo a wansɔre bio. Ne yere Bukyia Mansa suiiɛ.Nhwehwɛmu foforɔ nso kyerɛ sɛ,na Anokye yare ntohyewa a ɛno nso bɛtumi ayɛ ne wuo no faribaeɛ. Ɔwuu wɔ nna mu wɔ afe apem ahanson ne dunkron (1719) berɛ a na wadi mfeɛ aduosia nnan (64).
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
s4ixm1umtbu9cwv2ur9iprkr86xgoxh
Black Sherif
0
11631
201184
200552
2026-11-07T23:37:01Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201184
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox musical artist
| name = Black Sherif
| alias = Blacko, Kwaku Frimpong
| image_size =
| landscape =
| alt =
| birth_name = Mohammed Ismail Sherif Kwaku Frimpong
| native_name =
| native_name_lang =
| image = Black Sherif at 3 Music Awards 22.jpg
| caption = Black Sherif mfoni ɛwɔ 3 Music Awards 22 ase
| birth_place = [[Konongo, Ghana|Konongo]], [[Ghana]]
| birth_date = {{Birth date and age|df=y|2002|1|9}}
| origin =
| genre = [[Drill music]], [[rap]], [[hip pop]]
| occupation = Musician, [[rapper]]
| instrument =
| years_active = <!-- YYYY–YYYY (or –present) --> 2019–present
| label = RBA
| associated_acts = {{flatlist|
*[[Amerado (ndwontoni)|Amerado]]
*[[Kwesi Arthur]]
*[[Burna Boy]]
*[[Darkoo]]
}}
| website = <!-- {{URL|example.com}} -->
}}
'''Mohammed Ismail Sherif Kwaku Frimpong''' (wɔwoo no 9 Ɔbɛnem 2002) a yɛnim no sɛ '''Black Sherif''' yɛ [[Gaana|Ghana]] ndwomtoni a ofri Konongo, Ghana. Mfitiaseɛ no ɔnyaa din wɔ afe 2021 mu denam ne dwom "First Sermon" a ɔyii no adi wɔ May mu no so. Wɔde "Second Sermon" dii eyi akyi wɔ July mu.<ref>{{Citation |title=w |url=https://audiomack.com/world/post/black-sherif-upnow-intervie |access-date=2023-05-08 |archive-date=2023-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230508120918/https://audiomack.com/world/post/black-sherif-upnow-intervie |url-status=dead }}</ref><ref name=":0">[https://www.myjoyonline.com/i-didnt-know-the-sermons-will-be-hits-black-sherif https://www.myjoyonline.com/i-didnt-know-the-sermons-will-be-hits-black-sherif/]</ref>
Ne nkɔsoɔ baeɛ wɔ Oforisuo afe 2022 mu denam ne nnwom a ɛyɛ dɛ "[[Kwaku the Traveller]]" a ɛkɔɔ nɔma 1 wɔ Ghana ne [[Nigeria]] Apple Music charts mu.<ref name=":0" />Afei oyii ne album a edi kan, "The Villain I Never Was", adi wɔ Ɔberɛfɛw da 5, afe 2022.<ref>[https://www.thefader.com/2022/10/06/black-sherif-the-villain-i-never-wa https://www.thefader.com/2022/10/06/black-sherif-the-villain-i-never-was]</ref>
== Mfitiase asetra ne nhomasua ==
Wɔwoo '''Black Sherif''' na wɔtetee no wɔ Konongo-Zongo, wɔ [[Asante Mantam|Ashanti Mantam]] mu wɔ Ghana. Bere a n’awofo baanu no nyinaa traa amannɔne no, Black Sherif ne ne maame nuabea ne n’abusua kɛse mufo afoforo trae bere a na wadi mfe 10 no. N’asetra a ɔde tu kwan no maa ohuu nkɛntɛnso ahorow pii ne amammerɛ ahorow wɔ ne mmofraase pɛɛ.<ref>{{Citation |title=w |url=https://audiomack.com/world/post/black-sherif-upnow-intervie |access-date=2023-05-08 |archive-date=2023-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230508120918/https://audiomack.com/world/post/black-sherif-upnow-intervie |url-status=dead }}</ref>
Ɔkɔɔ ne mfitiaseɛ nwomasua wɔ Konongo Zongo Islamic Basic School na akyiri yi ɔkɔɔ Pinamang Educational Complex, faako a ɔwiee ntoaso sukuu ketewa (J.H.S). Afei akyiri yi owiee ne ntoaso sukuu wɔ Kumasi Academy, faako a n’ani gyee nnwom ne asaw ho.<ref>{{Citation |title=/ |url=https://grmdaily.com/black-sherif-interview |access-date=2023-05-08 |archive-date=2023-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423091347/https://grmdaily.com/black-sherif-interview/ |url-status=dead }}</ref>
Ɔyɛ sukuuni wɔ University of Professional Studies (UPSA) na seesei ɔresua ade wɔ Ghana Suapɔn mu ne ntoaso sukuu wɔ Kumasi Academy, baabi a ɔpaw.<ref>[https://www.ghanaweb.com/person/Black-Sherif-634 https://www.ghanaweb.com/person/Black-Sherif-6340]</ref>
== N'adwuma ==
Black Sherif hyɛɛ n'adwuma ase wɔ afe 2019 mu denam ne dwom "Cry for Me" a ɔyii no adi wɔ YouTube so. Ne nnwom a edi kan "Money" no, woyii no adi wɔ May 25, 2020, ne nnwom video. Wɔ May 2021 mu no, wɔyii ne nnwom "First Sermon" adi, na ɛmaa n'atiefoɔ kɔɔ soro bio. Dwom no a ɛtoa so, "Second Sermon," no, woyii no adi wɔ July mu na wɔne ne yɔnko Afrikani mfoniniyɛfo Burna Boy nyaa remix.
Ne nkɔsoɔ baeɛ wɔ Oforisuo afe 2022 mu denam ne dwom "Kwaku the Traveller" a ɛduruu 1 wɔ Ghana ne Nigeria Apple Music charts mu na ɛbɛyɛɛ ne dwom a agye din paa. Ɔyii ne album a ɛdi kan, The Villain I Never Was, adi wɔ October mu, a nnwom a ɛyɛ single "45" ne "Soja" na ɛboaa no.<ref>[https://www.thefader.com/2022/10/06/black-sherif-the-villain-i-never-wa https://www.thefader.com/2022/10/06/black-sherif-the-villain-i-never-was]</ref>
Black Sherif yɛɛ nnwom wɔ Music of Black Origin (MOBO) Awards mfeɛ aduonu nnum a ɛkɔɔ so wɔ OVO Arena wɔ Wembley, UK no ase.<ref>[https://www.myjoyonline.com/black-sherif-performs-at-25th-mobo-awards-in-the-uk https://www.myjoyonline.com/black-sherif-performs-at-25th-mobo-awards-in-the-uk/]</ref>Wɔ December 2022, Black Sherif yɛɛ ne kɔnsɛt a edi kan, "Mozama Disco Concert" wɔ Accra.<ref>[https://www.myjoyonline.com/black-sherif-a-once-homeless-kk-finds-a-home-in-over-thousands-of-hearts-at-mozama-disco https://www.myjoyonline.com/black-sherif-a-once-homeless-kk-finds-a-home-in-over-thousands-of-hearts-at-mozama-disco/]</ref>
Wɔ 20 Ɔpɛpɔn 2023 no, Black Sherif nyaa Hip Hop a ɛsen biara abasobɔde wɔ Soundcity MVP Awards, a wɔyɛɛ no Eko Convention Center wɔ Lagos.<ref>[https://africanfolder.com/soundcity-mvp-awards-2023-full-winners-list https://africanfolder.com/soundcity-mvp-awards-2023-full-winners-list/]</ref>
== Adwinni ho nimdeɛ ==
Black Sherif nnwom yɛ highlife, reggae, ne hip-hop a wɔde afrafra, titiriw UK drill. Ɔaka sɛ ne nnwom nkɛntɛnsoɔ ne rapfoɔ Kanye West, Travis Scott, Saint Jhn, Dave, Stormzy, J Hus, ne Ghana adwumfo Mugeez ne Sarkodie.<ref>[https://www.complex.com/music/black-sherif-intervie https://www.complex.com/music/black-sherif-interview]</ref>
== Akyinnyegye ahorow ==
Wɔ 11 April 2022 no, wɔde asɛm kɔdan Black Sherif sɛ wɔabu apam so bere a Sherif ne Empire Shadrach Agyei Owusu, Waynes Chavis Consult CEO no de ne nsa hyɛɛ apam ase no, na ɔrehwehwɛ sɛ asɛnnibea no nsiw Black Sherif kwan sɛ ɔnyɛ ne dwumadi wɔ nhyiam ahorow ase a onni tumi krataa.<ref>[https://ghananews.hrforum.uk/2022/04/black-sherif-sued-over-alleged-breach-of-contract-388.htm https://ghananews.hrforum.uk/2022/04/black-sherif-sued-over-alleged-breach-of-contract-388.html]</ref><ref>{{Citation |title=/ |url=https://starrfm.com.gh/2022/04/black-sherif-sued-over-contract-termination |access-date=2023-05-08 |archive-date=2023-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423091347/https://starrfm.com.gh/2022/04/black-sherif-sued-over-contract-termination/ |url-status=dead }}</ref> Nea eye ma Black Sherif ne sɛ, Accra Asɛnnibea Kunini (Commercial Division) buu ahyɛde a wɔde too gua a ɛhwehwɛ sɛ esiw odwontofo no kwan sɛ ɔbɛbɔ nnwom a oyii no adi wɔ ne mpanyimfo dedaw no ase no gui.<ref>[https://www.ghanamusic.com/news/top-stories/2022/07/26/black-sherif-wins-court-case-with-former-manager-makes-it-into-youtube-foundry-class-of-2022-as-only-ghanaian-artiste https://www.ghanamusic.com/news/top-stories/2022/07/26/black-sherif-wins-court-case-with-former-manager-makes-it-into-youtube-foundry-class-of-2022-as-only-ghanaian-artiste/]</ref>
== Discography ho nsɛm ==
===== Albums =====
* ''[[:en:The_Villain_I_Never_Was|The Villain I Never Was]]'' (2022)
== Abasobɔde ne nnipa a wɔde wɔn din ma ==
{| class ="wikitable"
|-
!Year
!Event
!Prize
!Recipient
!Result
!Ref
|-
| rowspan="2" |2023
| rowspan="3" |[[Ghana Music Awards|Vodafone Ghana Music Awards]]
|Artist of The Year
|Himself
|{{Won}}
|-
|Best Hiphop Song of the Year
|Himself
|{{Won}}
|-
|
|Best Collaboraton of the Year
|Sarkodie
|{{Won}}
|-
| rowspan="13" rowspam="4"" |2022
|Entertainment Achievement Awards
|Entertainment Personality of the Year
|Himself
|{{Won}}
|<ref>{{Cite web|first=Berlinda|last=Ntsie|date=2022-02-27|title=Black Sherif Wins eaas entertainment personality of year|url=https://www.pulse.com.gh/entertainment/celebrities/black-sherif-wins-eaas-entertainment-personality-of-the-year/q7qql9z|access-date=2022-02-27|language=en-US|archive-date=21 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321032333/https://www.pulse.com.gh/entertainment/celebrities/black-sherif-wins-eaas-entertainment-personality-of-the-year/q7qql9z|url-status=dead}}</ref>
|-
| rowspan="5" |[[3Music Awards 2022|3Music Awards]]
|Hip hop song of The Year
|Second Sermon
|{{Won}}
|<ref>{{Cite web |date=2022-03-27 |title=Kidi wins big at 2022 3music awards,Black Sherif graps first major award |url=https://www.peacefmonline.com/pages/showbiz/music/202203/463173.php |language=en-US |access-date=6 April 2022 |archive-date=4 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220404005232/https://www.peacefmonline.com/pages/showbiz/music/202203/463173.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Kotey |first=Nii |date=27 March 2022 |title=3Music News: 3Music Awards '22: Here are all the winners |url=https://3music.tv/section/news/article?nid=nwi7nMUc8EfDQv03wzwIVX6zdP2 |access-date=27 March 2022 |website=3Music TV |language= |archive-date=1 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401032059/https://3music.tv/section/news/article?nid=nwi7nMUc8EfDQv03wzwIVX6zdP2 |url-status=dead }}</ref>
|-
|Breakthrough Act of The Year
|Himself
|{{Won}}
|-
|Hip life/Hip hop Artiste of The Year
|Himself
|{{Won}}
|-
|Song of the Year
|Second Sermon
|{{Won}}
|-
|Artiste of the Year
|Himself
|{{Nom}}
|-
| rowspan="7" |[[Vodafone Ghana Music Awards|Ghana Music Awards]]
|Artiste of the Year
|Himself
|{{nom}}
|<ref>{{Cite web |last=Hansen |first=Gabriel Myers |date=21 March 2022 |title=Vodafone Ghana Music Awards 2022: All the nominees |url=https://www.musicinafrica.net/magazine/vodafone-ghana-music-awards-2022-all-nominees |access-date=12 April 2022 |website=Music In Africa |language= |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602003303/https://www.musicinafrica.net/magazine/vodafone-ghana-music-awards-2022-all-nominees |url-status=live }}</ref>
|-
|Vodafone Most Popular Song
|Second Sermon
|{{nom}}
|-
|Best New Artiste
|Himself
|{{won}}
|-
|Best Hip life/Hip pop Artiste
|Himself
|{{nom}}
|-
|Best Hip pop Song
|Second Sermon
|{{Won}}
|-
|International Collaboration of the Year
|Second Sermon Remix ft [[Burna Boy]]
|{{nom}}
|-
|Male Vocal Performance of the Year
|Gold Digga
|{{nom}}
|-
|2022
|Ghana Music Awards UK
|Artiste of the Year
|Himself
|{{Won}}
|<ref>{{Cite web |date=30 October 2022 |title=Black Sherif wins Artiste of the Year Award at GMA UK 2022 |url=https://www.ghanabusinessnews.com/2022/10/30/black-sherif-wins-artiste-of-the-year-award-at-gma-uk-2022/ |website=Ghanabusinessnews.com |language= |access-date=11 January 2023 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111104942/https://www.ghanabusinessnews.com/2022/10/30/black-sherif-wins-artiste-of-the-year-award-at-gma-uk-2022/ |url-status=live }}</ref>
|-
|2023
|[[Soundcity MVP Awards]]
|Best Hip Hop
|''Himself''
|{{won}}
|<ref>{{cite web|title=Burnaboy, Black Sherif, Win At The Soundcity MVP Awards 2023 (FULL WINNERS LIST)|url=https://africanfolder.com/burnaboy-black-sherif-win-at-the-soundcity-mvp-awards-2023-full-winners-list/|website=African Folder|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212153452/https://africanfolder.com/burnaboy-black-sherif-win-at-the-soundcity-mvp-awards-2023-full-winners-list/|url-status=live}}</ref>
|}
== Beaɛ a menyaa mmoa fii ==
<references />
[[File:Black Sherif at 3Music Awards 2022 (1).jpg|thumb|Black Sherif at 3Music Awards 2022 (1)]]
[[Category:Ghana ndwomtofoɔ]]
== Abɔnten so nkitahodi ahorow (External links) ==
* [https://www.instagram.com/blacksherif_/ Official Instagram Profile]
* [https://web.archive.org/web/20230507140705/https://www.six9ja.com/black-sherif/ All new updates from Black Sherif]
{{Commons}}
[[Category:Ghanaian rappers]]
[[Category:Living people]]
[[Category:2002 births]]
[[Category:Kumasi Academy alumni]]
bml80b6swsrv24vjbybb22o0mdpjtbt
John Kweku Kumah
0
11704
201089
201039
2026-11-07T15:03:12Z
Mbaidoo
10279
/* Ɔno ankasa abrabɔ */
201089
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
{{Infobox officeholder
| name = John Kweku Kumah
| office =
| president =
| president2 = [[Jerry John Rawlings]]
| termstart2 = 7 January 1993
| termend2 = 6 January 2001
| office2 = Mp for Twifo / Hemang / Lower / Denkyira Constituency
| occupation = teacher
| birth_date = 30 March 1938
| successor = Constituency divided
}}
'''John Kweku Kumah ('''wɔwoo no ɔbɛnim bosome, ɛda a ɛtɔ so aduasa, afe apem ahankron ne aduasa nwɔtwe). Ɔyɛ [[Ghana]] amanyɔni a ɔka [[Mmarahyɛbadwafie|mmarahyɛbɛdwafie]] a ɛdi kan ne deɛ ɛtɔ so mmienu ma ɔman Ghana no ho. Ɔno ne mmarahyɛbɛdwani a ɔgyina hɔ ma [[Twifo- Atii Morkwa (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Twifo]], [[Hemang Lower Denkyira (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Hemang]] ne Denkyira mpatamu wɔ kuo a wɔfrɛ wɔn sɛ ''National Democratic Congress'' no<ref>{{Citation |last=Peace FM |title=Ghana Election 1996 Results - Twifo / Hemang / Lower / Denkyira Constituency |url=https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/1996/central/80/index.php |access-date=2026-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419160923/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/1996/central/80/index.php |archive-date=2022-04-19 |url-status=dead}}</ref>.
== N’abrabɔ Ahyɛaseɛ ==
Wɔwoo John wɔ mfimfini mantam a ɛwɔ [[Ghana]]. Ɔnyaa n’abasobɔ krataa wɔ adesua mu firii Ghana suapɔn legon.
Bio, ɔsan toaa n’adesua so wɔ mfimfini mantam mu. Ɛhɔ na ɔnyaa abaso bɔ kɛseɛ wɔ nwoma sua mu ɛfa ''Arts'' ho wɔ [[Cape Coast|Cape Caost]] suapɔn mu. Na ɔyɛɛ adwuma sɛ ɔkyerɛkyerɛni ansa na ɔde ne ho rewura [[amanyɔsɛm]] mu<ref>{{Citation |title=John Kweku Kumah |date=2026-06-19 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Kweku_Kumah&oldid=1360162629 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref>.
== N’amanyɔsɛm ==
John baa [[Mmarahyɛbadwafie|mmarahyɛbɛdwafie]] a ɛdi kan sɛ mmarahyɛbɛdwamni wɔ [[Ɔpɛpɔn]] bosome ne da a ɛtɔ so nson, afe apem ahankron ne aduokron mmiɛnsa berɛ a wɔyii no sɛ nkunimdefoɔ wɔ abatoɔ a wɔtoo no wɔ [[Mmarahyɛbadwafie|mmarahyɛbɛdwafie]] wɔ Ɔpɛnnimaa bosome ne da a ɛtɔ so aduokron,afe apem ahankron ne aduokron mmienu no. Ɔsan dii nkunim ne mprenu soɔ wɔ abatoɔ a ɔman no nyinaa toeɛ no ma no baa mmarahyɛbɛdwafie bio wɔ Ɔpɛpɔn bosome no afe apem ahankron aduokron nson.
Wɔyii no sɛ nkunimdefoɔ wɔ afe apem ahankron aduokron nsia abatoɔ a wɔtoeɛ no ,berɛ a ɔne Kwaku Nyamaa-Akyeampong gyina maa wɔtoo wɔn so aba no. John Kweku Kumah nyaa mma no ɔha mu nkyekyɛmu aduonum akyiripɔ aduoson(51.70%) wɔ mma no a wɔtoeɛ no nyinaa, a ɛno bɛyɛ sɛ mma no mpem ahanu aduonum ne ɔha nson aduoson nson(25,777), ɛna Kwaku nso nyaa ɔha mu nkyekyɛmu aduasa nwɔtwe akyiripɔ aduowɔtwe (38.80%) a ɛno bɛyɛ sɛ mma no mpem ahanson ne ahaasa aduonum nwɔtwe(17,358).
Wɔ afe mpem mmienu ne nnan no, wɔkyɛɛ Twifo, Hemang, Denkyira abatoɔ mpasua so ma wɔbɛnyaa Hemang-Denkyira abatoɔ mpasua ne Twifo-Atti Morkwaa mpasua so. Nnipa a wɔsii n’anan ne Benjamin Bimpong Donkor ne Elizabeth Amoah Tetteh.
== N’ankasa abrabɔ ==
Ɔyɛ okristoni
== Beaeɛ a menya mmoa firiiɛ ==
<references />
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 1997–2001]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 1993–1997]]
ftiuko09t5sbh1vd2t49c6csiuzs9at
Kwame Addo-Kufuor
0
11924
201090
186542
2026-11-07T15:04:14Z
Mbaidoo
10279
/* Nabrabɔ */
201090
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
{{Infobox officeholder
| honorific-prefix = Hon.
| party = [[New Patriotic Party]]
| predecessor3 = Lt. Col. [[E. K. T. Donkoh]]
| successor3 =
| birth_date = {{Birth date and age |df=yes|1940|07|14}}
| birth_place = [[Kumasi]], [[Ghana]]
| death_date =
| death_place =
| nationality = {{flagicon|GHA}} [[Ghana]]
| spouse = Rosemary Addo-Kufuor
| relations = [[John Kufuor]] - brother
| deputy3 =
| children = Kwame Addo-Kufuor, Kojo Addo-Kufuor & Nana Ama Poku
| residence =
| alma_mater = Jesus College, University of Cambridge
| occupation =
| profession = Medical doctor
| signature =
| website =
| footnotes =
| president3 = [[John Kufuor]]
| term_end3 = 2008
| name = Kwame Addo-Kufuor
| successor = Mathew Opoku Prempeh
| honorific-suffix =
| image = File:DR.KWAME ADDO KUFOUR.jpg
| parliament = <!-- Can be repeated up to eight times by adding a number -->
| majority = <!-- Can be repeated up to eight times by adding a number -->
| term_start = 7 January 1997
| term_end = 7 January 2009
| predecessor = <!-- Can be repeated up to eight times by adding a number -->
| order2 =
| term_start3 = January 2001
| office2 = Minister of the Interior
| term_start2 = 2008
| term_end2 = 2009
| deputy2 =
| president2 = [[John Kufuor]]
| predecessor2 = [[Albert Kan-Dapaah]]
| successor2 = [[Cletus Avoka]]
| order3 =
| office3 = Minister for Defence
| predecessor1 = [[Kwamena Bartels]]
| office = Mmrahyɛbadwani ɛwɔ Manhyia Mpɛsoaso
}}
'''Wɔwoo Kwame Addo-Kufuor''' Ketawonsa bosome ne da a ɛtɔ so du-nnan afe apem ahankron ne aduanan(Kitawonsa14, 1940) Ɔyɛ Ghanani mmarahyɛbadwani sane yɔ Dɔkota. Addo-Kufuor ka mmarahyɛbadwafoɔ no ho a na ɔgyina amanfoɔ a ɔwɔ Manhyia firi 2001 kɔpem 2007, na ɔyɛ ɔsuafoɔ ɔhwɛ banbɔ so wɔ ne nua Ɔmanpanin John Kufuor firi Ayɛwohummumɔ bosome afe mpenu ne nnwɔtwe ne mpenu ne nkron mu (2008 ne 2009).
== Adwuma ==
Addo-Kufuor yɛ dɔkotani ankasa.
== Amanyɔsɛm ==
Addo-Kufuor ka New Patriotic Party amanyɔkuo ho. Ɔbɛyɛɛ mmarahyɛbadwani wɔ Ɔpɛpɔn bosome afe apem ahankron aduokron nson (1997) wɔ berɛ a ɔdii nkunim wɔ Ɔpɛnimaa bosome Ghanafoɔ nyinaa abatoɔ mu wɔ 1996. Ɔsane yii no bio sɛ mmarahyɛbadwani ma Manhyia abatoɔ mpasoa so wɔ Ghana mmarahyɛbadwa a ɛtɔ so nnan.
== Abatoɔ ==
=== 1997 mmarahyɛbadwa abatoɔ ===
Addo yɛ mmarahyɛbani a ɔyii no wɔ afe apem ahankron aduokron nsia(1996) Ɔpɛnimaa Ghanafoɔ nyinaa abotoɔ ma Manhyia abatoɔ mpasoa so wɔ Asante mantam mu. Mma a Ɔnyaeɛ ne 59,227 de firii 72,789 mma mu a ɛgyina hɔ ma 63.30% de tea Yaw Addai Boadu a ɔɛ NDC amanyɔkuo ba a ɔnyaa 13,562 a ɛgyina hɔ ma 14.50%. Ɔsane yii no bio maa no mma 64,067 firii 78,368 mma mu a ɛgyina hɔ ma 81.80% de tea Samuel B.Donkoh a ɔyɛ NDC amanyɔkuo ba a ɔnyaa mma 12,244 ɛgyina hɔ ma 15.60%, Salifu Mumuni PNC nyaa 1,614 ɛgyina hɔ ma 2.10% ne Nana O. Boateng ɔnyaa 443 ɛgyina hɔ ma 0.60%.
=== 2004 mmarahyɛbadwa abatoɔ ===
Ɔtoo aba maa Addo-Kofuor sɛ mmarahyɛbɛdwani ma Bekwai abatoɔ mpɛsua so wɔ Asante Mantam mu a ɛwɔ Ghana wɔ mfeɛ mpem mmienu ne nan mu (2004) wɔ abatoɔ a ɛkɔɔ so wɔ Ghana mu no.ɔdii nkonim de maa Ɔsono Kokuroko amanyɔkuo (NPP) no. Na ne mpɛsua no ka mmarahyɛbɛdwam akonwa aduasa nsia (36) a na ne nyinaa dodoɔ yɛ aduasa nkron (39) a Ɔsono amanyɔkuo (NPP) nyaa wɔ saa abatoɔ no mu wɔ Asante Mantam mu. Ɔsono Kokuroko amanyɔkuo no nyaa mmarahyɛbɛdwa akonwa no mu ɔha ne aduonunwɔtwe (128) de firii mmarahyɛbɛdwam akonwa a ne dodoɔ yɛ ahaanu ne aduasa (230). Ɔdii nkonim wɔ berɛ a ɔnyaa mma no mu mpem aduosia nsia,ahaanu ne du (66,210 ) de firii mma a ne dodoɔ yɛ mpem aduowɔtwe nson,ahansia ne aduonu nkron (87,629) mu a ɛgyina hɔ ma ɔha mu nkyekyɛmu aduosonum ne akyiripɔ nsia (75.6%) a na ɛyɛ mma a wɔtoeɛ no nyinaa dodoɔ. Wɔyii no gyaa Salifu Mumuni a ɔgyinaa mu maa People's National Convention amanyɔkuo no, Kwame Boateng a ɔgyinaa mu de maa National Democratic Congress amanyɔkuo no,E.A.Ohene Darko a ɔno nso gyina maa Convention People's Party amanyɔkuo no ne Kofi Pervical Akpaloo a na ɔyɛ kɔntɔnkorɔ ananmusini (Independence Candidate). Wɔn mma a wɔnyaeɛ na ɛdidisoɔ yi; ahansia ne aduosia nson (667) , mpem nkron,ahanum ne aduonum (9,550) , ahanan ne aduokron nwɔtwe (498) ne mpem du ,ahanson ne nan (10,704) . Saa mma yi gyina hɔ ma ɔha mu nkyekyɛmu hwee ne akyiripɔ nwɔtwe (0.8% ) ,ɔha mu nkyekyɛmu du ne akyiripɔ nkron (10.9%) ,ɔha mu nkyekyɛmu hwee ne akyiripɔ nsia (0.6%) ne ɔha mu nkyekyɛmu dunan ne akyiripɔ mmienu (12.2%) wɔ nnidisoɔ mu.
== Ɔbra ahyɛaseɛ ne nwomasua ==
Wɔwoo Addo-Kufuor Kitawonsa bosome ne da a ɛtɔ so du-nnan afe apem ahankron ne aduanan(Kitawonsa14, 1940). Ɔwie suapɔn wɔ Cambridge suapɔn mu. Ɔkura bachelor's degree wɔ nnuroyɛ mu. Ɔsane sua adeɛ wɔ Middlesex Medical sukuu asopite ne Jesus College.
== N’abrabɔ ==
Addo-Kufuor yɛ kristoni
== Beaeɛ a menyaa mmoa firiiɛ ==
[[Nkyekyεmu:Ateasefoɔ]]
[[Nkyekyεmu:New Patriotic Party amanyɔfoɔ]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 1997–2001]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2001–2005]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2005–2009]]
s2ateldp9qewrlz0kscfdlduj14qywm
Aduro
0
13658
201172
179744
2026-11-07T23:12:51Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201172
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
'''Aduro yɛ''' sɛ worenya atenka bi ama yarefoɔ bi.<ref>{{cite book|last=Firth|first=John|title=Oxford textbook of medicine|chapter=Science in medicine: when, how, and what|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2020|isbn=978-0-19-874669-0}}</ref> <ref>{{cite journal|last=Saunders|first=John|title=The practice of clinical medicine as an art and as a science|journal=Med Humanit|volume=26|issue=1|pages=18–22|date=June 2000|pmid=12484313|doi=10.1136/mh.26.1.18|s2cid=73306806|url=|doi-access=free}}</ref> Sɛ worehwɛ na wafii wo na wasosɔ ano, asikwan,asa wɔn yadeɛ na wɔanya [[apomuden.Wɔde]] nnuro bi a etumi sosɔ ano, mfidie nhwehwɛ mu, awosuo nhwehwɛ mu ne ayaresa nhwehwɛ mu de asa anaa asi yadeɛ no kwan nkanka deɛ yɛde name aborɔfo nnuro ne oprehane so nanso ebi nso [[nam]] apɔmtenetene so ne mfidie a yɛde yɛ apɔmuden adwuma ne deɛ ɛkeka ho.<ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/medicine|title=Dictionary, medicine|access-date=2 December 2013|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304154538/http://dictionary.reference.com/browse/medicine|url-status=live}}</ref>
Wɔde nnuro ade dwuma firi tete yɛnananom aberɛ so, duruu berɛ bi no na adane nsanodwuma na ɛnne [[ɔsom]] ne gyedie anya twaka.
== Nnuro ho Abodin. ==
Aduro (yɛ ɔkwan a yɛfa so hwehwɛ nnipadua no mu na yɛsi yadeɛ anokwan , prognosis, sa yadeɛ na yɛsi yadeɛ anokwan.<ref>{{cite encyclopedia|title=Medicine|url=http://oxforddictionaries.com/definition/medicine?q=medicine|encyclopedia=[[Oxford Dictionaries Online]]|publisher=Oxford University Press|access-date=8 November 2014|archive-date=18 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210818030846/https://languages.oup.com/|url-status=dead}}</ref> edin asɛm aduro no firi latinfoɔ kasa mu a ɛkyerɛ sɛ ''medicus'', nkyerɛase ne sɛ ɔduyɛfoɔ anaa obi a ɔhwɛ aduro so.<ref>Etymology: {{lang-la|medicina}}, from ''ars medicina'' "the medical art", from ''medicus'' "physician". ([http://www.etymonline.com/index.php?term=medicine Etym.Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011122928/http://etymonline.com/index.php?term=medicine|date=11 October 2007}}) Cf. ''mederi'' "to heal", etym. "know the best course for", from [[Proto-Indo-European language|PIE]] base *med- "to measure, limit. Cf. [[Greek language|Greek]] ''medos'' "counsel, plan", [[Avestan language|Avestan]] ''vi-mad'' "physician"</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=medicine "Medicine"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011122928/http://etymonline.com/index.php?term=medicine|date=11 October 2007}} ''Online Etymology Dictionary''</ref>
== Ayaresa adwuma ==
[[File:The_Doctor_Luke_Fildes_crop.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Doctor_Luke_Fildes_crop.jpg|alt=Oil painting of medicine in the age of colonialism|thumb|''The Doctor'' by [[Sir Luke Fildes]] (1891)]]
[[File:Elizabeth_Blackwell.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Elizabeth_Blackwell.jpg|thumb|[[Elizabeth Blackwell]], the first female physician in the United States graduated from [[State University of New York Upstate Medical University|SUNY Upstate]] (1847)]]
[[Ayaresabea|Ayaresa]] a ɛwɔ hɔ ne ayaresa adwuma no da nson wɔ wiase nyinaa ɛnam yɛn [[Amamerɛ|amammerɛ]] ne yɛn nimdeɛ a yɛwɔ nti. Abɛɛfo nnuro dodoɔ no ara firi [[Abibrem|Abibirem]] [[Atɔɛ Mantam|atoeɛ]], na Ɔman a afei na wɔn resi mpuntuo kwan so te sɛ, Abibirem ne Asia deɛ dodoɔ gye abibiduro di yie wɔ berɛ a adanseɛ ketewa bi ɛwɔ n'ahoɔden ho, sisodua biara nni hɔ a yɛde ma wɔn a wɔdi ho dwuma no.<ref>{{cite periodical|author=|year=2002|title=Traditional medicine: growing needs and potential|periodical=WHO Policy Perspectives on Medicines|number=2|publisher=[[World Health Organization]]|hdl=10665/67294}}</ref>
[[Amansan|Aman]] a atu mpɔn dada no deɛ nnuro a adanseɛ kɛkɛ na ɛwɔ ho no deɛ ɛnyɛ baabiara na wɔde di dwuma wɔ ayaresa adwuma no mu ; nhwɛsoɔ, afe 2007 nhwehwɛmu a ɛmu dɔ bɛtɔɔ dwa sɛ ɔha nkyekyemu aduanan (49%) wɔ saa dwumadie yi mu sɛ dodoɔ no ara nni adanseɛ anaa nnyinaso a ɛkyerɛ sɛ ɛyɛ anaa ɛnyɛ.<ref>{{cite journal|vauthors=El Dib RP, Atallah AN, Andriolo RB|title=Mapping the Cochrane evidence for decision making in health care|journal=Journal of Evaluation in Clinical Practice|volume=13|issue=4|pages=689–92|date=August 2007|pmid=17683315|doi=10.1111/j.1365-2753.2007.00886.x}}</ref>
Abɛɛfo ayarehwɛ a ɛrekɔ so yi deɛ, wɔn a wɔwɔ suahunu wɔ nnuro mu ne wɔn aboafoɔ na wɔn hwehwɛ ayarefoɔ mu, de wɔn fa mfidie ahodoɔ, dosodoso wɔn asa wasa wɔn yareɛ wɔ abɛɛfo kwan so de si yareɛ anokwan. Ayonkofa a ɛda dokota ne ɔyarefoɔ no tɛm no hyɛ aseɛ firi wɔn nkitahodie ne ɔyarefoɔ no yareɛ ho nsɛm a ɛwɔ hɔ dada ne nnuro a yɛde ama no, deɛ ɛdi hɔ ayaresa mu nhwehwɛmu ne nhwehwɛmu a ɔbɛyɛ no wɔ abɔntene anaa ɔde n'ani bɛyɛ.<ref name="Coulehan_2005">{{cite book|first=John L.|last=Coulehan|first2=Marian R.|last2=Block|title=The Medical Interview: Mastering Skills for Clinical Practice|edition=5th|publisher=F. A. Davis|year=2005|isbn=978-0-8036-1246-4|oclc=232304023}}</ref> Afidie nketewa a yɛde yɛ nhwehwɛmu bi te sɛ (e.g. [[stethoscope]], [[tongue depressor]]) ɛna mpɛn pii no wɔde yɛ adwuma.
== Beaeɛ a menyaa mmoa firiiɛ ==
howaq6x24gv96nz4u507pitw6xv00re
Nana Amoakoh Gyampa
0
14402
201152
201036
2026-11-07T19:23:23Z
Hansongh
19068
201152
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Akuapem}}
'''Nana Amoakoh Gyampa''' (a wɔwoo no Oforisuo bosome ne da a ɛtɔ so du nnum, afe 1958) yɛ Ghana amanyɔni ne dɔkota. Ɔka mmrahyɛbagua a ɛtɔ so nson no ho a ɔgyina [[Upper Denkyira East (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Upper Denkyira East]] mpasua so ananmu wɔ [[Mfinfini Mantan|mfimfini mantam]] mu ma kuo a wɔfrɛ wɔn sɛ ''New Patriotic Party'' no.
== Mfitiase asetra ne nhomasua ==
Wɔwoo Amoakoh wɔ Ɔbɛnnim bosome no ne da a ɛtɔ so du nnum afe apem ahankron ne aduonum nwɔtwe. Na ɔfiri Denkyira-Akropong a ɛwɔ mfimfini mantam mu wɔ Ghana. Ɔnyaa ne ntoaso sukuu wɔ Boa Amponsem ntoaso sukuu. Ɔkɔɔ York kɔlegyi na owiee sukuu no nyaa abodin krataa wɔ adwene ne nneyɛe ho adesua mu.
== Adwuma ==
Amoakoh yɛ adwene ne nneyɛe ho ɔbenfo ne aguadifo. Ɔbɛyɛɛ Ghana mmrahyɛbaguani wɔ afe mpem mmienu ne nnum mu(2005).
== Amanyɔsɛm ==
Ɔka kuw a wɔfrɛ wɔn sɛ New Patrotic Party no ho. Wɔ afe mpem mmienu ne num (2005) mu no, ɔbɛyɛɛ Ghana mmrahyɛbaguani. Wɔ afe mpem mmienu ne aduonu(2020) mu wɔ NPP abatoɔ no mu no, ɔdii nkugu wɔ aba a wɔtoeɛ no. Ɛno nti wɔanmɛyɛ Upper Denkyira East ananmusini wɔ mmrahyɛbagua mu.Na Festus Awuah Kwofie na ɔdii nkunim ma ɔbɛsii n’anan wɔ afe mpem mmienu ne aduonu (2020) amansan abatoɔ no mu.
==== 2004 abatow mu ====
Wɔ [[2004 Ghana Abatoɔ|afe 2004 Ghana amansan abatoɔ mu]], ɔdii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so wɔ mmrahyɛbagua no mu a ɔnyaa mma no ahaanu baako mpem ahanan ne aduanan(21,440 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduosia nwɔtwe akyiripɔ du (68.10% )wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, ɛna NDC mmrahyɛbagua kandifoɔ Kojo Adjepong Afrifah nyaa mma no mpem ahansia ahannan ne aduasa mmiɛnsa (6,433) a ɛbɛyɛ sɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonu akyiripɔ aduanan (20.40%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, CPP mmrahyɛbaguani ɔkannifoɔ Beatrice Buadu nyaa mma no ahaasa ne nnan(304)a ɛbɛyɛ sɛ ɔha mu nkyekyɛmu baako (1.00%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, PNC mmrahyɛbagua kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no ahaanu ne aduoson( 270 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nkron(0.90%), ɛna Independent mmrahyɛbagua kandifoɔ Carl Ebo Morgan nyaa mma no mpem mmiɛnsa ne aduanan nson (3,047) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nkron akyiripɔ aduoson (9.70%) wɔ aba a wɔtow no nyinaa.
==== 2008 abatow mu ====
Wɔ afe mpem mmienu ne nwɔtwe mu no (2008) Ghana amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so wɔ mmrahyɛbagua mu a ɔnyaa mma no mpem du nson ahannan ne dunsia(17,416) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum nkron akyiripɔ dunson( 59.17%).Ɛna NDC mmrahyɛbaguani Peter Kofi Owusu-Ahia Jnr nyaa mma no mpem nnum ne ahanson aduonu baako (5,721)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu dunkron akyiripɔ aduanan nnan (19.44%) wɔ abatow a wɔtow nyinaa mu.
==== 2012 abatow mu ====
Wɔ afe mpem mmienu ne dummienu(2012) mu no, Ghana amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so sɛ mmrahyɛbaguani a ɔnyaa mma no mpem aduonu baako ne aduonu (21,020)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum mmiɛnsa akyiripɔ aduokron nwɔtwe (53.98%) wɔ aba a wɔtoeɛ no nyinaa. Ɛna NDC mmrahyɛbaguani Dr Mark Kurt Nawaane nyaa mma no mpem dunson ne ahaasa du nkron (17,319) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduanan nnan akyiripɔ aduanan nson (44.47%) wɔ aba a wɔtoeɛ nyinaa, PPP mmrahyɛbaguani Alex Nkansah nyaa mma no ahanna aduowɔtwe nnan (484) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu baako akyiripɔ aduonu nnan (1.24%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ no nyinaa mu, ɛna PNC mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no aduowɔtwe nwɔtwe(88) a ɛyɛɛ 0.23% wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, ɛna [[National Democratic Party|NDP]] mmrahyɛbagua kandifoɔ Peter Oliver Seim nyaa mma no aduasa (31) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu (0.08%) abatow a wɔtow no nyinaa.
==== 2016 abatoɔ ====
Wɔ afe 2016 Ghana amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkonim wɔ [[Upper Denkyira East (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Upper Denkyira East Constituency]] mmrahyɛbagua no mu a ɔnyaa abatoɔ 22,212 a ɛyɛɛ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu 55.69% berɛ a [[National Democratic Congress (NDC)|NDC]] mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Emelia Ankomah nyaa abatoɔ 16,297 a ɛyɛɛ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu 40.9%, [[CPP]] mmrahyɛbaguani ɔkannifoɔ Yaw Asamoah nyaa abatoɔ 810 a ɛyɛɛ abatoɔ a wɔtoo no nyinaa mu 2.0%, [[People's National Convention (PNC)|PNC]] mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa abatoɔ 61 a ɛyɛɛ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu 0.2%, Independent mmrahyɛbaguani bi Patrick Adu nyaa abatoɔ 233 a ɛyɛɛ abatoɔ no nyinaa mu 0.6% cast na PPP mmrahyɛbagua kandifo Fredrick Enchil nyaa abatow 275 a ɛyɛ 0.7% wɔ abatow a wɔtow nyinaa mu.
==== Boayikuw no ====
Ɔyɛ kan mmrahyɛbagua no Boayikuw a Wɔapaw a Ɛhwɛ Adwumayɛ ne Adan Ho So no Titenani.
== Ankorankoro asetra ==
Amoakoh yɛ Kristoni. Ɔwaree na ɔwɔ mma baasa.
== Adɔeyɛ ==
Amoakoh de atoko afiri, esiam afrafra afiri, rola, fononoo ne lester afiri maa [[Boa Amponsem Ntoaso Sukuu a Ɛto so Abien|Boa Amponsem Senior High School]] a ɛwɔ Central Region of Ghana.
== Nsɛm a wɔde gyinaa so ==
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2005–2009]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2009–2013]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2013–2017]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2017–2021]]
4bsb4b2fwmh3bwv2q4i35uag1ocmhuy
201153
201152
2026-11-07T19:36:12Z
Hansongh
19068
201153
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Akuapem}}
'''Nana Amoakoh Gyampa''' (a wɔwoo no Oforisuo bosome ne da a ɛtɔ so du nnum, afe 1958) yɛ Ghana amanyɔni ne dɔkota. Ɔka mmrahyɛbagua a ɛtɔ so nson no ho a ɔgyina [[Upper Denkyira East (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Upper Denkyira East]] mpasua so ananmu wɔ [[Mfinfini Mantan|mfimfini mantam]] mu ma kuo a wɔfrɛ wɔn sɛ ''New Patriotic Party'' no.
== Mfitiase asetra ne nhomasua ==
Wɔwoo Amoakoh wɔ Ɔbɛnnim bosome no ne da a ɛtɔ so du nnum afe apem ahankron ne aduonum nwɔtwe. Na ɔfiri Denkyira-Akropong a ɛwɔ mfimfini mantam mu wɔ Ghana. Ɔnyaa ne ntoaso sukuu wɔ Boa Amponsem ntoaso sukuu. Ɔkɔɔ York kɔlegyi na owiee sukuu no nyaa abodin krataa wɔ adwene ne nneyɛe ho adesua mu.
== Adwuma ==
Amoakoh yɛ adwene ne nneyɛe ho ɔbenfo ne aguadifo. Ɔbɛyɛɛ Ghana mmrahyɛbaguani wɔ afe mpem mmienu ne nnum mu(2005).
== Amanyɔsɛm ==
Ɔka kuw a wɔfrɛ wɔn sɛ New Patrotic Party no ho. Wɔ afe mpem mmienu ne num (2005) mu no, ɔbɛyɛɛ Ghana mmrahyɛbaguani. Wɔ afe mpem mmienu ne aduonu(2020) mu wɔ NPP abatoɔ no mu no, ɔdii nkugu wɔ aba a wɔtoeɛ no. Ɛno nti wɔanmɛyɛ Upper Denkyira East ananmusini wɔ mmrahyɛbagua mu.Na Festus Awuah Kwofie na ɔdii nkunim ma ɔbɛsii n’anan wɔ afe mpem mmienu ne aduonu (2020) amansan abatoɔ no mu.
==== 2004 abatow mu ====
Wɔ [[2004 Ghana Abatoɔ|afe 2004 Ghana amansan abatoɔ mu]], ɔdii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so wɔ mmrahyɛbagua no mu a ɔnyaa mma no ahaanu baako mpem ahanan ne aduanan(21,440 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduosia nwɔtwe akyiripɔ du (68.10% )wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, ɛna NDC mmrahyɛbagua kandifoɔ Kojo Adjepong Afrifah nyaa mma no mpem ahansia ahannan ne aduasa mmiɛnsa (6,433) a ɛbɛyɛ sɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonu akyiripɔ aduanan (20.40%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, CPP mmrahyɛbaguani ɔkannifoɔ Beatrice Buadu nyaa mma no ahaasa ne nnan(304)a ɛbɛyɛ sɛ ɔha mu nkyekyɛmu baako (1.00%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, PNC mmrahyɛbagua kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no ahaanu ne aduoson( 270 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nkron(0.90%), ɛna Independent mmrahyɛbagua kandifoɔ Carl Ebo Morgan nyaa mma no mpem mmiɛnsa ne aduanan nson (3,047) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nkron akyiripɔ aduoson (9.70%) wɔ aba a wɔtow no nyinaa.
==== 2008 abatow mu ====
Wɔ afe mpem mmienu ne nwɔtwe mu no (2008) Ghana amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so wɔ mmrahyɛbagua mu a ɔnyaa mma no mpem du nson ahannan ne dunsia(17,416) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum nkron akyiripɔ dunson( 59.17%).Ɛna NDC mmrahyɛbaguani Peter Kofi Owusu-Ahia Jnr nyaa mma no mpem nnum ne ahanson aduonu baako (5,721)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu dunkron akyiripɔ aduanan nnan (19.44%) wɔ abatow a wɔtow nyinaa mu.
==== 2012 abatow mu ====
Wɔ afe mpem mmienu ne dummienu(2012) mu no, Ghana amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so sɛ mmrahyɛbaguani a ɔnyaa mma no mpem aduonu baako ne aduonu (21,020)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum mmiɛnsa akyiripɔ aduokron nwɔtwe (53.98%) wɔ aba a wɔtoeɛ no nyinaa. Ɛna NDC mmrahyɛbaguani Dr Mark Kurt Nawaane nyaa mma no mpem dunson ne ahaasa du nkron (17,319) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduanan nnan akyiripɔ aduanan nson (44.47%) wɔ aba a wɔtoeɛ nyinaa, PPP mmrahyɛbaguani Alex Nkansah nyaa mma no ahanna aduowɔtwe nnan (484) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu baako akyiripɔ aduonu nnan (1.24%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ no nyinaa mu, ɛna PNC mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no aduowɔtwe nwɔtwe(88) a ɛyɛɛ 0.23% wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, ɛna [[National Democratic Party|NDP]] mmrahyɛbagua kandifoɔ Peter Oliver Seim nyaa mma no aduasa (31) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu (0.08%) abatow a wɔtow no nyinaa.
==== 2016 abatoɔ ====
Wɔ afe mpem mmienu ne du nsia (2016) mu no, [[Ghana]] amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ [[Upper Denkyira East (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Upper Denkyira East Mpasua so]] wɔ mmrahyɛbagua mu a ɔnyaa mma no mpem aduonu mmienu ne ahaanu du mmienu(22,212) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum nnum akyiripɔ aduosia nkron (55.69%) ɛna [[National Democratic Congress (NDC)|NDC]] mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Emelia Ankomah nyaa mma no mpem du nsia ne ahaanu aduokron nson (16,297)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduanan akyiripɔ nkron (40.9%), [[CPP]] mmrahyɛbaguani kannifo Yaw Asamoah nso nyaa mma no ahanwɔtwe ne du (810) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu mmienu (2.0%), [[People's National Convention (PNC)|PNC]] mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no aduosia (61 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu mmienu ( 0.2%) wɔ mma a wɔtoeɛ no nyinaa, Independent mmrahyɛbagua kannifo Patrick Adu nyaa mma no ahaanu ne aduasa mmiɛnsa (233) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nsia (0.6%) wɔ mma a wɔtow no nyinaa ɛna PPP mmrahyɛbagua kandifo Fredrick Enchil nyaa mma no ahaanu aduoson nnum (275) a ɛyɛ ɔha mu njyekyɛmu nson (0.7%) wɔ abatow a wɔtow no nyinaa.
==== Boayikuw no ====
Ɔyɛ kan mmrahyɛbagua no Boayikuw a Wɔapaw a Ɛhwɛ Adwumayɛ ne Adan Ho So no Titenani.
== Ankorankoro asetra ==
Amoakoh yɛ Kristoni. Ɔwaree na ɔwɔ mma baasa.
== Adɔeyɛ ==
Amoakoh de atoko afiri, esiam afrafra afiri, rola, fononoo ne lester afiri maa [[Boa Amponsem Ntoaso Sukuu a Ɛto so Abien|Boa Amponsem Senior High School]] a ɛwɔ Central Region of Ghana.
== Nsɛm a wɔde gyinaa so ==
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2005–2009]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2009–2013]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2013–2017]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2017–2021]]
aojuhjqs7k3xa82242bcqru8bnzgjl7
201154
201153
2026-11-07T19:42:01Z
Hansongh
19068
201154
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Akuapem}}
'''Nana Amoakoh Gyampa''' (a wɔwoo no Oforisuo bosome ne da a ɛtɔ so du nnum, afe 1958) yɛ Ghana amanyɔni ne dɔkota. Ɔka mmrahyɛbagua a ɛtɔ so nson no ho a ɔgyina [[Upper Denkyira East (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Upper Denkyira East]] mpasua so ananmu wɔ [[Mfinfini Mantan|mfimfini mantam]] mu ma kuo a wɔfrɛ wɔn sɛ ''New Patriotic Party'' no.
== Mfitiase asetra ne nhomasua ==
Wɔwoo Amoakoh wɔ Ɔbɛnnim bosome no ne da a ɛtɔ so du nnum afe apem ahankron ne aduonum nwɔtwe. Na ɔfiri Denkyira-Akropong a ɛwɔ mfimfini mantam mu wɔ Ghana. Ɔnyaa ne ntoaso sukuu wɔ Boa Amponsem ntoaso sukuu. Ɔkɔɔ York kɔlegyi na owiee sukuu no nyaa abodin krataa wɔ adwene ne nneyɛe ho adesua mu.
== Adwuma ==
Amoakoh yɛ adwene ne nneyɛe ho ɔbenfo ne aguadifo. Ɔbɛyɛɛ Ghana mmrahyɛbaguani wɔ afe mpem mmienu ne nnum mu(2005).
== Amanyɔsɛm ==
Ɔka kuw a wɔfrɛ wɔn sɛ New Patrotic Party no ho. Wɔ afe mpem mmienu ne num (2005) mu no, ɔbɛyɛɛ Ghana mmrahyɛbaguani. Wɔ afe mpem mmienu ne aduonu(2020) mu wɔ NPP abatoɔ no mu no, ɔdii nkugu wɔ aba a wɔtoeɛ no. Ɛno nti wɔanmɛyɛ Upper Denkyira East ananmusini wɔ mmrahyɛbagua mu.Na Festus Awuah Kwofie na ɔdii nkunim ma ɔbɛsii n’anan wɔ afe mpem mmienu ne aduonu (2020) amansan abatoɔ no mu.
==== 2004 abatow mu ====
Wɔ [[2004 Ghana Abatoɔ|afe 2004 Ghana amansan abatoɔ mu]], ɔdii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so wɔ mmrahyɛbagua no mu a ɔnyaa mma no ahaanu baako mpem ahanan ne aduanan(21,440 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduosia nwɔtwe akyiripɔ du (68.10% )wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, ɛna NDC mmrahyɛbagua kandifoɔ Kojo Adjepong Afrifah nyaa mma no mpem ahansia ahannan ne aduasa mmiɛnsa (6,433) a ɛbɛyɛ sɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonu akyiripɔ aduanan (20.40%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, CPP mmrahyɛbaguani ɔkannifoɔ Beatrice Buadu nyaa mma no ahaasa ne nnan(304)a ɛbɛyɛ sɛ ɔha mu nkyekyɛmu baako (1.00%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, PNC mmrahyɛbagua kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no ahaanu ne aduoson( 270 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nkron(0.90%), ɛna Independent mmrahyɛbagua kandifoɔ Carl Ebo Morgan nyaa mma no mpem mmiɛnsa ne aduanan nson (3,047) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nkron akyiripɔ aduoson (9.70%) wɔ aba a wɔtow no nyinaa.
==== 2008 abatow mu ====
Wɔ afe mpem mmienu ne nwɔtwe mu no (2008) Ghana amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so wɔ mmrahyɛbagua mu a ɔnyaa mma no mpem du nson ahannan ne dunsia(17,416) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum nkron akyiripɔ dunson( 59.17%).Ɛna NDC mmrahyɛbaguani Peter Kofi Owusu-Ahia Jnr nyaa mma no mpem nnum ne ahanson aduonu baako (5,721)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu dunkron akyiripɔ aduanan nnan (19.44%) wɔ abatow a wɔtow nyinaa mu.
==== 2012 abatow mu ====
Wɔ afe mpem mmienu ne dummienu(2012) mu no, Ghana amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so sɛ mmrahyɛbaguani a ɔnyaa mma no mpem aduonu baako ne aduonu (21,020)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum mmiɛnsa akyiripɔ aduokron nwɔtwe (53.98%) wɔ aba a wɔtoeɛ no nyinaa. Ɛna NDC mmrahyɛbaguani Dr Mark Kurt Nawaane nyaa mma no mpem dunson ne ahaasa du nkron (17,319) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduanan nnan akyiripɔ aduanan nson (44.47%) wɔ aba a wɔtoeɛ nyinaa, PPP mmrahyɛbaguani Alex Nkansah nyaa mma no ahanna aduowɔtwe nnan (484) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu baako akyiripɔ aduonu nnan (1.24%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ no nyinaa mu, ɛna PNC mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no aduowɔtwe nwɔtwe(88) a ɛyɛɛ 0.23% wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, ɛna [[National Democratic Party|NDP]] mmrahyɛbagua kandifoɔ Peter Oliver Seim nyaa mma no aduasa (31) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu (0.08%) abatow a wɔtow no nyinaa.
==== 2016 abatoɔ ====
Wɔ afe mpem mmienu ne du nsia (2016) mu no, [[Ghana]] amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ [[Upper Denkyira East (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Upper Denkyira East Mpasua so]] wɔ mmrahyɛbagua mu a ɔnyaa mma no mpem aduonu mmienu ne ahaanu du mmienu(22,212) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum nnum akyiripɔ aduosia nkron (55.69%) ɛna [[National Democratic Congress (NDC)|NDC]] mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Emelia Ankomah nyaa mma no mpem du nsia ne ahaanu aduokron nson (16,297)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduanan akyiripɔ nkron (40.9%), [[CPP]] mmrahyɛbaguani kannifo Yaw Asamoah nso nyaa mma no ahanwɔtwe ne du (810) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu mmienu (2.0%), [[People's National Convention (PNC)|PNC]] mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no aduosia (61 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu mmienu ( 0.2%) wɔ mma a wɔtoeɛ no nyinaa, Independent mmrahyɛbagua kannifo Patrick Adu nyaa mma no ahaanu ne aduasa mmiɛnsa (233) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nsia (0.6%) wɔ mma a wɔtow no nyinaa ɛna PPP mmrahyɛbagua kandifo Fredrick Enchil nyaa mma no ahaanu aduoson nnum (275) a ɛyɛ ɔha mu njyekyɛmu nson (0.7%) wɔ abatow a wɔtow no nyinaa.
==== Kuw a ɔyɛɛ adwuma ====
Ɔyɛ kan mmrahyɛbagua no titreni a wɔpaw no sɛ ɔnhwɛ adwumayɛ ne adan so.
== N’abrabɔ ==
Amoakoh yɛ Kristoni a waware wɔ mma baasa.
== Adɔeyɛ ==
Amoakoh de atoko afiri, esiam afrafra afiri, rola, fononoo ne lester afiri maa [[Boa Amponsem Ntoaso Sukuu a Ɛto so Abien|Boa Amponsem Senior High School]] a ɛwɔ Central Region of Ghana.
== Nsɛm a wɔde gyinaa so ==
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2005–2009]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2009–2013]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2013–2017]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2017–2021]]
kw839qhsidhtoaz7ru24p6a99q4bvfn
201155
201154
2026-11-07T19:44:21Z
Hansongh
19068
201155
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Akuapem}}
'''Nana Amoakoh Gyampa''' (a wɔwoo no Oforisuo bosome ne da a ɛtɔ so du nnum, afe 1958) yɛ Ghana amanyɔni ne dɔkota. Ɔka mmrahyɛbagua a ɛtɔ so nson no ho a ɔgyina [[Upper Denkyira East (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Upper Denkyira East]] mpasua so ananmu wɔ [[Mfinfini Mantan|mfimfini mantam]] mu ma kuo a wɔfrɛ wɔn sɛ ''New Patriotic Party'' no.
== Mfitiase asetra ne nhomasua ==
Wɔwoo Amoakoh wɔ Ɔbɛnnim bosome no ne da a ɛtɔ so du nnum afe apem ahankron ne aduonum nwɔtwe. Na ɔfiri Denkyira-Akropong a ɛwɔ mfimfini mantam mu wɔ Ghana. Ɔnyaa ne ntoaso sukuu wɔ Boa Amponsem ntoaso sukuu. Ɔkɔɔ York kɔlegyi na owiee sukuu no nyaa abodin krataa wɔ adwene ne nneyɛe ho adesua mu.
== Adwuma ==
Amoakoh yɛ adwene ne nneyɛe ho ɔbenfo ne aguadifo. Ɔbɛyɛɛ Ghana mmrahyɛbaguani wɔ afe mpem mmienu ne nnum mu(2005).
== Amanyɔsɛm ==
Ɔka kuw a wɔfrɛ wɔn sɛ New Patrotic Party no ho. Wɔ afe mpem mmienu ne num (2005) mu no, ɔbɛyɛɛ Ghana mmrahyɛbaguani. Wɔ afe mpem mmienu ne aduonu(2020) mu wɔ NPP abatoɔ no mu no, ɔdii nkugu wɔ aba a wɔtoeɛ no. Ɛno nti wɔanmɛyɛ Upper Denkyira East ananmusini wɔ mmrahyɛbagua mu.Na Festus Awuah Kwofie na ɔdii nkunim ma ɔbɛsii n’anan wɔ afe mpem mmienu ne aduonu (2020) amansan abatoɔ no mu.
==== 2004 abatow mu ====
Wɔ [[2004 Ghana Abatoɔ|afe 2004 Ghana amansan abatoɔ mu]], ɔdii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so wɔ mmrahyɛbagua no mu a ɔnyaa mma no ahaanu baako mpem ahanan ne aduanan(21,440 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduosia nwɔtwe akyiripɔ du (68.10% )wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, ɛna NDC mmrahyɛbagua kandifoɔ Kojo Adjepong Afrifah nyaa mma no mpem ahansia ahannan ne aduasa mmiɛnsa (6,433) a ɛbɛyɛ sɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonu akyiripɔ aduanan (20.40%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, CPP mmrahyɛbaguani ɔkannifoɔ Beatrice Buadu nyaa mma no ahaasa ne nnan(304)a ɛbɛyɛ sɛ ɔha mu nkyekyɛmu baako (1.00%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, PNC mmrahyɛbagua kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no ahaanu ne aduoson( 270 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nkron(0.90%), ɛna Independent mmrahyɛbagua kandifoɔ Carl Ebo Morgan nyaa mma no mpem mmiɛnsa ne aduanan nson (3,047) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nkron akyiripɔ aduoson (9.70%) wɔ aba a wɔtow no nyinaa.
==== 2008 abatow mu ====
Wɔ afe mpem mmienu ne nwɔtwe mu no (2008) Ghana amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so wɔ mmrahyɛbagua mu a ɔnyaa mma no mpem du nson ahannan ne dunsia(17,416) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum nkron akyiripɔ dunson( 59.17%).Ɛna NDC mmrahyɛbaguani Peter Kofi Owusu-Ahia Jnr nyaa mma no mpem nnum ne ahanson aduonu baako (5,721)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu dunkron akyiripɔ aduanan nnan (19.44%) wɔ abatow a wɔtow nyinaa mu.
==== 2012 abatow mu ====
Wɔ afe mpem mmienu ne dummienu(2012) mu no, Ghana amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so sɛ mmrahyɛbaguani a ɔnyaa mma no mpem aduonu baako ne aduonu (21,020)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum mmiɛnsa akyiripɔ aduokron nwɔtwe (53.98%) wɔ aba a wɔtoeɛ no nyinaa. Ɛna NDC mmrahyɛbaguani Dr Mark Kurt Nawaane nyaa mma no mpem dunson ne ahaasa du nkron (17,319) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduanan nnan akyiripɔ aduanan nson (44.47%) wɔ aba a wɔtoeɛ nyinaa, PPP mmrahyɛbaguani Alex Nkansah nyaa mma no ahanna aduowɔtwe nnan (484) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu baako akyiripɔ aduonu nnan (1.24%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ no nyinaa mu, ɛna PNC mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no aduowɔtwe nwɔtwe(88) a ɛyɛɛ 0.23% wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, ɛna [[National Democratic Party|NDP]] mmrahyɛbagua kandifoɔ Peter Oliver Seim nyaa mma no aduasa (31) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu (0.08%) abatow a wɔtow no nyinaa.
==== 2016 abatoɔ ====
Wɔ afe mpem mmienu ne du nsia (2016) mu no, [[Ghana]] amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ [[Upper Denkyira East (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Upper Denkyira East Mpasua so]] wɔ mmrahyɛbagua mu a ɔnyaa mma no mpem aduonu mmienu ne ahaanu du mmienu(22,212) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum nnum akyiripɔ aduosia nkron (55.69%) ɛna [[National Democratic Congress (NDC)|NDC]] mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Emelia Ankomah nyaa mma no mpem du nsia ne ahaanu aduokron nson (16,297)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduanan akyiripɔ nkron (40.9%), [[CPP]] mmrahyɛbaguani kannifo Yaw Asamoah nso nyaa mma no ahanwɔtwe ne du (810) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu mmienu (2.0%), [[People's National Convention (PNC)|PNC]] mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no aduosia (61 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu mmienu ( 0.2%) wɔ mma a wɔtoeɛ no nyinaa, Independent mmrahyɛbagua kannifo Patrick Adu nyaa mma no ahaanu ne aduasa mmiɛnsa (233) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nsia (0.6%) wɔ mma a wɔtow no nyinaa ɛna PPP mmrahyɛbagua kandifo Fredrick Enchil nyaa mma no ahaanu aduoson nnum (275) a ɛyɛ ɔha mu njyekyɛmu nson (0.7%) wɔ abatow a wɔtow no nyinaa.
==== Kuw a ɔyɛɛ adwuma ====
Ɔyɛ kan mmrahyɛbagua no titreni a wɔpaw no sɛ ɔnhwɛ adwumayɛ ne adan so.
== N’abrabɔ ==
Amoakoh yɛ Kristoni a waware wɔ mma baasa.
== Adɔyɛ ==
Amoakoh de atoko afiri, esiam afrafra afiri, rola, fononoo ne lester afiri maa Boa Amponsem ntoasoɔ sukuu a ɛwɔ mfimfini mantam mu wɔ Ghana.
== Nsɛm a wɔde gyinaa so ==
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2005–2009]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2009–2013]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2013–2017]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2017–2021]]
k3i95grhtnq9xjg5cwn8xkc622ck78d
201156
201155
2026-11-07T19:57:57Z
Hansongh
19068
201156
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Akuapem}}
'''Nana Amoakoh Gyampa'''<ref>{{Citation |title=Emelia Ankomah leading to serve |date=2020-12-05 |url=https://www.graphic.com.gh/news/politics/emelia-ankomah-leading-to-serve.html |language=en-gb |access-date=2026-11-07}}</ref>(a wɔwoo no Oforisuo bosome ne da a ɛtɔ so du nnum, afe 1958) yɛ Ghana amanyɔni ne dɔkota<ref>{{Citation |title=Ghanaians |date=2026-10-02 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ghanaians&oldid=1377933997 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-11-07}}</ref>. Ɔka mmrahyɛbagua a ɛtɔ so nson no ho a ɔgyina [[Upper Denkyira East (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Upper Denkyira East]] mpasua so ananmu wɔ [[Mfinfini Mantan|mfimfini mantam]] mu ma kuo a wɔfrɛ wɔn sɛ ''New Patriotic Party'' no<ref>{{Citation |last=ICT Dept. Office of Parliament, Ghana |title=Parliament of Ghana |url=https://parliament.gh/mps?mp=253 |access-date=2026-11-07}}</ref>.
== Mfitiase asetra ne nhomasua ==
Wɔwoo Amoakoh wɔ Ɔbɛnnim bosome no ne da a ɛtɔ so du nnum afe apem ahankron ne aduonum nwɔtwe. Na ɔfiri Denkyira-Akropong a ɛwɔ mfimfini mantam mu wɔ Ghana. Ɔnyaa ne ntoaso sukuu wɔ Boa Amponsem ntoaso sukuu<ref>{{Citation |title=MP donates to Alma matter |date=2016-11-10 |url=https://ghanaguardian.com/mp-donates-alma-matter/ |access-date=2026-11-07}}</ref>. Ɔkɔɔ York kɔlegyi na owiee sukuu no nyaa abodin krataa wɔ adwene ne nneyɛe ho adesua mu<ref>{{Citation |title=MPs |url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/ |language=en-US |access-date=2026-11-07}}</ref>.
== Adwuma ==
Amoakoh yɛ adwene ne nneyɛe ho ɔbenfo ne aguadifo. Ɔbɛyɛɛ Ghana mmrahyɛbaguani wɔ afe mpem mmienu ne nnum mu(2005)<ref>{{Citation |last=ICT Dept. Office of Parliament, Ghana |title=Parliament of Ghana |url=https://parliament.gh/mps?mp=253 |access-date=2026-11-07}}</ref>.
== Amanyɔsɛm ==
Ɔka kuw a wɔfrɛ wɔn sɛ New Patrotic Party no ho<ref>{{Citation |title=Odekro |url=http://www.odekro.org/Profile/Details/146 |access-date=2026-11-07}}</ref>. Wɔ afe mpem mmienu ne num (2005) mu no, ɔbɛyɛɛ Ghana mmrahyɛbaguani. Wɔ afe mpem mmienu ne aduonu(2020) mu wɔ NPP abatoɔ no mu no, ɔdii nkugu wɔ aba a wɔtoeɛ no. Ɛno nti wɔanmɛyɛ Upper Denkyira East ananmusini wɔ mmrahyɛbagua mu.Na Festus Awuah Kwofie na ɔdii nkunim ma ɔbɛsii n’anan wɔ afe mpem mmienu ne aduonu (2020) amansan abatoɔ no mu<ref>{{Citation |last=Peace FM |title=Central Region - 2020 NPP Paliamentary Primaries Results |url=https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/npp_paliamentary_primaries_2020/central/81/index.php |access-date=2026-11-07}}</ref><ref>{{Citation |last=emmakd |title=Three incumbent MPs lose seats in NPP primaries in Central Region |date=2020-06-21 |url=https://www.ghanabusinessnews.com/2020/06/21/three-incumbent-mps-lose-seats-in-npp-primaries-in-central-region/ |language=en-US |access-date=2026-11-07}}</ref>.
==== 2004 abatow mu ====
Wɔ [[2004 Ghana Abatoɔ|afe 2004 Ghana amansan abatoɔ mu]], ɔdii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so wɔ mmrahyɛbagua no mu a ɔnyaa mma no ahaanu baako mpem ahanan ne aduanan(21,440 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduosia nwɔtwe akyiripɔ du (68.10% )wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, ɛna NDC mmrahyɛbagua kandifoɔ Kojo Adjepong Afrifah nyaa mma no mpem ahansia ahannan ne aduasa mmiɛnsa (6,433) a ɛbɛyɛ sɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonu akyiripɔ aduanan (20.40%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, CPP mmrahyɛbaguani ɔkannifoɔ Beatrice Buadu nyaa mma no ahaasa ne nnan(304)a ɛbɛyɛ sɛ ɔha mu nkyekyɛmu baako (1.00%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, PNC mmrahyɛbagua kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no ahaanu ne aduoson( 270 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nkron(0.90%), ɛna Independent mmrahyɛbagua kandifoɔ Carl Ebo Morgan nyaa mma no mpem mmiɛnsa ne aduanan nson (3,047) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nkron akyiripɔ aduoson (9.70%) wɔ aba a wɔtow no nyinaa.
==== 2008 abatow mu ====
Wɔ afe mpem mmienu ne nwɔtwe mu no (2008) Ghana amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so wɔ mmrahyɛbagua mu a ɔnyaa mma no mpem du nson ahannan ne dunsia(17,416) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum nkron akyiripɔ dunson( 59.17%).Ɛna NDC mmrahyɛbaguani Peter Kofi Owusu-Ahia Jnr nyaa mma no mpem nnum ne ahanson aduonu baako (5,721)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu dunkron akyiripɔ aduanan nnan (19.44%) wɔ abatow a wɔtow nyinaa mu.
==== 2012 abatow mu ====
Wɔ afe mpem mmienu ne dummienu(2012) mu no, Ghana amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so sɛ mmrahyɛbaguani a ɔnyaa mma no mpem aduonu baako ne aduonu (21,020)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum mmiɛnsa akyiripɔ aduokron nwɔtwe (53.98%) wɔ aba a wɔtoeɛ no nyinaa. Ɛna NDC mmrahyɛbaguani Dr Mark Kurt Nawaane nyaa mma no mpem dunson ne ahaasa du nkron (17,319) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduanan nnan akyiripɔ aduanan nson (44.47%) wɔ aba a wɔtoeɛ nyinaa, PPP mmrahyɛbaguani Alex Nkansah nyaa mma no ahanna aduowɔtwe nnan (484) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu baako akyiripɔ aduonu nnan (1.24%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ no nyinaa mu, ɛna PNC mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no aduowɔtwe nwɔtwe(88) a ɛyɛɛ 0.23% wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, ɛna [[National Democratic Party|NDP]] mmrahyɛbagua kandifoɔ Peter Oliver Seim nyaa mma no aduasa (31) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu (0.08%) abatow a wɔtow no nyinaa.
==== 2016 abatoɔ ====
Wɔ afe mpem mmienu ne du nsia (2016) mu no, [[Ghana]] amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ [[Upper Denkyira East (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Upper Denkyira East Mpasua so]] wɔ mmrahyɛbagua mu a ɔnyaa mma no mpem aduonu mmienu ne ahaanu du mmienu(22,212) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum nnum akyiripɔ aduosia nkron (55.69%) ɛna [[National Democratic Congress (NDC)|NDC]] mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Emelia Ankomah nyaa mma no mpem du nsia ne ahaanu aduokron nson (16,297)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduanan akyiripɔ nkron (40.9%), [[CPP]] mmrahyɛbaguani kannifo Yaw Asamoah nso nyaa mma no ahanwɔtwe ne du (810) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu mmienu (2.0%), [[People's National Convention (PNC)|PNC]] mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no aduosia (61 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu mmienu ( 0.2%) wɔ mma a wɔtoeɛ no nyinaa, Independent mmrahyɛbagua kannifo Patrick Adu nyaa mma no ahaanu ne aduasa mmiɛnsa (233) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nsia (0.6%) wɔ mma a wɔtow no nyinaa ɛna PPP mmrahyɛbagua kandifo Fredrick Enchil nyaa mma no ahaanu aduoson nnum (275) a ɛyɛ ɔha mu njyekyɛmu nson (0.7%) wɔ abatow a wɔtow no nyinaa<ref>{{Citation |last=Peace FM |title=Ghana Election 2016 Results - Upper Denkyira East Constituency |url=https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2016/central/81/index.php |access-date=2026-11-07}}</ref><ref>{{Citation |last=Kojo Akoto Boateng |title=#GhElections: How Central Region voted on December 7 - Citi 97.3 FM - Relevant Radio. Always |url=https://citifmonline.com/2016/12/ghelections-how-central-region-voted-on-december-7/ |language=en-US |access-date=2026-11-07}}</ref>.
==== Kuw a ɔyɛɛ adwuma ====
Ɔyɛ kan mmrahyɛbagua no titreni a wɔpaw no sɛ ɔnhwɛ adwumayɛ ne adan so<ref>{{Citation |last=hammad |title=Parliament approves budget for Sanitation Ministry - |date=2018-12-12 |url=https://ghanaonlinenews.com/parliament-approves-budget-for-sanitation-ministry/ |language=en-US |access-date=2026-11-07}}</ref><ref>{{Citation |title=Protect Nawuni River - Parliamentary Committees on Works tells NRCC |url=https://www.businessghana.com/ |access-date=2026-11-07}}</ref>
== N’abrabɔ ==
Amoakoh yɛ Kristoni a waware wɔ mma baasa<ref>{{Citation |title=MPs |url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/ |language=en-US |access-date=2026-11-07}}</ref>.
== Adɔyɛ ==
Amoakoh de atoko afiri, esiam afrafra afiri, rola, fononoo ne lester afiri maa Boa Amponsem ntoasoɔ sukuu a ɛwɔ mfimfini mantam mu wɔ Ghana.
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa ==
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2005–2009]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2009–2013]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2013–2017]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2017–2021]]
q49vx9ly3uzih30ybb8lqt44ra1ener
201157
201156
2026-11-07T19:59:19Z
Hansongh
19068
201157
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Akuapem}}
{{Databox}}
'''Nana Amoakoh Gyampa'''<ref>{{Citation |title=Emelia Ankomah leading to serve |date=2020-12-05 |url=https://www.graphic.com.gh/news/politics/emelia-ankomah-leading-to-serve.html |language=en-gb |access-date=2026-11-07}}</ref>(a wɔwoo no Oforisuo bosome ne da a ɛtɔ so du nnum, afe 1958) yɛ Ghana amanyɔni ne dɔkota<ref>{{Citation |title=Ghanaians |date=2026-10-02 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ghanaians&oldid=1377933997 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-11-07}}</ref>. Ɔka mmrahyɛbagua a ɛtɔ so nson no ho a ɔgyina [[Upper Denkyira East (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Upper Denkyira East]] mpasua so ananmu wɔ [[Mfinfini Mantan|mfimfini mantam]] mu ma kuo a wɔfrɛ wɔn sɛ ''New Patriotic Party'' no<ref>{{Citation |last=ICT Dept. Office of Parliament, Ghana |title=Parliament of Ghana |url=https://parliament.gh/mps?mp=253 |access-date=2026-11-07}}</ref>.
== Mfitiase asetra ne nhomasua ==
Wɔwoo Amoakoh wɔ Ɔbɛnnim bosome no ne da a ɛtɔ so du nnum afe apem ahankron ne aduonum nwɔtwe. Na ɔfiri Denkyira-Akropong a ɛwɔ mfimfini mantam mu wɔ Ghana. Ɔnyaa ne ntoaso sukuu wɔ Boa Amponsem ntoaso sukuu<ref>{{Citation |title=MP donates to Alma matter |date=2016-11-10 |url=https://ghanaguardian.com/mp-donates-alma-matter/ |access-date=2026-11-07}}</ref>. Ɔkɔɔ York kɔlegyi na owiee sukuu no nyaa abodin krataa wɔ adwene ne nneyɛe ho adesua mu<ref>{{Citation |title=MPs |url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/ |language=en-US |access-date=2026-11-07}}</ref>.
== Adwuma ==
Amoakoh yɛ adwene ne nneyɛe ho ɔbenfo ne aguadifo. Ɔbɛyɛɛ Ghana mmrahyɛbaguani wɔ afe mpem mmienu ne nnum mu(2005)<ref>{{Citation |last=ICT Dept. Office of Parliament, Ghana |title=Parliament of Ghana |url=https://parliament.gh/mps?mp=253 |access-date=2026-11-07}}</ref>.
== Amanyɔsɛm ==
Ɔka kuw a wɔfrɛ wɔn sɛ New Patrotic Party no ho<ref>{{Citation |title=Odekro |url=http://www.odekro.org/Profile/Details/146 |access-date=2026-11-07}}</ref>. Wɔ afe mpem mmienu ne num (2005) mu no, ɔbɛyɛɛ Ghana mmrahyɛbaguani. Wɔ afe mpem mmienu ne aduonu(2020) mu wɔ NPP abatoɔ no mu no, ɔdii nkugu wɔ aba a wɔtoeɛ no. Ɛno nti wɔanmɛyɛ Upper Denkyira East ananmusini wɔ mmrahyɛbagua mu.Na Festus Awuah Kwofie na ɔdii nkunim ma ɔbɛsii n’anan wɔ afe mpem mmienu ne aduonu (2020) amansan abatoɔ no mu<ref>{{Citation |last=Peace FM |title=Central Region - 2020 NPP Paliamentary Primaries Results |url=https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/npp_paliamentary_primaries_2020/central/81/index.php |access-date=2026-11-07}}</ref><ref>{{Citation |last=emmakd |title=Three incumbent MPs lose seats in NPP primaries in Central Region |date=2020-06-21 |url=https://www.ghanabusinessnews.com/2020/06/21/three-incumbent-mps-lose-seats-in-npp-primaries-in-central-region/ |language=en-US |access-date=2026-11-07}}</ref>.
==== 2004 abatow mu ====
Wɔ [[2004 Ghana Abatoɔ|afe 2004 Ghana amansan abatoɔ mu]], ɔdii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so wɔ mmrahyɛbagua no mu a ɔnyaa mma no ahaanu baako mpem ahanan ne aduanan(21,440 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduosia nwɔtwe akyiripɔ du (68.10% )wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, ɛna NDC mmrahyɛbagua kandifoɔ Kojo Adjepong Afrifah nyaa mma no mpem ahansia ahannan ne aduasa mmiɛnsa (6,433) a ɛbɛyɛ sɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonu akyiripɔ aduanan (20.40%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, CPP mmrahyɛbaguani ɔkannifoɔ Beatrice Buadu nyaa mma no ahaasa ne nnan(304)a ɛbɛyɛ sɛ ɔha mu nkyekyɛmu baako (1.00%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, PNC mmrahyɛbagua kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no ahaanu ne aduoson( 270 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nkron(0.90%), ɛna Independent mmrahyɛbagua kandifoɔ Carl Ebo Morgan nyaa mma no mpem mmiɛnsa ne aduanan nson (3,047) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nkron akyiripɔ aduoson (9.70%) wɔ aba a wɔtow no nyinaa.
==== 2008 abatow mu ====
Wɔ afe mpem mmienu ne nwɔtwe mu no (2008) Ghana amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so wɔ mmrahyɛbagua mu a ɔnyaa mma no mpem du nson ahannan ne dunsia(17,416) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum nkron akyiripɔ dunson( 59.17%).Ɛna NDC mmrahyɛbaguani Peter Kofi Owusu-Ahia Jnr nyaa mma no mpem nnum ne ahanson aduonu baako (5,721)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu dunkron akyiripɔ aduanan nnan (19.44%) wɔ abatow a wɔtow nyinaa mu.
==== 2012 abatow mu ====
Wɔ afe mpem mmienu ne dummienu(2012) mu no, Ghana amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so sɛ mmrahyɛbaguani a ɔnyaa mma no mpem aduonu baako ne aduonu (21,020)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum mmiɛnsa akyiripɔ aduokron nwɔtwe (53.98%) wɔ aba a wɔtoeɛ no nyinaa. Ɛna NDC mmrahyɛbaguani Dr Mark Kurt Nawaane nyaa mma no mpem dunson ne ahaasa du nkron (17,319) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduanan nnan akyiripɔ aduanan nson (44.47%) wɔ aba a wɔtoeɛ nyinaa, PPP mmrahyɛbaguani Alex Nkansah nyaa mma no ahanna aduowɔtwe nnan (484) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu baako akyiripɔ aduonu nnan (1.24%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ no nyinaa mu, ɛna PNC mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no aduowɔtwe nwɔtwe(88) a ɛyɛɛ 0.23% wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, ɛna [[National Democratic Party|NDP]] mmrahyɛbagua kandifoɔ Peter Oliver Seim nyaa mma no aduasa (31) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu (0.08%) abatow a wɔtow no nyinaa.
==== 2016 abatoɔ ====
Wɔ afe mpem mmienu ne du nsia (2016) mu no, [[Ghana]] amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ [[Upper Denkyira East (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Upper Denkyira East Mpasua so]] wɔ mmrahyɛbagua mu a ɔnyaa mma no mpem aduonu mmienu ne ahaanu du mmienu(22,212) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum nnum akyiripɔ aduosia nkron (55.69%) ɛna [[National Democratic Congress (NDC)|NDC]] mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Emelia Ankomah nyaa mma no mpem du nsia ne ahaanu aduokron nson (16,297)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduanan akyiripɔ nkron (40.9%), [[CPP]] mmrahyɛbaguani kannifo Yaw Asamoah nso nyaa mma no ahanwɔtwe ne du (810) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu mmienu (2.0%), [[People's National Convention (PNC)|PNC]] mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no aduosia (61 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu mmienu ( 0.2%) wɔ mma a wɔtoeɛ no nyinaa, Independent mmrahyɛbagua kannifo Patrick Adu nyaa mma no ahaanu ne aduasa mmiɛnsa (233) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nsia (0.6%) wɔ mma a wɔtow no nyinaa ɛna PPP mmrahyɛbagua kandifo Fredrick Enchil nyaa mma no ahaanu aduoson nnum (275) a ɛyɛ ɔha mu njyekyɛmu nson (0.7%) wɔ abatow a wɔtow no nyinaa<ref>{{Citation |last=Peace FM |title=Ghana Election 2016 Results - Upper Denkyira East Constituency |url=https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2016/central/81/index.php |access-date=2026-11-07}}</ref><ref>{{Citation |last=Kojo Akoto Boateng |title=#GhElections: How Central Region voted on December 7 - Citi 97.3 FM - Relevant Radio. Always |url=https://citifmonline.com/2016/12/ghelections-how-central-region-voted-on-december-7/ |language=en-US |access-date=2026-11-07}}</ref>.
==== Kuw a ɔyɛɛ adwuma ====
Ɔyɛ kan mmrahyɛbagua no titreni a wɔpaw no sɛ ɔnhwɛ adwumayɛ ne adan so<ref>{{Citation |last=hammad |title=Parliament approves budget for Sanitation Ministry - |date=2018-12-12 |url=https://ghanaonlinenews.com/parliament-approves-budget-for-sanitation-ministry/ |language=en-US |access-date=2026-11-07}}</ref><ref>{{Citation |title=Protect Nawuni River - Parliamentary Committees on Works tells NRCC |url=https://www.businessghana.com/ |access-date=2026-11-07}}</ref>
== N’abrabɔ ==
Amoakoh yɛ Kristoni a waware wɔ mma baasa<ref>{{Citation |title=MPs |url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/ |language=en-US |access-date=2026-11-07}}</ref>.
== Adɔyɛ ==
Amoakoh de atoko afiri, esiam afrafra afiri, rola, fononoo ne lester afiri maa Boa Amponsem ntoasoɔ sukuu a ɛwɔ mfimfini mantam mu wɔ Ghana.
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa ==
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2005–2009]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2009–2013]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2013–2017]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2017–2021]]
99m0d2zwknkkcz9ivbcr1fg4i4awyia
201158
201157
2026-11-07T20:15:18Z
Hansongh
19068
201158
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Akuapem}}
{{Databox}}
'''Nana Amoakoh Gyampa'''<ref>{{Citation |title=Emelia Ankomah leading to serve |date=2020-12-05 |url=https://www.graphic.com.gh/news/politics/emelia-ankomah-leading-to-serve.html |language=en-gb |access-date=2026-11-07}}</ref>(a wɔwoo no Oforisuo bosome ne da a ɛtɔ so du nnum, afe apem ahankron ne aduonum nwɔtwe (1958) yɛ [[Ghana]] amanyɔni ne dɔkota<ref>{{Citation |title=Ghanaians |date=2026-10-02 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ghanaians&oldid=1377933997 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-11-07}}</ref>. Ɔka mmrahyɛbagua a ɛtɔ so nson no ho a ɔgyina [[Upper Denkyira East (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Upper Denkyira East]] mpasua so ananmu wɔ [[Mfinfini Mantan|mfimfini mantam]] mu ma kuo a wɔfrɛ wɔn sɛ [[New Patriotic Party (NPP)|''New Patriotic Party'' no]]<ref>{{Citation |last=ICT Dept. Office of Parliament, Ghana |title=Parliament of Ghana |url=https://parliament.gh/mps?mp=253 |access-date=2026-11-07}}</ref>.
== Mfitiase asetra ne nhomasua ==
Wɔwoo Amoakoh wɔ Ɔbɛnnim bosome no ne da a ɛtɔ so du nnum afe apem ahankron ne aduonum nwɔtwe (1958). Na ɔfiri Denkyira-Akropong a ɛwɔ [[Mfinfini Mantan|mfimfini mantam]] mu wɔ Ghana. Ɔnyaa ne ntoaso sukuu wɔ Boa Amponsem ntoaso sukuu<ref>{{Citation |title=MP donates to Alma matter |date=2016-11-10 |url=https://ghanaguardian.com/mp-donates-alma-matter/ |access-date=2026-11-07}}</ref>. Ɔkɔɔ York kɔlegyi, na owiee sukuu no nyaa abodin krataa wɔ adwene ne nneyɛe ho adesua mu<ref>{{Citation |title=MPs |url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/ |language=en-US |access-date=2026-11-07}}</ref>.
== Adwuma ==
Amoakoh yɛ adwene ne nneyɛe ho ɔbenfo ne aguadifo. Ɔbɛyɛɛ Ghana mmrahyɛbaguani wɔ afe mpem mmienu ne nnum mu(2005)<ref>{{Citation |last=ICT Dept. Office of Parliament, Ghana |title=Parliament of Ghana |url=https://parliament.gh/mps?mp=253 |access-date=2026-11-07}}</ref>.
== Amanyɔsɛm ==
Ɔka kuw a wɔfrɛ wɔn sɛ [[New Patriotic Party (NPP)|New Patrotic Party]] no ho<ref>{{Citation |title=Odekro |url=http://www.odekro.org/Profile/Details/146 |access-date=2026-11-07}}</ref>. Wɔ afe mpem mmienu ne num (2005) mu no, ɔbɛyɛɛ Ghana mmrahyɛbaguani. Wɔ afe mpem mmienu ne aduonu(2020) mu wɔ NPP abatoɔ no mu no, ɔdii nkugu wɔ aba a wɔtoeɛ no. Ɛno nti wɔanmɛyɛ Upper Denkyira East ananmusini wɔ mmrahyɛbagua mu.Na Festus Awuah Kwofie na ɔdii nkunim ma ɔbɛsii n’anan wɔ afe mpem mmienu ne aduonu (2020) amansan abatoɔ no mu<ref>{{Citation |last=Peace FM |title=Central Region - 2020 NPP Paliamentary Primaries Results |url=https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/npp_paliamentary_primaries_2020/central/81/index.php |access-date=2026-11-07}}</ref><ref>{{Citation |last=emmakd |title=Three incumbent MPs lose seats in NPP primaries in Central Region |date=2020-06-21 |url=https://www.ghanabusinessnews.com/2020/06/21/three-incumbent-mps-lose-seats-in-npp-primaries-in-central-region/ |language=en-US |access-date=2026-11-07}}</ref>.
==== 2004 abatow mu ====
Wɔ [[2004 Ghana Abatoɔ|afe 2004 Ghana amansan abatoɔ mu]] no, ɔdii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so wɔ mmrahyɛbagua mu, a ɔnyaa mma no ahaanu baako mpem ahanan ne aduanan(21,440 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduosia nwɔtwe akyiripɔ du (68.10% )wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ no nyinaa mu, ɛna NDC mmrahyɛbagua kandifoɔ Kojo Adjepong Afrifah nyaa mma no mpem ahansia ahannan ne aduasa mmiɛnsa (6,433) a ɛbɛyɛ sɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonu akyiripɔ aduanan (20.40%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ no nyinaa, CPP mmrahyɛbagua kannifo Beatrice Buadu nyaa mma no ahaasa ne nnan(304)a ɛbɛyɛ sɛ ɔha mu nkyekyɛmu baako (1.00%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ no nyinaa, PNC mmrahyɛbagua kandifo Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no ahaanu ne aduoson( 270 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nkron(0.90%), ɛna Independent mmrahyɛbagua kandifoɔ Carl Ebo Morgan nyaa mma no mpem mmiɛnsa ne aduanan nson (3,047) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nkron akyiripɔ aduoson (9.70%) wɔ aba a wɔtow no nyinaa.
==== 2008 abatow mu ====
Wɔ afe mpem mmienu ne nwɔtwe mu no (2008), Ghana amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so wɔ mmrahyɛbagua mu a ɔnyaa mma no mpem du nson ahannan ne dunsia(17,416) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum nkron akyiripɔ dunson( 59.17%).Ɛna NDC mmrahyɛbaguani Peter Kofi Owusu-Ahia Jnr nyaa mma no mpem nnum ne ahanson aduonu baako (5,721)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu dunkron akyiripɔ aduanan nnan (19.44%) wɔ abatow a wɔtow nyinaa mu.
==== 2012 abatow mu ====
Wɔ afe mpem mmienu ne dummienu(2012) mu no, Ghana amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so sɛ mmrahyɛbaguani a ɔnyaa mma no mpem aduonu baako ne aduonu (21,020)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum mmiɛnsa akyiripɔ aduokron nwɔtwe (53.98%) wɔ aba a wɔtoeɛ no nyinaa. Ɛna NDC mmrahyɛbaguani Dr Mark Kurt Nawaane nyaa mma no mpem dunson ne ahaasa du nkron (17,319) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduanan nnan akyiripɔ aduanan nson (44.47%) wɔ aba a wɔtoeɛ no nyinaa, PPP mmrahyɛbaguani Alex Nkansah nyaa mma no ahannan aduowɔtwe nnan (484) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu baako akyiripɔ aduonu nnan (1.24%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ no nyinaa mu, ɛna PNC mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no aduowɔtwe nwɔtwe(88) a ɛyɛɛ 0.23% wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, ɛna [[National Democratic Party|NDP]] mmrahyɛbagua kandifoɔ Peter Oliver Seim nyaa mma no aduasa (31) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu (0.08%) abatow a wɔtow no nyinaa.
==== 2016 abatoɔ ====
Wɔ afe mpem mmienu ne du nsia (2016) mu no, [[Ghana]] amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ [[Upper Denkyira East (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Upper Denkyira East Mpasua so]] wɔ mmrahyɛbagua mu a ɔnyaa mma no mpem aduonu mmienu ne ahaanu du mmienu(22,212) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum nnum akyiripɔ aduosia nkron (55.69%) ɛna [[National Democratic Congress (NDC)|NDC]] mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Emelia Ankomah nyaa mma no mpem du nsia ne ahaanu aduokron nson (16,297)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduanan akyiripɔ nkron (40.9%), [[CPP]] mmrahyɛbaguani kannifo Yaw Asamoah nso nyaa mma no ahanwɔtwe ne du (810) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu mmienu (2.0%), [[People's National Convention (PNC)|PNC]] mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no aduosia (61 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu mmienu ( 0.2%) wɔ mma a wɔtoeɛ no nyinaa, Independent mmrahyɛbagua kannifo Patrick Adu nyaa mma no ahaanu ne aduasa mmiɛnsa (233) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nsia (0.6%) wɔ mma a wɔtow no nyinaa ɛna PPP mmrahyɛbagua kandifo Fredrick Enchil nyaa mma no ahaanu aduoson nnum (275) a ɛyɛ ɔha mu njyekyɛmu nson (0.7%) wɔ abatow a wɔtow no nyinaa<ref>{{Citation |last=Peace FM |title=Ghana Election 2016 Results - Upper Denkyira East Constituency |url=https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2016/central/81/index.php |access-date=2026-11-07}}</ref><ref>{{Citation |last=Kojo Akoto Boateng |title=#GhElections: How Central Region voted on December 7 - Citi 97.3 FM - Relevant Radio. Always |url=https://citifmonline.com/2016/12/ghelections-how-central-region-voted-on-december-7/ |language=en-US |access-date=2026-11-07}}</ref>.
==== Kuw a ɔyɛɛ adwuma ====
Ɔyɛ kan mmrahyɛbagua ne titreni a wɔpaw no sɛ ɔnhwɛ adwumayɛ ne adan so<ref>{{Citation |last=hammad |title=Parliament approves budget for Sanitation Ministry - |date=2018-12-12 |url=https://ghanaonlinenews.com/parliament-approves-budget-for-sanitation-ministry/ |language=en-US |access-date=2026-11-07}}</ref><ref>{{Citation |title=Protect Nawuni River - Parliamentary Committees on Works tells NRCC |url=https://www.businessghana.com/ |access-date=2026-11-07}}</ref>
== N’abrabɔ ==
Amoakoh yɛ Kristoni a waware wɔ mma baasa<ref>{{Citation |title=MPs |url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/ |language=en-US |access-date=2026-11-07}}</ref>.
== Adɔyɛ ==
Amoakoh de atoko afiri, esiam afrafra afiri, rola, fononoo ne lester afiri maa Boa Amponsem ntoasoɔ sukuu a ɛwɔ mfimfini mantam mu wɔ Ghana.
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa ==
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2005–2009]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2009–2013]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2013–2017]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2017–2021]]
f00yvaxk435as4hat7xxeeoosa8f2hz
201188
201158
2026-11-08T00:27:21Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201188
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Akuapem}}
{{Databox}}
'''Nana Amoakoh Gyampa'''<ref>{{Citation |title=Emelia Ankomah leading to serve |date=2020-12-05 |url=https://www.graphic.com.gh/news/politics/emelia-ankomah-leading-to-serve.html |language=en-gb |access-date=2026-11-07}}</ref>(a wɔwoo no Oforisuo bosome ne da a ɛtɔ so du nnum, afe apem ahankron ne aduonum nwɔtwe (1958) yɛ [[Ghana]] amanyɔni ne dɔkota<ref>{{Citation |title=Ghanaians |date=2026-10-02 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ghanaians&oldid=1377933997 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-11-07}}</ref>. Ɔka mmrahyɛbagua a ɛtɔ so nson no ho a ɔgyina [[Upper Denkyira East (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Upper Denkyira East]] mpasua so ananmu wɔ [[Mfinfini Mantan|mfimfini mantam]] mu ma kuo a wɔfrɛ wɔn sɛ [[New Patriotic Party (NPP)|''New Patriotic Party'' no]]<ref>{{Citation |last=ICT Dept. Office of Parliament, Ghana |title=Parliament of Ghana |url=https://parliament.gh/mps?mp=253 |access-date=2026-11-07}}</ref>.
== Mfitiase asetra ne nhomasua ==
Wɔwoo Amoakoh wɔ Ɔbɛnnim bosome no ne da a ɛtɔ so du nnum afe apem ahankron ne aduonum nwɔtwe (1958). Na ɔfiri Denkyira-Akropong a ɛwɔ [[Mfinfini Mantan|mfimfini mantam]] mu wɔ Ghana. Ɔnyaa ne ntoaso sukuu wɔ Boa Amponsem ntoaso sukuu<ref>{{Citation |title=MP donates to Alma matter |date=2016-11-10 |url=https://ghanaguardian.com/mp-donates-alma-matter/ |access-date=2026-11-07}}</ref>. Ɔkɔɔ York kɔlegyi, na owiee sukuu no nyaa abodin krataa wɔ adwene ne nneyɛe ho adesua mu<ref>{{Citation |title=MPs |url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/ |language=en-US |access-date=2026-11-07}}</ref>.
== Adwuma ==
Amoakoh yɛ adwene ne nneyɛe ho ɔbenfo ne aguadifo. Ɔbɛyɛɛ Ghana mmrahyɛbaguani wɔ afe mpem mmienu ne nnum mu(2005)<ref>{{Citation |last=ICT Dept. Office of Parliament, Ghana |title=Parliament of Ghana |url=https://parliament.gh/mps?mp=253 |access-date=2026-11-07}}</ref>.
== Amanyɔsɛm ==
Ɔka kuw a wɔfrɛ wɔn sɛ [[New Patriotic Party (NPP)|New Patrotic Party]] no ho<ref>{{Citation |title=Odekro |url=http://www.odekro.org/Profile/Details/146 |access-date=2026-11-07}}</ref>. Wɔ afe mpem mmienu ne num (2005) mu no, ɔbɛyɛɛ Ghana mmrahyɛbaguani. Wɔ afe mpem mmienu ne aduonu(2020) mu wɔ NPP abatoɔ no mu no, ɔdii nkugu wɔ aba a wɔtoeɛ no. Ɛno nti wɔanmɛyɛ Upper Denkyira East ananmusini wɔ mmrahyɛbagua mu.Na Festus Awuah Kwofie na ɔdii nkunim ma ɔbɛsii n’anan wɔ afe mpem mmienu ne aduonu (2020) amansan abatoɔ no mu<ref>{{Citation |last=Peace FM |title=Central Region - 2020 NPP Paliamentary Primaries Results |url=https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/npp_paliamentary_primaries_2020/central/81/index.php |access-date=2026-11-07}}</ref><ref>{{Citation |last=emmakd |title=Three incumbent MPs lose seats in NPP primaries in Central Region |date=2020-06-21 |url=https://www.ghanabusinessnews.com/2020/06/21/three-incumbent-mps-lose-seats-in-npp-primaries-in-central-region/ |language=en-US |access-date=2026-11-07}}</ref>.
==== 2004 abatow mu ====
Wɔ [[2004 Ghana Abatoɔ|afe 2004 Ghana amansan abatoɔ mu]] no, ɔdii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so wɔ mmrahyɛbagua mu, a ɔnyaa mma no ahaanu baako mpem ahanan ne aduanan(21,440 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduosia nwɔtwe akyiripɔ du (68.10% )wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ no nyinaa mu, ɛna NDC mmrahyɛbagua kandifoɔ Kojo Adjepong Afrifah nyaa mma no mpem ahansia ahannan ne aduasa mmiɛnsa (6,433) a ɛbɛyɛ sɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonu akyiripɔ aduanan (20.40%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ no nyinaa, CPP mmrahyɛbagua kannifo Beatrice Buadu nyaa mma no ahaasa ne nnan(304)a ɛbɛyɛ sɛ ɔha mu nkyekyɛmu baako (1.00%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ no nyinaa, PNC mmrahyɛbagua kandifo Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no ahaanu ne aduoson( 270 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nkron(0.90%), ɛna Independent mmrahyɛbagua kandifoɔ Carl Ebo Morgan nyaa mma no mpem mmiɛnsa ne aduanan nson (3,047) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nkron akyiripɔ aduoson (9.70%) wɔ aba a wɔtow no nyinaa.
==== 2008 abatow mu ====
Wɔ afe mpem mmienu ne nwɔtwe mu no (2008), Ghana amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so wɔ mmrahyɛbagua mu a ɔnyaa mma no mpem du nson ahannan ne dunsia(17,416) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum nkron akyiripɔ dunson( 59.17%).Ɛna NDC mmrahyɛbaguani Peter Kofi Owusu-Ahia Jnr nyaa mma no mpem nnum ne ahanson aduonu baako (5,721)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu dunkron akyiripɔ aduanan nnan (19.44%) wɔ abatow a wɔtow nyinaa mu.
==== 2012 abatow mu ====
Wɔ afe mpem mmienu ne dummienu(2012) mu no, Ghana amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ Upper Denkyira East mpasua so sɛ mmrahyɛbaguani a ɔnyaa mma no mpem aduonu baako ne aduonu (21,020)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum mmiɛnsa akyiripɔ aduokron nwɔtwe (53.98%) wɔ aba a wɔtoeɛ no nyinaa. Ɛna NDC mmrahyɛbaguani Dr Mark Kurt Nawaane nyaa mma no mpem dunson ne ahaasa du nkron (17,319) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduanan nnan akyiripɔ aduanan nson (44.47%) wɔ aba a wɔtoeɛ no nyinaa, PPP mmrahyɛbaguani Alex Nkansah nyaa mma no ahannan aduowɔtwe nnan (484) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu baako akyiripɔ aduonu nnan (1.24%) wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ no nyinaa mu, ɛna PNC mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no aduowɔtwe nwɔtwe(88) a ɛyɛɛ 0.23% wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu, ɛna [[National Democratic Party|NDP]] mmrahyɛbagua kandifoɔ Peter Oliver Seim nyaa mma no aduasa (31) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu (0.08%) abatow a wɔtow no nyinaa.
==== 2016 abatoɔ ====
Wɔ afe mpem mmienu ne du nsia (2016) mu no, [[Ghana]] amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ [[Upper Denkyira East (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Upper Denkyira East Mpasua so]] wɔ mmrahyɛbagua mu a ɔnyaa mma no mpem aduonu mmienu ne ahaanu du mmienu(22,212) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduonum nnum akyiripɔ aduosia nkron (55.69%) ɛna [[National Democratic Congress (NDC)|NDC]] mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Emelia Ankomah nyaa mma no mpem du nsia ne ahaanu aduokron nson (16,297)a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu aduanan akyiripɔ nkron (40.9%), [[CPP]] mmrahyɛbaguani kannifo Yaw Asamoah nso nyaa mma no ahanwɔtwe ne du (810) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu mmienu (2.0%), [[People's National Convention (PNC)|PNC]] mmrahyɛbagua mu kandifoɔ Amaniampong Owusu Offin nyaa mma no aduosia (61 )a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu mmienu ( 0.2%) wɔ mma a wɔtoeɛ no nyinaa, Independent mmrahyɛbagua kannifo Patrick Adu nyaa mma no ahaanu ne aduasa mmiɛnsa (233) a ɛyɛ ɔha mu nkyekyɛmu nsia (0.6%) wɔ mma a wɔtow no nyinaa ɛna PPP mmrahyɛbagua kandifo Fredrick Enchil nyaa mma no ahaanu aduoson nnum (275) a ɛyɛ ɔha mu njyekyɛmu nson (0.7%) wɔ abatow a wɔtow no nyinaa<ref>{{Citation |last=Peace FM |title=Ghana Election 2016 Results - Upper Denkyira East Constituency |url=https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2016/central/81/index.php |access-date=2026-11-07}}</ref><ref>{{Citation |last=Kojo Akoto Boateng |title=#GhElections: How Central Region voted on December 7 - Citi 97.3 FM - Relevant Radio. Always |url=https://citifmonline.com/2016/12/ghelections-how-central-region-voted-on-december-7/ |language=en-US |access-date=2026-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213000436/https://citifmonline.com/2016/12/ghelections-how-central-region-voted-on-december-7/ |archive-date=2022-12-13 |url-status=dead}}</ref>.
==== Kuw a ɔyɛɛ adwuma ====
Ɔyɛ kan mmrahyɛbagua ne titreni a wɔpaw no sɛ ɔnhwɛ adwumayɛ ne adan so<ref>{{Citation |last=hammad |title=Parliament approves budget for Sanitation Ministry - |date=2018-12-12 |url=https://ghanaonlinenews.com/parliament-approves-budget-for-sanitation-ministry/ |language=en-US |access-date=2026-11-07}}</ref><ref>{{Citation |title=Protect Nawuni River - Parliamentary Committees on Works tells NRCC |url=https://www.businessghana.com/ |access-date=2026-11-07}}</ref>
== N’abrabɔ ==
Amoakoh yɛ Kristoni a waware wɔ mma baasa<ref>{{Citation |title=MPs |url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/ |language=en-US |access-date=2026-11-07}}</ref>.
== Adɔyɛ ==
Amoakoh de atoko afiri, esiam afrafra afiri, rola, fononoo ne lester afiri maa Boa Amponsem ntoasoɔ sukuu a ɛwɔ mfimfini mantam mu wɔ Ghana.
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa ==
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2005–2009]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2009–2013]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2013–2017]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2017–2021]]
qb9ylxjwkdltavqf68zzrccqdkdfbpd
Alex Adomako-Mensah
0
14406
201177
187016
2026-11-07T23:21:57Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201177
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Akuapem}}
{{Databox|item=Q38803881}}
'''Alex Adomako-Mensah''' (wɔwoo no 5 Ɔbɛnem 1962) yɛ Ghana barima amanyɔni ne [[Mmarahyɛbadwani|mmrahyɛbagua no muni]] ma Sekyere Afram Plains Constituency wɔ [[Asante Mantam|Ashanti Mantam mu]], [[Gaana|Ghana]] .
== Mfitiase asetra ==
Wɔwoo no 5 Ɔbɛnem 1962 na ɔfiri Kumawu wɔ Ashanti Mantam mu.
== Nwomasua ==
Alex Adomako-Mensah nyaa ne MBA wɔ (UK) mu firii... Leicester Sukuupɔn, wɔ afe 2001 mu. Ɔbɛyɛɛ Associate Member (ACIM) wɔ Chartered Institute of Marketing, UK wɔ afe 2003 mu na Chartered Institute of Marketing, UK hyɛɛ no anuonyam sɛ Chartered Management Institute (MCMI) no muni wɔ afe 2006.
== Amammu asetra ==
Ɔyɛ [[National Democratic Congress (NDC)|National Democratic Congress no muni]] a wɔtoo aba sɛ ɔka MPs a wɔpaw wɔn wɔ Ghana mmrahyɛbagua abatow mu wɔ afe 2016 mu sɛ wɔnkɔgyina Sekyere Afram asasetaw ananmu no ho. Ɔdii nkonim wɔ atenaeɛ no mu de abatoɔ 5,664 wɔ abatoɔ 9,275 a ɛfata a wɔtoeɛ no mu a ɛmaa abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu 60.85%.
==== Boayikuw ahorow ====
Ɔyɛ Adwumayɛ, Asetra mu Yiyedi ne Ɔman Nnwuma Boayikuw no muni na ɔsan yɛ Sikasɛm Boayikuw no muni.
== Adwowtwa ntua ==
Wɔ August 14, 2017 no, adwowtwafoɔ bi a wɔnnim wɔn a wɔkurakura akodeɛ tow hyɛɛ MP no so berɛ a na ɔrefiri Kumasi rekɔ Kumawu anwummerɛ.
== Ankorankoro asetra ==
Ɔyɛ [[Kristofo|Kristoni]] na waware (ɔwɔ mma baanum).
== Nsɛm a wɔde gyinaa so ==
1.https://web.archive.org/web/20170906092058/https://www.parliament.gh/mps?mp=220
2.https://web.archive.org/web/20231031102438/https://www.parliament.gh/mps?mp=163
3.https://web.archive.org/web/20170906092314/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/republic/parliamentatian.php?ID=23
4.https://web.archive.org/web/20170906092524/http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2016/ashanti/311/
5.http://www.graphic.com.gh/elections/constituency-details/2016/sekyere-afram-plains
6.https://www.graphic.com.gh/news/politics/suspected-robbers-attack-mp-for-sekyere-afram-plains.html
https://web.archive.org/web/20170817213749/http://dailyguideafrica.com/mp-robbed-gunpoint/
8.http://ghanamps.com/mps/details.php?id=2525
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2021-2025]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2009–2013]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2013–2017]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2017–2021]]
kykzzbuftiaw62ae4pd5d4yz5zl3n4h
Koi larbi
0
15304
201101
165122
2026-11-07T15:33:38Z
Mbaidoo
10279
/* NE HO ASEM */
201101
wikitext
text/x-wiki
Koi Obuadabang larbi yɛ [[Gaana|Ghana]] [[:en:Barrister|mmaranimfoɔ]] ne [[:en:Barrister|ɔtemmuafoɔ]]. Na ɔyɛ [[:en:Supreme_Court_of_Ghana|Ghana Asɛnnibea Kunini]] no temmuafoɔ firi afe apem ahankron ne aduoson mu (1970) de kɔsi afe apem ahankron ne aduoson mmienu mu (1972).<ref>{{Citation |title=ISBN |date=2023-04-24 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=ISBN&oldid=1151562311 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2023-05-01}}</ref>
=== NE HO ASEM ===
Wɔwoo Koi Larbi wɔ afe apem ahankron ne du nan mu (1914 ) wɔ Gold Coast.<ref>{{Citation |last=Hakim Adi, Marika Sherwood |title=The 1945 Manchester Pan-African Congress Revisited |date=1995 |url=https://books.google.com.gh/books?id=W7mfAAAAMAAJ&q=koi+larbi&redir_esc=y |publisher=New Beacon Books |language=en |isbn=978-1-873201-12-1 |access-date=2023-05-01}}</ref> Ɔnyaa ne mmaranim abodin krataa wɔ afe apem ahankron ne aduanan mmiɛnsa mu (1943) wɔ [[:en:Durham_University|Durham Suapɔn]]<ref>{{Citation |last=University of Durham |title=The Durham University Journal |date=1936-12 |url=https://books.google.com.gh/books?id=UlojAQAAIAAJ&q=k+o+larbi&redir_esc=y |publisher=University of Durham. |language=en |access-date=2023-05-02}}</ref> ɔyɛɛ adwuma wɔ West Indian po so hyɛn mu adwumayɛfoɔ ahɔhodan mu sɛ ɔwɛmfoɔ. Berɛ a na ɔwɔ sukuu mu no, na ɔyɛ [[:en:West_African_Students'_Union|West African Students Union]] (WASU) no muni. Ɔfatae sɛ mmaranimfo wɔ [[:en:Middle_Temple|Middle Temple]] <ref>{{Citation |last=Isaac S. Ephson |title=Legends of the Lawless Lord |date=1981 |url=https://books.google.com.gh/books?id=trkvAAAAIAAJ&q=koi+larbi&redir_esc=y |publisher=ILEN |language=en |access-date=2023-05-02}}</ref> wɔ afe apam ahankron ne aduanan nan mu (1944) bosome a ɛdi kan<ref>{{Citation |title=The Law List |date=1948 |url=https://books.google.com.gh/books?id=QFAVAQAAMAAJ&q=koi+larbi&redir_esc=y |publisher=Stevens |language=en |access-date=2023-05-02}}</ref> na ɔhyɛɛ ase yɛɛ kokoam adwuma wɔ London.<ref>{{Citation |last=David Killingray |title=Africans in Britain |date=2012-12-06 |url=https://books.google.com.gh/books?id=inu7UxDROZoC&q=k+o+larbi&pg=PA167&redir_esc=y#v=snippet&q=k%20o%20larbi&f=false |publisher=Routledge |language=en |isbn=978-1-136-30006-6 |access-date=2023-05-02}}</ref> Ɔbɛyɛɛ mmara ho ɔfotufoɔ maa Gold Coast Akuafoɔ ananmusifoɔ a wɔwɔ [[:en:United_Kingdom|United Kingdom]] wɔ afe apem ahankron ne aduanan num mu (1945) '<ref>{{Citation |last=Hakim Adi, Marika Sherwood |title=The 1945 Manchester Pan-African Congress Revisited |date=1995 |url=https://books.google.com.gh/books?id=W7mfAAAAMAAJ&q=koi+larbi&redir_esc=y |publisher=New Beacon Books |language=en |isbn=978-1-873201-12-1 |access-date=2023-05-02}}</ref>,<ref>{{Citation |last=Hakim Adi, Marika Sherwood |title=The 1945 Manchester Pan-African Congress Revisited |date=1995 |url=https://books.google.com.gh/books?id=W7mfAAAAMAAJ&q=Larbis+chambers&redir_esc=y |publisher=New Beacon Books |language=en |isbn=978-1-873201-12-1 |access-date=2023-05-02}}</ref> na afe a ɛdi hɔ no, ɔbɛyɛɛ mmara ho ɔfotufoɔ maa [[:en:West_African_National_Secretariat|West African National Secretariat]] (WANS). <ref>{{Citation |last=Hakim Adi, Marika Sherwood |title=The 1945 Manchester Pan-African Congress Revisited |date=1995 |url=https://books.google.com.gh/books?id=W7mfAAAAMAAJ&q=Larbis+chambers&redir_esc=y |publisher=New Beacon Books |language=en |isbn=978-1-873201-12-1 |access-date=2023-05-02}}</ref> Na ɔsane yɛ African Progress Association sane yɛ dwantinani ma Committee for the Defence of People of African Descent, wɔate saa kuo yi sɛ wɔmfa mmara kwan so mmoa mma Abibifoɔ fa wɔn mmara ho nsɛm ho<ref>{{Citation |last=Hakim Adi, Marika Sherwood |title=The 1945 Manchester Pan-African Congress Revisited |date=1995 |url=https://books.google.com.gh/books?id=W7mfAAAAMAAJ&q=Larbis+chambers&redir_esc=y |publisher=New Beacon Books |language=en |isbn=978-1-873201-12-1 |access-date=2023-05-02}}</ref><ref>{{Citation |last=Hakim Adi |title=West Africans in Britain, 1900-1960: Nationalism, Pan-Africanism, and Communism |date=1998 |url=https://books.google.com.gh/books?id=IWp0AAAAMAAJ&q=k+o+larbi&redir_esc=y |publisher=Lawrence & Wishart |language=en |isbn=978-0-85315-848-6 |access-date=2023-05-02}}</ref>.
Koi Larbi sane kɔɔ Gold Coast sɛ ɔrekɔhyɛ kokoam mmara adwuma ase bio. Wɔfrɛɛ no kɔɔ Gold Coast bar wɔ afe apem ahankron ne aduanan nsia mu (1946)<ref>{{Citation |last=Ghana |title=The Supreme Court of Ghana Centenary: Souvenir, 1876-1976 |date=1976 |url=https://books.google.com.gh/books?id=cQFQAQAAMAAJ&q=Koi+obuadabang+Larbi&redir_esc=y |publisher=University Press |language=en |access-date=2023-05-02}}</ref> Wɔ afe apem ahankron ne aduosia nkron mu no (1969), wɔpaw no sɛ [[:en:Council_of_State_(Ghana)|Ɔman Badwani no muni]]<ref>{{Citation |last=Moses Danquah |title=The Birth of the Second Republic |date=1969 |url=https://books.google.com.gh/books?id=Qy00AAAAIAAJ&q=Koi+obuadabang+Larbi&redir_esc=y |publisher=Editorial and Publishing Services |language=en |access-date=2023-05-02}}</ref> na afe akyi no, wɔpaw no sɛ [[:en:Supreme_Court_of_Ghana|Ghana Asɛnnibea Kunini]] no Tɛmmuafoɔ wɔ Ɔbɛnem boseme da a ɛtɔ so num. <ref>{{Citation |last=Austin Amissah |title=The Contribution of the Courts to Government: A West African View |date=1981 |url=https://books.google.com.gh/books?id=3DeOAAAAMAAJ&q=Koi+obuadabang+Larbi&redir_esc=y |publisher=Clarendon Press |language=en |isbn=978-0-19-825356-3 |access-date=2023-05-02}}</ref> Wɔyii no firii adwuma mu wɔ afe apem ahankron ne aduoson mmienu mu (1972) berɛ a Ɔman no [[:en:National_Redemption_Council|Rɛdɛmhyen Kansele no tuu Asɛnnibea Kunini]] no fii hɔ no.
== Beaeɛ a menyaa mmoa firiiɛ ==
923nl8z0cedr4pz8dfdkz67fjnkcgg0
Adelaide Ntim
0
15332
201096
185734
2026-11-07T15:16:42Z
Mbaidoo
10279
201096
wikitext
text/x-wiki
''Wɔatwerɛ nsɛm wei ɛwɔ '''Asante''' kasa mu''
{{Infobox officeholder
| honorific-prefix = Hon.
| name = Adelaide Ntim
| honorific-suffix =
| image = Adelaide Ntim.jpg
| imagesize =
| smallimage = <!--If this is specified, "image" should not be.-->
| alt =
| caption =
| order =
| office = Member of Parliament for <br> [[Nsuta-Kwamang (Ghana parliament constituency)|Nsuta-Kwamang Constituency]]
| term_start = 7 January 2021
| term_end =
| deputy =
| alongside = <!--For two or more people serving in the same position from the same district. (e.g. United States Senators.)-->
| predecessor = [[Kwame Osei-Prempeh]]
| successor =
| prior_term =
| order2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| office2 =
| term_start2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| term_end2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| alongside2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| vicepresident2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| viceprimeminister2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| deputy2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| lieutenant2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| monarch2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| president2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| primeminister2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| governor2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| succeeding2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| predecessor2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| successor2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| constituency2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| majority2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| birth_date = {{Birth date and age|1971|06|24|df=yes}}
| birth_place = [[Nsuta|Nsuta-Ashanti]], [[Ghana]]
| death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} or {{Death-date and age|Month DD, YYYY|Month DD, YYYY}} (death date then birth date) -->
| death_place =
| restingplace =
| restingplacecoordinates =
| birthname = Adelaide Yaa Agyeiwaa Ntim
| citizenship =
| nationality = [[Ghanaian]]
| party = [[New Patriotic Party]]
| otherparty = <!--For additional political affiliations-->
| spouse =
| partner = <!--For those with a domestic partner and not married-->
| relatives =
| children =
| residence =
| occupation = [[Politician]]
| profession =
| cabinet =
| committees = Foreign Affairs Committee (Vice Chairperson) ; Environment, Science and Technology Committee
| portfolio =
| religion =
| signature =
| signature_alt =
| website =
| footnotes =
| native_name_lang =
| parents =
}}
{{Short description|Ghana Amanyɔni}}
'''Adelaide Yaa Agyeiwaa Ntim''' (wɔwoo no [[Ayɛwohomumɔ]] 24, afe 1971) yɛ [[Gaana|Ghana]] [[amanyɔni]]. Ɔyɛ Mmarahyɛbadwani a ogyina [[Nsuta-Kwamang (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Nsuta-Kwaman-Beposo Mmrahyɛbadwam mpɛsoa]] ananmu wɔ [[Asante Mantam|Ashanti Mantam mu]] firi [[Ɔpɛpɔn]] [[bosome]] da a ɛtɔ so nson (7) afe 2021.<ref name=":0">{{Cite web|title=Parliament of Ghana|url=https://www.parliament.gh/mps?mp=164|access-date=2021-02-27|website=www.parliament.gh|archive-date=2020-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814051243/https://www.parliament.gh/mps?mp=164|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Ntim, Adelaide|url=https://ghanamps.com/mp/adelaide-ntim/|access-date=2022-08-29|website=Ghana MPS|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Green Ghana Day exercise must not become a nine-day wonder — Nsuta Kwamang Beposo MP|url=https://www.modernghana.com/news/1165556/green-ghana-day-exercise-must-not-become-a-nine.html|access-date=2022-08-29|website=Modern Ghana|language=en}}</ref>
== Ne mmofraase abrabɔ ne nhomasua ==
Wɔwoo Adelaide Yaa Agyeiwaa Ntim wɔ [[Ayɛwohomumɔ]] [[bosome]] da a ɛtɔ so aduonu anan (24) afe 1971 na ɔfiri Nsuta-Ashanti.<ref name=":0" /> Ɔwɔ Diplomas mmienu - Nnuruyɛfo Boafo (Pharmacy Assistant) wɔ afe 2017, ne Nsɛmmɔnedi Ho Mmara Titiriw (Basic Criminal Law) afe 2019.<ref name=":0" />
== Amanyɔsɛm mu adwuma ==
Ntim tuu mmarahyɛ baguani a na ɔwɔ hɔ saa bere no ma [[Nsuta-Kwamang (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Nsuta-Kwaman-Beposo]] mantam, Kwame Asafu Adjei, wɔ June 2020 [[New Patriotic Party (NPP)]] Mmarahyɛ Bagua Primaries mu sɛ ɔbɛyɛ ɔman no kandifo ama December 2020 abatow no.<ref>{{Cite web|title=Sitting NPP MPs who ‘summertumbled’ in primaries|url=https://www.graphic.com.gh/news/politics/sitting-npp-mps-who-summertumbled-in-primaries.html|access-date=2021-02-27|website=Graphic Online|language=en-gb}}</ref> Ansa na ɔrebɛyɛ Ghana Mmarahyɛbadwani, Ntim gyaee ne man ba a ɔyɛ wɔ [[Amerika|United States]] of America wɔ [[bosome]] [[Ɔsanaa]] afe 2020.<ref>{{Cite web|last=Bonney|first=Abigail|date=2020-12-31|title=NPP MP-elect fumes over dual citizenship claims|url=https://www.adomonline.com/npp-mp-elect-fumes-over-dual-citizenship-claims-against-her/|access-date=2021-02-27|website=Adomonline.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-01-01|title=Nsuta-Kwamang-Beposo MP-elect responds to allegations of dual citizenship - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/nsuta-kwamang-beposo-mp-elect-responds-to-allegations-of-dual-citizenship/|access-date=2022-08-29|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-12-31|title=Nsuta-Kwamang MP-elect threatens legal action over ‘false’ dual citizenship claims|url=https://citinewsroom.com/2020/12/nsuta-kwamang-mp-elect-threatens-legal-action-over-false-dual-citizenship-claims/|access-date=2022-08-29|website=Citinewsroom - Comprehensive News in Ghana|language=en-US}}</ref> Ɔdii nkonim wɔ [[bosome]] [[Ɔpɛnimma]] afe2020 mmarahyɛ badwa abatoɔ no mu a onyaa amba 23,622 a ɛgyina hɔ ma abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu 71.7%, na ɔboroo nea ɔne no reko Newman Dapaah a ɔfiri [[National Democratic Congress (NDC)|National Democratic Congress(NDC)]] a onyaa amba 9,321 a ɛgyina hɔ ma abatoɔ a ɛfata a wɔtoo no nyinaa mu 28.3%.<ref>{{Cite web|last=FM|first=Peace|title=2020 Election - Nsuta Kwamang Constituency Results|url=http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2020/parliament/ashanti/nsuta_kwamang/|access-date=2021-02-27|website=Ghana Elections - Peace FM|archive-date=2022-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220829221836/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2020/parliament/ashanti/nsuta_kwamang/|url-status=dead}}</ref>
=== Boayikuw ahorow ===
Sɛɛ obi a odi kan wɔ Mmarahyɛ Badwa no mu no, ɔsom sɛ Oguamtrani Abadiakyiri ne Amannɔne Nsɛm ne Atwa Yɛn Ho Ahyia, Nyansahu ne Mfiridwuma Boayikuw ahorow no muni wɔ mmarahyɛ bagua no mu.<ref name=":2">{{Cite web|last=Kpakpo|first=Jackson Odom|date=2021-06-04|title=Hon Adelaide Ntim MP For Nsuta-Kwamang Beposo Pulls Surprise On Constituents|url=https://wontumionline.com/hon-adelaide-ntim-mp-for-nsuta-kwamang-beposo-pulls-surprise-on-constituents/|access-date=2022-08-28|website=Wontumi Online|language=en-US|archive-date=2022-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828084653/https://wontumionline.com/hon-adelaide-ntim-mp-for-nsuta-kwamang-beposo-pulls-surprise-on-constituents/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Parliament of Ghana|url=https://www.parliament.gh/committees?com=16|access-date=2022-08-30|website=www.parliament.gh|archive-date=2022-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830143541/https://www.parliament.gh/committees?com=16|url-status=dead}}</ref>
== N'abrabɔ mu nsɛm ==
Ɔyɛ [[Kristoni]].<ref name=":1" />
== Adɔeyɛ ==
Wɔ June 2021 mu no, Ntim de sika boaa sukuu nnwuma a wɔagyaw hɔ wɔ Kruwi ne Asuafu wɔ [[Nsuta-Kwamang (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Nsuta-Kwaman-Beposo Mantam]] mu . Ɔsan nso de nnwinnade ne nnwinnade te sɛ mfiri a wɔde pam ade ne nea wɔde twitwiw ti nhwi maa wɔn a wɔpam ntade, ntadepamfo ne wɔn a wɔyɛ ahoɔfɛ. Ɔsan nso de akuafoɔ nnwinnadeɛ, nnuadewa ne sika maa akuafoɔ akuo. Mpɔtam te sɛ Abrewa Anko ne Amangoase nso nyaa nsuo nhyehyɛeɛ.<ref name=":2" />
== Ntotoho ==
1.https://www.parliament.gh/mps?mp=164
2.https://ghanamps.com/mp/adelaide-ntim/
3.https://www.modernghana.com/news/1165556/green-ghana-day-exercise-must-not-become-a-nine.html
4.https://www.graphic.com.gh/news/politics/sitting-npp-mps-who-summertumbled-in-primaries.html
5.https://www.adomonline.com/npp-mp-elect-fumes-over-dual-citizenship-claims-against-her/
6.https://www.myjoyonline.com/nsuta-kwamang-beposo-mp-elect-responds-to-allegations-of-dual-citizenship/
7.http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2020/parliament/ashanti/nsuta_kwamang/
8.https://wontumionline.com/hon-adelaide-ntim-mp-for-nsuta-kwamang-beposo-pulls-surprise-on-constituents/
9.https://www.parliament.gh/committees?com=16
== Beaeɛ a menyaa mmoa firiiɛ ==
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2021-2025]]
3wfqhkod6d2z229nqriq7m09fm9uhfq
201171
201096
2026-11-07T23:12:13Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201171
wikitext
text/x-wiki
''Wɔatwerɛ nsɛm wei ɛwɔ '''Asante''' kasa mu''
{{Infobox officeholder
| honorific-prefix = Hon.
| name = Adelaide Ntim
| honorific-suffix =
| image = Adelaide Ntim.jpg
| imagesize =
| smallimage = <!--If this is specified, "image" should not be.-->
| alt =
| caption =
| order =
| office = Member of Parliament for <br> [[Nsuta-Kwamang (Ghana parliament constituency)|Nsuta-Kwamang Constituency]]
| term_start = 7 January 2021
| term_end =
| deputy =
| alongside = <!--For two or more people serving in the same position from the same district. (e.g. United States Senators.)-->
| predecessor = [[Kwame Osei-Prempeh]]
| successor =
| prior_term =
| order2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| office2 =
| term_start2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| term_end2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| alongside2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| vicepresident2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| viceprimeminister2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| deputy2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| lieutenant2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| monarch2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| president2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| primeminister2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| governor2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| succeeding2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| predecessor2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| successor2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| constituency2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| majority2 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| birth_date = {{Birth date and age|1971|06|24|df=yes}}
| birth_place = [[Nsuta|Nsuta-Ashanti]], [[Ghana]]
| death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} or {{Death-date and age|Month DD, YYYY|Month DD, YYYY}} (death date then birth date) -->
| death_place =
| restingplace =
| restingplacecoordinates =
| birthname = Adelaide Yaa Agyeiwaa Ntim
| citizenship =
| nationality = [[Ghanaian]]
| party = [[New Patriotic Party]]
| otherparty = <!--For additional political affiliations-->
| spouse =
| partner = <!--For those with a domestic partner and not married-->
| relatives =
| children =
| residence =
| occupation = [[Politician]]
| profession =
| cabinet =
| committees = Foreign Affairs Committee (Vice Chairperson) ; Environment, Science and Technology Committee
| portfolio =
| religion =
| signature =
| signature_alt =
| website =
| footnotes =
| native_name_lang =
| parents =
}}
{{Short description|Ghana Amanyɔni}}
'''Adelaide Yaa Agyeiwaa Ntim''' (wɔwoo no [[Ayɛwohomumɔ]] 24, afe 1971) yɛ [[Gaana|Ghana]] [[amanyɔni]]. Ɔyɛ Mmarahyɛbadwani a ogyina [[Nsuta-Kwamang (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Nsuta-Kwaman-Beposo Mmrahyɛbadwam mpɛsoa]] ananmu wɔ [[Asante Mantam|Ashanti Mantam mu]] firi [[Ɔpɛpɔn]] [[bosome]] da a ɛtɔ so nson (7) afe 2021.<ref name=":0">{{Cite web|title=Parliament of Ghana|url=https://www.parliament.gh/mps?mp=164|access-date=2021-02-27|website=www.parliament.gh|archive-date=2020-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814051243/https://www.parliament.gh/mps?mp=164|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Ntim, Adelaide|url=https://ghanamps.com/mp/adelaide-ntim/|access-date=2022-08-29|website=Ghana MPS|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Green Ghana Day exercise must not become a nine-day wonder — Nsuta Kwamang Beposo MP|url=https://www.modernghana.com/news/1165556/green-ghana-day-exercise-must-not-become-a-nine.html|access-date=2022-08-29|website=Modern Ghana|language=en}}</ref>
== Ne mmofraase abrabɔ ne nhomasua ==
Wɔwoo Adelaide Yaa Agyeiwaa Ntim wɔ [[Ayɛwohomumɔ]] [[bosome]] da a ɛtɔ so aduonu anan (24) afe 1971 na ɔfiri Nsuta-Ashanti.<ref name=":0" /> Ɔwɔ Diplomas mmienu - Nnuruyɛfo Boafo (Pharmacy Assistant) wɔ afe 2017, ne Nsɛmmɔnedi Ho Mmara Titiriw (Basic Criminal Law) afe 2019.<ref name=":0" />
== Amanyɔsɛm mu adwuma ==
Ntim tuu mmarahyɛ baguani a na ɔwɔ hɔ saa bere no ma [[Nsuta-Kwamang (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Nsuta-Kwaman-Beposo]] mantam, Kwame Asafu Adjei, wɔ June 2020 [[New Patriotic Party (NPP)]] Mmarahyɛ Bagua Primaries mu sɛ ɔbɛyɛ ɔman no kandifo ama December 2020 abatow no.<ref>{{Cite web|title=Sitting NPP MPs who ‘summertumbled’ in primaries|url=https://www.graphic.com.gh/news/politics/sitting-npp-mps-who-summertumbled-in-primaries.html|access-date=2021-02-27|website=Graphic Online|language=en-gb}}</ref> Ansa na ɔrebɛyɛ Ghana Mmarahyɛbadwani, Ntim gyaee ne man ba a ɔyɛ wɔ [[Amerika|United States]] of America wɔ [[bosome]] [[Ɔsanaa]] afe 2020.<ref>{{Cite web|last=Bonney|first=Abigail|date=2020-12-31|title=NPP MP-elect fumes over dual citizenship claims|url=https://www.adomonline.com/npp-mp-elect-fumes-over-dual-citizenship-claims-against-her/|access-date=2021-02-27|website=Adomonline.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-01-01|title=Nsuta-Kwamang-Beposo MP-elect responds to allegations of dual citizenship - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/nsuta-kwamang-beposo-mp-elect-responds-to-allegations-of-dual-citizenship/|access-date=2022-08-29|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-12-31|title=Nsuta-Kwamang MP-elect threatens legal action over ‘false’ dual citizenship claims|url=https://citinewsroom.com/2020/12/nsuta-kwamang-mp-elect-threatens-legal-action-over-false-dual-citizenship-claims/|access-date=2022-08-29|website=Citinewsroom - Comprehensive News in Ghana|language=en-US}}</ref> Ɔdii nkonim wɔ [[bosome]] [[Ɔpɛnimma]] afe2020 mmarahyɛ badwa abatoɔ no mu a onyaa amba 23,622 a ɛgyina hɔ ma abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu 71.7%, na ɔboroo nea ɔne no reko Newman Dapaah a ɔfiri [[National Democratic Congress (NDC)|National Democratic Congress(NDC)]] a onyaa amba 9,321 a ɛgyina hɔ ma abatoɔ a ɛfata a wɔtoo no nyinaa mu 28.3%.<ref>{{Cite web|last=FM|first=Peace|title=2020 Election - Nsuta Kwamang Constituency Results|url=http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2020/parliament/ashanti/nsuta_kwamang/|access-date=2021-02-27|website=Ghana Elections - Peace FM|archive-date=2022-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220829221836/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2020/parliament/ashanti/nsuta_kwamang/|url-status=dead}}</ref>
=== Boayikuw ahorow ===
Sɛɛ obi a odi kan wɔ Mmarahyɛ Badwa no mu no, ɔsom sɛ Oguamtrani Abadiakyiri ne Amannɔne Nsɛm ne Atwa Yɛn Ho Ahyia, Nyansahu ne Mfiridwuma Boayikuw ahorow no muni wɔ mmarahyɛ bagua no mu.<ref name=":2">{{Cite web|last=Kpakpo|first=Jackson Odom|date=2021-06-04|title=Hon Adelaide Ntim MP For Nsuta-Kwamang Beposo Pulls Surprise On Constituents|url=https://wontumionline.com/hon-adelaide-ntim-mp-for-nsuta-kwamang-beposo-pulls-surprise-on-constituents/|access-date=2022-08-28|website=Wontumi Online|language=en-US|archive-date=2022-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828084653/https://wontumionline.com/hon-adelaide-ntim-mp-for-nsuta-kwamang-beposo-pulls-surprise-on-constituents/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Parliament of Ghana|url=https://www.parliament.gh/committees?com=16|access-date=2022-08-30|website=www.parliament.gh|archive-date=2022-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830143541/https://www.parliament.gh/committees?com=16|url-status=dead}}</ref>
== N'abrabɔ mu nsɛm ==
Ɔyɛ [[Kristoni]].<ref name=":1" />
== Adɔeyɛ ==
Wɔ June 2021 mu no, Ntim de sika boaa sukuu nnwuma a wɔagyaw hɔ wɔ Kruwi ne Asuafu wɔ [[Nsuta-Kwamang (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Nsuta-Kwaman-Beposo Mantam]] mu . Ɔsan nso de nnwinnade ne nnwinnade te sɛ mfiri a wɔde pam ade ne nea wɔde twitwiw ti nhwi maa wɔn a wɔpam ntade, ntadepamfo ne wɔn a wɔyɛ ahoɔfɛ. Ɔsan nso de akuafoɔ nnwinnadeɛ, nnuadewa ne sika maa akuafoɔ akuo. Mpɔtam te sɛ Abrewa Anko ne Amangoase nso nyaa nsuo nhyehyɛeɛ.<ref name=":2" />
== Ntotoho ==
1.https://web.archive.org/web/20200814051243/https://www.parliament.gh/mps?mp=164
2.https://ghanamps.com/mp/adelaide-ntim/
3.https://www.modernghana.com/news/1165556/green-ghana-day-exercise-must-not-become-a-nine.html
4.https://www.graphic.com.gh/news/politics/sitting-npp-mps-who-summertumbled-in-primaries.html
5.https://www.adomonline.com/npp-mp-elect-fumes-over-dual-citizenship-claims-against-her/
6.https://www.myjoyonline.com/nsuta-kwamang-beposo-mp-elect-responds-to-allegations-of-dual-citizenship/
7.https://web.archive.org/web/20220829221836/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2020/parliament/ashanti/nsuta_kwamang/
8.https://web.archive.org/web/20220828084653/https://wontumionline.com/hon-adelaide-ntim-mp-for-nsuta-kwamang-beposo-pulls-surprise-on-constituents/
9.https://www.parliament.gh/committees?com=16
== Beaeɛ a menyaa mmoa firiiɛ ==
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2021-2025]]
2n3uv8wbw9ek4z5ql82nvqmbvnpp4f3
Akanvariva Lydia Lamisi
0
15334
201173
174268
2026-11-07T23:18:31Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201173
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q104054230}}
'''Lydia Akanvariba Lamisi''' yɛ Ghana ɔyarehwɛfoɔ, ɔmanyɛfo ne mmarahyɛ baguani ma Tempane Mansin. Ɔsii akan wɔ afe 2020 Ghana Amansan Abatoɔ no mu wɔ ne mansin Mantam mu na ɔdii nkonim wɔ mmarahyɛ bagua no mu.
== Mfitiase Asetra ne Nhomasua ==
Wɔwoo no wɔ 7 Ahinime 1973. Wɔwoo no wɔ Tempane na ɔyɛ Kristoni. Ɔsuaa ayarehwɛdwuma ho boafo na ɔsan nso yɛ mmranimni (lɔɔya).
== Amanyɔsɛm ==
Lamisi yɛ [[National Democratic Congress (NDC)|Ɔman Demokrasi Mmarahyɛ Bagua ( NDC)]] no muni. Na ne kunu a wawu, David Adakudugu yɛ [[Mmarahyɛbadwani|mmarahyɛ baguani]] a ɔhwɛ Tempane Mantam mu . Bere a ne kunu wui bere a na ɔresom wɔ dibea mu akyi no, osii gyinae sɛ obesi n’ananmu sɛ mmarahyɛ baguani muni wɔ ɔmansin koro no ara mu. Wɔ December 2020 mu no, wɔpaw no sɛ Mmarahyɛ Bagua no muni ma [[Mfantseman|Tempane Mantam no mu]] bere a osii akan wɔ 2020 Ghana Amansan Abatow no mu wɔ National Democratic Congress tekiti ase. Ɔnyaa abatoɔ 20,939 a ɛyɛ 56.0% wɔ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu. Wɔpaw no sen Joseph Dindiok Kpemka a ofi [[New Patriotic Party (NPP)|New Patriotic Party]] a ɔno nso nyaa abatow 16,462 a ɛkyerɛ ase sɛ 44.0% wɔ abatow a ɛfata a wɔtow nyinaa mu.
== Ankorankoro asetra ==
Ɔyɛ David Adakudugu a w'anya ne baabi kɔ yere.<ref>{{Citation |title= |date= |url=https://www.graphic.com.gh/news/politics/widow-of-parliamentary-candidate-wins-tempane-ndc-primaries.html}}</ref>
== Nsɛm a wɔde gyinaa so ==
1.https://www.graphic.com.gh/news/politics/widow-of-parliamentary-candidate-wins-tempane-ndc-primaries.html
2.https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Widow-of-former-NDC-PC-shocks-Deputy-Attorney-General-Kpemka-1128983
3.https://web.archive.org/web/20230515192002/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2020/parliament/uppereast/tempane/
4.https://www.parliament.gh/mps?mp=274
5.https://www.myjoyonline.com/news/national/deputy-attorney-general-dindiok-kpemka-kicked-out-of-parliament/
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2021-2025]]
ia8lotn3qekark74cfn72wnbeo7ewfi
Akuka Albert Alalzuuga
0
15335
201175
187038
2026-11-07T23:20:41Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201175
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q61694718}}
'''Akuka Albert Alalzuuga''' yɛ Ghana amany[[MPs a wɔpaw wɔn wɔ Ghana mmarahyɛ bagua abatow mu, afe 2016|ɔ]]<nowiki/>ni ne Mmarahyɛ Bagua a ɛtɔ so nson a ɛwɔ Ghana Republic of the Fourth Republic no muni a ɔgyina Garu Mansin ananmu wɔ Atifi Apueɛ Mantam wɔ [[National Democratic Congress (NDC)]] tekiti so.
== Mfitiase Asetra ne Nhomasua ==
Wɔwoo Akuka Albert Alalzuuga wɔ 28 Ɔpɛpɔn 1968. Ɔwɔ BSC wɔ Aguadi mu wɔ Cape Coast Sukuupɔn mu ne HND wɔ Akontaabu mu wɔ Tamale Polytechnic .
== Ɔsom ==
Akuka yɛ Kristoni.
== Nsɛm a wɔde gyinaa so ==
1.http://www.ghanamps.com/mps/details.php?id=5498
2.https://web.archive.org/web/20230426011349/https://www.parliament.gh/mps?mp=273
3.https://www.ghanaweb.com/person/Akuka-Albert-Alalzuuga-2470
4.https://web.archive.org/web/20230426011349/https://www.parliament.gh/mps?mp=273
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2021-2025]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2017–2021]]
hv244bf061znfiockvknzv741lnb3he
Alex Blankson
0
15336
201178
174263
2026-11-07T23:21:58Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201178
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q104054147}}
'''Alex Blankson''' (wɔwoo no 26 December 1980) yɛ Ghana ɔmanyɔni ne mmarahyɛ baguani ma Akrofuom Mantam a ɛwɔ Ashanti Mantam mu wɔ Ghana. Ɔyɛ Ɔman Ho Dɔ Kuw Foforo no muni .
== Mfitiase asetra ne nhomasua ==
Wɔwoo Blankson wɔ 26 December 1980. Ɔfiri Adans Akrofuom. Blankson kɔɔ Arisadel College na ɔnyaa ne Senior Secondary School Abodin krataa wɔ afe 1999.
== Adwuma ==
Na Alex yɛ Day by Day Healthcare Limited no kwankyerɛfo panyin.
=== Amammui mu adwuma ===
Wɔ afe 2020 Ghana amansan abatoɔ mu no, Blankson ne Joseph Azumah a ɔfiri [[National Democratic Congress (NDC)|NDC]], ne Prosper Maar a ɔfiri NDP sii akan wɔ Akrofuom atenaeɛ no ho. Ɔnyaa abatoɔ 11,992 a egyina hɔ ma abatoɔ a ɛfata nyinaa mu 58.51% tiaa Joseph Azumah abatoɔ 8400 ne Prosper Maar abatoɔ 103, a ɛgyina hɔ ma abatoɔ a ɛfata a wɔtoeɛ nyinaa mu 41.5% ne 0.5%. Wɔ afe 2021 mu no, Alan Kyeremanten kaa ntam sɛ Alex Blankson yɛ board member wɔ Ghana Heavy Equipment Limited sodifoɔ kuo a emufoɔ yɛ baason mu.
==== Boayikuw ahorow ====
Alex yɛ Mmabun, Agumadi ne Amammerɛ Boayikuw no muni na ɔsan yɛ Budget Boayikuw Titiriw no muni.
== Ankorankoro asetra ==
Alex yɛ Kristoni. Ɔyɛ Nana Okai Ababio banana.
== Adɔeyɛ ==
Wɔ December 2021 mu no, ɔde ɔdan atifi ntama bɛyɛ 400 mae sɛ ɛbɛboa ma wɔawie Grumesa mpɔtam hɔ beaeɛ no. Wɔ June 2021 mu no, ɔboa ma woduaa nnua bɛboro 9,000 wɔ Adensi Akrofuom mpɔtam hɔ.
== Nsɛm a wɔde gyinaa so ==
1.https://web.archive.org/web/20230424000040/https://wontumionline.com/you-are-like-a-bad-headmaster-alex-blankson-tells-bagbin/
2.https://www.ghanaiantimes.com.gh/adansi-akrofuom-dce-inaugurates-classroom-blocks/
3.https://www.modernghana.com/news/1076100/adansi-akrofuom90-year-old-toilet-facility-repla.html
4.https://web.archive.org/web/20230420220233/https://www.parliament.gh/mps?mp=127
5.https://www.graphic.com.gh/news/politics/npp-steering-committee-overturns-disqualifications.html?fb_comment_id=1226109884171652_3926883784094235
6.https://web.archive.org/web/20230702073546/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2020/parliament/ashanti/akrofuom/
7.https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Let-s-work-for-a-new-beginning-MP-elect-for-Akrofuom-to-constituents-1141514
8.https://web.archive.org/web/20220121224905/https://business24.com.gh/2021/11/05/trade-minister-sworn-in-ghel-board/
9.https://ghanamps.com/mp/alex-blankson/
10.https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Let-s-work-for-a-new-beginning-MP-elect-for-Akrofuom-to-constituents-1141514
11.https://tw.wikipedia.org/wiki/Alex_Blankson?action=edit
12.https://www.myjoyonline.com/dce-mp-and-traditional-authorities-join-tree-planting-exercise-in-adansi-akrofuom/
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2021-2025]]
78mj7opymu97y7ksya58bvhtppqkz4k
Alhassan Kobina Ghansah
0
15342
201179
174256
2026-11-07T23:22:34Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201179
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q104704579}}
'''Alhaji Alhassan Kobina Ghansah''' yɛ Ghana ɔmanyɛfo na ɔyɛ Breman Asikuma Senior High School sukuuni dedaw a ɔyɛ National Democratic Congress no muni . Ɔyɛ Mmarahyɛ Bagua no muni ma [[Asikuma-Odoben-Brakwa (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Asikuma-Odoben-Brakwa]] (AOB) Mantam a ɛwɔ [[Central Region|Mfinimfini mantam]] mu .
== Mfitiase asetra ne nhomasua ==
Wɔwoo Ghansah wɔ 29 November 1960 na ɔfiri Breman Bedum wɔ Central Region of Ghana. Ɔnyaa ne Masters abodin krataa wɔ Adwumayɛ ho nimdeɛ mu wɔ afe 2015.
== Adwuma ==
Na Ghansah yɛ Classic Rahman Enterprise no wura a ɔhwɛ so.
== Amanyɔsɛm ==
Ghansah yɛ National Democratic Congress no muni.
=== 2016 abatoɔ ===
Wɔ afe 2016 abatoɔ mu no Ghansah gyinaa [[National Democratic Congress (NDC)|National Democratic Congress]] ananmu wɔ Asikuma-Odoben-Brakwa Constituency nanso ɔdii nkoguo wɔ [[New Patriotic Party (NPP)|New Patriotic Party]] ’s candidate Anthony Effah anim a na nsonsonoeɛ yɛ 430 abatoɔ. Wɔ saa abatoɔ no mu no ɔnyaa abatoɔ 23,330 a ɛgyina hɔ ma 49.20% na ɔsɔre tiaa Effah abatoɔ 23,760 a ɛgyina hɔ ma 50.11%.
Ghansah san de ne ho hyɛɛ mmarahyɛ baguani no akansi mu bio wɔ NDC primaries wɔ Asikuma-Odoben-Brakwa Constituency ansa na afe 2020 abatoɔ no reba. Ghansah dii nkonim wɔ mmarahyɛ bagua no mu sɛ ɔbɛgyina National Democratic Congress ananmu ama Asikuma-Odoben-Brakwa Mantam no ansa na afe 2020 abatoɔ no bɛba wɔ Oforisuo 2019 mu berɛ a ɔnyaa abatoɔ 886 de dii n’asɔretiafoɔ mmienu foforɔ Michael Harry Yamson ne Eric Kwesi Taylor a wɔnyaa abatoɔ 153 ne 42 no so nkonim abatow ahorow no sɛnea ɛte biara.
=== 2020 abatoɔ ===
Wɔ December 2020 mu no,Ghansah dii nkonim maa Asikuma-Odoben-Brakwat Constituency wɔ mmarahyɛ bagua abatow mu bere a ɔtoo abatow 28,175 a egyina hɔ ma 52.54% tiaa nea ɔne no reko koro pɛ, Emmanuel Domson Adjei a ofi New Patriotic Party a na ɔwɔ abatow 25,454 a egyina hɔ ma 47.46%.
==== Boayikuw ahorow ====
Ghansah yɛ Budget Committee Titiriw no muni na ɔsan nso yɛ Environment, Science and Technology Committee no muni.
== Ankorankoro asetra ==
Ghansah yɛ Muslimni.
== Nsɛm a wɔde gyinaa so ==
1.https://www.graphic.com.gh/news/politics/six-in-hot-contest-at-asikuma-odoben-brakwa.html
2.https://bestnewsgh.com/pc-appiah-ofori-endorses-ndc-candidate-for-asikuma-odoben-brakwa/
3.https://sintimmedia.com/2020/03/28/hon-alhaji-ghansah-donates-medical-items-ppes-to-help-fight-covid-19-in-asikuma-odoben-brakwa-constituency/
4.https://newsghana.com.gh/alhaji-alhassan-kobina-ghansah-wins-parliamentary-election/
5.https://ghanamps.com/mp/alhassan-kobina-ghansah/
6.https://dailyguidenetwork.com/ndc-accepts-2022-budget/
7.https://web.archive.org/web/20230401230614/https://citifmonline.com/2016/12/npp-floors-ndc-to-claim-majority-in-parliament/
8.https://dailyguidenetwork.com/merci-grazie-spasiba-central-region-kufuors-sublime-speech-anyidohos-hocus-pocus/
9.https://www.modernghana.com/ghanahome/ghanavotes/2016/result_constituency.asp?constituency_id=1137
10.https://web.archive.org/web/20221122170523/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2016/parliament/central/asikuma_odoben_brakwa/
11.https://www.modernghana.com/news/952090/full-list-winners-losers-at-ndc-parliamentary.html
12.https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Alhaji-Alhassan-Kobina-Ghansah-wins-Parliamentary-election-1129409
13.https://www.pulse.com.gh/news/politics/ndc-mp-alhaji-kobina-ghansah-pounds-fufu-photos/kqdx1b8
14.https://web.archive.org/web/20231201191122/https://parliament.gh/mps?mp=33
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2021-2025]]
700hipqq5sgqufm43ss7cocqityzdic
Alhassan Tampuli Sulemana
0
15344
201180
184525
2026-11-07T23:22:38Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201180
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q113708577}}
'''Alhaji Alhassan Tampuli Sulemana''' yɛ [[Gaana|Ghana amanyɔni]] ne Ghana Ɔmanpanin a ɛtɔ so nnan Mmarahyɛ Bagua a ɛtɔ so nwɔtwe no muni a ɔgyina [[Gushegu (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Gushegu Mansin ananmu]] wɔ [[Atifi Mantam (Ghana)|Atifi Mantam]] mu wɔ [[New Patriotic Party (NPP)|New Patriotic Party]] tekiti so. Ɔno ne mprempren Ɔmanpanyin Abadiakyiri a ɔhwɛ akwantu so.
== Mfitiase asetra ne nhomasua ==
Wɔwoo '''Sulemana''' wɔ 27 May, 1976 na ɔfiri Zinindo a ɛwɔ Ghana [[Atifi Mantam (Ghana)|Atifi fam mantam]] mu . Ɔwiee ne O Level wɔ afe 1994 mu ne ne QCL wɔ Barrister ne Solicitor wɔ afe 2011 mu. Ɔsan nyaa ne DPA wɔ Ɔman Adwumayɛ mu wɔ afe 2002 mu. Akyiri yi onyaa ne bachelor’s degree wɔ Ɔman Adwumayɛ mu wɔ afe 2005 mu. Ɔsan nyaa ne LLB wɔ General Law mu wɔ afe 2009 mu. Wɔ afe 2013 mu no, onyaa ne master’s degree wɔ mmara mu wɔ Energy and Environmental Law .
== Adwuma ==
Na Sulemana yɛ Ɔman Petroleum Authority no Adwumayɛfo Panyin .
== Amanyɔsɛm ==
Sulemana yɛ [[New Patriotic Party (NPP)|NPP]] muni na mprempren ɔyɛ Gusheigu Mantam a ɛwɔ [[Atifi Mantam (Ghana)|Atifi fam mantam]] mu no [[Mmarahyɛbadwani|MP]] . Wɔ afe 2020 Ghana abatoɔ mu no, ɔde abatoɔ 30,401 dii nkonim wɔ mmarahyɛ bagua no mu bere a [[National Democratic Congress (NDC)|NDC]] mmarahyɛ bagua mu ɔkannifoɔ Mohammed Yussif Malimali nyaa abatoɔ 28,055 na NDP mmarahyɛ bagua no muni Abdulai Abdul-Razak nyaa abatoɔ 250.
=== Boayikuw ahorow ===
Sulemana yɛ Standing Orders Committee no muni, ɔsan yɛ Adwumayɛ Boayikuw no muni na ɔsan yɛ Appointments Committee no muni.
== Ankorankoro asetra ==
Suleman yɛ Nkramoni.
== Adɔeyɛ ==
Wɔ Ɔpɛpɔn 2021 mu no, Sulemana hyɛɛ bɔ sɛ ɔbɛsi ahemfie wɔ Kpatinga Amammerɛ mpɔtam hɔ.
== Nsɛm a wɔde gyinaa so ==
1.https://citinewsroom.com/2021/04/profile-of-deputy-transport-minister-designate-hassan-tampuli/alhassan-tampuli-sulemana/
2.https://ghanamps.com/mp/alhassan-tampuli-sulemana/
3.https://www.adomonline.com/meet-the-retiring-mps-from-the-7th-parliament/
4.http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Akufo-Addo-not-mandated-to-give-reasons-for-sacking-appointees-Alhassan-Tampuli-1465816?gallery=1
5.https://asaaseradio.com/akufo-addo-to-deputy-ministers-justify-your-selection-be-loyal/
6.https://www.myjoyonline.com/were-committed-to-20-expenditure-cut-government-on-e-levy-debate-finance-minister/
7.https://web.archive.org/web/20230425011934/https://www.parliament.gh/mps?mp=227
8.https://www.npa.gov.gh/latest-news/dr-mustapha-abdul-hamid-appointed-npa-chief-executive
9.http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2020/parliament/northern/gusheigu/[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/ghanaelection2020/elections.constituency.results.php?mode=parliamentary&ID=170 10.https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/ghanaelection2020/elections.constituency.results.php?mode=parliamentary&ID=170]
11.https://www.modernghana.com/news/1056910/tampuli-sosu-others-join-appointments-committee.html
12.https://tw.wikipedia.org/wiki/Alhassan_Tampuli_Sulemana?action=edit
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2021-2025]]
5e0fmmsqq1nlq0ngvowm2ppymt964lz
Andrew Asiamah Amoako
0
15382
201183
187044
2026-11-07T23:27:06Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201183
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q61686734}} '''Andrew Asiamah Amoako''' (24 Ɔgyefo 1966) yɛ Ghana mmaranimfoɔ, amammuifoɔ ne Ghana Aman a ɛtɔ so nnan Mmarahyɛbagua a ɛtɔ so awotwe no muni, wɔpaw no sɛ ɔnyɛ adwuma wɔ Ɔpɛnima 2020 mu sɛ obi a ɔde ne ho. Mprempren ogyina Fomena Mantam no ananmu wɔ Ashanti Mantam mu. Ɔsan nso yɛ Mmarahyɛbagua no Kasafo Abadiakyiri a ɔto so abien.
== Mfitiase Asetena Ne Nhomasua ==
Wɔwoo Amoako wɔ 24 Ɔgyefo, 1966 wɔ Wioso-Adansi wɔ Ashanti Mantam mu. Ɔwɔ MSc wɔ Environmental Resources Management, Master of Arts wɔ Conflict Resolution ne LLB (Law) wɔ Kwame Nkrumah University of Science and Technology ne adwumayɛfoɔ mmara tumi krataa (BL) wɔ Ghana School of Law.
== Adwuma ==
Ansa na ɔrekɔ amammuisɛm mu no, na ɔyɛ mmaranimfo wɔ Minka Premo and Co. (Akosombo Chambers). Na ɔyɛ Agyapadeɛ sohwɛfoɔ, Asase sohwɛfoɔ ne Botaeɛ sohwɛfoɔ wɔ Kumasi Metro Nhyiamu.
== Amanyɔsɛm ==
Bere a osii gyinae sɛ ɔrensi akan wɔ akuw no primaries ansa na afe 2020 amansan abatow no aba esiane sɛnea n’ankasa kuw no yɛɛ no wɔ ɔkwan a ɛnteɛ so nti, osii gyinae sɛ obetu mmirika sɛ obi a ɔde ne ho. Na ɔyɛ New Patriotic Party (NPP) no muni, a ɛde n’amanyɔ mmara no Ahyɛdeɛ 3(9) too mu, na ɛtwaa ne muniyɛ mu na wɔbɔɔ Mmarahyɛbagua no Kasafoɔ amanneɛ, a ɔbɔɔ amanneɛ sɛdeɛ ɛfata sɛ n’akongua no da mpan wɔ 13 Ɔkɔtɔberɛ 2020 wɔ nhyehyɛeɛ a ɛwɔ Ahyɛdeɛ 97 (1)g a ɛwɔ Amanyɔ Mmara no mu. Amoako kasa tiae sɛ, sɛ wɔpam no fi asɔre no mu a, ɛnkyerɛ sɛ ɔnyɛ mmarahyɛbaguani bio, na Ghana Mmarahyɛbagua no nkutoo na ebetumi atwa ne dibea sɛ ɔmanpanyin a wɔapaw no no mu. Mmaranimfo Kwaku Asare ne Amoako yɛɛ adwene, na ɔkae sɛ gyinaesi a ɛte saa no yɛ mmara mu asɛm a ɛhyɛ Asɛnnibea Kunini no tumi ase, sɛnea wɔakyerɛ wɔ Ahyɛde 99(1) a ɛwɔ Ɔman Mmara no mu no.
Amoako dii nkonim wɔ Fomena mmarahyɛ bagua no mu wɔ Ɔpɛnima 2020 abatoɔ no mu a ɔnyaa abatoɔ 12,805, na ɔdii nea ɔne no reko titire, ne kan kuo no muni Philip Ofori-Asante, a ɔnyaa abatoɔ 10,798 no so nkonim. Amoako bɛyɛɛ obiakofoɔ a ɔde ne ho a ɔdii nkonim wɔ afe 2020 mmarahyɛbagua abatoɔ no mu. Ne gyinabea sɛ mmarahyɛbaguani a ɔde ne ho no bɛyɛɛ nea ɛho hia kɛse mpo wɔ abatow no akyi esiane sɛ amammui akuw atitiriw abien no mu biara (NPP ne National Democratic Congress) antumi annye dodow no ara koraa nti. Wɔ nsɛmbisa a wɔbisabisaa Amoako wɔ abatoɔ no akyi mu no, ɔkyerɛɛ sɛ onni nkateɛ bɔne biara wɔ NPP ho wɔ n’apam no muni a wɔagyae no ho. NPP Ɔkyerɛwfo Panyin, John Boadu, ahyɛ nyansa sɛ Amoako betumi asan abisa ne NPP muni a ɔmfa ne ho nhyɛ akuw no mmara ne tebea pɔtee bi so. Wɔ 7 Ɔbɛnem 2021 no, wɔpaw Asiamah sɛ Mmarahyɛbagua no Kasafo Abadiakyiri a ɔto so abien. Ɔno nko ara ne mmarahyɛbaguani a ɔde ne ho a wɔapaw no sɛ ɔmmɛyɛ saa dibea no wɔ Ghana abakɔsɛm mu.
== Boayikuw ==
Amoako yɛ Members Holding Offices of Profit Committee no guamtenani, Standing Orders Committee no muni, Subsidiary Legislation Committee no muni, Nhomasua Boayikuw no muni ne Mines and Energy Committee no muni.
== N'ABRABɔ ==
Amoako yɛ ɔkristoni.
== BEAEɛ MENYAA MMOA FIRII ==
1.https://citinewsroom.com/2022/02/fomena-well-resist-attempts-to-impose-amoako-asiamah-on-us-aggrieved-npp-members/
2,https://www.modernghana.com/news/1055215/fomena-mp-declares-intention-to-join-npp-caucus.html
3.https://asaaseradio.com/boamah-to-npp-let-fomena-mp-run-unopposed/
4.https://www.myjoyonline.com/andrew-asiamah-declared-2nd-deputy-speaker-of-parliament/
5.https://dailyguidenetwork.com/fomena-mp-elected-second-deputy-speaker/
6.https://www.graphic.com.gh/news/politics/constituency-watch-storm-brews-in-fomena-npp.html
7.http://www.ghanamps.com/mps/details.php?id=5328
8.https://web.archive.org/web/20230424224201/https://www.parliament.gh/mps?mp=128
9.https://www.graphic.com.gh/news/politics/fomena-sacked-npp-mp-asiamah-returns-as-independent-mp.html
10.https://www.adomonline.com/fomena-mp-lost-his-chance-to-be-a-kingmaker-in-parliament-franklin-cudjoe/
11.https://www.ghanaiantimes.com.gh/fomena-mps-fate-hangs-in-the-balance-as-parliament-deals-with-npps-letter/
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2021-2025]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2017–2021]]
5d0piih4zzvsilenpdjf6zk0xvwukqn
Kwabena Okyere Darko-Mensah
0
15481
201099
196759
2026-11-07T15:27:07Z
Mbaidoo
10279
/* Amammuisɛm */
201099
wikitext
text/x-wiki
''Wɔatwerɛ nsɛm wei ɛwɔ '''Asante''' kasa mu''
{{Databox|item=Q16731126}}
Kwabena Okyere Darko-Mensah (wɔwoo no 18 June 1974 wɔ Takoradi) yɛ Ghana amammuifoɔ na mprempren ɔyɛ Mmarahyɛ Bagua no muni ma Takoradi mantam a ɛwɔ Ghana Atɔeɛ Mantam mu.<ref name=":0">{{Citation |title=Ghana MPs - MP Details - Darko-Mensah, Kwabena Okyere |date=2012-03-23 |url=http://www.ghanamps.gov.gh/mps/details.php?id=131 |access-date=2023-06-11 |archive-date=2012-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323050645/http://www.ghanamps.gov.gh/mps/details.php?id=131 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |last=Peace FM Online |title=Apiate Explosion: 'Calls For Resettlement Too Premature' – Regional Minister |url=https://www.peacefmonline.com/pages/local/news/202201/459347.php |access-date=2023-06-11 |archive-date=2022-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214062540/https://www.peacefmonline.com/pages/local/news/202201/459347.php |url-status=dead }}</ref> Na ɔwɔ ne ntoaso sukuu wɔ Mfantsipim Sukuu mu. Ɔyɛ New Patriotic Party (NPP) no muni na ɔyɛ ɔmanpanyin abadiakyiri a ɔhwɛ wimhyɛn so wɔ Ghana.<ref>{{Citation |last=Samuel Obour |title=Here are all the 50 deputy ministers that Akufo-Addo has just appointed |date=2017-03-15 |url=https://yen.com.gh/90398-list-akufo-addos-50-deputy-ministers-news-ministers.html |language=en |access-date=2023-06-11 |archive-date=2021-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108143328/https://yen.com.gh/90398-list-akufo-addos-50-deputy-ministers-news-ministers.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |last=Kojo Akoto Boateng |title=Akufo-Addo names 50 deputies, 4 ministers of state |date=2017-03-15 |url=https://citifmonline.com/2017/03/akufo-addo-names-50-deputies-4-ministers-of-state/ |language=en-US |access-date=2023-06-11 |archive-date=2021-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023081253/https://citifmonline.com/2017/03/akufo-addo-names-50-deputies-4-ministers-of-state/ |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Citation |title=Akufo-Addo picks deputy ministers |date=2017-02-20 |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Akufo-Addo-picks-deputy-ministers-511811 |language=en |access-date=2023-06-11}}</ref>
== Mmofraase asetra ne nhomasua ==
Wɔwoo Darko-Mensah wɔ 18 June 1974 wɔ Takoradi. Ɔfiri Anwhiankwanta, kuro bi a ɛwɔ (Ghana). Ɔnyaa ne Bachelor of Science abodin krataa wɔ biochemistry mu wɔ afe 2000 mu wɔ [[Kwame Nkrumah University of Science and Technology|Kwame Nkrumah]] Suapɔn a ɛhwɛ Nyansahu ne Mfiridwuma so. Akyiri yi onyaa abodin krataa wɔ Demokrase, Aban, Mmara ne Nkɔsoɔ mu wɔ Cape Coast Suapɔn mu wɔ afe 2006. Ɔsan nso anya adansedie nkrataa afiri Sangonet, South Africa, ne Empretec Ghana.<ref name=":2">{{Citation |title=Parliament of Ghana |url=https://www.parliament.gh/mps?mp=235 |access-date=2023-06-11 |archive-date=2023-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423192647/https://www.parliament.gh/mps?mp=235 |url-status=dead }}</ref>
== Adwuma ==
Darko-Mensah yɛ biochemist ne ahɔhodan sohwɛfo wɔ n’adwuma mu. Efi 1995 kosi 1998 no na ɔhwɛ adwumayɛ so wɔ Ahenfie Ahɔhodan mu. Efi afe 2001 kosi afe 2006 no na ɔwɔ e-Base Africa Ltd sɛ ne kwankyerɛfo panyin. Ɔyɛɛ adwuma mmɔho mmienu sɛ Adwumayɛfoɔ sohwɛfoɔ wɔ Guest House Maggi firi afe 2003 kɔsi afe 2008. Ɔsan nso yɛ sikasɛm boayikuo titrani wɔ Sekondi- Takoradi kuropɔn nhyiamu, Ghana kuropɔn a ɛtɔ so mmiɛnsa ansa na ɔrehyɛn mmarahyɛ bagua mu.<ref name=":0" /><ref name=":2" />
== Amammuisɛm ==
Darko-Mensah hyɛɛ mmarahyɛ bagua mu wɔ 7 Ɔbɛnem 2009 sɛ mmarahyɛ baguani ma Takoradi mantam no wɔ New Patriotic Party tekiti so. Ɔda so ara wɔ mmarahyɛ bagua mu adi nkonim wɔ abatoɔ a ɛdi hɔ (2012 ne 2016) mu firi afe 2009.
Nana Akufo-Addo na ɔpaw Darko-Mensah sɛ ɔmanpanyin abadiakyiri a ɔhwɛ wimhyɛn so wɔ afe 2017 mu. Ɔtenaa saa dibea no mu kɔsii Ɔpɛpɔn 2019 berɛ a wɔpaw no sɛ Ɔmantam Soafoɔ ma Atɔeɛ Mantam.
Wɔ mmarahyɛ bagua mu no, wasom wɔ boayikuw ahorow mu, a emu bi ne; Mmarahyɛ Boayikuw a Ɛka Ho, Nhomasua Boayikuw, Adwumayɛ Boayikuw ne Akwan ne Kar Boayikuw.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" />
== Beaeɛ a menyaa mmoa firiiɛ ==
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2021-2025]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2009–2013]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2013–2017]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2017–2021]]
rikvwkff71l7i8426505fud76aijurl
Sona Jobarteh
0
15588
201190
200920
2026-11-08T00:45:46Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201190
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Sona Jobarteh''' (wɔwoo no afe 1983) yɛ Gambiani dwontofo a ɔbɔ nnwom ahorow, ne nnwom hyehyɛfo. Ɔfiri griot mmusua atitiriw anum a wɔbɔ adwinnade a wɔde bɔ nnwom a ne din de kora mu. Wɔ Sona abusua mu no ɔyɛ ɔbea a ɔdi kan a ɔbɔ kora. Ɔyɛ Toumani Diabate wɔfase, na ɔsan yɛ Tunde Jegede nuabea.<ref>{{Citation |title="Tunde Jegede & Maya Jobarteh. (Special African Music night)", Charlie Gillett – The Sound of the World. |url=http://www.charliegillett.com/bb/viewtopic.php?f=2&t=17978 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170906034658/http://www.charliegillett.com/bb/viewtopic.php?f=2&t=17978 |access-date=2022-05-23 |archive-date=2017-09-06 |url-status=dead}}</ref> Mmarima abien yi agye din wɔ kora bɔ mu wɔ Afrika ne ammanɔne.
== Ne mmofraberem ne nhomasua ==
Wɔwoo Sona wɔ London. Edin a n'awofo de too no ne Maya Sona Jobarteh.
Sona yɛ Amadu Bansang Jobarteh banana. Amadu Bansang Jobarteh awofo tu firii Mali kɔtenaa Gambia. Ɛno nti na abusua no bɛyɛɛ Gambiafo. Sona ne kora bɔfo a wagye din a wɔagye din Toumani Diabaté bɔ abusua. Ne maame din de Galina Chester. Ɔyɛ Engiresini. Sona wɔ ɔbabarima. Ne din de Sidiki Jobarteh-Codjoe. Ɔwoo no afe 2010 mu.
Sona kɔɔ Royal College of Music. Ɛhɔ no osuaa cello, piano ne harpsichord. Ɛno akyi bere tiaa bi no ɔkɔɔ Purcell School of Music kɔsuaa sɛnea wɔhyehyɛ nnwom. Sona nim ne kurom kasa Mandinka yiye na onim Borɔfo kasa nso. Ɔhyehyɛ ne nnwom no pii wɔ Madinka kasa mu.
== Nnwom ho adwuma ==
Bere a na ɔda so yɛ osuani no ɔyɛɛ adwuma wɔ nnwontofo kuw nnwuma pii mu. Nnwom kuw no bi ne "River of Sound" ne Irish Chamber Orchestra, a Evelyn Glennie ka ho. Ɔsan ne Britten Sinfonia, Milton Keynes City Orchestra ne Viva Chamber Nnwontofo Kuw ayɛ nnwom ho adwuma.
== Discography ho nsɛm ==
* Ɔyɛfoɔ ne ahɔhoɔ mfoniniyɛfoɔ wɔ ''Spoken Herbs'' – (2006)
* ''Nnwom a ɛwɔ Atubrafo mu'' ( ''Mfe 500 Akyi Nnyigyei'' ) – Souljazzfunk (2006)
* Ahɔho mfoniniyɛfo wɔ ''Nu Beginin’'' (Ty2) – (2007)
* ''Afro Acoustic Ɔkra'' – Sona Ɔkra Kyerɛwtohɔ (2008) .
* Ɔyɛfoɔ ne ahɔhoɔ mfoniniyɛfoɔ wɔ ''Hann a ɛwɔ Esum Sunsuma mu'' (HKB FiNN) – (2008)
* ''Ɛnanom Man: Nkonimdie no'' – Afrika Kuw no Kyerɛwtohɔ (2010) .
* ''Fasiya'' – Afrika Kuw no Kyerɛwtohɔ (2011) .
* ''Badinyaa Kumoo'' – Afrika Kuw no Kyerɛwtohɔ (2022) .
== Sini ho nnwuma ==
* ''Mfeɛ 500 Akyi'' (Kora agofomma)
* ''Adwene no'' (Oyikyerɛfo) .
* ''Atuu a Wɔabubu'' (Kora agofomma) .
* ''Adesuakuw a Edi Kan'' (Odwontofo) .
* ''Ɛna Man'' (Ɔhyehyɛfo) .
* ''Aboa'' (ɔyɛkyerɛfoɔ: "N'na Duniyaa") / (ɔyɛfoɔ: "N'na Duniyaa") / (ɔkyerɛwfoɔ: "N'na Duniyaa")
== Mmeae a minyaa mmoa firii ==
<references />
[[Nkyekyεmu:Odwomtoni]]
exphw88hlxl88wmvrqtazakavnumwv7
Nsrahwɛ
0
15753
201160
200602
2026-11-07T20:56:23Z
Kent Wang
22213
/* Niche nsrahwɛfo */ Cristo Rei (36211699613) (cropped).jpg
201160
wikitext
text/x-wiki
[[File:Delphi_BW_2017-10-08_11-38-38.jpg|thumb|Nsrahwɛfo a wɔba Apollo Asɔredan mu, Delphi, Greece]]
'''Nsrahwɛ''' yɛ akwantu a wɔde gye wɔn ani anaa adwuma, ne aguadi dwumadi a ɛne sɛ wɔde akwantu a ɛte saa ma na wɔboa.<ref>{{OED|tourism}}</ref> Wiase Nyinaa Nsrahwɛ Ahyehyɛde no kyerɛkyerɛ nsrahwɛ mu wɔ ɔkwan a ɛkɔ akyiri so, wɔ nsɛm a ɛkɔ akyiri sen adwene a wɔtaa kura wɔ nsrahwɛ ho sɛ ɛyɛ nnapɔnna dwumadi nkutoo nkutoo mu", sɛ nnipa a "wɔtu kwan kɔ mmeae a ɛnyɛ nea wɔtaa yɛ no na wɔtra hɔ a ɛnyɛ nea ɛboro afe biako a ɛtoatoa so ma ahomegye ne nea ennu nnɔnhwerew 24, adwumayɛ ne atirimpɔw afoforo".<ref name="WTO2012Highlights">{{Cite web}}</ref> Nsrahwɛ betumi ayɛ ɔman no mu (wɔ akwantufo no ankasa man mu) anaa amanaman ntam, na amanaman ntam nsrahwɛ wɔ nkɛntɛnso a ɛba ne nea efi mu nyinaa wɔ ɔman bi sika a aka no so .
Nsrahwɛfoɔ dodoɔ so teɛeɛ ɛnam sikasɛm a ɛkɔɔ fam kɛseɛ ( 2000 mfeɛ no awieeɛ sikasɛm mu ɔhaw ) wɔ afe 2008 fa a ɛtɔ so mmienu ne afe 2009 awieeɛ ntam, ne nea ɛfirii mu baeɛ ne sɛ afe 2009 H1N1 influensa mmoawa no paee,<ref name="Barom2009">{{cite journal|date=January 2009|title=International tourism challenged by deteriorating global economy|url=http://www.unwto.org/facts/eng/pdf/barometer/UNWTO_Barom09_1_en.pdf|url-status=dead|journal=UNWTO World Tourism Barometer|volume=7|issue=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017212434/http://www2.unwto.org/facts/eng/pdf/barometer/UNWTO_Barom09_1_en.pdf|archive-date=17 October 2013|access-date=17 November 2011}}</ref><ref name="WTOaugust10">{{cite journal|date=August 2010|title=UNWTO World Tourism Barometer Interim Update|url=http://www.unwto.org/facts/eng/pdf/barometer/UNWTO_Barom10_update_august_en.pdf|url-status=dead|journal=UNWTO World Tourism Barometer|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017203915/http://www2.unwto.org/facts/eng/pdf/barometer/UNWTO_Barom10_update_august_en.pdf|archive-date=17 October 2013|access-date=17 November 2011}}</ref> nanso nkakrankakra nyaa ahoɔden kosii sɛ [[Yareɛ a yɛ frɛ no Coronavirus|COVID-19 ɔyaredɔm no]] de nkɔso no baa awiei mpofirim. Amanaman Nkabom Wiase Nsrahwɛ Ahyehyɛde no buu akontaa sɛ wiase nyinaa amanaman ntam nsrahwɛfo a wɔba no betumi so atew 58% akosi 78% wɔ afe 2020 mu, na ɛbɛma wɔahwere U.S. dɔla ɔpepepem 0.9–1.2 wɔ amanaman ntam nsrahwɛfo a wonya no mu.<ref name="WTO2012Highlights"/>
Wɔ wiase nyinaa no, amanaman ntam nsrahwɛfoɔ sika a wɔnya (akwantuo adeɛ a ɛwɔ sika a wɔde tua ho ka mu ) kɔɔ soro koduu US$1.03 ɔpepepem ( €740 ɔpepepem) wɔ afe 2005 mu, a ɛne nkɔanim ankasa a ɛkɔɔ soro 3.8% firi afe 2010 no hyia <ref name="pr12027">{{Cite book|title=UNWTO Tourism Highlights: 2017 Edition|date=1 July 2017|publisher=World Tourism Organization (UNWTO)|isbn=978-92-844-1902-9|language=en|doi=10.18111/9789284419029|url=https://tede.ufrrj.br/jspui/handle/jspui/5202}}</ref> Amanaman ntam nsrahwɛfo a wɔbaa hɔ no boroo nsrahwɛfo ɔpepepem 1 wɔ wiase nyinaa nea edi kan wɔ afe 2012.<ref name="Barom2012">{{cite journal|date=January 2013|title=UNWTO World Tourism Barometer|url=http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_barom13_01_jan_excerpt_0.pdf|url-status=dead|journal=UNWTO World Tourism Barometer|volume=11|issue=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20130228162347/http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_barom13_01_jan_excerpt_0.pdf|archive-date=28 February 2013|access-date=9 April 2013}}</ref> Na gua ahorow a ɛrenya nkɔso te sɛ [[China]], [[Russia]], ne [[Brasil|Brazil]] ama wɔn sika a wɔsɛe no akɔ soro kɛse wɔ mfe du a atwam no mu.<ref name="WTO2012Highlights">{{Cite web}}</ref>
Wiase nyinaa nsrahwɛfo na ɛma c. Wiase nyinaa mframa a ɛma wim yɛ hyew a wɔtow gu no mu 8%.<ref>{{cite journal|last1=Lenzen|first1=Manfred|last2=Sun|first2=Ya-Yen|last3=Faturay|first3=Futu|last4=Ting|first4=Yuan-Peng|last5=Geschke|first5=Arne|last6=Malik|first6=Arunima|title=The carbon footprint of global tourism|journal=Nature Climate Change|publisher=Springer Nature Limited|date=7 May 2018|volume=8|issue=6|pages=522–528|issn=1758-6798|quote=[...] between 2009 and 2013, tourism's global carbon footprint has increased from 3.9 to 4.5 GtCO2e, four times more than previously estimated, accounting for about 8% of global greenhouse gas emissions. Transport, shopping and food are significant contributors. The majority of this footprint is exerted by and in high-income countries.|doi=10.1038/s41558-018-0141-x|bibcode=2018NatCC...8..522L|s2cid=90810502}}</ref> Ɛnyɛ bere nyinaa na mframa a wɔtow gu ne nneɛma afoforo a ɛho hia a ɛba nneɛma a atwa yɛn ho ahyia ne asetra mu no so wɔ mfaso ma mpɔtam hɔfo ne wɔn sikasɛm. Esiane eyi nti, nsrahwɛfo nkɔso ahyehyɛde ahorow pii afi ase de wɔn adwene asi nsrahwɛ a ɛtra hɔ daa so de abrɛ nkɛntɛnso bɔne a nsrahwɛfo nkɛntɛnso a ɛrenya nkɔanim no de ba no ase. Amanaman Nkabom Wiase Nsrahwɛ Ahyehyɛde no sii saa nneyɛe yi so dua denam nsrahwɛ a wɔhyɛɛ ho nkuran sɛ Nkɔso a Ɛkɔ So Daa Botae ahorow no fa, denam nhyehyɛe ahorow te sɛ Amanaman Ntam Afe a Ɛfa Nsrahwɛ a Ɛkɔ So Daa ma Nkɔso wɔ afe 2017 mu,<ref>{{Cite book|url=https://www.e-unwto.org/doi/book/10.18111/9789284419340|title=Tourism and the Sustainable Development Goals – Journey to 2030, Highlights|date=2017-12-18|publisher=World Tourism Organization (UNWTO)|isbn=978-92-844-1934-0|language=en|doi=10.18111/9789284419340}}</ref> ne nhyehyɛe ahorow te sɛ Nsrahwɛ ma SDGs a ɛtwe adwene si sɛnea SDG 8, SDG 12 ne SDG 14 de nsrahwɛ ka ho wɔ sikasɛm a ɛbɛkɔ so atra hɔ daa a wɔbɛbɔ mu .<ref name="WTO2012Highlights"/>
Nsrahwɛ adu baabi foforo ne nnwuma a ɛreba a ɛfa ahunmu nsrahwɛ ho ne mprempren nnwuma a ɛwɔ po so ahyɛn a wɔde tu kwan no, akwan horow pii wɔ hɔ a wɔfa so kɔsrasra hɔ. Nsrahwɛ adwuma foforo a ebetumi aba ne nsrahwɛ a wɔyɛ no ankasa.
== Etymology ho adesua ==
Wɔde [[English|Borɔfo kasa mu]] asɛmfua ''tourist'' dii dwuma wɔ afe 1772 <ref>{{cite journal|last1=Griffiths|first1=Ralph|author-link1=Ralph Griffiths|author2=Griffiths, G.E.|title=Pennant's Tour in Scotland in 1769|journal=[[Monthly Review (London)|The Monthly Review, Or, Literary Journal]]|year=1772|volume=46|url=https://books.google.com/books?id=xS8oAAAAYAAJ&q=tourist&pg=PA150|access-date=23 December 2011|page=150}}</ref> na ''wɔde tourism'' dii dwuma afe 1811.<ref name="WTO2012Highlights"/><ref>{{oed|tourism}}</ref> Saa nsɛmfua yi fi asɛmfua ''tour'', a efi Engiresi Dedaw turian mu</link> , a efi Franse kasa dedaw mu torner</link> , a efi Latin tornare</link> - "sɛ wobɛdan lathe", a ɛno ankasa fi Tete Helafo tornos mu</link> ( τόρνος</link> ) - "lathe" a wode wo ho to so.<ref name="WTO2012Highlights"/>
== Nkyerɛase ahorow ==
Wɔ afe 1936 mu no, Amanaman Apam no kyerɛɛ ''ɔman foforo so nsrahwɛfo'' ase sɛ "obi a anyɛ yiye koraa no otu kwan kɔ amannɔne nnɔnhwerew aduonu anan". [[Amɑnɑmɑn Nkɑbɔmu|Amanaman Nkabom]] a edii n’ade no yɛɛ nsakrae wɔ nkyerɛase yi mu wɔ 1945 mu, denam asram asia a wɔde bɛtra hɔ a ɛsen biara a wɔde kaa ho no so.<ref name="theobald">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9dvK2ajv7zIC&q=league+of+nations+tourism+1936&pg=PA6|title=Global Tourism|last=Theobald|first=William F.|publisher=[[Butterworth–Heinemann]]|year=1998|isbn=978-0-7506-4022-0|edition=2nd|location=Oxford [England]|pages=6–7|oclc=40330075}}</ref>
Wɔ afe 1941 mu no, Hunziker ne Kraft kyerɛɛ nsrahwɛ ase sɛ "nneɛma a ɛyɛ nwonwa ne abusuabɔ a efi akwantu ne tra a wɔn a wɔnyɛ ɔman no mu ba no nyinaa bom, kosi sɛ ɛmma obi ntra hɔ daa na ɛne dwumadi biara a ɛma wonya sika nni abusuabɔ." <ref name="1941define">{{cite book|title=Grundriß Der Allgemeinen Fremdenverkehrslehre|last1=Hunziker|first1=W|author-link1=Walter Hunziker|last2=Krapf|first2=K|oclc=180109383|publisher=Polygr. Verl|language=de|location=Zurich|year=1942}}</ref><ref>{{cite book|title=Tourismus-management: Tourismus-marketing Und Fremdenverkehrsplanung|year=1998|publisher=[u.a.] de Gruyter|isbn=978-3-11-015185-5|last1=Spode|first1=Hasso|author-link1=Hasso Spode|editor1-first=Günther|editor1-last=Haedrich|location=Berlin|oclc=243881885|language=de|chapter=Geschichte der Tourismuswissenschaft}}</ref> Wɔ 1976 mu no, England Nsrahwɛ Kuw no nkyerɛase ne sɛ: “Nsrahwɛ yɛ bere tiaa mu, bere tiaa mu nnipa a wɔde wɔn kɔ mmeae a ɛnyɛ mmeae a wɔtaa tra na wɔyɛ adwuma ne wɔn dwumadi bere a wɔtra baabiara.” Ɛka kankyee a wɔde yɛ atirimpɔw nyinaa ho." <ref>{{cite book|last=Beaver|first=Allan|title=A Dictionary of Travel and Tourism Terminology|url=https://archive.org/details/dictionaryoftrav0000beav_w7z2|year=2002|publisher=CAB International|isbn=978-0-85199-582-3|page=[https://archive.org/details/dictionaryoftrav0000beav_w7z2/page/313 313]|location=Wallingford|oclc=301675778}}</ref> Wɔ 1981 mu no, Amanaman Ntam Nyansahu mu Abenfo Fekuw a Ɛhwɛ Nsrahwɛ So no kyerɛkyerɛɛ nsrahwɛ mu sɛ dwumadi pɔtee bi a wɔpaw na wɔyɛ wɔ fie akyi.<ref name="WTO2012Highlights"/>
Wɔ afe 1994 mu no, [[Amɑnɑmɑn Nkɑbɔmu|Amanaman Nkabom no]] kyerɛɛ nsrahwɛ ahorow abiɛsa wɔ ne ''Recommendations on Tourism Statistics'' mu :<ref>{{cite journal|year=1994|title=Recommendations on Tourism Statistics|url=https://unstats.un.org/unsd/newsletter/unsd_workshops/tourism/st_esa_stat_ser_M_83.pdf|series=M|issue=83|page=5|journal=Statistical Papers|access-date=12 July 2010}}</ref>
* Domestic tourism, a ɛfa ɔman a wɔde ama no mufo a wotu kwan wɔ ɔman yi mu nkutoo ho
* Nsrahwɛ a ɛba,<ref name="WTO2012Highlights"/> a ɛfa nnipa a wɔnyɛ ɔmanfo a wotu kwan wɔ ɔman a wɔde ama no mu ho
* Nsrahwɛ a ɛkɔ amannɔne, a ɛfa nnipa a wɔte hɔ a wotu kwan wɔ ɔman foforo so ho
* Akuw afoforo a wonya fii atifi hɔ akuw mu:<ref name="WTO2012Highlights">{{Cite web}}</ref>
* Ɔman nsrahwɛ, nsrahwɛ a wɔyɛ wɔ ɔman no mu ne nea ɛkɔ amannɔne a wɔaka abom
* Ɔmantam mu nsrahwɛ, nsrahwɛ a wɔyɛ wɔ ɔman no mu ne nea wɔba mu a wɔaka abom
* Amanaman ntam nsrahwɛ, nsrahwɛ a ɛba ne nea ɛkɔ akyi a wɔaka abom
Ɛtɔ mmere bi a wɔde nsɛmfua ''nsrahwɛ'' ne ''akwantu'' di dwuma de sesa wɔn ho wɔn ho. Wɔ saa tebea yi mu no, akwantu wɔ nkyerɛase a ɛte sɛ nsrahwɛ nanso ɛkyerɛ akwantu a atirimpɔw wom kɛse. Ɛtɔ mmere bi a wɔde nsɛmfua ''nsrahwɛ'' ne ''nsrahwɛfo'' di dwuma wɔ ɔkwan a ɛyɛ animtiaabu so, de kyerɛ anigye a emu nnɔ wɔ amammerɛ anaa mmeae a wɔkɔsra no ho. Nea ɛne eyi bɔ abira no, wɔtaa de ''akwantufo'' di dwuma sɛ sɛnkyerɛnne a ɛkyerɛ sɛ obi da nsow. Nsrahwɛ ho asetra ho adesua asua amammerɛ mu gyinapɛn ahorow a ɛhyɛ saa nsonsonoe ahorow yi ase ne nea ɛkyerɛ wɔ adesuakuw mu abusuabɔ ho.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YjLxR2H-YCYC|title=Tourists at the Taj: Performance and Meaning at a Symbolic Site|last=Edensor|first=Tim|year=1998|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-16712-3|language=en}}</ref>
=== Nsrahwɛ ho nneɛma ===
Sɛnea Wiase Nyinaa Nsrahwɛ Ahyehyɛde kyerɛ no, ade bi a wɔyɛ wɔ nsrahwɛ ho ne:<ref name="WTO2012Highlights"/>
Nsrahwɛ ho ade no fa nnwuma ahorow pii ho a dea ɛka ho ne:<ref name="WTO2012Highlights"/>
* Dabere ho nhyehyɛe fi afie a wɔtra a ne bo nyɛ den so kosi ahɔhodan a nsoromma anum wom so
* Ahɔhoyɛ adwuma a mmeae a wɔde nnuan ne anonne ma ka ho
* Akwahosan ho adwumayɛbea ahorow te sɛ aduru a wɔde twitwiw nipadua no
* Akwan ahorow nyinaa a wɔfa so, ne booking ne rental
* Akwantuo adwumayɛbea ahorow, akwantufo a wɔkyerɛ wɔn kwan ne nsrahwɛfo akwankyerɛfo
* Amammerɛ mu nnwuma te sɛ nyamesom nkaedum, tete nneɛma akorae, ne abakɔsɛm mmeae
* Dwadie
=== Amanaman ntam nsrahwɛfo ===
[[File:International-tourist-arrivals-by-world-region.svg|thumb|Amanaman ntam nsrahwɛfo a wɔba afe biara sɛnea ɔmantam biara te]]
Amanaman ntam nsrahwɛ yɛ nsrahwɛ a ɛtwa ɔman ahye. Wiase nyinaa ayɔnkofa ama nsrahwɛ ayɛ wiase nyinaa ahomegye dwumadi a agye din. Wiase Nsrahwɛ Ahyehyɛde no kyerɛkyerɛ nsrahwɛfo mu sɛ nnipa "a wotu kwan kɔ mmeae a ɛnyɛ nea wɔtaa yɛ no na wɔtra hɔ a ɛnboro afe biako a ɛtoatoa so de gye wɔn ahome, nnwuma ne nneɛma afoforo".<ref name="WTO2012Highlights"/> Wiase Nyinaa Akwahosan Ahyehyɛde (WHO) bu akontaa sɛ nnipa bɛyɛ 500,000 na wɔte wimhyɛn mu bere biara.<ref name="theguardian.com2">[https://www.theguardian.com/world/feedarticle/8477508 Swine flu prompts EU warning on travel to US]. ''The Guardian.'' 28 April 2009.</ref>
Wɔ afe 2010 mu no, amanaman ntam nsrahwɛ duu US$ 919B, na ɛkɔɔ soro 6.5% sene afe 2009, a ɛne nkɔanim a ɛkɔɔ soro wɔ ankasa mu a ɛyɛ 4.7% hyia.<ref>{{cite journal|date=June 2011|title=UNWTO World Tourism Barometer June 2009|url=http://mkt.unwto.org/sites/all/files/pdf/unwto_pisa_2011_1.pdf|url-status=dead|journal=UNWTO World Tourism Barometer|publisher=World Tourism Organization|volume=7|issue=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20111119091058/http://mkt.unwto.org/sites/all/files/pdf/unwto_pisa_2011_1.pdf|archive-date=19 November 2011|access-date=3 August 2009}}</ref> Wɔ afe 2010 mu no, amanaman ntam nsrahwɛfo bɛboro ɔpepem 940 na wɔbaa wiase nyinaa.<ref name="WTO2011Highlights">{{cite journal|date=June 2011|title=2011 Highlights|url=http://mkt.unwto.org/sites/all/files/docpdf/unwtohighlights11enlr.pdf|url-status=dead|journal=UNWTO World Tourism Highlights|publisher=UNWTO|archive-url=https://web.archive.org/web/20120113021355/http://mkt.unwto.org/sites/all/files/docpdf/unwtohighlights11enlr.pdf|archive-date=13 January 2012|access-date=9 January 2012}}</ref> Eduu afe 2016 no na saa dodow no akɔ soro akodu ɔpepem 1,235, na ɛde sika a wɔsɛee no wɔ mmeae a wɔrekɔ no yɛ USD ɔpepepem 1,220.<ref>{{Cite book|last=World Tourism Organization (UNWTO)|url=https://www.e-unwto.org/doi/book/10.18111/9789284419029|title=UNWTO Tourism Highlights: 2017 Edition|date=2017-07-01|publisher=World Tourism Organization (UNWTO)|isbn=978-92-844-1902-9|doi=10.18111/9789284419029}}</ref> COVID-19 ahokyere no nyaa [[Nkɛntɛnso a COVID-19 ɔyaredɔm no anya wɔ nsrahwɛfo so|nkɛntɛnso bɔne kɛse wɔ amanaman ntam nsrahwɛ so]] maa su a ɛrekɔ soro no nyinaa brɛɛ ase kɛse.
Amanaman ntam nsrahwɛ wɔ [[Nkɛntɛnso a nsrahwɛfo nya|nkɛntɛnso kɛse wɔ nneɛma a]] [[Nkɛntɛnso a wimhyɛn nya wɔ nneɛma a atwa yɛn ho ahyia so|atwa yɛn ho ahyia so, a ɔhaw ahorow a wimhyɛn akwantu de]] ba no fa bi ma ɛyɛ kɛse nanso nsɛm afoforo nso, a nsrahwɛfo a wɔyɛ adefo a wɔde asetra kwan a ɛhaw mpɔtam hɔ nnwuma, nsu ne nwura nhyehyɛe ne afoforo ka ho.
== Gyinabea ==
Sikasɛm mu nnyinaso a ɛwɔ nsrahwɛ mu titiriw ne amammerɛ mu agyapade, [[amammerɛ mu agyapade]] ne [[Abɔdeɛ|sɛnea]] akwantu beae no te. Ɛfata sɛ yɛka [[Wiase Nyinaa Agyapade Mmeae|Wiase Agyapade Mmeae ahorow no]] ho asɛm titiriw nnɛ efisɛ ɛyɛ nsrahwɛfo magnet ankasa. Nanso ɔman bi nniso a ɛwɔ hɔ mprempren anaa kan no mpo betumi ayɛ nea ɛho hia kɛse ama nsrahwɛfo. Sɛ nhwɛso no, [[Britania adehye abusua]] no anigye no ma nsrahwɛfo ɔpepem pii ba Great Britain afe biara ma enti sikasɛm bɛyɛ £550 ɔpepem afe biara. Yebetumi aka [[Habsburg na ɔkyerɛwee|Habsburg]] abusua no ho asɛm wɔ Europa Mfinimfini fam. Sɛnea akontaabu kyerɛ no, ɛsɛ sɛ Habsburg ahyɛnsode no ma nsrahwɛfo tɔn euro ɔpepem 60 afe biara ma Vienna nkutoo.<ref>[[Laurajane Smith]] "Uses of Heritage" (2006); Regina Bendix, Vladimir Hafstein "Culture and Property. An Introduction" (2009) In: Ethnologia Europaea 39/2</ref><ref>Gerhard Bitzan, Christine Imlinger "Die Millionen-Marke Habsburg" (German) In: Die Presse, 15 July 2011.</ref>
Mpɛn pii no, nsrahwɛ hwehwɛ sɛ nsrahwɛfo no te nka sɛ ɔde ne ho ahyɛ beae a wɔrekɔ no ho osuahu ankasa mu. Sɛnea Dean MacCannell kyerɛ no, nsrahwɛ hwehwɛ sɛ nsrahwɛfo no betumi abu beae a wɔakɔsra hɔ no sɛ ɛyɛ nokware na ɛsono wɔn ankasa osuahu a wɔatra ase <ref>{{Cite book|last=Maccannell|first=Dean|title=The Tourist: A New Theory of the Leisure Class|publisher=University of California Press|year=1999|isbn=9780520218925|edition=2nd|pages=12|language=English}}</ref> .<ref name=":12">{{Cite book|title=The Amish and the Media {{!}} Johns Hopkins University Press Books|url=https://jhupbooks.press.jhu.edu/title/amish-and-media|access-date=2021-11-30|website=jhupbooks.press.jhu.edu|year=2016|doi=10.1353/book.44948|isbn=9781421419572|last1=Nolt|first1=Steven}}</ref> : 1 . 113. Nkyekyɛm </link> Ɛdenam "nea ɛyɛ nwonwa" a nsrahwɛfo hwɛ so no, wosua nea wɔn ankasa nyɛ: kyerɛ sɛ, wɔyɛ "an-exotic," anaasɛ wɔyɛ ade a ɛfata.<ref name=":12"/> </link>
Sɛnea MacCannell kyerɛ no, nnɛyi nsrahwɛ nyinaa nya osuahu a ɛyɛ "nokware" ne "nea ɛyɛ nwonwa" sɛ "ɛba fam wɔ nkɔso mu" sen nnɛyi de no —kyerɛ sɛ, osuahu a nsrahwɛfo no tra ase no.<ref name=":12"/> : 1 . 114. Nkyekyɛm </link>
== Abakɔsɛm ==
=== Tete ===
[[File:"A_Tour_Guide_to_the_Famous_Places_of_the_Capital"_from_Akizato_Rito's_Miyako_meisho_zue_(1787).jpg|thumb|Japanni nsrahwɛfo bi rebisabisa akwantufo kwankyerɛfo ne akwankyerɛ nhoma bi a efi Akizato Ritō ''Miyako meisho zue'' (1787) mu]]
Na akwantu a ɛkɔ obi mpɔtam hɔ akyi de gye w’ahome no yɛ adefo akuw nkutoo dea, na ɛtɔ
mmere bi a na wotu kwan kɔ wiase mmeae a ɛwɔ akyirikyiri, kɔhwɛ adan akɛse ne adwinni ahorow, [[Kasa ahorow pii a wɔka|sua kasa foforo]], nya amammerɛ foforo, nya abɔde a ɛho tew mu anigye na wɔsɔ hwɛ soronko [[Aduan a wɔde yɛ aduan|nnuan a wɔde yɛ aduan]] . Nanso, wɔ [[Shulgi na ɔkyerɛwee|Shulgi]], mu tɔnn no, ahemfo kamfoo wɔn ho sɛ wɔbɔ akwan ho ban na wosisi akwan so gyinabea ahorow ma akwantufo.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HFWjoeVCLk0C|title=Introduction To Tourism|last=Jayapalan|first=N.|year=2001|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-977-9|language=en}}</ref> Wobetumi ahu akwantu a wɔde gye wɔn ani wɔ [[Misrim|Misraim]] fi 1500 A.Y.B.<ref>{{cite book|last1=Casson|first1=Lionel|title=Travel in the Ancient World|url=https://archive.org/details/travelinancientw0000cass|date=1994|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore|page=[https://archive.org/details/travelinancientw0000cass/page/n33 32]}}</ref> Na [[Nsrahwɛ a ɛkɔɔ so wɔ tete Roma|tete Roma nsrahwɛfo a wɔba hɔ]] wɔ [[Roman Republic|Republic]] bere so no kɔsra [[Spa|mmeae a wɔde wɔn ho hyɛ]] mu ne mpoano ahomegyebea ahorow te sɛ [[Baiae na ɛyɛ|Baiae]] . Na adefo ani gye wɔn ho. Na Romafo a wɔkorɔn no de wɔn ahomegye bere di dwuma wɔ asase so anaa po so na na wotu kwan kɔ wɔn villa urbana mu</link> anaasɛ villa maritima</link> . Na adan akɛse pii wɔ [[Campania na ɛwɔ hɔ|Campania]], atwa [[Roma|Rome]] ho ahyia ne Adriatic asubɔnten no atifi fam te sɛ nea ɛwɔ [[Barcola na ɔkyerɛwee|Barcola]] a ɛbɛn Trieste no. [[Pausanias (asase ho nimdefo) .|Pausanias]] kyerɛw ne ''Description of Greece'' wɔ afeha a ɛto so abien Y.B. Wɔ [[tete China]], ɛtɔ mmere bi a na atitiriw yɛ wɔn adwene sɛ wɔbɛkɔ [[Bepɔw Tai]] ne ɛtɔ mmere bi a [[Mmepɔw Kronkron Anum|wɔbɛkɔ Mmepɔw Kronkron anum no]] nyinaa so .
Eduu [[Wɔ tete mmere akyi|tete mmere no akyi no]], na ɔsom ahorow pii a [[Kristofo akwantu|Kristosom]], [[Buddhafo akwantu|Buddhasom]], ne [[Umrah a ɛwɔ hɔ|Nkramofo]] ka ho anya akwantu ho [[Akwantuo ho akwantuo|atetesɛm]] . ''[[Canterbury Anansesɛm no|Canterbury Anansesɛm]]'' ( c. 1390 mfe no mu ), a ɛde akwantu bi di dwuma sɛ [[Framing afiri a wɔde yɛ nneɛma|afiri a wɔde yɛ mfonini]] no da so ara yɛ [[Engiresi nhoma ahorow|Engiresifo nhoma ahorow]] a wɔagye din, ne ''[[Akwantu a ɛkɔ Atɔe Fam|Journey to the West]]'' ( c. 1592 ), a ɛwɔ beae titiriw wɔ [[Chinafo nhoma ahorow]] mu no wɔ Buddhafo akwantu bi wɔ n’asɛm no mfinimfini.
Wɔ [[Mfinimfini Mmere no mu Italy|mfinimfini mmere mu Italy]], [[Petrorarch na ɔkyerɛwee|Petrarch]] kyerɛw mfatoho kyerɛwtohɔ bi a ɛfa ne [[Mont Ventoux a wɔforo kɔ soro|foro kɔɔ Mont Ventoux]] wɔ 1336 mu a kamfoo akwantu adeyɛ no na ɔkasa tiaa frigida incuriositas</link> (‘awɔw mu anigye a wonni’); wobu saa kyerɛwtohɔ yi sɛ ɛyɛ nsɛm a edi kan a wonim sɛ wɔde tu kwan ma n’ankasa yiyedi no mu biako.<ref name="WTO2012Highlights"/><ref>{{cite journal|last=Cassirer|first=Ernst|date=January 1943|title=Some Remarks on the Question of the Originality of the Renaissance|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_1943-01_4_1/page/49|jstor=2707236|journal=Journal of the History of Ideas|publisher=University of Pennsylvania Press|volume=4|issue=1|pages=49–74|doi=10.2307/2707236}}</ref> [[Ɔheneba a ofi Burgundy|Burgundian]] anwensɛm kyerɛwfo Michault Taillevent [ fr ] akyiri yi hyehyɛɛ n'ankasa nkae a ɛyɛ hu a ɛfa akwantu bi a ɔfaa [[Jura Mmepɔw so|Jura Mmepɔw]] so wɔ 1430 mu ho .<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7yqsIYSNmLMC&pg=PA32|title=Un poète bourguignon du XVe siècle, Michault Taillevent: édition et étude|publisher=Librairie Droz|author1=Deschaux, Robert|author2=Taillevent, Michault|year=1975|pages=31–32|isbn=978-2-600-02831-8}}</ref>
Wɔ China no, ‘akwantu ho kyerɛwtohɔ nhoma’ (遊記文學; ) bɛyɛɛ nea agye din wɔ [[Nnwom Ahemman|Nnwom Ahemman no]] mu (960–1279).<ref name="hargett 67">Hargett 1985, p. 67.</ref> Akwantuo ho akyerɛwfoɔ te sɛ [[Fan Chengda na ɔkyerɛwee|Fan Chengda]] (1126–1193) ne [[Xu Xiake na ɔkyerɛwee|Xu Xiake]] (1587–1641) de [[Gyeografi|asase]] ne [[Asase ho nsɛm a ɛfa asase ho|asase ho]] nsɛm pii kaa wɔn nkyerɛwee ho, berɛ a ‘daytrip essay’ ''[[Su Shi na ɔkyerɛwee|Record of Stone Bell Mountain]]'' a anwensɛm kyerɛwfoɔ ne ɔmannifoɔ a wagye din [[Su Shi na ɔkyerɛwee|Su Shi]] kyerɛweeɛ no (1037–1101) de nyansapɛ ne abrabɔ pa ho akyinnyegye mae sɛ n’atirimpɔw titiriw.<ref>{{cite journal|last1=Hargett|first1=James M.|year=1985|title=Some Preliminary Remarks on the Travel Records of the Song Dynasty (960-1279)|url=https://archive.org/details/sim_chinese-literature-essays-articles-reviews_1985-07_7_1-2/page/67|journal=Chinese Literature: Essays, Articles, Reviews|volume=7|issue=1/2|pages=67–93|jstor=495194|doi=10.2307/495194}}</ref>
=== Nsrahwɛ Kɛse Kɛse ===
[[File:Willem_van_Haecht_Władysław_Vasa.JPG|thumb|Ɔheneba Ladislaus Sigismund a ofi Poland kɔsraa [[Cornelis van der Geest na ɔkyerɛwee|Cornelis van der Geest]] Mfoniniyɛbea a ɛwɔ [[Brussels na ɛwɔ hɔ|Brussels]] wɔ 1624 mu]]
Yebetumi ahu nnɛyi nsrahwɛfo afi nea na wonim no sɛ [[Nsrahwɛ Kɛse Kɛse|Grand Tour]], a na ɛyɛ atetesɛm akwantu a wɔde twa [[Europe|Europa]] (titiriw [[Germany]] ne [[Italy]] ), a Europa mmerante a [[Adesuakuw a wɔkorɔn|wɔkorɔn]] a wɔwɔ sika titiriw, a wofi Europa Atɔe fam ne Atifi fam aman mu titiriw na wɔyɛe no mu. Wɔ 1624 mu no, [[Poland]] Ɔheneba kumaa, [[Władysław IV Vasa na ɔkyerɛwee|Ladislaus Sigismund Vasa]], [[Sigismund III Vasa na ɔkyerɛwee|Sigismund III]] babarima panyin fii akwantu bi ase faa Europa, sɛnea na Polandfo atitiriw [[Norm (asetra mu nsɛm ho adesua) .|taa yɛ]] no.<ref name="wladcy12b">[[Tomasz Bohun]], ''Podróże po Europie'', ''Władysław IV Wasa'', Władcy Polski, p. 12</ref> Otutuu akwan faa nsasesin a ɛwɔ nnɛyi Germany, Belgium, Netherlands, faako a n’ani gyee sɛnea Spain asraafo, France, Switzerland, kosii Italy, Austria, ne [[Czech Republic]] [[Breda a Wɔkaa Ho Ahyia (1624) .|kaa Breda hyɛɛ]] mu no ho .<ref name="wladcy12b" /> Na ɛyɛ nhomasua akwantu <ref name="WTO2012Highlights"/> na nea efii mu bae no mu biako ne [[Polandfo opera a wɔfrɛ no opera|Italiafo opera]] a wɔde baa [[Poland–Lithuania Aman Nkabom Kuw no|Poland–Lithuania Amanaman Nkabom no]] mu .<ref>''The Oxford Illustrated History of Opera'', ed. [[Roger Parker]] (1994): a chapter on Central and Eastern European opera by John Warrack, p. 240; ''The Viking Opera Guide'', ed. Amanda Holden (1993): articles on Polish composers, p. 174</ref>
Amanne no nyaa nkɔso fi bɛyɛ 1660 kosii sɛ [[Keteke akwantu|keteke]] akɛse a wɔde fa nnipa bae wɔ 1840 mfe no mu na mpɛn pii no na edi [[Akwantuo akwantuo ho nhyehyɛeɛ|akwantu nhyehyɛe]] a wɔahyɛ da ayɛ akyi . Na ɛyɛ nhomasua hokwan ne [[amanne a wɔde twa kwan]] . Ɛwom sɛ na ɛne [[Britaniafo atitiriw]] ne adefo [[Asase so ahemfo|a wɔwɔ asase so ahemfo]] wɔ abusuabɔ titiriw de, nanso mmerante a wɔyɛ adefo a wofi [[Protestantsom|Protestant]] [[Europa Atifi fam]] aman a ɛwɔ [[Europa Asasepɔn so|Asasepɔn no]] so na wotuu akwantu a ɛte saa ara, na efi afeha a ɛto so 18 no fa a ɛto so abien no mu no, Amerika Kesee Fam, U.S., ne amannɔne mmerante afoforo bi de wɔn ho hyɛɛ mu . Wɔtrɛw atetesɛm no mu ma ɛkaa [[Mfinimfini mpanyimfo kuw|mfinimfini mpanyimfo]] pii ho bere a keteke ne po so ahyɛn akwantu maa akwantu no yɛɛ mmerɛw akyi, na Thomas Cook maa "Cook's Tour" yɛɛ asɛmfua a wɔde frɛ no.
Grand Tour no bɛyɛɛ dibea ho sɛnkyerɛnne ankasa maa sukuufo a wɔkorɔn wɔ afeha a ɛto so 18 ne 19 mu. Wɔ saa bere yi mu no, [[Johann Joachim Winckelmann na ɔkyerɛwee|Johann Joachim Winckelmann]] nsusuwii ahorow a ɛfa sɛnea tete amammerɛ korɔn ho no bɛyɛɛ nea nkurɔfo ani gyee ho kɛse na wɔkyerɛɛ ho anisɔ wɔ Europa nhomasua wiase no mu. Mfoniniyɛfo, akyerɛwfo, ne akwantufo (te sɛ [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] ) sii so dua sɛ adwinni a wɔagye din a Italy, France, ne Greece de ho nhwɛso pa ma no korɔn. Esiane saa nneɛma yi nti, na Grand Tour no kɔ titiriw ne saa mmeae no, baabi a na sukuufo a wɔkorɔn betumi anya adwinni ne abakɔsɛm a wɔagye din ho nhwɛso ahorow a wɔntaa nhu.
Nnansa yi ara ''[[New York Times no mu nsɛmma nhoma|New York Times]]'' kaa Grand Tour no ho asɛm wɔ saa kwan yi so sɛ:
Na wogye di sɛ mfaso titiriw a ɛwɔ Grand Tour no so ne sɛ wɔbɛda [[Tete tete nneɛma|tete tete mmere mu]] amammerɛ agyapade ne [[Renaissance bere no mu|Renaissance]], ne Europa asasepɔn no so nnipa a wɔyɛ adehye na wɔwɔ animtew wɔ ɔkwan a ɛfata so no nyinaa adi.
=== Ahomegye akwantu a ɛbae ===
[[File:Alsfeld-marktplatz-1900.jpg|thumb|223x223px|Engiresifo postcard a ɛkyerɛ kurow dedaw [[Alsfeld na ɔkyerɛwee|Alsfeld]] a ɛwɔ Germany, a nsrahwɛfo wɔ gua so abɔnten so]]
Na akwantu a [[Ɔhomeɛ|wɔde gye wɔn ahome]] no ne [[Mfiridwuma mu Ɔsesɛw|Mfiridwuma mu Ɔsesɛw a ɛkɔɔ so]] wɔ [[United Kingdom|United Kingdom no]] wɔ abusuabɔ – Europa man a edi kan a ɛhyɛɛ ahomegye bere ho nkuran maa mfiridwuma mu nnipa a wɔredɔɔso no.<ref name="singh">{{cite book|last=Singh|first=L.K.|title=Fundamental of Tourism and Travel|year=2008|publisher=Isha Books|location=Delhi|isbn=978-81-8205-478-3|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mWf4PtzRmwUC&q=the%20first%20European%20country%20to%20promote%20leisure%20time%20to%20the%20increasing%20industrial%20population&pg=PA189|page=189|chapter=Issues in Tourism Industry}}</ref> Mfiase no, na eyi fa mfiri a wɔde yɛ nneɛma wuranom, sikasɛm mu nnipa kakraa bi, adwumayɛbea wuranom ne aguadifo ho. Eyinom na na wɔyɛ [[mfinimfini mpanyimfo kuw]] foforo no .<ref name="singh" /> Cox & Kings ne akwantu adwumakuw a edi kan a aban mpanyimfo hyehyɛɛ wɔ afe 1758.<ref name="WTO2012Highlights"/>
Britania mfiase a adwuma foforo yi fi bae no da adi
[[File:Banja_Slatina_ljeto.jpg|thumb|223x223px|Slatina Spa a ɛwɔ [[Slatina, Foča, na ɔkyerɛwee|Slatina]], Bosnia ne Herzegovina no agye din wɔ ne su ahorow ho na na atwetwe nsrahwɛfo fi 1870 mfe no mu.]]
wɔ mmeae din pii mu. Wɔ [[Nice]], France, akwamma ahomegyebea ahorow a edi kan na wɔagye din sen biara wɔ [[French Riviera a ɛwɔ hɔ|French Riviera]], no mu biako no, wonim ɔkwan tenten a ɛwɔ po no ano no de besi nnɛ sɛ ''[[Akwantuo a ɛkɔ Anglais|Promenade des Anglais]]'' ; wɔ abakɔsɛm mu ahomegyebea afoforo pii a ɛwɔ [[Europa Asasepɔn so|Europa asasepɔn so no]], ahemfie ahɔhodan dedaw a wɔagye din yiye no wɔ din te sɛ ''[[Ahɔhodan a ɛwɔ Bristol|Hotel Bristol]]'', ''Hotel Carlton'', anaa ''Hotel Majestic'' – a ɛkyerɛ sɛnea Engiresifo adetɔfo di tumi kɛse.
Wɔ 1855 mu no, ɔyɛɛ nhyehyɛe sɛ ɔbɛkɔ amannɔne nea edi kan, bere a ɔde kuw bi fii Leicester kɔɔ [[Calais na ɔkyerɛwee|Calais]] ma ɛne [[Nkyerɛkyerɛmu Amansan (1855) .|Paris Ɔyɛkyerɛ no]] hyiae no . Afe a edi hɔ no ofii ne "grand circular tours" ase wɔ Europa.<ref name="WTO2012Highlights"/> Wɔ 1860 mfe no mu no ɔkɔɔ apontow ahorow mu kɔɔ Switzerland, Italy, Egypt, ne United States. Cook de "inclusive independent travel" sii hɔ, a ɛnam so na akwantufo no kɔ ahofadi nanso n'adwumakuw no gye akwantu, aduan, ne dabere ho ka bere pɔtee bi wɔ ɔkwan biara a wapaw so. Ne nkonimdi araa ma Scotland keteke nnwumakuw no twee wɔn mmoa no fii hɔ wɔ 1862 ne 1863 ntam hɔ sɛ wɔn ankasa bɛsɔ akwantu adwuma no ahwɛ.
[[Thomas Cook na ɔkyerɛwee|Thomas Cook]] a na ɔyɛ akwantu adwumayɛbea adwuma no kwampaefo, na adwene a ɛne sɛ ɔbɛma akwantu ahorow no baa ne tirim bere a na ɔretwɛn asɛnka agua so kar a ɛwɔ London Road wɔ [[Kibworth na ɔkyerɛwee|Kibworth]] no. Bere a wobuee [[Midland Mantam Keteke Dwumadibea|Midland Counties Keteke kwan]] a wɔatrɛw mu no, ɔyɛɛ nhyehyɛe sɛ ɔde kuw bi [[Ahosodi a Wɔde Yɛ Adwuma|a wɔyɛ ahosodi ho ɔsatufo]] 540 befi [[Leicester]] [[Leicester Campbell Street keteke gyinabea|Campbell Street gyinabea]] akɔ nhyiam bi ase wɔ [[Loughborough na ɛwɔ hɔ|Loughborough]], {{Convert|11|mi|km|spell=in}} akyirikyiri. Wɔ July 5, 1841 mu no, Thomas Cook yɛɛ nhyehyɛe sɛ keteke adwumakuw no gye [[shilling]] biako wɔ onipa biara ho; na keteke tekiti ne aduan a wɔde bɛkɔ akwantu no ka eyi ho. Wotuaa Cook ka a wogye fii akwantufo no hɔ no mu kyɛfa, efisɛ esiane sɛ na keteke tekiti no yɛ mmara kwan so apam a ɛda adwumakuw ne akwantufo ntam nti, anka wontumi mfa n’ankasa bo mma. Eyi ne [[Keteke a wɔde kɔ mmeae ahorow|keteke a edi kan a ankorankoro agye a wɔde tu kwan]] a wɔbɔɔ ho dawuru kyerɛɛ ɔmanfo nyinaa; Cook ankasa gye toom sɛ na ankorankoro keteke ahorow a wɔde tu kwan a wɔammɔ ho dawuru wɔ hɔ dedaw.<ref>Ingle, R., 1991 ''Thomas Cook of Leicester'', Bangor, Headstart History</ref> Wɔ ahohuru bere abiɛsa a edi hɔ no mu no ɔyɛɛ nhyehyɛe na ɔyɛɛ apuei maa ahosodi fekuw ne [[Kwasida sukuu]] mmofra. Wɔ 1844 mu no, Midland Counties Keteke Adwumakuw no penee so sɛ wɔne no bɛyɛ nhyehyɛe a ɛbɛtra hɔ daa, sɛ ohu akwantufo no a. Saa nkonimdi yi maa ofii n’ankasa adwuma ase a ɔde keteke akwantu tu mmirika de gyee n’ani, na ogyee keteke ho ka ɔha biara mu nkyem biako.<ref name="WTO2012Highlights"/>
[[File:The_promenade,_Blackpool,_Lancashire,_England,_ca._1898.jpg|thumb|Photochrom a ɛwɔ [[Blackpool na ɛwɔ hɔ|Blackpool]] kwan a wɔfa so nantew so c. 1898 mu]]
== Sikasɛm mu ntease a ɛwɔ nsrahwɛ mu ==
Nsrahwɛ adwuma, sɛ́ [[Ɔsom adwumayɛbea|ɔsom adwuma no]] fa,<ref>{{cite book|last1=Tassiopoulos|first1=Dimitri|publisher=Juta and Company Ltd|year=2008|isbn=9780702177262|editor1-last=Tassiopoulos|editor1-first=Dimitri|location=Cape Town|publication-date=2008|page=10}}</ref> abɛyɛ sika a ɛho hia ma mpɔtam pii ne aman mũ nyinaa mpo. ''Manila Mpaemuka a ɛfa Wiase Nyinaa Nsrahwɛ Ho a wɔyɛe wɔ 1980 mu no'' gye toom sɛ ɛho hia sɛ “dwumadi a ɛho hia ma aman asetra esiane nkɛntɛnso a enya tẽẽ wɔ aman aman asetra, amammerɛ, nhomasua, ne sikasɛm mu, ne wɔn amanaman ntam abusuabɔ so nti.” <ref name="WTO2012Highlights">{{Cite web}}</ref><ref>{{cite conference|date=10 October 1980|title=Manila Declaration on World Tourism|url=http://www.univeur.org/cuebc/downloads/PDF%20carte/65.%20Manila.PDF|conference=World Tourism Conference|location=[[Manila]], [[Philippines]]|pages=1–4|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120180003/http://www.univeur.org/CMS/UserFiles/65.%20Manila.PDF|archive-date=20 November 2012}}</ref>
Nsrahwɛ de sika pii ba mpɔtam hɔ sikasɛm mu wɔ [[Nneɛma ne nnwuma a wɔyɛ|nneɛma ne nnwuma a]] nsrahwɛfo hia ho ka a wotua, akontaabu as of 2011 </link></link> ma wiase no mu [[Dwadie|aguadi a]] ɛfa nnwuma ho no mu 30%, ne, sɛ́ [[Nneɛma a wɔde kɔ amannɔne a aniwa nhu|ade a wɔde kɔ amannɔne a aniwa nhu]], ma nneɛma ne nnwuma [[Mane kɔ|a wɔde kɔ amannɔne]] nyinaa mu 6%.<ref name="pr120272">{{Cite book|title=UNWTO Tourism Highlights: 2017 Edition|date=1 July 2017|publisher=World Tourism Organization (UNWTO)|isbn=978-92-844-1902-9|language=en|doi=10.18111/9789284419029|url=https://tede.ufrrj.br/jspui/handle/jspui/5202}}</ref> Ɛsan nso ma wonya [[Adwumafa|adwumayɛ]] hokwan ahorow wɔ [[Sikasɛm mu adesuakuw a ɛto so abiɛsa|sikasɛm mu ɔsom adwuma]] a ɛbata nsrahwɛ ho no mu.<ref name="WTO2012Highlights">{{Cite web}}</ref> Wɔkyerɛ nso sɛ akwantu trɛw adwene mu.<ref name="WTO2012Highlights"/><ref name="WTO2012Highlights"/>
Ahɔhoyɛ nnwuma a wonya mfaso fi nsrahwɛ mu no bi ne [[Hyɛn|akwantu adwuma]] (te sɛ [[Wimhyɛn adwumayɛkuw|wimhyɛn]] [[Hyɛn a wɔde tu kwan|adwumayɛkuw, po so ahyɛn a wɔde tu]] kwan, [[Ɔmanfo kar|akwantu]], [[Tete|keteke]] ne [[Taksi a wɔde fa nnipa|taksi]] ); [[Dabere a wɔde ma|dabere]] (a [[Ahɔhobea|ahɔhodan]], [[Ahɔhodan mu|ahɔhodan]], [[Ofie a wɔtra mu|afie a wɔtra]], [[Anigyebea|ahomegyebea]] ne adan a wɔde tua ho ka ka ho); ne mmeae a wogye wɔn ani (te sɛ [[Agumadibea a wɔde gye wɔn ani|agoprama ahorow]], [[Adidibea|adidibea ahorow]], [[Casino a ɛwɔ hɔ|kyakyatow adan]], [[Afahyɛ|afahyɛ ahorow]], [[Adetɔbea kɛse|aguadidan ahorow]], [[Beae a wɔbɔ nnwom|mmeae a wɔbɔ nnwom]], ne [[Agorudibea|agoprama ahorow]] ). Eyi ka nneɛma a [[Nkaedi a Wɔde Di Dwuma|nsrahwɛfo]] tɔ, a nkae nneɛma ka ho ho .
Sikasɛm mu nnyinaso a ɛwɔ nsrahwɛ mu titiriw ne amammerɛ mu agyapade, [[amammerɛ mu agyapade]] ne [[Abɔdeɛ|sɛnea]] akwantu beae no te. Ɛfata sɛ yɛka [[Wiase Nyinaa Agyapade Mmeae|Wiase Agyapade Mmeae no]] ho asɛm titiriw nnɛ efisɛ ɛyɛ nsrahwɛfo magnet ankasa. Nanso ɔman bi nniso a ɛwɔ hɔ mprempren anaa kan no mpo betumi ayɛ nea ɛho hia kɛse ama nsrahwɛfo. Sɛ nhwɛso no, [[Britania adehye abusua]] no anigye no ma nsrahwɛfo ɔpepem pii ba Great Britain afe biara na ɛnam so ma sikasɛm bɛyɛ £550 ɔpepem afe biara. Yebetumi aka [[Habsburg na ɔkyerɛwee|Habsburg]] abusua no ho asɛm wɔ Europa Mfinimfini fam. Sɛnea akontaabu kyerɛ no, ɛsɛ sɛ Habsburg ahyɛnsode no ma nsrahwɛfo tɔn euro ɔpepem 60 afe biara ma Vienna nkutoo. Nsrahwɛfo nnyinasosɛm "Habsburg tɔn" no di dwuma.<ref>[[Laurajane Smith]] "Uses of Heritage" (2006); Regina Bendix, Vladimir Hafstein "Culture and Property. An Introduction" (2009) in Ethnologia Europaea 39/2</ref><ref>Gerhard Bitzan, Christine Imlinger "Die Millionen-Marke Habsburg" (German), in Die Presse, 15 July 2011.</ref>
== Nsrahwɛ, amammerɛ agyapade ne UNESCO ==
[[File:Blue_Shield_Fact_Finding_Mission_Egypt.jpg|thumb|Blue Shield nokwasɛm hwehwɛ asɛmpatrɛw adwuma wɔ Egypt]]
Wɔ nsɛm pii mu no, amammerɛ ne abɔde mu agyapade ne nea wogyina so yɛ wiase nyinaa nsrahwɛfo koraa. Amammerɛ mu nsrahwɛ yɛ nneɛma akɛse a ɛda adi wɔ nnipa dodow a wɔda hɔ anadwo ne nneɛma a wɔtɔn mu no mu biako. Sɛnea [[UNESCO]] rehwɛ kɛse no, amammerɛ agyapade no ho hia ma nsrahwɛfo, nanso ɛde ne ho to asiane mu nso. "ICOMOS - Amanaman Ntam Amammerɛ Nsrahwɛ Nhyehyɛe" a efi 1999 no redi ɔhaw ahorow yi nyinaa ho dwuma dedaw. Sɛ nhwɛso no, esiane asiane a ɛwɔ hɔ ma nsrahwɛfo nti, wɔsan sii [[Lascaux na ɔkyerɛwee|Lascaux]] ɔbodan no maa nsrahwɛfo. [[Nsrahwɛ a ɛboro so]] yɛ asɛmfua a ɛho hia a nkurɔfo ani gye ho kɛse wɔ saa beae yi. Bio nso, deɛ UNESCO de n’adwene si so wɔ mmeaeɛ a ɔko wɔ ne sɛ ɛbɛhwɛ sɛ wɔbɛbɔ amammerɛ agyapadeɛ ho ban sɛdeɛ ɛbɛyɛ a wɔbɛkura daakye sikasɛm mu nnyinasoɔ a ɛho hia yi mu ama mpɔtam hɔfoɔ. Na biakoyɛ a emu yɛ den wɔ UNESCO, [[Amɑnɑmɑn Nkɑbɔmu|Amanaman Nkabom]], [[Amanaman Nkabom no asomdwoe ho nhyehyɛe|Amanaman Nkabom asomdwoe ho adwumayɛkuw]] ne [[Blue Shield Amanaman Ntam|Blue Shield International]] ntam. Amanaman ntam ne ɔman no mu nsusuwii, nhwehwɛmu ne nhyehyɛe ahorow pii wɔ hɔ a wɔde bɛbɔ amammerɛ mu agyapade ho ban afi nsrahwɛ ne nea efi ɔko mu no nkɛntɛnso ho. Titiriw no, ɛfa ɔmanfo a wɔnyɛ asraafo ne asraafo a wɔbɛtete wɔn nso ho. Nanso ɛhɔfo a wɔde wɔn ho bɛhyɛ mu no ho hia titiriw. Blue Shield International titrani a ɔhyehyɛɛ adwuma no [[Karl von Habsburg na ɔkyerɛwee|Karl von Habsburg]] de nsɛm yi bɔɔ no mua sɛ: "Sɛ ɛnyɛ mpɔtam hɔfo na sɛ ɛnyɛ mpɔtam hɔfo a wɔde wɔn ho hyɛɛ mu no a, anka ɛno rentumi nyɛ yiye koraa'.<ref name="WTO2012Highlights"/><ref>Rick Szostak: ''The Causes of Economic Growth: Interdisciplinary Perspectives.'' Springer Science & Business Media, 2009, {{ISBN|9783540922827}}; Markus Tauschek "Kulturerbe" (2013), p 166; Laurajane Smith "Uses of Heritage" (2006).</ref><ref>{{Cite web}}; Roger O'Keefe, Camille Péron, Tofig Musayev, Gianluca Ferrari "Protection of Cultural Property. Military Manual." UNESCO, 2016, p 73; [https://web.archive.org/web/20200527103531/https://peacekeeping.un.org/en/action-plan-to-preserve-heritage-sites-during-conflict Action plan to preserve heritage sites during conflict - UNITED NATIONS, 12 Apr 2019]</ref><ref>{{Cite web}}; Jyot Hosagrahar: ''Culture: at the heart of SDGs.'' UNESCO-Kurier, April-Juni 2017.</ref>
=== Po so hyɛn a wɔde fa po so hyɛn mu ===
[[File:Seabourn_Ovation_surrounded_by_palm_trees.jpg|thumb|Nnɛyi po so hyɛn a wɔde tu kwan ''a wɔfrɛ no Seabourn Ovation'' a ɛwɔ Mediterranea Po no so no]]
Po so hyɛn a wɔde fa po so hyɛn mu yɛ ɔkwan a agye din a wɔfa so [[Nsu so nsrahwɛfo|kɔsrasra nsu so]] . ''Peninsular & Oriental Steam Navigation Company'' (P&O) na ɛde po so [[Hyɛn a wɔde tu kwan|ahyɛn a]] wɔde gye ahomegye bae wɔ 1844 mu, na efi [[Southampton na ɛwɔ hɔ|Southampton]] kɔɔ mmeae te sɛ [[Gibraltar na ɛwɔ hɔ|Gibraltar]], [[Malta]] ne [[Atɛns|Athens]] .<ref name="WTO2012Highlights"/> Wɔ 1891 mu no, Germanni aguadifo [[Albert Ballin na ɔkyerɛwee|Albert Ballin]] de po so hyɛn [[Augusta Victoria (hyɛn) .|''Augusta Victoria'']] fii [[Hambɔg|Hamburg]] kɔɔ Mediterranea Po no mu. 29 June 1900 na wɔde hyɛn a edi kan a wɔde tu kwan a wɔyɛɛ no atirimpɔw bi ne ''[[Ɔheneba a ɔyɛ ɔheneba Victoria Luise|Prinzessin Victoria Luise]]'', a wɔyɛe wɔ Hamburg maa Hamburg America Line no too fam.<ref>{{Cite news}}</ref>
=== Nnɛyi nsrahwɛfo ===
Nsrahwɛfo pii a wɔpɛ ahomegye tu kwan kɔ [[Po so ahomegyebea|po so ahomegyebea ahorow]] a ɛbɛn wɔn mpoano anaa akyirikyiri. Mpoano mmeae a ɛwɔ mmeae a osu tɔ na owia bɔ kɛse no yɛ nea nkurɔfo ani gye ho wɔ ahohuru bere ne awɔw bere nyinaa mu.
=== Nsrahwɛ a nnipa pii kɔ hɔ ===
[[File:Barceloneta_2007.jpg|thumb|Nsrahwɛfo a wɔwɔ Mediterranea Mpoano wɔ [[Barcelona]], 2007]]
Nhomanimfo akyerɛkyerɛ nsrahwɛ a nnipa pii kɔ mu sɛ akwantu a akuw ahorow tu wɔ akwantu ahorow a wɔadi kan ayɛ ho nhyehyɛe mu, a mpɛn pii no wɔ nsrahwɛ ho abenfo nhyehyɛe ase. Saa nsrahwɛ yi nyaa nkɔso wɔ afeha a ɛto so 19 no fa a ɛto so abien mu wɔ [[United Kingdom]] na [[Thomas Cook na ɔkyerɛwee|Thomas Cook]] na ɔyɛɛ akwampaefo . Cook de Europa keteke kwan a ɛretrɛw ntɛmntɛm no dii dwuma na ɔhyehyɛɛ adwumakuw bi a ɛde [[da koro akwantu]] akwantu a ne bo nyɛ den ma [[Nnipa a wɔyɛ mpapahwekwa|nnipadɔm]], de ka akwamma tenten a ɔde kɔ Europa Asasepɔn, India, Asia ne Atɔe Fam a ɛtwee adetɔfo a wɔwɔ sika kɛse no ho. Eduu 1890 mfe no mu no, nsrahwɛfo bɛboro 20,000 na wɔde Thomas Cook & Son di dwuma afe biara.
Abusuabɔ a ɛda nsrahwɛfo nnwumakuw, akwantu adwumayɛfo ne ahɔhodan ahorow ntam no yɛ ade titiriw a ɛwɔ nsrahwɛ a nnipa pii kɔ hɔ no mu. Cook tumi de bo a ɛba fam sen bo a wɔbɔɔ ho dawuru wɔ baguam no mae efisɛ n’adwumakuw no tɔɔ tekiti pii fii keteke akwan mu. Nnɛyi nsrahwɛ a nnipa pii kɔ hɔ no biako, [[Package akwantuo|package tourism]], da so ara de fekubɔ a ɛda akuw abiɛsa yi ntam no ka ho.
Akwantu nyaa nkɔso wɔ afeha a ɛto so 20 mfiase mu hɔ, na kar ahorow a wɔyɛe ne akyiri yi wimhyɛn ahorow na ɛmaa ɛyɛɛ mmerɛw. Nkɔso a ɛbaa akwantu mu no maa nnipa pii tuu kwan ntɛmntɛm kɔɔ mmeae a wɔpɛ ahomegye sɛnea ɛbɛyɛ a nnipa pii betumi afi ase anya ahomegye bere so mfaso.
Wɔ [[Europa Asasepɔn so|Europa Asasepɔn so no]], na [[Po so ahomegyebea|mpoano ahomegyebea ahorow]] a edi kan no bi ne: [[Heiligendamm na ɔkyerɛwee|Heiligendamm]], a wɔde sii hɔ wɔ 1793 mu wɔ [[Baltic Po no]] so, a na ɛyɛ po so ahomegyebea a edi kan; [[Ostend a wɔde kyerɛ|Ostend]] a [[Brussels na ɛwɔ hɔ|Brusselsfo]] gyee din ; [[Boulogne-sur-Mer na ɔkyerɛwee|Boulogne-sur-Mer]] ne [[Deauville na ɔkyerɛwee|Deauville]] ma [[Paris]]fo no ; [[Taormina na ɔkyerɛwee|Taormina]] a ɛwɔ [[Sicily na ɛwɔ hɔ|Sicily]] no . Wɔ [[Amerika|United States no]], po so ahomegyebea ahorow a edi kan wɔ Europafo kwan so ne [[Atlantic Kuropɔn, New Jersey, na ɛwɔ hɔ|Atlantic City]], [[New Jersey na ɛwɔ hɔ|New Jersey]] ne [[Long Supɔw so|Long Island]], [[New York (ɔman) .|New York]] .
Eduu afeha a ɛto so 20 mfinimfini no, Mediterranea Mpoano bɛyɛɛ beae titiriw a nsrahwɛfo pii kɔ hɔ. 1960 ne 1970 mfe no mu no, nsrahwɛfo pii dii dwuma titiriw wɔ [[Spainfo anwonwade|Spain sikasɛm "anwonwade"]] no mu. </link> .
Wɔ 1960 ne 1970 mfe no mu no, nyansahufo kaa nkɛntɛnso bɔne a nsrahwɛfo nya wɔ asetra ne amammerɛ mu wɔ mpɔtam a wɔgye ahɔho no so ho asɛm. Efi 1980 mfe no mu no wofii ase huu nneɛma pa a ɛwɔ nsrahwɛ mu nso.<ref>{{Cite journal|last=Putova|first=Barbora|date=2018|title=Anthropology of Tourism: Researching Interactions between Hosts and Guests|url=https://sciendo.com/downloadpdf/journals/cjot/7/1/article-p71.pdf|journal=Czech Journal of Tourism|volume=7|issue=1|pages=71–92|doi=10.1515/cjot-2018-0004|s2cid=159280794|access-date=2023-08-04|archive-date=2023-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230710233448/https://sciendo.com/downloadpdf/journals/cjot/7/1/article-p71.pdf|url-status=dead}}</ref>
=== Niche nsrahwɛfo ===
[[File:Cristo Rei (36211699613) (cropped).jpg|right|thumb|[[Kristo Ɔhene (Almada) .|Kristo Ɔhene Kronkronbea]], a ɛwɔ [[Almada na ɔkyerɛwee|Almada]], abɛyɛ mmeae a nyamesom nsrahwɛfo kɔ hɔ kɛse no mu biako.]]
Niche nsrahwɛ kyerɛ nsrahwɛ soronko pii a aba wɔ mfe no mu, a emu biara wɔ n’ankasa asɛmfua a ɛkyerɛ biribi. Nsɛmfua yi pii na nsrahwɛfo ne nhomanimfo ataa de adi dwuma.<ref>{{cite journal|last=Lew|first=Alan A.|title=Long Tail Tourism: New geographies for marketing niche tourism products|journal=Journal of Travel & Tourism Marketing|year=2008|volume=25|issue=3–4|pages=409–19|doi=10.1080/10548400802508515|url=http://www.geog.nau.edu/publications/Long-Tail-Tourism-Lew.pdf|access-date=22 December 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100614084130/http://www.geog.nau.edu/publications/Long-Tail-Tourism-Lew.pdf|archive-date=14 June 2010|citeseerx=10.1.1.467.6320|s2cid=16085592}}</ref> Afoforo nso yɛ nsusuwii ahorow a ɛreba a ebia nnipa pii de di dwuma anaasɛ wɔrennya. Nhwɛso ahorow a ɛfa niche tourism gua ahorow a abu so kɛse ne:
Nsɛmfua afoforo a wɔde di dwuma ma niche anaa akwantu ho nkrataa titiriw bi ne asɛmfua "beae" a ɛwɔ nkyerɛkyerɛmu ahorow no mu, te sɛ [[Destination ayeforohyia|ayeforohyia a wɔde kɔ]], ne nsɛmfua te sɛ [[Beae a wɔde gye akwamma|beae a wɔkɔ akwamma]] .
=== Awɔw bere mu nsrahwɛ ===
[[File:Arctic_circle_santa_village.jpg|thumb|[[Santa Claus Akuraa ase|Santa Claus Akuraa]] a ɛwɔ [[Arctic Kurukuruwa|Arctic Circle]] a ɛwɔ [[Rovaniemi na ɔkyerɛwee|Rovaniemi]], Finland no yɛ mmeae atitiriw a nsrahwɛfo kɔ hɔ wɔ Europa Atifi fam no mu biako.<ref name="WTO2012Highlights"/>]]
[[Ɔhotefo Moritz|St. Moritz]], [[Switzerland]] bɛyɛɛ awɔw bere mu nsrahwɛfo a na ɛrenya nkɔso no akokoaa wɔ 1860 mfe no mu: ahɔhodan sohwɛfo Johannes Badrutt too nsa frɛɛ awɔw bere mu ahɔho bi a wofi England sɛ wɔmmra awɔw bere mu nkɔhwɛ asase a sukyerɛmma wɔ hɔ no, na ɔnam saayɛ so de su bi a agye din fii ase.<ref name="WTO2012Highlights"/><ref name="WTO2012Highlights"/> Nanso, ɛyɛ 1970 mfe no mu nkutoo na awɔw bere mu nsrahwɛ dii anim fii awɔw bere mu nsrahwɛ a wɔyɛe wɔ Switzerland mmeae a wɔde ski tu mmirika pii no mu. Wɔ awɔw bere mu mpo no, ahɔho nyinaa mu bɛyɛ nkyem abiɛsa mu biako (egyina beae a wɔwɔ so) yɛ wɔn a wɔnyɛ wɔn a wɔnyɛ skifo.<ref name="WTO2012Highlights"/>
[[Ski ahomegyebea]] akɛse no wɔ Europa aman ahorow no mu dodow no ara (sɛ nhwɛso no [[Andorra]], [[Austria]], [[Bulgaria]], [[Bosnia and Herzegovina|Bosnia ne Herzegovina]], [[Croatia]], [[Czech Republic]], [[Cyprus]], [[Finland]], [[France]], [[Germany]], [[Hela|Greece]], [[Island|Iceland]], [[Italy]], [[Norway]], [[Latvia]], [[Lithuania]], [[Mmeae a wɔde ski tu ne ahomegyebea ahorow a ɛwɔ Europa no din|Poland]], [[Romania]], [[Serbia]], [[Sweden]], [[Slovakia]], [[Slovenia]], [[Spain]], [[Switzerland]], [[Turkey]] ), [[Canada]], [[Amerika]] (sɛ nhwɛso no Montana, Utah, Colorado, California, Wyoming, Vermont, New Hampshire, New York) [[Agyentina|Argentina]], [[New Zealand]], [[Japan]], [[Korea anaafoɔ|South Korea]], [[Kyili|Chile]], ne [[Lebanon]] .
[[File:Aerial_view_Yacht_Harbour_Residence_Rostock_Yachthafenresidenz_Hohe_Düne_6.jpg|right|thumb|[[Ahɔhodan a wɔde kɔ hɔ|Ahɔhodan bi a wɔde kɔ hɔ]] wɔ [[Germany]] : ''Yacht Harbor Residence'' a ɛwɔ [[Warnemünde na ɔkyerɛwee|Rostock]], [[Mecklenburg na ɔkyerɛwee|Mecklenburg]]]]
== Nnansa yi nkɔso ==
Nsrahwɛ akɔ soro wɔ mfe du du kakraa a atwam no mu, . </link> titiriw wɔ Europa, baabi a amanaman ntam akwantu a wɔde gye ahome bere tiaa bi abu so no. Nsrahwɛfo wɔ sikasɛm nhyehyɛe ne wɔn anigyede ahorow pii, na wɔayɛ ahomegyebea ne ahɔhodan ahorow pii de adi wɔn ho dwuma. Sɛ nhwɛso no, nnipa binom pɛ mpoano akwamma a ɛnyɛ den, bere a afoforo pɛ akwamma titiriw pii, ahomegyebea ahorow a ɛhɔ yɛ komm, akwamma a ɛfa abusua ho, anaa [[Ahɔhodan a wɔde kɔ hɔ|ahɔhodan ahorow a]] wɔde wɔn ani si gua so a wɔde wɔn ani asi so .
Nkɔso a aba wɔ [[Wimhyɛn ho adwumayɛ|wimhyɛn akwantu]] nhyehyɛe mu, te sɛ [[Wimhyɛn a ne nipadua trɛw|jumbo jets]], [[Carrier a ne bo nyɛ den|wimhyɛn a ne bo nyɛ den]], ne [[Wiemhyɛn gyinabea|wimhyɛn gyinabea]] ahorow [[Nsrahwɛ a wotumi kɔ hɔ|a wotumi kɔ hɔ]] kɛse no ama nsrahwɛ ahorow pii ayɛ nea ɛho ka yɛ den. Ade titiriw a ɛma wimhyɛn akwantu ho ka sua koraa ne [[Wimhyɛn mu pɛtro|tow a wɔayi afi wimhyɛn mu pɛtro ho]] . [[HWAN|WHO]] buu akontaa wɔ afe 2009 mu sɛ nnipa bɛyɛ ɔpepem fa na wɔte wimhyɛn mu bere biara.<ref name="theguardian.com2"/> Nsakrae aba asetra mu nso, sɛ nhwɛso no, nnipa binom a wɔadi mfe a wɔakɔ pɛnhyen no kɔ so yɛ nsrahwɛ afe mũ no nyinaa. Eyi nam [[Ɛlektrɔnik aguadi|intanɛt so tɔn a wɔtɔn]] nsrahwɛfo adwumayɛbea ahorow so na ɛma ɛyɛ mmerɛw. Mprempren mmeae bi afi ase de [[nneɛma a wɔde kyekyere nneɛma a ɛyɛ nnam]] rema, a wɔka bo a ɛka ho ma nneɛma a wɔayɛ no sɛnea wɔpɛ a adetɔfo no bisa bere a wɔpɛ sɛ wɔyɛ nneɛma no.
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
[[Nkyekyεmu:Wikipedia]]
braik7a336ep89ohr1mc90qm2tn6ek3
Esther Obeng Dapaah
0
15836
201097
196125
2026-11-07T15:23:49Z
Mbaidoo
10279
/* Mmeaeɛ A Menyaa Mmoa Firiɛ */
201097
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder
| honorific-prefix = Hon.
| name = Esther Obeng Dapaah
| honorific-suffix =
| image =
| alt =
| caption =
| constituency_MP = [[Abirem (Ghana parliament constituency)|Abirem]]
| parliament = Ghana
| majority =
| term_start = 7 January 2008
| term_end = 6 January 2013
| predecessor =
| successor = <!--Can be repeated up to eight times by adding a number-->
| prior_term =
| order2 =
| office2 = [[Abirem (Ghana parliament constituency)|MP for Abirem]]
| term_start2 =
| term_end2 =
| president2 = [[John Dramani Mahama]]
| predecessor2 = [[Muhammad Mumuni]]
| successor2 =
| order3 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| office3 = [[Minister for Lands Forestry and Mines (Ghana)|Minister for Lands Forestry and Mines]]
| term_start3 = January 2004
| term_end3 = January 2008
| president3 = [[John Kufour]]<br />[[John Agyekum Kufour]]
| predecessor3 = Dominic Fobih
| successor3 =
| birth_date = {{Birth date and age|1945|01|18|df=y}}
| birth_place =
| death_date =
| death_place =
| restingplace =
| restingplacecoordinates =
| birthname =
| nationality = {{flagicon|GHA}} Ghanaian
| party = [[New Patriotic Party]]
| otherparty = <!--For additional political affiliations-->
| spouse =
| partner = <!--For those with a domestic partner and not married-->
| relations =
| children = 3
| residence =
| alma_mater = [[Ghana School of Law]]
| occupation =
| profession = Lawyer<ref>{{cite web |url=http://ghanamps.gov.gh/mps/details.php?id=190 |title=Ghana MPS - MP Details - Obeng Dappah, Esther (Ms) |website=ghanamps.gov.gh |access-date=12 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506151334/http://ghanamps.gov.gh/mps/details.php?id=190 |archive-date=6 May 2016 |url-status=dead}}</ref>
| cabinet =
| committees =
| portfolio =
| religion =
| signature =
| signature_alt =
| website =
| footnotes =
}}'''Esther Obeng Dapaah ('''wɔwoo no wɔ [[Kɔtɔnimaa]] bosome da ɛto so Nkron wɔ Afe Apem Ahankron Aduanan Nnum mu, 9 May 1945) yɛ Ghana<ref name=":1"/> [[Amanyɔni|ɔmanyɔni]] ne mmaranimfoɔ. Na ɔyɛ mmarahyɛ badwamni a ɔhwɛ [[Abirem (Ghana mmrahyɛbedwam mpɛsoa)|Abirem]] mpɛsua so wɔ Ghana ammamuo a ɛtɔ so nnan no mmarahyɛ badwa a ɛtɔ so nnum mno mu.<ref name=":0">{{Citation |title=Results Parliamentary Elections |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/election2008/election.results.parliamentary.php |access-date=2023-10-01 |archive-date=2020-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024033152/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/election2008/election.results.parliamentary.php |url-status=dead }}</ref>
== Mfitiaseɛ asetena ne ne nwomasua ==
Esther Obeng Dapaah firi Nkwarten, wɔ Ghana [[Apuei Mantam (Ghana)|Apueɛ Mantam]] mu.<ref name=":1">{{Citation |title=Ghana MPs - MP Details - Obeng Dappah, Esther (Ms) |date=2016-05-06 |url=http://ghanamps.gov.gh/mps/details.php?id=190 |access-date=2023-10-01 |archive-date=2016-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506151334/http://ghanamps.gov.gh/mps/details.php?id=190 |url-status=dead }}</ref> Wɔwoo no wɔ [[Kɔtɔnimaa]] bosome da ɛto so Nkron wɔ Afe Apem Ahankron Aduanan Nnum mu, 9 May 1945.<ref name=":2">{{Citation |title=MPs |url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/ |language=en-US |access-date=2023-10-01}}</ref> Ɔnyaa ne Mmara mu Bachelor wɔ Chelmer Institute of Education wɔ [[:en:Essex|Essex]], [[Ngyiresi|England]], wɔ afe Apem Ahankron Aduoson Nson (1977).<ref name=":1" /> Ɔnyaa Bachelor of Law wɔ Lincoln's Inn wɔ afe Apem Ahankron Aduoson Nwɔtwe (1978) mu na ɔnyaa Ghana School of Law wɔ afe Apem Ahankron Aduoson Nkron (1979).<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Citation |title=Members of Parliament {{!}} Parliament of Ghana |date=2016-12-01 |url=http://www.parliament.gh/parliamentarians/158 |access-date=2023-10-01 |archive-date=2016-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161201012716/http://www.parliament.gh/parliamentarians/158 |url-status=dead }}</ref>
== Adwumayɛ ==
Obeng Dapaah yɛ mmaranimfoɔ wɔ adwumayɛ mu.<ref name=":1" /> Wayɛ adwuma wɔ [[London]] Borough of Newham sɛ Ɔpanin a ɔhwɛ dan ka so.<ref name=":1" />
== Amanyɔsɛm ==
Ɔyɛ [[New Patriotic Party (NPP)|Ɔman Ho Dɔ Kuo Foforo no]] muni.<ref name=":3" /> Ɔsomm wɔ [[John Kufuor|John Agyekum Kufuor]] ase sɛ Ɔsoafoɔ a ɔhwɛ Asase, Kwaeɛ ne Fam Agudeɛ so.<ref>{{Citation |title=Esther Obeng Dapaah, Minister of Lands, Forestry, and Mines of Ghana |url=http://ourworldleaders.com/Ghana/Esther+Obeng/DAPAAH |access-date=2023-10-01 |archive-date=2024-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240331102403/http://ourworldleaders.com/Ghana/Esther+Obeng/DAPAAH |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |last=Jason Lindo, Peter Siminski, Isaac Swensen |title=College Party Culture and Sexual Assault |date=2015-12 |url=http://dx.doi.org/10.3386/w21828 |place=Cambridge, MA |access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Citation |title=Obeng-Dapaah makes humble demand {{!}} Local News |date=2016-09-14 |url=http://edition.myjoyonline.com/pages/news/200808/18919.php |access-date=2023-10-01 |archive-date=2016-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914120059/http://edition.myjoyonline.com/pages/news/200808/18919.php |url-status=dead }}</ref> Wayɛ saa Mmarahyɛ Badwa no muni a ɔhwɛ [[Abirem (Ghana mmrahyɛbedwam mpɛsoa)|Abirem]] mpɛsua so wɔ [[Gaana|Ghana]] ɛfiri mfeɛ Mpem Mmienu ne Nnan (2004) mu. Berɛ bi na ɔyɛ Mmaa ne Mmɔfra Kuo no Titenani na mprempren ɔyɛ Boayikuo a Ɛhwɛ Amansan Mmara ne Mmara Nsɛm So no muni.<ref>{{Citation |last=daniel russell |title=Affirmative action policy caused defeat of female MPs – Esther Obeng-Dapaah |date=2015-06-19 |url=https://www.pulse.com.gh/news/npp-primaries-affirmative-action-policy-caused-defeat-of-female-mps-esther-obeng/4e0bjxk |language=en |access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Citation |last=Stephen Steinberg |title=The Birth and Death of Affirmative Action |date=2016-12-26 |url=http://dx.doi.org/10.14325/mississippi/9781496810458.003.0007 |work=Minority Relations |pages=191–218 |publisher=University Press of Mississippi |access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Citation |title=RPS awards: 4 September 2016 |date=2016 |url=http://dx.doi.org/10.1211/pj.2016.20201604 |work=The Pharmaceutical Journal |doi=10.1211/pj.2016.20201604 |issn=2053-6186 |access-date=2023-10-01}}</ref> Na ɔyɛ Pan-African Mmarahyɛ Badwa no muni nso .
== Abatoɔ a wɔyɛ ==
Wɔpaw Obeng Dapaah sɛ mmarahyɛ badwani maa mmarahyɛ badwa a ɛto so nnum a ɛwɔ ammamuo a ɛto so nnan no mu maa Abirem mantam no wɔ mfeɛ Mpem Mmienu ne Nwɔtwe (2008) Ghana amansan abatoɔ mu.<ref name=":0" /> Wɔde amma mpem-dumiɛnsa, ahammiɛnsa ne du nkron (13,319) na ɛpaw no wɔ amma Mpem mmienu ne baako, ahankron ne aduosia mmienu (21,962) a ɛfata a wɔtoo no mu, a ɛne abatoɔ a ɛfata a wɔtoo no nyinaa mu ɔha nkyekye mu aduosia akyiri pɔ nsia (60.6%) yɛ pɛ.<ref name=":1" /><ref>{{Citation |last=Frauke Banse |title=Wess Brot ich ess, des Lied ich sing? Gewerkschaften in Ghana und Benin und die Förderung der Friedrich-Ebert-Stiftung |date=2015 |url=http://dx.doi.org/10.5771/9783845263427-73 |work=Globale Krisen - Lokale Konflikte? |pages=73–92 |publisher=Nomos |access-date=2023-10-01}}</ref>
== N'ankasa Abrabɔ ==
Esther yɛ Kristoni na ɔyɛ Pentekoste Asɔre no muni.<ref name=":2" /> Ɔyɛ sigyani a ɔwɔ mma mmiɛnsa.<ref name=":1" />
== Beaeɛ a menyaa mmoa firiiɛ ==
<references />
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwamfoɔ a wɔtɔ so nnum wɔ ammamu a ɛto so nnan mu]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2013–2017]]
1w3h1xe612t0ej5ztndmf5a1zbu91p6
201100
201097
2026-11-07T15:30:17Z
Mbaidoo
10279
/* */
201100
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder
| honorific-prefix = Hon.
| name = Esther Obeng Dapaah
| honorific-suffix =
| image =
| alt =
| caption =
| constituency_MP = [[Abirem (Ghana parliament constituency)|Abirem]]
| parliament = Ghana
| majority =
| term_start = 7 January 2008
| term_end = 6 January 2013
| predecessor =
| successor = <!--Can be repeated up to eight times by adding a number-->
| prior_term =
| order2 =
| office2 = [[Abirem (Ghana parliament constituency)|MP for Abirem]]
| term_start2 =
| term_end2 =
| president2 = [[John Dramani Mahama]]
| predecessor2 = [[Muhammad Mumuni]]
| successor2 =
| order3 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| office3 = [[Minister for Lands Forestry and Mines (Ghana)|Minister for Lands Forestry and Mines]]
| term_start3 = January 2004
| term_end3 = January 2008
| president3 = [[John Kufour]]<br />[[John Agyekum Kufour]]
| predecessor3 = Dominic Fobih
| successor3 =
| birth_date = {{Birth date and age|1945|01|18|df=y}}
| birth_place =
| death_date =
| death_place =
| restingplace =
| restingplacecoordinates =
| birthname =
| nationality = {{flagicon|GHA}} Ghanaian
| party = [[New Patriotic Party]]
| otherparty = <!--For additional political affiliations-->
| spouse =
| partner = <!--For those with a domestic partner and not married-->
| relations =
| children = 3
| residence =
| alma_mater = [[Ghana School of Law]]
| occupation =
| profession = Lawyer<ref>{{cite web |url=http://ghanamps.gov.gh/mps/details.php?id=190 |title=Ghana MPS - MP Details - Obeng Dappah, Esther (Ms) |website=ghanamps.gov.gh |access-date=12 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506151334/http://ghanamps.gov.gh/mps/details.php?id=190 |archive-date=6 May 2016 |url-status=dead}}</ref>
| cabinet =
| committees =
| portfolio =
| religion =
| signature =
| signature_alt =
| website =
| footnotes =
}}'''Esther Obeng Dapaah ('''wɔwoo no wɔ [[Kɔtɔnimaa]] bosome da ɛto so Nkron wɔ Afe Apem Ahankron Aduanan Nnum mu, 9 May 1945) yɛ Ghana<ref name=":1"/> [[Amanyɔni|ɔmanyɔni]] ne mmaranimfoɔ. Na ɔyɛ mmarahyɛbadwamni a ɔhwɛ [[Abirem (Ghana mmrahyɛbedwam mpɛsoa)|Abirem]] mpɛsua so wɔ Ghana ammamuo a ɛtɔ so nnan no mmarahyɛbadwa a ɛtɔ so nnum no mu.<ref name=":0">{{Citation |title=Results Parliamentary Elections |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/election2008/election.results.parliamentary.php |access-date=2023-10-01 |archive-date=2020-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024033152/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/election2008/election.results.parliamentary.php |url-status=dead }}</ref>
== Mfitiaseɛ asetena ne ne nwomasua ==
Esther Obeng Dapaah firi Nkwarten, wɔ Ghana [[Apuei Mantam (Ghana)|Apueɛ Mantam]] mu.<ref name=":1">{{Citation |title=Ghana MPs - MP Details - Obeng Dappah, Esther (Ms) |date=2016-05-06 |url=http://ghanamps.gov.gh/mps/details.php?id=190 |access-date=2023-10-01 |archive-date=2016-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506151334/http://ghanamps.gov.gh/mps/details.php?id=190 |url-status=dead }}</ref> Wɔwoo no wɔ [[Kɔtɔnimaa]] bosome da ɛto so Nkron wɔ Afe Apem Ahankron Aduanan Nnum mu, 9 May 1945.<ref name=":2">{{Citation |title=MPs |url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/ |language=en-US |access-date=2023-10-01}}</ref> Ɔnyaa ne Mmara mu Bachelor wɔ Chelmer Institute of Education wɔ [[:en:Essex|Essex]], [[Ngyiresi|England]], wɔ afe Apem Ahankron Aduoson Nson (1977).<ref name=":1" /> Ɔnyaa Bachelor of Law wɔ Lincoln's Inn wɔ afe Apem Ahankron Aduoson Nwɔtwe (1978) mu na ɔnyaa Ghana School of Law wɔ afe Apem Ahankron Aduoson Nkron (1979).<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Citation |title=Members of Parliament {{!}} Parliament of Ghana |date=2016-12-01 |url=http://www.parliament.gh/parliamentarians/158 |access-date=2023-10-01 |archive-date=2016-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161201012716/http://www.parliament.gh/parliamentarians/158 |url-status=dead }}</ref>
== Adwumayɛ ==
Obeng Dapaah yɛ mmaranimfoɔ wɔ adwumayɛ mu.<ref name=":1" /> Wayɛ adwuma wɔ [[London]] Borough of Newham sɛ Ɔpanin a ɔhwɛ dan ka so.<ref name=":1" />
== Amanyɔsɛm ==
Ɔyɛ [[New Patriotic Party (NPP)|Ɔman Ho Dɔ Kuo Foforo no]] muni.<ref name=":3" /> Ɔsomm wɔ [[John Kufuor|John Agyekum Kufuor]] ase sɛ Ɔsoafoɔ a ɔhwɛ Asase, Kwaeɛ ne Fam Agudeɛ so.<ref>{{Citation |title=Esther Obeng Dapaah, Minister of Lands, Forestry, and Mines of Ghana |url=http://ourworldleaders.com/Ghana/Esther+Obeng/DAPAAH |access-date=2023-10-01 |archive-date=2024-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240331102403/http://ourworldleaders.com/Ghana/Esther+Obeng/DAPAAH |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |last=Jason Lindo, Peter Siminski, Isaac Swensen |title=College Party Culture and Sexual Assault |date=2015-12 |url=http://dx.doi.org/10.3386/w21828 |place=Cambridge, MA |access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Citation |title=Obeng-Dapaah makes humble demand {{!}} Local News |date=2016-09-14 |url=http://edition.myjoyonline.com/pages/news/200808/18919.php |access-date=2023-10-01 |archive-date=2016-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914120059/http://edition.myjoyonline.com/pages/news/200808/18919.php |url-status=dead }}</ref> Wayɛ saa Mmarahyɛ Badwa no muni a ɔhwɛ [[Abirem (Ghana mmrahyɛbedwam mpɛsoa)|Abirem]] mpɛsua so wɔ [[Gaana|Ghana]] ɛfiri mfeɛ Mpem Mmienu ne Nnan (2004) mu. Berɛ bi na ɔyɛ Mmaa ne Mmɔfra Kuo no Titenani na mprempren ɔyɛ Boayikuo a Ɛhwɛ Amansan Mmara ne Mmara Nsɛm So no muni.<ref>{{Citation |last=daniel russell |title=Affirmative action policy caused defeat of female MPs – Esther Obeng-Dapaah |date=2015-06-19 |url=https://www.pulse.com.gh/news/npp-primaries-affirmative-action-policy-caused-defeat-of-female-mps-esther-obeng/4e0bjxk |language=en |access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Citation |last=Stephen Steinberg |title=The Birth and Death of Affirmative Action |date=2016-12-26 |url=http://dx.doi.org/10.14325/mississippi/9781496810458.003.0007 |work=Minority Relations |pages=191–218 |publisher=University Press of Mississippi |access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Citation |title=RPS awards: 4 September 2016 |date=2016 |url=http://dx.doi.org/10.1211/pj.2016.20201604 |work=The Pharmaceutical Journal |doi=10.1211/pj.2016.20201604 |issn=2053-6186 |access-date=2023-10-01}}</ref> Na ɔyɛ Pan-African Mmarahyɛ Badwa no muni nso .
== Abatoɔ a wɔyɛ ==
Wɔpaw Obeng Dapaah sɛ mmarahyɛ badwani maa mmarahyɛ badwa a ɛto so nnum a ɛwɔ ammamuo a ɛto so nnan no mu maa Abirem mantam no wɔ mfeɛ Mpem Mmienu ne Nwɔtwe (2008) Ghana amansan abatoɔ mu.<ref name=":0" /> Wɔde amma mpem-dumiɛnsa, ahammiɛnsa ne du nkron (13,319) na ɛpaw no wɔ amma Mpem mmienu ne baako, ahankron ne aduosia mmienu (21,962) a ɛfata a wɔtoo no mu, a ɛne abatoɔ a ɛfata a wɔtoo no nyinaa mu ɔha nkyekye mu aduosia akyiri pɔ nsia (60.6%) yɛ pɛ.<ref name=":1" /><ref>{{Citation |last=Frauke Banse |title=Wess Brot ich ess, des Lied ich sing? Gewerkschaften in Ghana und Benin und die Förderung der Friedrich-Ebert-Stiftung |date=2015 |url=http://dx.doi.org/10.5771/9783845263427-73 |work=Globale Krisen - Lokale Konflikte? |pages=73–92 |publisher=Nomos |access-date=2023-10-01}}</ref>
== N'ankasa Abrabɔ ==
Esther yɛ Kristoni na ɔyɛ Pentekoste Asɔre no muni.<ref name=":2" /> Ɔyɛ sigyani a ɔwɔ mma mmiɛnsa.<ref name=":1" />
== Beaeɛ a menyaa mmoa firiiɛ ==
<references />
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwamfoɔ a wɔtɔ so nnum wɔ ammamu a ɛto so nnan mu]]
[[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2013–2017]]
8tcyencj8rfp0ctrjomui66yopnx8jc
Alex Ntim Abankwa
0
16351
201088
201033
2026-11-07T15:02:20Z
Mbaidoo
10279
/* Beae a menyaa mmoa fii */
201088
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Alex Ntim Abankwa''' (wɔwoo no [[Ɔpɛpɔn]] da a ɛtɔ so 11, afe 1933) yɛ obi a na anka ɔyɛ [[Gaana|Ghana]] [[Ɔman nanmusifo (Ambassador/Diplomat)|ɔman nanmusifo]].<ref name=":1">{{Citation |title=Alex Ntim Abankwa |url=https://prabook.com/web/alex_ntim.abankwa/3407350 |language=en-EN |access-date=2023-12-14}}</ref><ref name=":0">{{Citation |title=Ghana History |url=https://ghanahistoryonline.com/important-personality/ambassador-alex-ntim-abankwa |access-date=2023-12-15 |archive-date=2025-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126074918/https://ghanahistoryonline.com/important-personality/ambassador-alex-ntim-abankwa |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |title=Ghanaians must make good use of APRM |date=2011-11-15 |url=https://www.modernghana.com/news/361093/1/ghanaians-must-make-good-use-of-aprm.html}}</ref>
== N'abrabɔ ahyɛase ne Nhomasua ==
Ntim Abankwa yɛ Owura Richard Abankwa Ntim ne Awuraa Elizabeth Adobea Ntim mma du-mmienu no mu nea ɔto so abiɛsa. Bere a owiee mfitiase sukuu wɔ Abetifi no, ɔkɔɔ Presbyterian Boys Ntoaso Sukuu wɔ Odumase Krobo.<ref name=":1" /><ref name=":0" />
Mfitiaseɛ no, wɔpaw no sɛ ɔnkɔyɛ mfiridwuma a ɛfa fam atuo ho, na akyiri yi ɔgyee abɔdin, BSc Abɔde a Nkwa Wom Ho Adesua, wɔ University College of Ghana, Legon, na owiee sukuu wɔ afe 1959. Eyi akyi no, ɔyɛɛ adwuma bere tiaa bi sɛ Asase Nyansahu sohwɛfo ansa na ɔrekɔka Ghana Amannɔne Dwumadibea no Nhwehwɛmu Dwumadibea a ɛwɔ [[Nkran|Accra]] no ho. Onyaa ntetee foforo wɔ [[India]] ne [[Russia|Soviet Union]].<ref name=":0" />
== Adwuma ==
Ɔmannanmusifo Abankwa, sɛ ɔman dwumayɛni a ne ho akokwaw wɔ amansɛmdi mu no, nam aban nsakrae a wɔyɛe wɔ fie ne amannɔne so som Ghana. Efi afe 1959 no, na ne dwumadi ahorow no bi ne desk officer wɔ Research Department, ɔpanyin a odi kan a wɔhyɛɛ no sɛ ɔsraani wɔ Ghana Po so Asraafo Tuhoama Asraafo mu, ne dibea ahorow wɔ Ministry of Foreign Affairs.<ref name=":0" />
N’ananmusifoɔ adwuma no hyɛɛ aseɛ wɔ afe 1964 mu wɔ Ghana Aban Nnanmusibea a ɛwɔ Ethiopia, na ɛno akyi no, wɔde no kɔmaa Ghana Asɛmpatrɛ adwuma a ɛwɔ [[Washington, D.C.|Washington, D.C]].<ref name=":1" /> Wɔ afe 1976 mu no, ɔbɛyɛɛ Ɔmannanmusifo wɔ [[Canada]], ɔhyɛɛ nkitahodiɛ ase, hyɛɛ Ghana nhyehyɛeɛ ho nkuran, na ɔboaa Ghanafoɔ yiedie.
Efi afe 1991 kosi 1998 no, ɔyɛɛ Ghana Ɔnanmusifo wɔ [[Bɛlgyiom|Belgium]], [[Netherlands]], ne Luxembourg, na bere koro no ara na odii Asɛmpatrɛw adwuma a ɛkɔ Europa Aman ne [[Abibrem|Afrika]], Caribbean, ne Pacific Amanaman Kuw no Ɔkyerɛwfo Dwumadibea a ɛwɔ [[Brasɛls|Brussels]] no anim.<ref name=":1" /><ref name=":0" />
=== Ahomegye Akyi ===
Bere a ɔkɔɔ ahomegye mu no, Bankwa yɛɛ adwuma sɛ ɔfotufo maa Sikasɛm Dwumadibea no na ɔsommee wɔ ECOWAS Mpanyimfo Bagua no mu, na osuaa nkɛntɛnso a UENOA nyae wɔ Ghana so wɔ afe 2000 kosi afe 2002. Akyiri yi ɔde ne ho kɔbɔɔ National Africa Peer Review Program Governing Council wɔ afe 2003 kosi afe 2014. Bio nso, na ɔyɛ Executive Diligence, ankorankoro adwumakuw bi no Titenani Panyin.<ref name=":0" /><ref>{{Citation |title=DFID, Executive Intelligence collaborates to train security forces in Central Region |date=2012-10-05 |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/DFID-Executive-Intelligence-collaborates-to-train-security-forces-in-Central-Region-252309 |language=en |access-date=2023-12-15}}</ref>
Wɔ afe 2008 mu no, onyaa ɔman no mu agyede sɛ Officer of the Order of the Volta, a Ministry of Foreign Affairs, Research Department, ne The Council of the African Peer Review Mechanism paw no.<ref>{{Citation |title=Ghana recommended as APRM good example - MyJoyOnline |date=2007-05-10 |url=https://www.myjoyonline.com/ghana-recommended-as-aprm-good-example/ |language=en-US |access-date=2023-12-15}}</ref><ref>{{Citation |last=Emmanuel Dogbevi |title=Ghanaians must make good use of Peer Review Mechanism - Ambassador Abankwa |date=2011-11-15 |url=https://www.ghanabusinessnews.com/2011/11/15/ghanaians-must-make-good-use-of-peer-review-mechanism-ambassador-abankwa/ |language=en-US |access-date=2023-12-15}}</ref><ref>{{Citation |title=Ghana: APRM Report to Be Released Next Year |date=2005-09-29 |url=https://allafrica.com/stories/200509290631.html}}</ref>
== Akorankoro asetena ==
Ɔmampanin Abankwa aware Awuraa Kate Abankwa a ɔyɛ ɔmanpanyin a wakɔ n'ahomegye mu. Wɔwɔ mma baasa a wɔanyinyin, mma-nananom du, ne ba-nana biako.<ref name=":1" />
Wɔ wɔn pɛnhyenkɔ mu no, wɔboa ma wɔn kurom ne sukuu ahorow nya nkɔso, na wonya nsɛm a wɔde ka wɔn ho asɛm de kyerɛ wɔn mmɔdemmɔ no.
== Beae a menyaa mmoa firiiɛ ==
<references />
[[Category:Ghanafo]]
[[Category:Ghana Ɔman Ananmusifo]]
9h5qstdbz84pb1olpqboz13uup3d5rd
Monodora myristica
0
16748
201187
200600
2026-11-08T00:25:43Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201187
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
{{Databox|item=Q6901558}}
''''Bold text'''''''Monodora myristica''''', a wɔfrɛ no '''calabash nutmeg''' anaa '''African nutmeg''', nwuram dua bi a ɛka Annonaceae nnua abusuakuo no ho. N'ase ankasa firi beaeɛ bi a ɛwɔ [[Sierra Leone]] atɔeɛ fam de rekɔ [[Tanzania]].<ref>{{cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:74141-1|title=Monodora myristica (Gaertn.) Dunal|author=<!--Not stated-->|date=n.d.|website=Plants of the World Online|publisher=The Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=April 17, 2019|archive-date=October 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181018053027/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:74141-1|url-status=dead}}</ref> Kane no, na wɔtɔn n'aba no aboɔden. Ɛnnɛ yi deɛ, ne boɔ nyɛ den saa.<ref name="Celtnet">{{cite web|last=Celtnet Recipes|title=Calabash Nutmeg Information Page|url=http://www.celtnet.org.uk/recipes/spice-entry.php?term=Calabash%20Nutmeg|accessdate=4 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716163429/http://www.celtnet.org.uk/recipes/spice-entry.php?term=Calabash%20Nutmeg|archive-date=16 July 2011}}</ref> Edin afoforɔ bi nso a wɔde frɛ no ne Jamaican nutmeg, ehuru, ariwo, awerewa,<ref name="Burkill">{{cite book|last=Burkill|first=H.M.|title=The useful plants of West tropical Africa|year=1985|publisher=Royal Botanic Gardens|location=Kew|isbn=978-0-947643-01-0|edition=Ed. 2.}}</ref> ehiri, airama, African orchid nutmeg, muscadier de Calabash and lubushi ne ade.<ref name="Celtnet" /><ref name="Weiss">{{cite book|last=Weiss|first=E.A.|title=Spice Crops|url=https://archive.org/details/spicecrops0000weis|year=2002|publisher=CABI Publishing|location=Oxon|isbn=978-0-85199-605-9|pages=[https://archive.org/details/spicecrops0000weis/page/102 102]–103}}</ref>
== Ne Dua ==
Calabash nutmeg dua no nyini wɔ baabi a nsuo taa tɔ pa ara na awia nso tumi bɔ; sɛ ebia, [[Liberia]], [[Nigeria]], [[Cameroon]], [[Ghana]], [[Angola]] [[Uganda]] anaa Kenya atɔeɛ fam.<ref name=Weiss /> Ɛnam afe Apem ne ahanson mu hɔ nnipatɔn adwadie no so na Caribbean islandfoɔ bɛhunuu Mondora myristica. Ɛno na ɛnam so maa Jamaicafoɔ nso bɛnyaa Jamacan nutmeg. Ɛwɔ afe apem, ahanwɔtwe ne adduɔkron nson(1897) mu no, Bogor Botanical Gardens a ɛwɔ [[Indonesia]] bɛhunuu ''Monodora myristica''.<ref name=Weiss />
== Dua no Ne N'ahaban ==
''Monodora myristica'' tumi nyini ma ne tenten no bɛyɛ mita aduasa num( 35mitres) a ɛgyina hɔ ma anammɔn ɔha ne dunum. Ne nhwiren no pue a ɛyɛ hwam na n'ahosuo te sɛ akokɔ seradeɛ.<ref name="CouvreurBotermans2008">{{cite journal|last1=Couvreur |first1=Thomas L. P. |last2=Botermans |first2=Marleen|last3=van Heuven |first3=Bertie Joan |last4=van der Ham |first4=Raymond W. J. M. |title=Pollen morphology within the Monodora clade, a diverse group of five African Annonaceae genera |journal=Grana |volume=47 |issue=3 |year=2008 |pages=185–210|issn=0017-3134|doi=10.1080/00173130802256913|doi-access= }}</ref> Mmoa a nnompe nni wɔn mu na wɔboa ma nhwiren no tumi bɛdane aduaba<ref name="Weiss" />Sɛ n'amma no nyini pa ara a, ɛho no bɛyɛ sɛ dua a awu. Ne mu no reyɛ ayɛ sɛ adeɛ fitaa a ani asene. Sɛ wopae mu a, wɔhunu biribi a ɛyɛ sɔkyee nanso ɛnni ahosuo biara wɔ mu.<ref name="Weiss" />
== Ne Dwumadie ==
Ɛyɛ dua bi a wɔtumi di n'aba. Ne hwam ne sɛdeɛ wodi a ɛteɛ no nyinaa sɛ nutmeg pɛpɛɛpɛ. Africafoɔ se yɛ nnuane bebree na ɛma wɔn nnuane yɛ hwam.<ref name=Celtnet /> Wɔdi kan tete aduaba no firi ne dua so, na wɔde agu awia mu ahata ma no awo ayɛ wesee. Afei, wɔwie a na wɔatɔn.<ref name=Celtnet /><ref name=Weiss /> Ɛba ayarehwɛ mu a, wɔde sa yadeɛ bi te sɛ yafunukeka, tipaeɛ, ekuro ne deɛ ɛkeka ho. Wɔsan nso de pam mmoawa a nnɔmpe nni wɔn mu, sɛ ebia ntontom anaa nwansena. Abibirem ha, wɔtumi sina n'amma no de yɛ kɔn mu adeɛ.<ref name=Weiss /> Esiane sɛ ne dua no yɛ den nti, wɔde yɛ timba, wɔde pae ntaaboo yɛ nneɛma bebree nso. <ref name="Weiss" />
<ref name="Fournier">{{cite journal|last=Fournier|first=G.|title=''Annonaceae'' essential oils: a review|journal=Journal of Essential Oil Research|year=1999|volume=11|issue=2|pages=131–142|doi=10.1080/10412905.1999.9701092|display-authors=etal}}</ref>
== Beaeɛ a Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
<references />
[[Nkyekyεmu:Nnua]]
[[Nkyekyεmu:Nnuro]]
sp0xikvl44exilbyolv377ge7udmv4p
Nsu, Mframa ne Asase mu Efi
0
16802
201094
200991
2026-11-07T15:11:41Z
Mbaidoo
10279
Mbaidoo moved page [[Nsu, Mframa, & Asase mu Efĩ]] to [[Nsu, Mframa ne Asase mu Efi]]
200991
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Dialect|Asante}}
'''''Nsuo, Nframa,ne asase sɛeɛ''''' yɛ dwumadie titire a adesuafoɔ de asi hɔ bosome biara ɛsua akwan ahodoɔ a yɛfa so sɛe yɛn asetena mu nneɛma a atwa yɛn ho ahyia. Wɔtee saa fekuo yi afe apem ahankron ne aduoson baako(1971). Na dwumakuo a wɔde saa nhwehwɛmu yi to dwa ne ''Springer Science+Business Media''. Nipa a ɔhwɛ sɛ wɔn dwumadie nyinaa bɛba abɔnten ne Jack T. Trevors. Na amannebɔ ahodoɔ kyerɛ sɛ, saa nhwehwɛmu yi nyaa nsunsuanso kɛseɛ wɔ afe mpem mmienu ne du nson a ɛbɛyɛ sɛ 1.769<ref>{{Citation |title=Journal Citation Reports |date=2026-11-01 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Journal_Citation_Reports&oldid=1383241434 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2026-11-01}}</ref>
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
<references />
== Nkitahodie Ahodoɔ<ref>{{Citation |title=Client Challenge |url=https://link.springer.com/journal/11270 |access-date=2026-11-01}}</ref> ==
keh58qlez8noepokw4l9xh87r4q71e2
Dawubɔsɛm
0
17580
201185
196940
2026-11-07T23:42:53Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201185
wikitext
text/x-wiki
Dawubɔsɛm a Oburoni kyerɛ aseɛ sɛ" Advertisement comes from the latin verb 'advertere meaning to " turn towards". Asekyerɛ ne sɛ dawubɔsɛm a pɔtɔ kasa mu no yɛfrɛ no " Advertisement" yi, yɛnya firii Latin adeyɔ 'advertere' a ne nkyeraseɛ yɛ "dane kyerɛ" mu.[https://anubooks.com/wp-content/uploads/2019/08/RJPSSs-Vol.-XLV-No.-1-June-2019-2.pdf]
Dawubɔsɛm yɛ nokware a akyiniiɛ biara nni ho sɛ, dawubɔ yɛ kasa bi a ɛyɛ deɛ ɛbɛtumi biara sɛ ɛbɛtwe ɔmanfoɔ adwene asi adwatondeɛ bi so.[https://www.atlantis-press.com/proceedings/iceb-15/25356] Wɔ ne traa nteaseɛ mu no, asɛm "Dawubo" no kyerɛ sɛ, woretwe obi adwene asi biribi so anaa wɔ asɛm foforɔ mu no, ne nkyerɛkyerɛmu bɛyɛ sɛ worekyerɛ anaa woreka adeɛ bi ho asɛm akyerɛ obi.
Dawubɔ yɛ adeɛ baako bi a nnɛ yi, wontumi nnkɔ nnya hɔ. Wɔ dwumadie biara mu no, sɛ woammɔ ho dawuro a, ɛntumi nkɔ nkan sedeɔ ɛsɛ sɛ ɛkɔ anaa sɛ, amanfoɔ dodoɔ no ara nte no nka.[https://web.archive.org/web/20240724020138/http://pnap.ap.edu.pl/index.php/pnap/article/view/999]
== Baabi A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
1.https://anubooks.com/wp-content/uploads/2019/08/RJPSSs-Vol.-XLV-No.-1-June-2019-2.pdf
2.https://www.atlantis-press.com/proceedings/iceb-15/25356
3.https://web.archive.org/web/20240724020138/http://pnap.ap.edu.pl/index.php/pnap/article/view/999
bfdg62quoueuykavxgmpb6z308lbi2x
Kodu Mfiridwuma ho Mfiridwuma
0
17659
201092
201020
2026-11-07T15:06:52Z
Mbaidoo
10279
/* Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ */
201092
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
{{Databox}}
'''Kodu Tɛknɔlɔgyi''' yɛ [[Ghana]] kuayɛ adwumakuo a wɔde wɔn ho ahyɛ nneɛma a ɛboa ma mmaa ahonidie si pi. Na ade titire a wɔde yɛ saa nneɛma yi ne kwadu ne borɔdeɛ nhini. Adwumakuo no botae ne sɛ wobɛboa ama ahokyere ne ohia so ate,na bere korɔ no ara no nso wɔaboa akuafoɔ a wɔn ahoɔden wɔ fam wɔ sikasɛm mu<ref>{{Citation |last=Andrew Wight |title=Banana Fiber Pads Key To Fighting Period Poverty In Ghana |url=https://www.forbes.com/sites/andrewwight/2024/01/22/banana-fiber-pads-key-to-fighting-period-poverty-in-ghana/ |work=Forbes |language=en |access-date=2026-11-03}}</ref>. Beaeɛ a wɔdi wɔn dwuma pa ara wɔ [[Tamale North (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Tamale]]<ref>{{Citation |title=Kodu Technology wins 2023 Circular Economy Competition - MyJoyOnline |date=2023-05-09 |url=https://www.myjoyonline.com/kodu-technology-wins-2023-circular-economy-competition/ |language=en-US |access-date=2026-11-03}}</ref>, [[Ghana]] atifi fam. Wɔn botae ne sɛ wɔbɛboa ama mmaa ahosiesie akɔ nkan na wɔaboa nso ama mpuntuo aba ɔman yi mu.
== Beaeɛ a menyaa mmoa firiiɛ ==
q9m12gf5n2b9nk3dom245p21r20hyzm
Nkitahode:Joseph Mainoo
1
18210
201087
2026-11-07T13:15:07Z
HulkNorris
22220
/* English version */ new section
201087
wikitext
text/x-wiki
== English version ==
Please change to 1914 births and please help finding the date of death. Thank you! [[Dwumadini:HulkNorris|HulkNorris]] ([[Dwumadini nkitahode:HulkNorris|Nkitahode beaɛ]]) 13:15, 7 Obubuo 2026 (UTC)
q5sw6dityojyfu40fdogkwk05zam15c
Nsu, Mframa, & Asase mu Efĩ
0
18211
201095
2026-11-07T15:11:42Z
Mbaidoo
10279
Mbaidoo moved page [[Nsu, Mframa, & Asase mu Efĩ]] to [[Nsu, Mframa ne Asase mu Efi]]
201095
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Nsu, Mframa ne Asase mu Efi]]
9777886766gxb593ugt953xiskfb81u
Bosome Senior High Technical School
0
18212
201098
2026-11-07T15:24:37Z
Anane Desmond Danquah
20040
Created page with "'''Bosome Senior High School''' (a wɔ sanso frɛ no '''BOSTECH''') yɛ aban-mmoa a wɔafrafra ntoasoɔ sukuu a ɛtɔ so mmienu a ɛwɔ Asiwa, Bosome Freho Mantam ahenkuro wɔ Ghana Asante Mantam mu. Wɔde sii hɔ sɛ ɛbɛsom mpɔtam hɔfoɔ, na ɛno nko ara ne ntoasoɔ sukuu a ɛtɔ so mmienu wɔ ɔmantam ahenkuro Asiwa mu wɔ Bosome Freho Mantam mu.<ref>{{Cite web|last=GNA|date=2024-08-31|title=Civic Education Clubs in Ashanti join peace campaigns ahead of 2024 electi..."
201098
wikitext
text/x-wiki
'''Bosome Senior High School''' (a wɔ sanso frɛ no '''BOSTECH''') yɛ aban-mmoa a wɔafrafra ntoasoɔ sukuu a ɛtɔ so mmienu a ɛwɔ Asiwa, Bosome Freho Mantam ahenkuro wɔ Ghana Asante Mantam mu. Wɔde sii hɔ sɛ ɛbɛsom mpɔtam hɔfoɔ, na ɛno nko ara ne ntoasoɔ sukuu a ɛtɔ so mmienu wɔ ɔmantam ahenkuro Asiwa mu wɔ Bosome Freho Mantam mu.<ref>{{Cite web|last=GNA|date=2024-08-31|title=Civic Education Clubs in Ashanti join peace campaigns ahead of 2024 election|url=https://gna.org.gh/2024/08/civic-education-clubs-in-ashanti-join-peace-campaigns-ahead-of-2024-election/|access-date=2026-05-23|website=Ghana News Agency|language=en-US}}</ref>
== Ntotoho ==
<references />
pjff7ryonzmkf8wyh0xnoa0scbktsou
201102
201098
2026-11-07T15:53:26Z
Anane Desmond Danquah
20040
201102
wikitext
text/x-wiki
'''Bosome Senior High School''' (a wɔ sanso frɛ no '''BOSTECH''') yɛ aban-mmoa a wɔafrafra ntoasoɔ sukuu a ɛtɔ so mmienu a ɛwɔ Asiwa, Bosome Freho Mantam ahenkuro wɔ Ghana Asante Mantam mu. Wɔde sii hɔ sɛ ɛbɛsom mpɔtam hɔfoɔ, na ɛno nko ara ne ntoasoɔ sukuu a ɛtɔ so mmienu wɔ ɔmantam ahenkuro Asiwa mu wɔ Bosome Freho Mantam mu.<ref>{{Cite web|last=GNA|date=2024-08-31|title=Civic Education Clubs in Ashanti join peace campaigns ahead of 2024 election|url=https://gna.org.gh/2024/08/civic-education-clubs-in-ashanti-join-peace-campaigns-ahead-of-2024-election/|access-date=2026-05-23|website=Ghana News Agency|language=en-US}}</ref>
== Sukuu Nneɛma a Wɔde Yɛ Adwuma ==
Mprempren tebea a sukuu no mu nneɛma te ho nsem a wɔaka abom si nneɛma atitiriw a wɔde bɛyɛ adwuma no so dua:<ref name=":1">{{Cite web|title=Bosome Senior High Technical {{!}} SchoolsInGh.com|url=https://schoolsingh.com/senior-high-schools/bosome-senior-high-technical/about|access-date=2026-05-23|website=schoolsInGh|language=en}}</ref>
* Adesua mu Nneɛma a Wɔde Yɛ Adwuma
# Adesuadan: Mfitiaseɛ adesuadan a ɛwɔ akuo 12 a Ghana Education Trust Fund (GETFund) na ɛde sika ma ka ho. Nyansahu ne Mfiridwuma Ho Nhyiamu: Sukuu no yɛ nhwehwɛmu dan a wɔyɛ nsakraeɛ, a wɔde di dwuma pii a ɛsom Physics, Chemistry, ne Applied Electricity practicals bere koro mu. Sukuu mpanyimfo taa de adesrɛ kɔdan aban sɛ wɔnyɛ mfiridwuma ho adwumayɛbea a wɔatu wɔn ho ama a wɔde nneɛma nyinaa ahyɛ mu ma na wɔayi hia a ehia sɛ wɔde sukuufo kɔ sukuu ahorow a ɛbemmɛn hɔ kɔyɛ adesua ahorow a ɛkɔ akyiri a wɔde di dwuma no mfi hɔ.<ref name=":1" />
== Ntotoho ==
<references />
hhy05316vqrz5qqqmjr2ec3eukptq7j
201106
201102
2026-11-07T16:03:47Z
Anane Desmond Danquah
20040
201106
wikitext
text/x-wiki
'''Bosome Senior High School''' (a wɔ sanso frɛ no '''BOSTECH''') yɛ aban-mmoa a wɔafrafra ntoasoɔ sukuu a ɛtɔ so mmienu a ɛwɔ Asiwa, Bosome Freho Mantam ahenkuro wɔ Ghana Asante Mantam mu. Wɔde sii hɔ sɛ ɛbɛsom mpɔtam hɔfoɔ, na ɛno nko ara ne ntoasoɔ sukuu a ɛtɔ so mmienu wɔ ɔmantam ahenkuro Asiwa mu wɔ Bosome Freho Mantam mu.<ref>{{Cite web|last=GNA|date=2024-08-31|title=Civic Education Clubs in Ashanti join peace campaigns ahead of 2024 election|url=https://gna.org.gh/2024/08/civic-education-clubs-in-ashanti-join-peace-campaigns-ahead-of-2024-election/|access-date=2026-05-23|website=Ghana News Agency|language=en-US}}</ref>
== Sukuu Nneɛma a Wɔde Yɛ Adwuma ==
Mprempren tebea a sukuu no mu nneɛma te ho nsem a wɔaka abom si nneɛma atitiriw a wɔde bɛyɛ adwuma no so dua:<ref name=":1">{{Cite web|title=Bosome Senior High Technical {{!}} SchoolsInGh.com|url=https://schoolsingh.com/senior-high-schools/bosome-senior-high-technical/about|access-date=2026-05-23|website=schoolsInGh|language=en}}</ref>
* Adesua mu Nneɛma a Wɔde Yɛ Adwuma
# Adesuadan: Mfitiaseɛ adesuadan a ɛwɔ akuo 12 a Ghana Education Trust Fund (GETFund) na ɛde sika ma ka ho. Nyansahu ne Mfiridwuma Ho Nhyiamu: Sukuu no yɛ nhwehwɛmu dan a wɔyɛ nsakraeɛ, a wɔde di dwuma pii a ɛsom Physics, Chemistry, ne Applied Electricity practicals bere koro mu. Sukuu mpanyimfo taa de adesrɛ kɔdan aban sɛ wɔnyɛ mfiridwuma ho adwumayɛbea a wɔatu wɔn ho ama a wɔde nneɛma nyinaa ahyɛ mu ma na wɔayi hia a ehia sɛ wɔde sukuufo kɔ sukuu ahorow a ɛbemmɛn hɔ kɔyɛ adesua ahorow a ɛkɔ akyiri a wɔde di dwuma no mfi hɔ.<ref name=":1" />
* Atenae ne Ahonidie Nneɛma
# Adan a Wɔda Mu: Sukuupɔn no wɔ adan mmienu a aban de sika boa a wɔasi sɛnea ɛbɛyɛ a ɛbɛfa nnipa a wɔtra mu a wɔredɔɔso no. Girls’ Bathhouse ne Laundry Complex: Nickseth Construction sii aguaree ne baabi a wɔhoro nneɛma a ɛyɛ nnɛyi de yiye maa sukuufo mmea no. Nea ɛka saa dan kɛse yi ho ne aguaree, nnɛyi tiafi, dry-lines, ne mfiri a wɔde to tokuru a wɔde ma nsu. Ahonidie a Ɛho Hia: Ɛwɔ tiafi a nnipa 12 betumi akɔ so de aboa sukuupɔn no mu ahonidie.<ref>{{Cite news|date=2017-03-24|title=Rainstorm destroys dormitory, high tension poles at Bosome Senior High School|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Rainstorm-destroys-dormitory-high-tension-poles-at-Bosome-Senior-High-School-521877|archive-url=https://web.archive.org/web/20250104235536/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Rainstorm-destroys-dormitory-high-tension-poles-at-Bosome-Senior-High-School-521877|archive-date=2025-01-04|access-date=2026-05-23|work=GhanaWeb|language=en-US}}</ref>
== Ntotoho ==
<references />
enw62bc21dbth333wdm54rltmykb37k
201107
201106
2026-11-07T16:07:41Z
Anane Desmond Danquah
20040
201107
wikitext
text/x-wiki
'''Bosome Senior High School''' (a wɔ sanso frɛ no '''BOSTECH''') yɛ aban-mmoa a wɔafrafra ntoasoɔ sukuu a ɛtɔ so mmienu a ɛwɔ Asiwa, Bosome Freho Mantam ahenkuro wɔ Ghana Asante Mantam mu. Wɔde sii hɔ sɛ ɛbɛsom mpɔtam hɔfoɔ, na ɛno nko ara ne ntoasoɔ sukuu a ɛtɔ so mmienu wɔ ɔmantam ahenkuro Asiwa mu wɔ Bosome Freho Mantam mu.<ref>{{Cite web|last=GNA|date=2024-08-31|title=Civic Education Clubs in Ashanti join peace campaigns ahead of 2024 election|url=https://gna.org.gh/2024/08/civic-education-clubs-in-ashanti-join-peace-campaigns-ahead-of-2024-election/|access-date=2026-05-23|website=Ghana News Agency|language=en-US}}</ref>
== Sukuu Nneɛma a Wɔde Yɛ Adwuma ==
Mprempren tebea a sukuu no mu nneɛma te ho nsem a wɔaka abom si nneɛma atitiriw a wɔde bɛyɛ adwuma no so dua:<ref name=":1">{{Cite web|title=Bosome Senior High Technical {{!}} SchoolsInGh.com|url=https://schoolsingh.com/senior-high-schools/bosome-senior-high-technical/about|access-date=2026-05-23|website=schoolsInGh|language=en}}</ref>
* Adesua mu Nneɛma a Wɔde Yɛ Adwuma
# Adesuadan: Mfitiaseɛ adesuadan a ɛwɔ akuo 12 a Ghana Education Trust Fund (GETFund) na ɛde sika ma ka ho. Nyansahu ne Mfiridwuma Ho Nhyiamu: Sukuu no yɛ nhwehwɛmu dan a wɔyɛ nsakraeɛ, a wɔde di dwuma pii a ɛsom Physics, Chemistry, ne Applied Electricity practicals bere koro mu. Sukuu mpanyimfo taa de adesrɛ kɔdan aban sɛ wɔnyɛ mfiridwuma ho adwumayɛbea a wɔatu wɔn ho ama a wɔde nneɛma nyinaa ahyɛ mu ma na wɔayi hia a ehia sɛ wɔde sukuufo kɔ sukuu ahorow a ɛbemmɛn hɔ kɔyɛ adesua ahorow a ɛkɔ akyiri a wɔde di dwuma no mfi hɔ.<ref name=":1" />
* Atenae ne Ahonidie Nneɛma
# Adan a Wɔda Mu: Sukuupɔn no wɔ adan mmienu a aban de sika boa a wɔasi sɛnea ɛbɛyɛ a ɛbɛfa nnipa a wɔtra mu a wɔredɔɔso no. Girls’ Bathhouse ne Laundry Complex: Nickseth Construction sii aguaree ne baabi a wɔhoro nneɛma a ɛyɛ nnɛyi de yiye maa sukuufo mmea no. Nea ɛka saa dan kɛse yi ho ne aguaree, nnɛyi tiafi, dry-lines, ne mfiri a wɔde to tokuru a wɔde ma nsu. Ahonidie a Ɛho Hia: Ɛwɔ tiafi a nnipa 12 betumi akɔ so de aboa sukuupɔn no mu ahonidie.<ref name=":2">{{Cite news|date=2017-03-24|title=Rainstorm destroys dormitory, high tension poles at Bosome Senior High School|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Rainstorm-destroys-dormitory-high-tension-poles-at-Bosome-Senior-High-School-521877|archive-url=https://web.archive.org/web/20250104235536/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Rainstorm-destroys-dormitory-high-tension-poles-at-Bosome-Senior-High-School-521877|archive-date=2025-01-04|access-date=2026-05-23|work=GhanaWeb|language=en-US}}</ref>
* Adidibea
# Sukuu no adidibea a ɛwɔ hɔ daa no ahyia adansi a wɔakyɛ. Esiane eyi nti, sukuufo taa kɔ adidibea wɔ akuo anaa akuo mmiɛsa a ɛsono emu biara mu de hwɛ baabi a wɔbɛtena so.<ref name=":2" />
== Ntotoho ==
<references />
mp9faxun9ifq09truv71a93lqsx66vy
Serwaa Kesse Girls' Senior High School
0
18213
201103
2026-11-07T16:00:29Z
~2026-59375-67
22302
Created page with "'''Serwaa Kesse Girls' Senior High School''' yɛ mmaa aban sukuu a ɛwɔ [[:en:Duayaw_Nkwanta|Duayaw Nkwanta]] wɔ [[:en:Tano_North_Municipal_District|Tano North Municipal District]] wɔ [[:en:Ahafo_Region|Ahafo Mantam mu]] wɔ [[:en:Ghana|Ghana]].<ref>{{Cite web|title=Serwaa Kesse Girls' SHS {{!}} Service Mapping Directory|url=http://directory.mogcsp.gov.gh/listings/serwaa-kesse-girls-shs-ydu8|access-date=2022-09-24|website=Directory Mogcsp gov gh|archive-date=2022-09-2..."
201103
wikitext
text/x-wiki
'''Serwaa Kesse Girls' Senior High School''' yɛ mmaa aban sukuu a ɛwɔ [[:en:Duayaw_Nkwanta|Duayaw Nkwanta]] wɔ [[:en:Tano_North_Municipal_District|Tano North Municipal District]] wɔ [[:en:Ahafo_Region|Ahafo Mantam mu]] wɔ [[:en:Ghana|Ghana]].<ref>{{Cite web|title=Serwaa Kesse Girls' SHS {{!}} Service Mapping Directory|url=http://directory.mogcsp.gov.gh/listings/serwaa-kesse-girls-shs-ydu8|access-date=2022-09-24|website=Directory Mogcsp gov gh|archive-date=2022-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220924113416/http://directory.mogcsp.gov.gh/listings/serwaa-kesse-girls-shs-ydu8|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Serwaa Kesse Senior High School Archives|url=https://www.duayawnkwanta.com/tag/serwaa-kesse-senior-high-school/|access-date=2022-09-24|website=Duayaw Nkwanta|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=Menstrual Hygiene Day celebrated|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/menstrual-hygiene-day-celebrated.html|location=Accra, Ghana|access-date=2022-09-24|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref> Wɔ September 2022 mu no, wɔdaa wɔn ho adi sɛ nkonimdifoɔ wɔ afe 2022 [[:en:National_Business_Book_Award|Ɔman Adwumayɛbea]] Akansie a wɔyɛɛ no [[:en:Accra|Accra]].<ref>{{Cite web|date=2022-09-24|title=Serwaa Kesse Girls SHS wins National Business Pitch contest|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/business/Serwaa-Kesse-Girls-SHS-wins-National-Business-Pitch-contest-1629347|access-date=2022-09-24|website=GhanaWeb|language=en|archive-date=2022-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220924113412/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/business/Serwaa-Kesse-Girls-SHS-wins-National-Business-Pitch-contest-1629347|url-status=dead}}</ref>
== Ntotoho ==
<references />
lcegua70oq6tzpdkfq6jmyggqoyvu06
201109
201103
2026-11-07T16:16:38Z
~2026-59375-67
22302
201109
wikitext
text/x-wiki
'''Serwaa Kesse Girls' Senior High School''' yɛ mmaa aban sukuu a ɛwɔ [[:en:Duayaw_Nkwanta|Duayaw Nkwanta]] wɔ [[:en:Tano_North_Municipal_District|Tano North Municipal District]] wɔ [[:en:Ahafo_Region|Ahafo Mantam mu]] wɔ [[:en:Ghana|Ghana]].<ref>{{Cite web|title=Serwaa Kesse Girls' SHS {{!}} Service Mapping Directory|url=http://directory.mogcsp.gov.gh/listings/serwaa-kesse-girls-shs-ydu8|access-date=2022-09-24|website=Directory Mogcsp gov gh|archive-date=2022-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220924113416/http://directory.mogcsp.gov.gh/listings/serwaa-kesse-girls-shs-ydu8|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Serwaa Kesse Senior High School Archives|url=https://www.duayawnkwanta.com/tag/serwaa-kesse-senior-high-school/|access-date=2022-09-24|website=Duayaw Nkwanta|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=Menstrual Hygiene Day celebrated|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/menstrual-hygiene-day-celebrated.html|location=Accra, Ghana|access-date=2022-09-24|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref> Wɔ September 2022 mu no, wɔdaa wɔn ho adi sɛ nkonimdifoɔ wɔ afe 2022 [[:en:National_Business_Book_Award|Ɔman Adwumayɛbea]] Akansie a wɔyɛɛ no [[:en:Accra|Accra]].<ref>{{Cite web|date=2022-09-24|title=Serwaa Kesse Girls SHS wins National Business Pitch contest|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/business/Serwaa-Kesse-Girls-SHS-wins-National-Business-Pitch-contest-1629347|access-date=2022-09-24|website=GhanaWeb|language=en|archive-date=2022-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220924113412/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/business/Serwaa-Kesse-Girls-SHS-wins-National-Business-Pitch-contest-1629347|url-status=dead}}</ref>
Nhwehwɛmu Wɔ afe 2019 mu no, sukuu no de ne ho hyɛɛ [[:en:National_Science_Talent_Contest|Ɔman Nyansahu]] ne Nkontaabu Nsɛmmisa no fã a ɛfata no mu.<ref>{{Cite web|date=2019-03-18|title=NSMQ: Nafana, 3 others win in Brong Ahafo qualifiers - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/nsmq-nafana-3-others-win-in-brong-ahafo-qualifiers/|access-date=2022-09-24|website=Myjoyonline.|language=en-US}}</ref>
== Ntotoho ==
<references />
63g7lt6jlji992dpgre1o19m9gwgmqq
201111
201109
2026-11-07T16:24:15Z
~2026-59375-67
22302
201111
wikitext
text/x-wiki
'''Serwaa Kesse Girls' Senior High School''' yɛ mmaa aban sukuu a ɛwɔ [[:en:Duayaw_Nkwanta|Duayaw Nkwanta]] wɔ [[:en:Tano_North_Municipal_District|Tano North Municipal District]] wɔ [[:en:Ahafo_Region|Ahafo Mantam mu]] wɔ [[:en:Ghana|Ghana]].<ref>{{Cite web|title=Serwaa Kesse Girls' SHS {{!}} Service Mapping Directory|url=http://directory.mogcsp.gov.gh/listings/serwaa-kesse-girls-shs-ydu8|access-date=2022-09-24|website=Directory Mogcsp gov gh|archive-date=2022-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220924113416/http://directory.mogcsp.gov.gh/listings/serwaa-kesse-girls-shs-ydu8|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Serwaa Kesse Senior High School Archives|url=https://www.duayawnkwanta.com/tag/serwaa-kesse-senior-high-school/|access-date=2022-09-24|website=Duayaw Nkwanta|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=Menstrual Hygiene Day celebrated|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/menstrual-hygiene-day-celebrated.html|location=Accra, Ghana|access-date=2022-09-24|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref> Wɔ September 2022 mu no, wɔdaa wɔn ho adi sɛ nkonimdifoɔ wɔ afe 2022 [[:en:National_Business_Book_Award|Ɔman Adwumayɛbea]] Akansie a wɔyɛɛ no [[:en:Accra|Accra]].<ref>{{Cite web|date=2022-09-24|title=Serwaa Kesse Girls SHS wins National Business Pitch contest|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/business/Serwaa-Kesse-Girls-SHS-wins-National-Business-Pitch-contest-1629347|access-date=2022-09-24|website=GhanaWeb|language=en|archive-date=2022-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220924113412/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/business/Serwaa-Kesse-Girls-SHS-wins-National-Business-Pitch-contest-1629347|url-status=dead}}</ref>
Nhwehwɛmu Wɔ afe 2019 mu no, sukuu no de ne ho hyɛɛ [[:en:National_Science_Talent_Contest|Ɔman Nyansahu]] ne Nkontaabu Nsɛmmisa no fã a ɛfata no mu.<ref>{{Cite web|date=2019-03-18|title=NSMQ: Nafana, 3 others win in Brong Ahafo qualifiers - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/nsmq-nafana-3-others-win-in-brong-ahafo-qualifiers/|access-date=2022-09-24|website=Myjoyonline.|language=en-US}}</ref>
== Abakɔsɛm ==
Wɔde sukuu no sii hɔ wɔ afe 1965 mu mfiase no sɛ [[:en:Training_College,_Rajahmundry|Mmea Ntetee]] Kuw a [[:en:Kwame_Nkrumah|Kwame Nkrumah]] na ɔyɛe. Wɔ 15 August 1970 mu no, wɔsesaa no yɛɛ no ɔman ntoaso sukuu a wɔadi afra na wɔtoo din Duayaw Nkwanta Ntoaso Sukuu. Awiei koraa wɔ afe 2003 mu no, wɔdanee no yɛɛ no mmea ntoaso sukuu na wɔsesaa ne din yɛɛ no mprempren din. Wɔde Duayaw-Nkwanta Amammerɛ Mpɔtam hɔ Ɔhemmaa a odi kan maame no din too sukuu no so.<ref>{{Cite web|title=Serwaa Kesse Girls Senior High|url=https://ghanahighschools.com/ghs_schools/serwaa-kesse-girls-senior-high/|access-date=2022-09-24|website=GhanaHighSchools|language=en-GB}}</ref>
== Ntotoho ==
<references />
luj9b3o5yawnuk5c2ff0xqhm707ft85
Akumadan Senior High School
0
18214
201104
2026-11-07T16:01:56Z
Miss Lawrencia Adom
22021
Created page with "== Sukuu no ho asɛm == Akumadan Senior High School yɛ sukuu a ɛwɔ sukuu - kyinhyia a ɛto so abien (second cycle school) wɔ Asante mantam mu wɔ Ghana.<ref>{{Cite web|title=Akumadan Senior High School|url=http://www.greatakuss.com/|website=www.greatakuss.com|access-date=9 May 2015}}</ref> == Ntoto ho =="
201104
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asɛm ==
Akumadan Senior High School yɛ sukuu a ɛwɔ sukuu - kyinhyia a ɛto so abien (second cycle school) wɔ Asante mantam mu wɔ Ghana.<ref>{{Cite web|title=Akumadan Senior High School|url=http://www.greatakuss.com/|website=www.greatakuss.com|access-date=9 May 2015}}</ref>
== Ntoto ho ==
igv9c3kzinf5oczvih7k2etgutwan7f
201105
201104
2026-11-07T16:03:45Z
Miss Lawrencia Adom
22021
201105
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asɛm ==
Akumadan Senior High School yɛ sukuu a ɛwɔ sukuu - kyinhyia a ɛto so abien (second cycle school) wɔ Asante mantam mu wɔ Ghana.<ref>{{Cite web|title=Akumadan Senior High School|url=http://www.greatakuss.com/|website=www.greatakuss.com|access-date=9 May 2015}}</ref>
== Abakɔsɛm ==
== Ntoto ho ==
ssqn4xl4ko0aoj1becbn8oe6eummoze
201108
201105
2026-11-07T16:10:06Z
Miss Lawrencia Adom
22021
201108
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asɛm ==
Akumadan Senior High School yɛ sukuu a ɛwɔ sukuu - kyinhyia a ɛto so abien (second cycle school) wɔ Asante mantam mu wɔ Ghana.<ref>{{Cite web|title=Akumadan Senior High School|url=http://www.greatakuss.com/|website=www.greatakuss.com|access-date=9 May 2015}}</ref>
== Abakɔsɛm ==
Wɔde sukuu no sii hɔ wɔ afe 1976. Ɛwɔ Akumadan wɔ Offinso Atifi mantam mu wɔ Asante mantam mu na wobetumi ahu wɔ ɔkwan no benkum so bere a wofi Kumasi reba Techiman no. Sukuu no kɔla a wɔde di dwuma wɔ amanne kwan so no yɛ bruu.
== Ntoto ho ==
<references />
96aeeqqumsj9h31ucv2dywrbb7h8rk8
201176
201108
2026-11-07T23:20:46Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201176
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asɛm ==
Akumadan Senior High School yɛ sukuu a ɛwɔ sukuu - kyinhyia a ɛto so abien (second cycle school) wɔ Asante mantam mu wɔ Ghana.<ref>{{Cite web|title=Akumadan Senior High School|url=http://www.greatakuss.com/|website=www.greatakuss.com|access-date=9 May 2015|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313150353/http://greatakuss.com/|url-status=dead}}</ref>
== Abakɔsɛm ==
Wɔde sukuu no sii hɔ wɔ afe 1976. Ɛwɔ Akumadan wɔ Offinso Atifi mantam mu wɔ Asante mantam mu na wobetumi ahu wɔ ɔkwan no benkum so bere a wofi Kumasi reba Techiman no. Sukuu no kɔla a wɔde di dwuma wɔ amanne kwan so no yɛ bruu.
== Ntoto ho ==
<references />
hlkznscfn4a7y7ih7yaa036gyvekk3a
Dompoase Senior High Schoo
0
18215
201110
2026-11-07T16:23:27Z
Miss Lawrencia Adom
22021
Created page with "== Sukuu no ho asem == Dompoase Senior High School (a wɔsan frɛ no DOSS) yɛ"
201110
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asem ==
Dompoase Senior High School (a wɔsan frɛ no DOSS) yɛ
7g8zyexjh3rdilb3t2az9ok84uc7p64
201114
201110
2026-11-07T16:27:36Z
Miss Lawrencia Adom
22021
201114
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asem ==
Dompoase Senior High School (a wɔsan frɛ no DOSS) yɛ kyinini-sukuu a ɛtɔ abien wɔ Dompoase wɔ Adensi North mantam mu wɔ Asante mantam mu
abvam8z6ribkceydc0fmaajzdnyy0j5
201117
201114
2026-11-07T16:33:14Z
Miss Lawrencia Adom
22021
201117
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asem ==
Dompoase Senior High School (a wɔsan frɛ no DOSS) yɛ kyinini-sukuu a ɛtɔ abien wɔ Dompoase wɔ Adensi North mantam mu wɔ Asante mantam mu wɔ Ghana. <big>ɛ</big>yɛ sukuu a mmarima ne mmea afrafra.
pzypr98x4fqlr0mugsp467hlezh6vvt
201118
201117
2026-11-07T16:35:21Z
Miss Lawrencia Adom
22021
201118
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asem ==
Dompoase Senior High School (a wɔsan frɛ no DOSS) yɛ kyinini-sukuu a ɛtɔ abien wɔ Dompoase wɔ Adensi North mantam mu wɔ Asante mantam mu wɔ Ghana. <big>ɛ</big>yɛ sukuu a mmarima ne mmea afrafra.<ref>{{Cite web|last=Online|first=Peace FM|title=Early Detection Campaign On Breast Cancer Reach Dompoase SHS In The Ashanti Region|url=https://www.peacefmonline.com/pages/local/health/201502/231210.php|access-date=2022-11-10|website=Peacefmonline.com - Ghana news}}</ref>
== Ntoto ho ==
k2x2c2ywzokj5klagpfcg7nns0k9fac
201119
201118
2026-11-07T16:36:16Z
Miss Lawrencia Adom
22021
201119
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asem ==
Dompoase Senior High School (a wɔsan frɛ no DOSS) yɛ kyinini-sukuu a ɛtɔ abien wɔ Dompoase wɔ Adensi North mantam mu wɔ Asante mantam mu wɔ Ghana. <big>ɛ</big>yɛ sukuu a mmarima ne mmea afrafra.<ref>{{Cite web|last=Online|first=Peace FM|title=Early Detection Campaign On Breast Cancer Reach Dompoase SHS In The Ashanti Region|url=https://www.peacefmonline.com/pages/local/health/201502/231210.php|access-date=2022-11-10|website=Peacefmonline.com - Ghana news}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref>
== Ntoto ho ==
ntbhgmqrvcds8b7hnzhunanosg7ueio
201122
201119
2026-11-07T16:38:50Z
Miss Lawrencia Adom
22021
201122
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asem ==
Dompoase Senior High School (a wɔsan frɛ no DOSS) yɛ kyinini-sukuu a ɛtɔ abien wɔ Dompoase wɔ Adensi North mantam mu wɔ Asante mantam mu wɔ Ghana. <big>ɛ</big>yɛ sukuu a mmarima ne mmea afrafra.<ref>{{Cite web|last=Online|first=Peace FM|title=Early Detection Campaign On Breast Cancer Reach Dompoase SHS In The Ashanti Region|url=https://www.peacefmonline.com/pages/local/health/201502/231210.php|access-date=2022-11-10|website=Peacefmonline.com - Ghana news}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref>
== Ntoto ho ==
8gkf9wb0a8nlelsfej7s6ophqe7gtlh
201123
201122
2026-11-07T16:40:29Z
Miss Lawrencia Adom
22021
201123
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asem ==
Dompoase Senior High School (a wɔsan frɛ no DOSS) yɛ kyinini-sukuu a ɛtɔ abien wɔ [[:en:Dompoase|Dompoase]] wɔ Adensi North mantam mu wɔ Asante mantam mu wɔ Ghana. <big>ɛ</big>yɛ sukuu a mmarima ne mmea afrafra.<ref>{{Cite web|last=Online|first=Peace FM|title=Early Detection Campaign On Breast Cancer Reach Dompoase SHS In The Ashanti Region|url=https://www.peacefmonline.com/pages/local/health/201502/231210.php|access-date=2022-11-10|website=Peacefmonline.com - Ghana news}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref>
== Ntoto ho ==
275hsj4shi5uyfba6xgl0p8y19rnse7
201126
201123
2026-11-07T16:42:20Z
Miss Lawrencia Adom
22021
201126
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asem ==
Dompoase Senior High School (a wɔsan frɛ no DOSS) yɛ kyinini-sukuu a ɛtɔ abien wɔ [[:en:Dompoase|Dompoase]] wɔ [[:en:Adansi_North_District|Adensi North]] mantam mu wɔ Asante mantam mu wɔ Ghana. <big>ɛ</big>yɛ sukuu a mmarima ne mmea afrafra.<ref>{{Cite web|last=Online|first=Peace FM|title=Early Detection Campaign On Breast Cancer Reach Dompoase SHS In The Ashanti Region|url=https://www.peacefmonline.com/pages/local/health/201502/231210.php|access-date=2022-11-10|website=Peacefmonline.com - Ghana news}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref>
== Ntoto ho ==
4ugltc0iy7urs713aqjd7u937y38jtb
201128
201126
2026-11-07T16:43:18Z
Miss Lawrencia Adom
22021
201128
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asem ==
Dompoase Senior High School (a wɔsan frɛ no DOSS) yɛ kyinini-sukuu a ɛtɔ abien wɔ [[:en:Dompoase|Dompoase]] wɔ [[:en:Adansi_North_District|Adensi North]] mantam mu wɔ [[:en:Ashanti_Region|Asante]] mantam mu wɔ Ghana. <big>ɛ</big>yɛ sukuu a mmarima ne mmea afrafra.<ref>{{Cite web|last=Online|first=Peace FM|title=Early Detection Campaign On Breast Cancer Reach Dompoase SHS In The Ashanti Region|url=https://www.peacefmonline.com/pages/local/health/201502/231210.php|access-date=2022-11-10|website=Peacefmonline.com - Ghana news}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref>
== Ntoto ho ==
t21cq2wmxnpacbo0slonywc8pphgkko
201135
201128
2026-11-07T16:52:43Z
Miss Lawrencia Adom
22021
201135
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asem ==
Dompoase Senior High School (a wɔsan frɛ no DOSS) yɛ kyinini-sukuu a ɛtɔ abien wɔ [[:en:Dompoase|Dompoase]] wɔ [[:en:Adansi_North_District|Adensi North]] mantam mu wɔ [[:en:Ashanti_Region|Asante]] mantam mu wɔ Ghana. <big>ɛ</big>yɛ sukuu a mmarima ne mmea afrafra.<ref>{{Cite web|last=Online|first=Peace FM|title=Early Detection Campaign On Breast Cancer Reach Dompoase SHS In The Ashanti Region|url=https://www.peacefmonline.com/pages/local/health/201502/231210.php|access-date=2022-11-10|website=Peacefmonline.com - Ghana news}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref> Anglogold Ashanti de nwoma maa sukuu no, Akrofuom SHS
== Ntoto ho ==
qlmqrwm27sw30k3rpk4vr62p9rv74n8
201138
201135
2026-11-07T16:54:08Z
Miss Lawrencia Adom
22021
201138
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asem ==
Dompoase Senior High School (a wɔsan frɛ no DOSS) yɛ kyinini-sukuu a ɛtɔ abien wɔ [[:en:Dompoase|Dompoase]] wɔ [[:en:Adansi_North_District|Adensi North]] mantam mu wɔ [[:en:Ashanti_Region|Asante]] mantam mu wɔ Ghana. <big>ɛ</big>yɛ sukuu a mmarima ne mmea afrafra.<ref>{{Cite web|last=Online|first=Peace FM|title=Early Detection Campaign On Breast Cancer Reach Dompoase SHS In The Ashanti Region|url=https://www.peacefmonline.com/pages/local/health/201502/231210.php|access-date=2022-11-10|website=Peacefmonline.com - Ghana news}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref> Anglogold Ashanti de nwoma maa sukuu no, Akrofuom SHS, Asare Bediako SHS ne afoforɔ.
== Ntoto ho ==
bsc5x8885y9dg7c023fdx961g9wym6y
201140
201138
2026-11-07T16:57:20Z
Miss Lawrencia Adom
22021
201140
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asem ==
Dompoase Senior High School (a wɔsan frɛ no DOSS) yɛ kyinini-sukuu a ɛtɔ abien wɔ [[:en:Dompoase|Dompoase]] wɔ [[:en:Adansi_North_District|Adensi North]] mantam mu wɔ [[:en:Ashanti_Region|Asante]] mantam mu wɔ Ghana. <big>ɛ</big>yɛ sukuu a mmarima ne mmea afrafra.<ref>{{Cite web|last=Online|first=Peace FM|title=Early Detection Campaign On Breast Cancer Reach Dompoase SHS In The Ashanti Region|url=https://www.peacefmonline.com/pages/local/health/201502/231210.php|access-date=2022-11-10|website=Peacefmonline.com - Ghana news}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref> Anglogold Ashanti de nwoma maa sukuu no, Akrofuom SHS, Asare Bediako SHS ne afoforɔ.<ref>{{Cite news|title=Anglogold presents 4,000 books to 9 SHS|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/anglogold-presents-4-000-books-to-9-shs.html|location=Accra, Ghana|access-date=2022-11-10|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}{{Cite news|title=Anglogold presents 4,000 books to 9 SHS|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/anglogold-presents-4-000-books-to-9-shs.html|location=Accra, Ghana|access-date=2022-11-10|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref>
== Ntoto ho ==
szl7tgtvwma57l3yh9x5lm0g31ltctf
201143
201140
2026-11-07T16:59:21Z
Miss Lawrencia Adom
22021
201143
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asem ==
Dompoase Senior High School (a wɔsan frɛ no DOSS) yɛ kyinini-sukuu a ɛtɔ abien wɔ [[:en:Dompoase|Dompoase]] wɔ [[:en:Adansi_North_District|Adensi North]] mantam mu wɔ [[:en:Ashanti_Region|Asante]] mantam mu wɔ Ghana. <big>ɛ</big>yɛ sukuu a mmarima ne mmea afrafra.<ref>{{Cite web|last=Online|first=Peace FM|title=Early Detection Campaign On Breast Cancer Reach Dompoase SHS In The Ashanti Region|url=https://www.peacefmonline.com/pages/local/health/201502/231210.php|access-date=2022-11-10|website=Peacefmonline.com - Ghana news}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref> Anglogold Ashanti de nwoma maa sukuu no, [[:en:Akrofuom_Senior_High_Technical_School|Akrofuom SHS]], Asare Bediako SHS ne afoforɔ.<ref>{{Cite news|title=Anglogold presents 4,000 books to 9 SHS|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/anglogold-presents-4-000-books-to-9-shs.html|location=Accra, Ghana|access-date=2022-11-10|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}{{Cite news|title=Anglogold presents 4,000 books to 9 SHS|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/anglogold-presents-4-000-books-to-9-shs.html|location=Accra, Ghana|access-date=2022-11-10|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref>
== Ntoto ho ==
h0ieddzqd5gslsqqbl5y4zmx15vzhrl
201145
201143
2026-11-07T17:03:03Z
Miss Lawrencia Adom
22021
201145
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asem ==
Dompoase Senior High School (a wɔsan frɛ no DOSS) yɛ kyinini-sukuu a ɛtɔ abien wɔ [[:en:Dompoase|Dompoase]] wɔ [[:en:Adansi_North_District|Adensi North]] mantam mu wɔ [[:en:Ashanti_Region|Asante]] mantam mu wɔ Ghana. <big>ɛ</big>yɛ sukuu a mmarima ne mmea afrafra.<ref>{{Cite web|last=Online|first=Peace FM|title=Early Detection Campaign On Breast Cancer Reach Dompoase SHS In The Ashanti Region|url=https://www.peacefmonline.com/pages/local/health/201502/231210.php|access-date=2022-11-10|website=Peacefmonline.com - Ghana news}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref> Anglogold Ashanti de nwoma maa sukuu no, [[:en:Akrofuom_Senior_High_Technical_School|Akrofuom SHS]], [[:en:Asare_Bediako_Senior_High_School|Asare Bediako SHS]] ne afoforɔ.<ref>{{Cite news|title=Anglogold presents 4,000 books to 9 SHS|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/anglogold-presents-4-000-books-to-9-shs.html|location=Accra, Ghana|access-date=2022-11-10|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}{{Cite news|title=Anglogold presents 4,000 books to 9 SHS|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/anglogold-presents-4-000-books-to-9-shs.html|location=Accra, Ghana|access-date=2022-11-10|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref>
== Ntoto ho ==
ohwwtnekc0n7dtwa3a9og4m5muiu4rq
201150
201145
2026-11-07T17:10:51Z
Miss Lawrencia Adom
22021
201150
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asem ==
Dompoase Senior High School (a wɔsan frɛ no DOSS) yɛ kyinini-sukuu a ɛtɔ abien wɔ [[:en:Dompoase|Dompoase]] wɔ [[:en:Adansi_North_District|Adensi North]] mantam mu wɔ [[:en:Ashanti_Region|Asante]] mantam mu wɔ Ghana. <big>ɛ</big>yɛ sukuu a mmarima ne mmea afrafra.<ref>{{Cite web|last=Online|first=Peace FM|title=Early Detection Campaign On Breast Cancer Reach Dompoase SHS In The Ashanti Region|url=https://www.peacefmonline.com/pages/local/health/201502/231210.php|access-date=2022-11-10|website=Peacefmonline.com - Ghana news}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref> Anglogold Ashanti de nwoma maa sukuu no, [[:en:Akrofuom_Senior_High_Technical_School|Akrofuom SHS]], [[:en:Asare_Bediako_Senior_High_School|Asare Bediako SHS]] ne afoforɔ.<ref>{{Cite news|title=Anglogold presents 4,000 books to 9 SHS|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/anglogold-presents-4-000-books-to-9-shs.html|location=Accra, Ghana|access-date=2022-11-10|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}{{Cite news|title=Anglogold presents 4,000 books to 9 SHS|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/anglogold-presents-4-000-books-to-9-shs.html|location=Accra, Ghana|access-date=2022-11-10|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref>
== Abakɔsɛm ==
The school was established in 1974
== Ntoto ho ==
blrjsx6km5o8h1kqpaysj3rokupad29
201151
201150
2026-11-07T17:13:07Z
Miss Lawrencia Adom
22021
201151
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asem ==
Dompoase Senior High School (a wɔsan frɛ no DOSS) yɛ kyinini-sukuu a ɛtɔ abien wɔ [[:en:Dompoase|Dompoase]] wɔ [[:en:Adansi_North_District|Adensi North]] mantam mu wɔ [[:en:Ashanti_Region|Asante]] mantam mu wɔ Ghana. <big>ɛ</big>yɛ sukuu a mmarima ne mmea afrafra.<ref>{{Cite web|last=Online|first=Peace FM|title=Early Detection Campaign On Breast Cancer Reach Dompoase SHS In The Ashanti Region|url=https://www.peacefmonline.com/pages/local/health/201502/231210.php|access-date=2022-11-10|website=Peacefmonline.com - Ghana news}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref> Anglogold Ashanti de nwoma maa sukuu no, [[:en:Akrofuom_Senior_High_Technical_School|Akrofuom SHS]], [[:en:Asare_Bediako_Senior_High_School|Asare Bediako SHS]] ne afoforɔ.<ref>{{Cite news|title=Anglogold presents 4,000 books to 9 SHS|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/anglogold-presents-4-000-books-to-9-shs.html|location=Accra, Ghana|access-date=2022-11-10|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}{{Cite news|title=Anglogold presents 4,000 books to 9 SHS|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/anglogold-presents-4-000-books-to-9-shs.html|location=Accra, Ghana|access-date=2022-11-10|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref>
== Abakɔsɛm ==
The school was established in 1974<ref>{{Cite web|title=Dompoase SHS Lacks Basic Infrastructure News Ghana|url=https://newsghana.com.gh/dompoase-shs-lacks-basic-infrastructure/|access-date=2022-11-10|website=newsghana.com.gh|language=en-US}}</ref>
== Ntoto ho ==
dfjayw6j3fcyhwbmke1sssmx9sv79s2
201186
201151
2026-11-07T23:43:29Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201186
wikitext
text/x-wiki
== Sukuu no ho asem ==
Dompoase Senior High School (a wɔsan frɛ no DOSS) yɛ kyinini-sukuu a ɛtɔ abien wɔ [[:en:Dompoase|Dompoase]] wɔ [[:en:Adansi_North_District|Adensi North]] mantam mu wɔ [[:en:Ashanti_Region|Asante]] mantam mu wɔ Ghana. <big>ɛ</big>yɛ sukuu a mmarima ne mmea afrafra.<ref>{{Cite web|last=Online|first=Peace FM|title=Early Detection Campaign On Breast Cancer Reach Dompoase SHS In The Ashanti Region|url=https://www.peacefmonline.com/pages/local/health/201502/231210.php|access-date=2022-11-10|website=Peacefmonline.com - Ghana news|archive-date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203163320/https://www.peacefmonline.com/pages/local/health/201502/231210.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-11|title=Joy Learning Essay Club: Kwakye Rosemary, Maame Akyaa Oppong emerge winners of Ghana Month edition - MyJoyOnline.com|url=https://www.myjoyonline.com/joy-learning-essay-club-kwakye-rosemary-maame-akyaa-oppong-emerge-winners-of-ghana-month-edition/|access-date=2022-11-10|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref> Anglogold Ashanti de nwoma maa sukuu no, [[:en:Akrofuom_Senior_High_Technical_School|Akrofuom SHS]], [[:en:Asare_Bediako_Senior_High_School|Asare Bediako SHS]] ne afoforɔ.<ref>{{Cite news|title=Anglogold presents 4,000 books to 9 SHS|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/anglogold-presents-4-000-books-to-9-shs.html|location=Accra, Ghana|access-date=2022-11-10|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}{{Cite news|title=Anglogold presents 4,000 books to 9 SHS|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/anglogold-presents-4-000-books-to-9-shs.html|location=Accra, Ghana|access-date=2022-11-10|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref>
== Abakɔsɛm ==
The school was established in 1974<ref>{{Cite web|title=Dompoase SHS Lacks Basic Infrastructure News Ghana|url=https://newsghana.com.gh/dompoase-shs-lacks-basic-infrastructure/|access-date=2022-11-10|website=newsghana.com.gh|language=en-US}}</ref>
== Ntoto ho ==
kcfh0m67wsxk56d0rbzmcm2c08g35ro
Juaso Senior High School
0
18216
201112
2026-11-07T16:26:58Z
Anane Desmond Danquah
20040
Created page with "Juaso Senior High Technical School (wɔtaa frɛ no JUASHTECH) yɛ ɔman mpanyimfo ntoaso ne mfiridwuma sukuu a wɔbom yɛ adesua a ɛwɔ Juaso, Asante Akim South Municipal District ahenkuro wɔ Ashanti Mantam mu wɔ Ghana.<ref>{{Cite web|title=Juaso Senior High/Tech - School Details & Programmes Offered|url=https://shsselect.com/schools/juaso-senior-high-tech|access-date=2026-11-07|website=SHS Select|language=en}}</ref> == Ntotoho == <references />"
201112
wikitext
text/x-wiki
Juaso Senior High Technical School (wɔtaa frɛ no JUASHTECH) yɛ ɔman mpanyimfo ntoaso ne mfiridwuma sukuu a wɔbom yɛ adesua a ɛwɔ Juaso, Asante Akim South Municipal District ahenkuro wɔ Ashanti Mantam mu wɔ Ghana.<ref>{{Cite web|title=Juaso Senior High/Tech - School Details & Programmes Offered|url=https://shsselect.com/schools/juaso-senior-high-tech|access-date=2026-11-07|website=SHS Select|language=en}}</ref>
== Ntotoho ==
<references />
aebmpdhlfgrgqqxfvouy44e8pryys4h
201113
201112
2026-11-07T16:27:21Z
Anane Desmond Danquah
20040
201113
wikitext
text/x-wiki
'''Juaso Senior High Technical School''' (wɔtaa frɛ no JUASHTECH) yɛ ɔman mpanyimfo ntoaso ne mfiridwuma sukuu a wɔbom yɛ adesua a ɛwɔ Juaso, Asante Akim South Municipal District ahenkuro wɔ Ashanti Mantam mu wɔ Ghana.<ref>{{Cite web|title=Juaso Senior High/Tech - School Details & Programmes Offered|url=https://shsselect.com/schools/juaso-senior-high-tech|access-date=2026-11-07|website=SHS Select|language=en}}</ref>
== Ntotoho ==
<references />
d34py8x76f1mcqp2i58q6yjoihiynnz
201115
201113
2026-11-07T16:27:36Z
Anane Desmond Danquah
20040
201115
wikitext
text/x-wiki
'''Juaso Senior High Technical School''' (wɔtaa frɛ no '''JUASHTECH''') yɛ ɔman mpanyimfo ntoaso ne mfiridwuma sukuu a wɔbom yɛ adesua a ɛwɔ Juaso, Asante Akim South Municipal District ahenkuro wɔ Ashanti Mantam mu wɔ Ghana.<ref>{{Cite web|title=Juaso Senior High/Tech - School Details & Programmes Offered|url=https://shsselect.com/schools/juaso-senior-high-tech|access-date=2026-11-07|website=SHS Select|language=en}}</ref>
== Ntotoho ==
<references />
ou7jzr34o1frhsmhfu9zxeanh9uong4
201116
201115
2026-11-07T16:28:51Z
Anane Desmond Danquah
20040
201116
wikitext
text/x-wiki
'''Juaso Senior High Technical School''' (wɔtaa frɛ no '''JUASHTECH''') yɛ ɔman mpanyimfo ntoaso ne mfiridwuma sukuu a wɔbom yɛ adesua a ɛwɔ Juaso, Asante Akim South Municipal District ahenkuro wɔ Ashanti Mantam mu wɔ Ghana.<ref>{{Cite web|title=Juaso Senior High/Tech - School Details & Programmes Offered|url=https://shsselect.com/schools/juaso-senior-high-tech|access-date=2026-11-07|website=SHS Select|language=en}}</ref>
== Abakɔsem ==
== Ntotoho ==
<references />
otpthavyr5oyf03lgrexagnnhbly4es
St. Louis Senior High School (Ghana)
0
18217
201120
2026-11-07T16:36:49Z
Anane Desmond Danquah
20040
Created page with "St. Louis Senior High School yɛ Ghana adesua asoɛe a wɔde ma mmabaa wɔ Oduom kurotia Kumasi wɔ Ashanti Mantam mu. Ɛyɛ mmeawa sukuu a edi kan wɔ Ghana, a Yesu Koma kronkron no nuabeanom na wɔde sii hɔ wɔ afe 1949 mu.<ref>{{Cite web|title=Home - ST Louis Senior High School, Kumasi|url=https://stlouisshs.edu.gh/|access-date=2025-02-01|website=stlouisshs.edu.gh}}</ref> == Ntotoho == <references />"
201120
wikitext
text/x-wiki
St. Louis Senior High School yɛ Ghana adesua asoɛe a wɔde ma mmabaa wɔ Oduom kurotia Kumasi wɔ Ashanti Mantam mu. Ɛyɛ mmeawa sukuu a edi kan wɔ Ghana, a Yesu Koma kronkron no nuabeanom na wɔde sii hɔ wɔ afe 1949 mu.<ref>{{Cite web|title=Home - ST Louis Senior High School, Kumasi|url=https://stlouisshs.edu.gh/|access-date=2025-02-01|website=stlouisshs.edu.gh}}</ref>
== Ntotoho ==
<references />
dqyfoul3knrp6z4elo4i59pavztikyy
201121
201120
2026-11-07T16:37:17Z
Anane Desmond Danquah
20040
201121
wikitext
text/x-wiki
'''St. Louis Senior High School''' yɛ Ghana adesua asoɛe a wɔde ma mmabaa wɔ Oduom kurotia Kumasi wɔ Ashanti Mantam mu. Ɛyɛ mmeawa sukuu a edi kan wɔ Ghana, a Yesu Koma kronkron no nuabeanom na wɔde sii hɔ wɔ afe 1949 mu.<ref>{{Cite web|title=Home - ST Louis Senior High School, Kumasi|url=https://stlouisshs.edu.gh/|access-date=2025-02-01|website=stlouisshs.edu.gh}}</ref>
== Ntotoho ==
<references />
dtlpyn4b1delyda47qxqs25gyx7vq48
Adventist Girls High School
0
18218
201124
2026-11-07T16:41:37Z
Anane Desmond Danquah
20040
Created page with "Adventist Girls' High School (kane no na wɔfrɛ no Ntonso Senior High School) yɛ Ghana mmabaa ntoaso sukuu a ɛwɔ Ntonso wɔ Kwabre Apuei Mantam mu wɔ Ashanti Mantam mu.<ref>{{Cite news|title=First Lady, Philanthropists Donate to Adventist Girls SHS|newspaper=Modern Ghana|url=http://www.modernghana.com/news/367419/1/first-lady-philanthropists-donate-to-adventist-gir.html|access-date=23 April 2015}}</ref>"
201124
wikitext
text/x-wiki
Adventist Girls' High School (kane no na wɔfrɛ no Ntonso Senior High School) yɛ Ghana mmabaa ntoaso sukuu a ɛwɔ Ntonso wɔ Kwabre Apuei Mantam mu wɔ Ashanti Mantam mu.<ref>{{Cite news|title=First Lady, Philanthropists Donate to Adventist Girls SHS|newspaper=Modern Ghana|url=http://www.modernghana.com/news/367419/1/first-lady-philanthropists-donate-to-adventist-gir.html|access-date=23 April 2015}}</ref>
fu5mmg5oaaigj3swr4ty2ebuctq0xm5
201125
201124
2026-11-07T16:42:09Z
Anane Desmond Danquah
20040
201125
wikitext
text/x-wiki
Adventist Girls' High School (kane no na wɔfrɛ no Ntonso Senior High School) yɛ Ghana mmabaa ntoaso sukuu a ɛwɔ Ntonso wɔ Kwabre Apuei Mantam mu wɔ Ashanti Mantam mu.<ref>{{Cite news|title=First Lady, Philanthropists Donate to Adventist Girls SHS|newspaper=Modern Ghana|url=http://www.modernghana.com/news/367419/1/first-lady-philanthropists-donate-to-adventist-gir.html|access-date=23 April 2015}}</ref>
== Ntotoho ==
s2gj5r0dakxwa1xp438hp72l46ib45c
201127
201125
2026-11-07T16:42:46Z
Anane Desmond Danquah
20040
201127
wikitext
text/x-wiki
Adventist Girls' High School (kane no na wɔfrɛ no Ntonso Senior High School) yɛ Ghana mmabaa ntoaso sukuu a ɛwɔ Ntonso wɔ Kwabre Apuei Mantam mu wɔ Ashanti Mantam mu.<ref>{{Cite news|title=First Lady, Philanthropists Donate to Adventist Girls SHS|newspaper=Modern Ghana|url=http://www.modernghana.com/news/367419/1/first-lady-philanthropists-donate-to-adventist-gir.html|access-date=23 April 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ghana » Ashanti Region » Kwabre East District|url=http://kwabre.ghanadistricts.gov.gh/?arrow=nws&read=43464|website=kwabre.ghanadistricts.gov.gh|access-date=23 April 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304092930/http://kwabre.ghanadistricts.gov.gh/?arrow=nws&read=43464|archivedate=4 March 2016}}</ref>
== Ntotoho ==
lgmu172wsodbmx5fs5vxkh3tjhigkl1
201129
201127
2026-11-07T16:43:22Z
Anane Desmond Danquah
20040
201129
wikitext
text/x-wiki
Adventist Girls' High School (kane no na wɔfrɛ no Ntonso Senior High School) yɛ Ghana mmabaa ntoaso sukuu a ɛwɔ Ntonso wɔ Kwabre Apuei Mantam mu wɔ Ashanti Mantam mu.<ref>{{Cite news|title=First Lady, Philanthropists Donate to Adventist Girls SHS|newspaper=Modern Ghana|url=http://www.modernghana.com/news/367419/1/first-lady-philanthropists-donate-to-adventist-gir.html|access-date=23 April 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ghana » Ashanti Region » Kwabre East District|url=http://kwabre.ghanadistricts.gov.gh/?arrow=nws&read=43464|website=kwabre.ghanadistricts.gov.gh|access-date=23 April 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304092930/http://kwabre.ghanadistricts.gov.gh/?arrow=nws&read=43464|archivedate=4 March 2016}}</ref><ref>{{Cite web|title=GNAAS symposium in commemoration of the 125th anniversary celebration. - Central Ghana Conference {{!}} CGC|url=http://www.cgcsda.org/125-years-annivesary/|website=www.cgcsda.org|access-date=23 April 2015|first1=Ernest|last1=Gyebi|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122622/http://www.cgcsda.org/125-years-annivesary/|url-status=dead}}</ref>
== Ntotoho ==
t5gzeb29lbr9fr8uo1eaxaz9pvij3jk
201130
201129
2026-11-07T16:43:40Z
Anane Desmond Danquah
20040
201130
wikitext
text/x-wiki
'''Adventist Girls' High School''' (kane no na wɔfrɛ no Ntonso Senior High School) yɛ Ghana mmabaa ntoaso sukuu a ɛwɔ Ntonso wɔ Kwabre Apuei Mantam mu wɔ Ashanti Mantam mu.<ref>{{Cite news|title=First Lady, Philanthropists Donate to Adventist Girls SHS|newspaper=Modern Ghana|url=http://www.modernghana.com/news/367419/1/first-lady-philanthropists-donate-to-adventist-gir.html|access-date=23 April 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ghana » Ashanti Region » Kwabre East District|url=http://kwabre.ghanadistricts.gov.gh/?arrow=nws&read=43464|website=kwabre.ghanadistricts.gov.gh|access-date=23 April 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304092930/http://kwabre.ghanadistricts.gov.gh/?arrow=nws&read=43464|archivedate=4 March 2016}}</ref><ref>{{Cite web|title=GNAAS symposium in commemoration of the 125th anniversary celebration. - Central Ghana Conference {{!}} CGC|url=http://www.cgcsda.org/125-years-annivesary/|website=www.cgcsda.org|access-date=23 April 2015|first1=Ernest|last1=Gyebi|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122622/http://www.cgcsda.org/125-years-annivesary/|url-status=dead}}</ref>
== Ntotoho ==
f6zhkpbz9hc8rgr13vzeopfr6cb7mei
201131
201130
2026-11-07T16:44:07Z
Anane Desmond Danquah
20040
201131
wikitext
text/x-wiki
'''Adventist Girls' High School''' (kane no na wɔfrɛ no '''Ntonso Senior High School''') yɛ Ghana mmabaa ntoaso sukuu a ɛwɔ Ntonso wɔ Kwabre Apuei Mantam mu wɔ Ashanti Mantam mu.<ref>{{Cite news|title=First Lady, Philanthropists Donate to Adventist Girls SHS|newspaper=Modern Ghana|url=http://www.modernghana.com/news/367419/1/first-lady-philanthropists-donate-to-adventist-gir.html|access-date=23 April 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ghana » Ashanti Region » Kwabre East District|url=http://kwabre.ghanadistricts.gov.gh/?arrow=nws&read=43464|website=kwabre.ghanadistricts.gov.gh|access-date=23 April 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304092930/http://kwabre.ghanadistricts.gov.gh/?arrow=nws&read=43464|archivedate=4 March 2016}}</ref><ref>{{Cite web|title=GNAAS symposium in commemoration of the 125th anniversary celebration. - Central Ghana Conference {{!}} CGC|url=http://www.cgcsda.org/125-years-annivesary/|website=www.cgcsda.org|access-date=23 April 2015|first1=Ernest|last1=Gyebi|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122622/http://www.cgcsda.org/125-years-annivesary/|url-status=dead}}</ref>
== Ntotoho ==
4ugk418w6g6na862nohvdcnhv0n1zn0
St. James Seminary Senior High School
0
18219
201132
2026-11-07T16:51:28Z
Anane Desmond Danquah
20040
Created page with "St. James Seminary yɛ ntoaso sukuu a ɛwɔ Sunyani, Bono mantam a ɛwɔ Ghana ahenkuro mu, a Most Rev. James Kwadwo Owusu na ɔde sii hɔ wɔ afe 1978 mu,<ref>{{cite web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bowusu.html|title=Bishop James Kwadwo Owusu|publisher=David M. Cheney|date=1996|accessdate=30 March 2018}}</ref>"
201132
wikitext
text/x-wiki
St. James Seminary yɛ ntoaso sukuu a ɛwɔ Sunyani, Bono mantam a ɛwɔ Ghana ahenkuro mu, a Most Rev. James Kwadwo Owusu na ɔde sii hɔ wɔ afe 1978 mu,<ref>{{cite web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bowusu.html|title=Bishop James Kwadwo Owusu|publisher=David M. Cheney|date=1996|accessdate=30 March 2018}}</ref>
p41vp50l4lgdeb9xnohcab1ueafep9s
201133
201132
2026-11-07T16:51:57Z
Anane Desmond Danquah
20040
201133
wikitext
text/x-wiki
St. James Seminary yɛ ntoaso sukuu a ɛwɔ Sunyani, Bono mantam a ɛwɔ Ghana ahenkuro mu, a Most Rev. James Kwadwo Owusu na ɔde sii hɔ wɔ afe 1978 mu,<ref>{{cite web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bowusu.html|title=Bishop James Kwadwo Owusu|publisher=David M. Cheney|date=1996|accessdate=30 March 2018}}</ref>
== Ntotoho ==
rxlunjl625id8ft05i26l7mu52k2xx5
201134
201133
2026-11-07T16:52:43Z
Anane Desmond Danquah
20040
201134
wikitext
text/x-wiki
St. James Seminary yɛ ntoaso sukuu a ɛwɔ Sunyani, Bono mantam a ɛwɔ Ghana ahenkuro mu, a Most Rev. James Kwadwo Owusu na ɔde sii hɔ wɔ afe 1978 mu,<ref>{{cite web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bowusu.html|title=Bishop James Kwadwo Owusu|publisher=David M. Cheney|date=1996|accessdate=30 March 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://rcdsunyani.org/diocesan-memoir|title=DIOCESAN MEMOIRS|publisher=Catholic Diocese of Sunyani|accessdate=30 March 2018}}</ref>
== Ntotoho ==
5ic42bv50hwdhqaeqap3ak6yux771f3
201136
201134
2026-11-07T16:53:37Z
Anane Desmond Danquah
20040
201136
wikitext
text/x-wiki
St. James Seminary yɛ ntoaso sukuu a ɛwɔ Sunyani, Bono mantam a ɛwɔ Ghana ahenkuro mu, a Most Rev. James Kwadwo Owusu na ɔde sii hɔ wɔ afe 1978 mu,<ref>{{cite web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bowusu.html|title=Bishop James Kwadwo Owusu|publisher=David M. Cheney|date=1996|accessdate=30 March 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://rcdsunyani.org/diocesan-memoir|title=DIOCESAN MEMOIRS|publisher=Catholic Diocese of Sunyani|accessdate=30 March 2018}}</ref><ref>{{Cite news|title=Brong Ahafo to be known as Bono Region|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/ghananews-brong-ahafo-to-be-known-as-bono-region.html|location=Accra, Ghana|access-date=2020-08-24|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref>
== Ntotoho ==
stdmguceqbiky8tt6s5cbdq8v5deyk4
201137
201136
2026-11-07T16:54:05Z
Anane Desmond Danquah
20040
201137
wikitext
text/x-wiki
'''St. James Seminary''' yɛ ntoaso sukuu a ɛwɔ Sunyani, Bono mantam a ɛwɔ Ghana ahenkuro mu, a Most Rev. James Kwadwo Owusu na ɔde sii hɔ wɔ afe 1978 mu,<ref>{{cite web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bowusu.html|title=Bishop James Kwadwo Owusu|publisher=David M. Cheney|date=1996|accessdate=30 March 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://rcdsunyani.org/diocesan-memoir|title=DIOCESAN MEMOIRS|publisher=Catholic Diocese of Sunyani|accessdate=30 March 2018}}</ref><ref>{{Cite news|title=Brong Ahafo to be known as Bono Region|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/ghananews-brong-ahafo-to-be-known-as-bono-region.html|location=Accra, Ghana|access-date=2020-08-24|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref>
== Ntotoho ==
gepx6ymcpvo3oio796lliu2g4fo02g5
201141
201137
2026-11-07T16:57:57Z
Anane Desmond Danquah
20040
201141
wikitext
text/x-wiki
'''St. James Seminary''' yɛ ntoaso sukuu a ɛwɔ Sunyani, Bono Mantam a ɛwɔ Ghana ahenkuro mu, a Most Rev. James Kwadwo Owusu na ɔde sii hɔ wɔ afe 1978 mu,<ref>{{cite web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bowusu.html|title=Bishop James Kwadwo Owusu|publisher=David M. Cheney|date=1996|accessdate=30 March 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://rcdsunyani.org/diocesan-memoir|title=DIOCESAN MEMOIRS|publisher=Catholic Diocese of Sunyani|accessdate=30 March 2018}}</ref><ref>{{Cite news|title=Brong Ahafo to be known as Bono Region|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/ghananews-brong-ahafo-to-be-known-as-bono-region.html|location=Accra, Ghana|access-date=2020-08-24|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref> ɔsɔfopɔn a w'awu wɔ Roman Katolek Asɔredan a ɛwɔ Sunyani no mu. Ɛnyɛ Senior High School nko ara, na mmom ɛyɛ Katolekfo Minor Seminary nso a ɛma ho kwan ahorow pii ma seminarians ne wɔn a wɔnyɛ Seminarians nyinaa sɛ ɛnyɛ sɛ ɛbɛma wɔahu wɔn tumi nko, na mmom sɛ wɔbɛhyɛ wɔn ho dwuma. Sukuu no si abrabɔ pa, honhom fam ne suban pa a wɔbɛhyehyɛ so dua de ka mmɔden a wɔbɔ sɛ wobenya adesua mu mmɔdenbɔ ho. Wɔabu St. James sɛ ɔyɛ ntoaso sukuu a ɛyɛ sen biara wɔ Ghana<ref>{{cite web|date=February 2018|title=2017 HIGH SCHOOL RANKING IS OUT. CHECK OUT WHO MADE THE TOP 20.|url=http://africaschoolsonline.com/courses/2017-high-school-ranking-is-out-check-out-who-made-the-top-10/|accessdate=30 March 2018|publisher=Africaschoolsonline.}}</ref>
== Ntotoho ==
k7o75yd9ejrn7o6ysyzyrbf87hmotky
201142
201141
2026-11-07T16:58:39Z
Anane Desmond Danquah
20040
201142
wikitext
text/x-wiki
'''St. James Seminary''' yɛ ntoaso sukuu a ɛwɔ Sunyani, Bono Mantam a ɛwɔ Ghana ahenkuro mu, a Most Rev. James Kwadwo Owusu na ɔde sii hɔ wɔ afe 1978 mu,<ref>{{cite web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bowusu.html|title=Bishop James Kwadwo Owusu|publisher=David M. Cheney|date=1996|accessdate=30 March 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://rcdsunyani.org/diocesan-memoir|title=DIOCESAN MEMOIRS|publisher=Catholic Diocese of Sunyani|accessdate=30 March 2018}}</ref><ref>{{Cite news|title=Brong Ahafo to be known as Bono Region|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/ghananews-brong-ahafo-to-be-known-as-bono-region.html|location=Accra, Ghana|access-date=2020-08-24|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref> ɔsɔfopɔn a w'awu wɔ Roman Katolek Asɔredan a ɛwɔ Sunyani no mu. Ɛnyɛ Senior High School nko ara, na mmom ɛyɛ Katolekfo Minor Seminary nso a ɛma ho kwan ahorow pii ma seminarians ne wɔn a wɔnyɛ Seminarians nyinaa sɛ ɛnyɛ sɛ ɛbɛma wɔahu wɔn tumi nko, na mmom sɛ wɔbɛhyɛ wɔn ho dwuma. Sukuu no si abrabɔ pa, honhom fam ne suban pa a wɔbɛhyehyɛ so dua de ka mmɔden a wɔbɔ sɛ wobenya adesua mu mmɔdenbɔ ho. Wɔabu St. James sɛ ɔyɛ ntoaso sukuu a ɛyɛ sen biara wɔ Ghana<ref>{{cite web|date=February 2018|title=2017 HIGH SCHOOL RANKING IS OUT. CHECK OUT WHO MADE THE TOP 20.|url=http://africaschoolsonline.com/courses/2017-high-school-ranking-is-out-check-out-who-made-the-top-10/|accessdate=30 March 2018|publisher=Africaschoolsonline.}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Ranking-The-best-SHS-schools-from-Ghana-s-10-regions-580966|title=Ranking: The best SHS schools from Ghana's 10 regions|publisher=Ghanaweb|date=September 14, 2017|accessdate=30 March 2018}}</ref>
== Ntotoho ==
4tpqiqmvcyrucu7ja5thmei68fcpff3
201144
201142
2026-11-07T17:02:51Z
Anane Desmond Danquah
20040
201144
wikitext
text/x-wiki
'''St. James Seminary''' yɛ ntoaso sukuu a ɛwɔ Sunyani, Bono Mantam a ɛwɔ Ghana ahenkuro mu, a Most Rev. James Kwadwo Owusu na ɔde sii hɔ wɔ afe 1978 mu,<ref>{{cite web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bowusu.html|title=Bishop James Kwadwo Owusu|publisher=David M. Cheney|date=1996|accessdate=30 March 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://rcdsunyani.org/diocesan-memoir|title=DIOCESAN MEMOIRS|publisher=Catholic Diocese of Sunyani|accessdate=30 March 2018}}</ref><ref>{{Cite news|title=Brong Ahafo to be known as Bono Region|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/ghananews-brong-ahafo-to-be-known-as-bono-region.html|location=Accra, Ghana|access-date=2020-08-24|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref> ɔsɔfopɔn a w'awu wɔ Roman Katolek Asɔredan a ɛwɔ Sunyani no mu. Ɛnyɛ Senior High School nko ara, na mmom ɛyɛ Katolekfo Minor Seminary nso a ɛma ho kwan ahorow pii ma seminarians ne wɔn a wɔnyɛ Seminarians nyinaa sɛ ɛnyɛ sɛ ɛbɛma wɔahu wɔn tumi nko, na mmom sɛ wɔbɛhyɛ wɔn ho dwuma. Sukuu no si abrabɔ pa, honhom fam ne suban pa a wɔbɛhyehyɛ so dua de ka mmɔden a wɔbɔ sɛ wobenya adesua mu mmɔdenbɔ ho. Wɔabu St. James sɛ ɔyɛ ntoaso sukuu a ɛyɛ sen biara wɔ Ghana<ref>{{cite web|date=February 2018|title=2017 HIGH SCHOOL RANKING IS OUT. CHECK OUT WHO MADE THE TOP 20.|url=http://africaschoolsonline.com/courses/2017-high-school-ranking-is-out-check-out-who-made-the-top-10/|accessdate=30 March 2018|publisher=Africaschoolsonline.}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Ranking-The-best-SHS-schools-from-Ghana-s-10-regions-580966|title=Ranking: The best SHS schools from Ghana's 10 regions|publisher=Ghanaweb|date=September 14, 2017|accessdate=30 March 2018}}</ref> wɔ mfe du a atwam no mu a wɔde ne ho ahyɛ sukuu du a wɔyɛɛ yiye sen biara wɔ West African Examinations Council’s Senior School Certificate Exams (WASSCE) mu wɔ bere no mu no din mu nnidiso nnidiso. Ɛdii kan wɔ WASSCE mu wɔ afe 2006,<ref>{{cite web|date=October 6, 2008|title=Abesim Saint James Seminary/Senior High School celebrates 30th anniversary|url=https://www.modernghana.com/news/185091/abesim-saint-james-seminarysenior-high-school-celebrates-30th-anniversary.html|accessdate=30 March 2018|publisher=ModernGhana}}</ref>
== Ntotoho ==
36jvdofmx924j84cqh6jkrkl7fenkpn
201147
201144
2026-11-07T17:04:24Z
Anane Desmond Danquah
20040
201147
wikitext
text/x-wiki
'''St. James Seminary''' yɛ ntoaso sukuu a ɛwɔ Sunyani, Bono Mantam a ɛwɔ Ghana ahenkuro mu, a Most Rev. James Kwadwo Owusu na ɔde sii hɔ wɔ afe 1978 mu,<ref>{{cite web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bowusu.html|title=Bishop James Kwadwo Owusu|publisher=David M. Cheney|date=1996|accessdate=30 March 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://rcdsunyani.org/diocesan-memoir|title=DIOCESAN MEMOIRS|publisher=Catholic Diocese of Sunyani|accessdate=30 March 2018}}</ref><ref>{{Cite news|title=Brong Ahafo to be known as Bono Region|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/ghananews-brong-ahafo-to-be-known-as-bono-region.html|location=Accra, Ghana|access-date=2020-08-24|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref> ɔsɔfopɔn a w'awu wɔ Roman Katolek Asɔredan a ɛwɔ Sunyani no mu. Ɛnyɛ Senior High School nko ara, na mmom ɛyɛ Katolekfo Minor Seminary nso a ɛma ho kwan ahorow pii ma seminarians ne wɔn a wɔnyɛ Seminarians nyinaa sɛ ɛnyɛ sɛ ɛbɛma wɔahu wɔn tumi nko, na mmom sɛ wɔbɛhyɛ wɔn ho dwuma. Sukuu no si abrabɔ pa, honhom fam ne suban pa a wɔbɛhyehyɛ so dua de ka mmɔden a wɔbɔ sɛ wobenya adesua mu mmɔdenbɔ ho. Wɔabu St. James sɛ ɔyɛ ntoaso sukuu a ɛyɛ sen biara wɔ Ghana<ref>{{cite web|date=February 2018|title=2017 HIGH SCHOOL RANKING IS OUT. CHECK OUT WHO MADE THE TOP 20.|url=http://africaschoolsonline.com/courses/2017-high-school-ranking-is-out-check-out-who-made-the-top-10/|accessdate=30 March 2018|publisher=Africaschoolsonline.}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Ranking-The-best-SHS-schools-from-Ghana-s-10-regions-580966|title=Ranking: The best SHS schools from Ghana's 10 regions|publisher=Ghanaweb|date=September 14, 2017|accessdate=30 March 2018}}</ref> wɔ mfe du a atwam no mu a wɔde ne ho ahyɛ sukuu du a wɔyɛɛ yiye sen biara wɔ West African Examinations Council’s Senior School Certificate Exams (WASSCE) mu wɔ bere no mu no din mu nnidiso nnidiso. Ɛdii kan wɔ WASSCE mu wɔ afe 2006,<ref>{{cite web|date=October 6, 2008|title=Abesim Saint James Seminary/Senior High School celebrates 30th anniversary|url=https://www.modernghana.com/news/185091/abesim-saint-james-seminarysenior-high-school-celebrates-30th-anniversary.html|accessdate=30 March 2018|publisher=ModernGhana}}</ref> 2009 ne 2011<ref>{{cite web|url=https://www.cathstandardgh.com/2017/03/12/catholic-schools-excel-in-wassce-rating/|title=Catholic Schools excel in WASSCE rating|publisher=The Catholic Standard|date=March 12, 2017|accessdate=30 March 2018}}</ref>
== Ntotoho ==
45fio1b8jwffrshjuvrwzltjp54txqa
201148
201147
2026-11-07T17:06:28Z
Anane Desmond Danquah
20040
201148
wikitext
text/x-wiki
'''St. James Seminary''' yɛ ntoaso sukuu a ɛwɔ Sunyani, Bono Mantam a ɛwɔ Ghana ahenkuro mu, a Most Rev. James Kwadwo Owusu na ɔde sii hɔ wɔ afe 1978 mu,<ref>{{cite web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bowusu.html|title=Bishop James Kwadwo Owusu|publisher=David M. Cheney|date=1996|accessdate=30 March 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://rcdsunyani.org/diocesan-memoir|title=DIOCESAN MEMOIRS|publisher=Catholic Diocese of Sunyani|accessdate=30 March 2018}}</ref><ref>{{Cite news|title=Brong Ahafo to be known as Bono Region|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/ghananews-brong-ahafo-to-be-known-as-bono-region.html|location=Accra, Ghana|access-date=2020-08-24|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref> ɔsɔfopɔn a w'awu wɔ Roman Katolek Asɔredan a ɛwɔ Sunyani no mu. Ɛnyɛ Senior High School nko ara, na mmom ɛyɛ Katolekfo Minor Seminary nso a ɛma ho kwan ahorow pii ma seminarians ne wɔn a wɔnyɛ Seminarians nyinaa sɛ ɛnyɛ sɛ ɛbɛma wɔahu wɔn tumi nko, na mmom sɛ wɔbɛhyɛ wɔn ho dwuma. Sukuu no si abrabɔ pa, honhom fam ne suban pa a wɔbɛhyehyɛ so dua de ka mmɔden a wɔbɔ sɛ wobenya adesua mu mmɔdenbɔ ho. Wɔabu St. James sɛ ɔyɛ ntoaso sukuu a ɛyɛ sen biara wɔ Ghana<ref>{{cite web|date=February 2018|title=2017 HIGH SCHOOL RANKING IS OUT. CHECK OUT WHO MADE THE TOP 20.|url=http://africaschoolsonline.com/courses/2017-high-school-ranking-is-out-check-out-who-made-the-top-10/|accessdate=30 March 2018|publisher=Africaschoolsonline.}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Ranking-The-best-SHS-schools-from-Ghana-s-10-regions-580966|title=Ranking: The best SHS schools from Ghana's 10 regions|publisher=Ghanaweb|date=September 14, 2017|accessdate=30 March 2018}}</ref> wɔ mfe du a atwam no mu a wɔde ne ho ahyɛ sukuu du a wɔyɛɛ yiye sen biara wɔ West African Examinations Council’s Senior School Certificate Exams (WASSCE) mu wɔ bere no mu no din mu nnidiso nnidiso. Ɛdii kan wɔ WASSCE mu wɔ afe 2006,<ref>{{cite web|date=October 6, 2008|title=Abesim Saint James Seminary/Senior High School celebrates 30th anniversary|url=https://www.modernghana.com/news/185091/abesim-saint-james-seminarysenior-high-school-celebrates-30th-anniversary.html|accessdate=30 March 2018|publisher=ModernGhana}}</ref> 2009 ne 2011<ref>{{cite web|url=https://www.cathstandardgh.com/2017/03/12/catholic-schools-excel-in-wassce-rating/|title=Catholic Schools excel in WASSCE rating|publisher=The Catholic Standard|date=March 12, 2017|accessdate=30 March 2018}}</ref> na ɔyɛɛ wɔn a wɔyɛ papa wɔ ne nyinaa mu ne wɔn a wɔto so abiɛsa a wɔsen biara wɔ Afrika Atɔe fam wɔ afe 2016 sɔhwɛ no mu.<ref>{{cite web|date=March 9, 2017|title=St. James student emerges best 2016 WASSCE candidate|url=http://citifmonline.com/2017/03/09/st-james-student-emerges-best-2016-wassce-candidate/|accessdate=30 March 2018|publisher=Citifmonline.}}</ref>
== Ntotoho ==
709dmeqo3yua9r5nhwnc2uur1dclka2
201149
201148
2026-11-07T17:10:20Z
Anane Desmond Danquah
20040
201149
wikitext
text/x-wiki
'''St. James Seminary''' yɛ ntoaso sukuu a ɛwɔ Sunyani, Bono Mantam a ɛwɔ Ghana ahenkuro mu, a Most Rev. James Kwadwo Owusu na ɔde sii hɔ wɔ afe 1978 mu,<ref>{{cite web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bowusu.html|title=Bishop James Kwadwo Owusu|publisher=David M. Cheney|date=1996|accessdate=30 March 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://rcdsunyani.org/diocesan-memoir|title=DIOCESAN MEMOIRS|publisher=Catholic Diocese of Sunyani|accessdate=30 March 2018}}</ref><ref>{{Cite news|title=Brong Ahafo to be known as Bono Region|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/ghananews-brong-ahafo-to-be-known-as-bono-region.html|location=Accra, Ghana|access-date=2020-08-24|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref> ɔsɔfopɔn a w'awu wɔ Roman Katolek Asɔredan a ɛwɔ Sunyani no mu. Ɛnyɛ Senior High School nko ara, na mmom ɛyɛ Katolekfo Minor Seminary nso a ɛma ho kwan ahorow pii ma seminarians ne wɔn a wɔnyɛ Seminarians nyinaa sɛ ɛnyɛ sɛ ɛbɛma wɔahu wɔn tumi nko, na mmom sɛ wɔbɛhyɛ wɔn ho dwuma. Sukuu no si abrabɔ pa, honhom fam ne suban pa a wɔbɛhyehyɛ so dua de ka mmɔden a wɔbɔ sɛ wobenya adesua mu mmɔdenbɔ ho. Wɔabu St. James sɛ ɔyɛ ntoaso sukuu a ɛyɛ sen biara wɔ Ghana<ref>{{cite web|date=February 2018|title=2017 HIGH SCHOOL RANKING IS OUT. CHECK OUT WHO MADE THE TOP 20.|url=http://africaschoolsonline.com/courses/2017-high-school-ranking-is-out-check-out-who-made-the-top-10/|accessdate=30 March 2018|publisher=Africaschoolsonline.}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Ranking-The-best-SHS-schools-from-Ghana-s-10-regions-580966|title=Ranking: The best SHS schools from Ghana's 10 regions|publisher=Ghanaweb|date=September 14, 2017|accessdate=30 March 2018}}</ref> wɔ mfe du a atwam no mu a wɔde ne ho ahyɛ sukuu du a wɔyɛɛ yiye sen biara wɔ West African Examinations Council’s Senior School Certificate Exams (WASSCE) mu wɔ bere no mu no din mu nnidiso nnidiso. Ɛdii kan wɔ WASSCE mu wɔ afe 2006,<ref>{{cite web|date=October 6, 2008|title=Abesim Saint James Seminary/Senior High School celebrates 30th anniversary|url=https://www.modernghana.com/news/185091/abesim-saint-james-seminarysenior-high-school-celebrates-30th-anniversary.html|accessdate=30 March 2018|publisher=ModernGhana}}</ref> 2009 ne 2011<ref>{{cite web|url=https://www.cathstandardgh.com/2017/03/12/catholic-schools-excel-in-wassce-rating/|title=Catholic Schools excel in WASSCE rating|publisher=The Catholic Standard|date=March 12, 2017|accessdate=30 March 2018}}</ref> na ɔyɛɛ wɔn a wɔyɛ papa wɔ ne nyinaa mu ne wɔn a wɔto so abiɛsa a wɔsen biara wɔ Afrika Atɔe fam wɔ afe 2016 sɔhwɛ no mu.<ref>{{cite web|date=March 9, 2017|title=St. James student emerges best 2016 WASSCE candidate|url=http://citifmonline.com/2017/03/09/st-james-student-emerges-best-2016-wassce-candidate/|accessdate=30 March 2018|publisher=Citifmonline.}}</ref>
Wɔto St. James asuafo din ‘Ahotefo’ de ka wɔn abrabɔ pa a ɛkorɔn ne honhom fam nneɛma a ɛte sɛ ahotefo su ho asɛm. Wɔfrɛ obi a wawie St. James Seminary Senior High School no pefee “Ɔhotenii” (pl. Ahotefo), Twi asɛmfua a ɛkyerɛ ɔhotefo.<ref>{{cite web|date=March 8, 2017|title=St James Seminary student tops 2016 WASSCE|url=http://www.pulse.com.gh/communities/student/wassce-st-james-seminary-student-tops-2016-wassce-id6339637.html|accessdate=30 March 2018|publisher=Pulse ghana}}</ref>
== Ntotoho ==
0h5aqcxblavswsadn4higd82w6rfnx2
201191
201149
2026-11-08T00:46:23Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201191
wikitext
text/x-wiki
'''St. James Seminary''' yɛ ntoaso sukuu a ɛwɔ Sunyani, Bono Mantam a ɛwɔ Ghana ahenkuro mu, a Most Rev. James Kwadwo Owusu na ɔde sii hɔ wɔ afe 1978 mu,<ref>{{cite web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bowusu.html|title=Bishop James Kwadwo Owusu|publisher=David M. Cheney|date=1996|accessdate=30 March 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://rcdsunyani.org/diocesan-memoir|title=DIOCESAN MEMOIRS|publisher=Catholic Diocese of Sunyani|accessdate=30 March 2018|archive-date=27 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190627191844/https://rcdsunyani.org/diocesan-memoir|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=Brong Ahafo to be known as Bono Region|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/ghananews-brong-ahafo-to-be-known-as-bono-region.html|location=Accra, Ghana|access-date=2020-08-24|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref> ɔsɔfopɔn a w'awu wɔ Roman Katolek Asɔredan a ɛwɔ Sunyani no mu. Ɛnyɛ Senior High School nko ara, na mmom ɛyɛ Katolekfo Minor Seminary nso a ɛma ho kwan ahorow pii ma seminarians ne wɔn a wɔnyɛ Seminarians nyinaa sɛ ɛnyɛ sɛ ɛbɛma wɔahu wɔn tumi nko, na mmom sɛ wɔbɛhyɛ wɔn ho dwuma. Sukuu no si abrabɔ pa, honhom fam ne suban pa a wɔbɛhyehyɛ so dua de ka mmɔden a wɔbɔ sɛ wobenya adesua mu mmɔdenbɔ ho. Wɔabu St. James sɛ ɔyɛ ntoaso sukuu a ɛyɛ sen biara wɔ Ghana<ref>{{cite web|date=February 2018|title=2017 HIGH SCHOOL RANKING IS OUT. CHECK OUT WHO MADE THE TOP 20.|url=http://africaschoolsonline.com/courses/2017-high-school-ranking-is-out-check-out-who-made-the-top-10/|accessdate=30 March 2018|publisher=Africaschoolsonline.}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Ranking-The-best-SHS-schools-from-Ghana-s-10-regions-580966|title=Ranking: The best SHS schools from Ghana's 10 regions|publisher=Ghanaweb|date=September 14, 2017|accessdate=30 March 2018}}</ref> wɔ mfe du a atwam no mu a wɔde ne ho ahyɛ sukuu du a wɔyɛɛ yiye sen biara wɔ West African Examinations Council’s Senior School Certificate Exams (WASSCE) mu wɔ bere no mu no din mu nnidiso nnidiso. Ɛdii kan wɔ WASSCE mu wɔ afe 2006,<ref>{{cite web|date=October 6, 2008|title=Abesim Saint James Seminary/Senior High School celebrates 30th anniversary|url=https://www.modernghana.com/news/185091/abesim-saint-james-seminarysenior-high-school-celebrates-30th-anniversary.html|accessdate=30 March 2018|publisher=ModernGhana}}</ref> 2009 ne 2011<ref>{{cite web|url=https://www.cathstandardgh.com/2017/03/12/catholic-schools-excel-in-wassce-rating/|title=Catholic Schools excel in WASSCE rating|publisher=The Catholic Standard|date=March 12, 2017|accessdate=30 March 2018}}</ref> na ɔyɛɛ wɔn a wɔyɛ papa wɔ ne nyinaa mu ne wɔn a wɔto so abiɛsa a wɔsen biara wɔ Afrika Atɔe fam wɔ afe 2016 sɔhwɛ no mu.<ref>{{cite web|date=March 9, 2017|title=St. James student emerges best 2016 WASSCE candidate|url=http://citifmonline.com/2017/03/09/st-james-student-emerges-best-2016-wassce-candidate/|accessdate=30 March 2018|publisher=Citifmonline.}}</ref>
Wɔto St. James asuafo din ‘Ahotefo’ de ka wɔn abrabɔ pa a ɛkorɔn ne honhom fam nneɛma a ɛte sɛ ahotefo su ho asɛm. Wɔfrɛ obi a wawie St. James Seminary Senior High School no pefee “Ɔhotenii” (pl. Ahotefo), Twi asɛmfua a ɛkyerɛ ɔhotefo.<ref>{{cite web|date=March 8, 2017|title=St James Seminary student tops 2016 WASSCE|url=http://www.pulse.com.gh/communities/student/wassce-st-james-seminary-student-tops-2016-wassce-id6339637.html|accessdate=30 March 2018|publisher=Pulse ghana}}</ref>
== Ntotoho ==
h0tmp0ylrrxjcix2wqgn0na7w807k3n
Kumasi Girls Senior High School
0
18220
201139
2026-11-07T16:56:57Z
~2026-59375-67
22302
Created page with "'''Kumasi Girls Senior High School''' wɔ [[:en:Abrepo|Abrepo]], [[:en:Kumasi|Kumasi]] kurotia wɔ [[:en:Ashanti_region|Ashanti mantam]] mu wɔ [[:en:Ghana|Ghana]]. Sukuu no bɛn mantam ayaresabea no na ɛbaa aban adwumayɛ mu wɔ 1963 mu de maa sukuufo a wɔwɔ Ashanti mantam mu aduan. Wɔ November 2023 mu no, sukuu no dii ne mfe 60. Saa bere no, na ntoaso sukuu no mufo yɛ 3,200.<ref>{{Cite web|title=Kumasi Girls' Senior High School celebrates 60th anniversary, calls..."
201139
wikitext
text/x-wiki
'''Kumasi Girls Senior High School''' wɔ [[:en:Abrepo|Abrepo]], [[:en:Kumasi|Kumasi]] kurotia wɔ [[:en:Ashanti_region|Ashanti mantam]] mu wɔ [[:en:Ghana|Ghana]]. Sukuu no bɛn mantam ayaresabea no na ɛbaa aban adwumayɛ mu wɔ 1963 mu de maa sukuufo a wɔwɔ Ashanti mantam mu aduan.
Wɔ November 2023 mu no, sukuu no dii ne mfe 60. Saa bere no, na ntoaso sukuu no mufo yɛ 3,200.<ref>{{Cite web|title=Kumasi Girls' Senior High School celebrates 60th anniversary, calls for infrastructural support|url=https://www.myjoyonline.com/kumasi-girls-senior-high-school-celebrates-60th-anniversary-calls-for-infrastructural-support/|access-date=2025-06-24|website=www.myjoyonline.com}}</ref>
== Ntotoho ==
<references />
olgtwiw69tv6nd4oswtlamrfqm9i3tf
201146
201139
2026-11-07T17:03:32Z
~2026-59375-67
22302
201146
wikitext
text/x-wiki
'''Kumasi Girls Senior High School''' wɔ [[:en:Abrepo|Abrepo]], [[:en:Kumasi|Kumasi]] kurotia wɔ [[:en:Ashanti_region|Ashanti mantam]] mu wɔ [[:en:Ghana|Ghana]]. Sukuu no bɛn mantam ayaresabea no na ɛbaa aban adwumayɛ mu wɔ 1963 mu de maa sukuufo a wɔwɔ Ashanti mantam mu aduan.
Wɔ November 2023 mu no, sukuu no dii ne mfe 60. Saa bere no, na ntoaso sukuu no mufo yɛ 3,200.<ref>{{Cite web|title=Kumasi Girls' Senior High School celebrates 60th anniversary, calls for infrastructural support|url=https://www.myjoyonline.com/kumasi-girls-senior-high-school-celebrates-60th-anniversary-calls-for-infrastructural-support/|access-date=2025-06-24|website=www.myjoyonline.com}}</ref>
== Abakɔsɛm ==
Caxton Williams a ɔyɛ Sierra Leoneni na ɔhyɛɛ sukuu no ase sɛ ankorankoro ntoaso sukuu ma mmeawa wɔ afe 1953. Kumasi Mmabaa Mpanyimfo ntoaso sukuu (KUGISS) dii kan sii Susanso, a ɛbɛn [[:en:Bomso|Bomso]] Junction wɔ Kumasi-Accra kwan so. Wɔ 1960 mfeɛ no mfitiaseɛ mu no, owura no de sukuu no kɔɔ [[:en:Old_Tafo|Old Tafo]] baabi a ɛkɔɔ so traa mmeaeɛ a wɔagye ho ka kɔsii afe 1992 berɛ a wɔyii sukuu no kɔɔ ne mprempren ne daa beaeɛ wɔ Abrepo. Aban no gyee sukuu no sohwɛ wɔ afe 1963 mu.<ref>{{Cite web|title=Kumasi Girls Senior High {{!}} SchoolsInGh.com|url=https://schoolsingh.com/senior-high-schools/kumasi-girls-senior-high/about|access-date=2025-06-24|website=schoolsInGh}}</ref>
== Ntotoho ==
<references />
c4axfmaodp0gnpq149v1iohkqmodyng