Wikipedia twwiki https://tw.wikipedia.org/wiki/Kratafa_Titiriw MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Soronko Nkitahode Dwumadini Dwumadini nkitahode Wikipedia Wikipedia nkitahode File File nkitahode MediaWiki MediaWiki nkitahode Nhwɛsoɔ Nhwɛsoɔ nkitahode Mmoa Mmoa nkitahode Nkyekyεmu Nkyekyεmu nkitahode TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Tunis 0 3812 201206 63107 2026-11-09T11:55:39Z JuniorSu 22306 no 201206 wikitext text/x-wiki {{Dialect|Asante}} [[File:Avenue Bourguiba, Tunis 25 avril 2014.jpg|thumb|300px|Tunis]] '''Tunis''' ({{Audio|tw-Tunis.ogg|pronounciation of "Tunis"}}) yε kuro titiriw a ɛwɔ [[Tunisia]]. [[Category:Kuro]] [[Category:Tunisia]] {{Stub}} [[Category:no]] 6vorr59yfdfm6vyfn6np4smbjqg012t Banku 0 5845 201193 196305 2026-11-09T08:53:54Z Godfred Nyarko Kwasi 21680 /* */ 201193 wikitext text/x-wiki [[File:Wrapped banku with light soup.jpg|thumb|Banku ɛne nkwan]] {{Dialect|Asante}} '''Banku''' ({{Audio|tw-Banku.ogg|pronunciation of "Banku"}}) yɛ tete din bi a ɛwɔ Ga-Dangme(Ga) kasa mu a wɔnya firii aburo mmɔle ne bankye mmɔle a aboro a yaka afera, aka abobɔ no kama. Ga-Dangme kasa mu na yɛnyaa saa din no firi. Yɛwɔ sɛdeɛ wɔsi ka saa din a ɛne no sɛ nanso ne nkyerɛaseɛ nnyɛ pɛ wɔ kasa no mu, ebi ne inku(ma nkuu wɔ Ha kasa mu), Ashanku(ma sɛdeɛ wɔde borɔdeɛ yɛ aduane bi a yɛfrɛ no Tatale wɔ Ga kasa mu), ne afoforɔ a n'awieeɛ yɛ "ku". Banku da nso firi akple nnuane a ɛyɛ Ewefoɔ na ɛdi.<ref>{{Citation |last=Johann Zimmermann |title=A Grammatical Sketch of the Akra- Or Ga-language |date=1858 |url=https://books.google.com.gh/books?id=C0QPAAAAIAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |publisher=Basel Missionary Society |language=en |access-date=2025-04-05}}</ref> Ɛyɛ [[Gaana|Ghana]] ne [[Togo]]<nowiki/>foɔ a ɛwɔ Ga-Dangme (anaa Ga) aduane a yɛde aburo mmɔle ne bankye mmɔle a aboro aka afra a yɛde agu nsuohyeɛ mu aka, ama no ayɛ fitaa<ref>{{Citation |title=Fermented cereals a global perspective. Table of contents. |url=https://www.fao.org/4/x2184e/x2184e00.htm |access-date=2025-04-05}}</ref>, yɛde di nkwan, nkruma frɔeɛ anaa mako ne nsuomunam. Mpɛn pii no nnipa a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] anaafoɔ mantam na ɛpɛ saa aduane no; Ewefoɔ, [[Fante]]<nowiki/>foɔ ne Ga-Dangmefoɔ nanso mantam ahodoɔ a aka a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] no nso di saa aduane no. Wobɛtumi ahunu Banku wɔ [[Gaana|Ghana]] afanaa nyinaa, ɛwɔm sɛ Ewefoɔ na ɛdi saa aduane no paa deɛ nanso ɛyɛ aduane baako a ɛho wɔi mfasoɔ a nnipakuo a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] nyinaa di. Ga-Dangme (anaa Ga) wɔ kwan bi a wɔfa so ma aduane no yɛ mmerɛ a wɔfrɛ no Banku, saa nso na [[Fante]]<nowiki/>foɔ nso yɛ ma no yɛ den a wɔfrɛ no ɛtsew.<ref>Banku". ''ifood.tv/''. Future Today Inc. Retrieved 14 February 2015.</ref> == Nnoɔma a yɛde yɛ saa aduane no == <ref>online reference, by J Dzeagu-Kudjodji and others ;</ref> Ade titire a yɛde yɛ Banku yɛ aburo mmɔle ne bankye mmɔle, nkyene ne nsuo a ɛda nso firi nnoɔma a yɛde yɛ akplɛ ho. Nsonsoneɛ da sɛdeɛ yɛsi yɛ Banku ne akplɛ mu nanso sɛ wobobɔ ne mmienu a ɛsɛ yie paa ara.<ref>Annan, Dorcas Aba. "Akple & Ground Pepper with Grilled Tilapia". Archived from the original on 14 February 2015. Retrieved 14 February 2015.</ref> Yɛde yɛ nsa na edie.<ref>Edwards, E.; Gosden, C.; Phillips, R. (2006). ''Sensible Objects: Colonialism, Museums and Material Culture''. Wenner-Gren International Symposium Series. Bloomsbury Publishing. p. 50. ISBN <bdi>978-1-84788-315-5</bdi>.</ref> Mpempii no yɛde akplɛ di nkruma nkwan a yɛfrɛ no "Fetri Detsi" a Ewefoɔ na ɛdi.<ref>Ghana: Okro Stew". ''196 flavors''. 2019-06-26. Retrieved 2020-03-09.</ref> == Sɛnea wɔsi yɛ saa aduane no. == Sɛ woreyɛ mmɔle no a ɛfa mmerɛ pii. Wobɛdwa bankye na woatwitwa de afra aburo de agu nsuom ama adeɛ akye. Wobɛsɔne nsuo no afirim na woakɔyam bankye no ne aburo no ama no afe fekɔfekɔ na asane afɔ. Nea edi so wɔ ne yɛ mu ne sɛ wobɛfete mmɔle no ama no aboro. Ɛdi bɛyɛ nna-nu anaa nna-num a ɛgyina senea ewiem nsakraeɛ teɛ no.<ref>"Ghana: Banku". ''196 flavors''. 2019-06-25. Retrieved 2020-06-01.</ref> Hono aburo mmɔle no ne bankye mmɔle no dadesɛn mu. Ma no gya kakra na num kɔpem sɛ ɛbɛhuru. Kɔso ara num kɔpem sɛ ɛbɛyɛ den. Afei na wode wo bankuta no aka saa ama no ayɛ fekɔfekɔ a aba biara nnim. Sɛ ɛfe a na woapepa dadesɛn no ano kamakama. Fa nsuo gum ma ɛnyɛ sɛnea ɛrekata aduane no so na kata so ma no nhuru, na hwɛ sɛ aduane no baabiara ahuru a. Fa bankuta no ka banku no fra nsuo no. Kɔso ara ka saa fa nsuo gum kɔpem sɛ ɛbɛyɛ mmrɛ na abɛn yie. Fa kyɛnsen ketewa bi te bi gu kyɛnsen foforɔ mu na bobɔ. Te banku no saa ara kɔpem sɛ ne nyinaa bɛsa afiri dadesɛn no mu. Wobɛtumi de adi nkwan biara a wopɛ, abomu anaa mako a yatwi ne nam anaa nsuomunam biara a wopɛ.<ref>Gracia, Zindzy (2018-03-01). "How to prepare banku". ''Yen.com.gh - Ghana news''. Retrieved 2021-05-15.</ref> == Beaɛ a menyaa mmoa firiiɛ. == <references /> [[Nkyekyεmu:Ghanafoɔ aduane]] coafdesp3m2dgpa1g15kzc0qhxxjnts 201194 201193 2026-11-09T09:00:32Z Godfred Nyarko Kwasi 21680 /* Sɛnea wɔsi yɛ saa aduane no. */ 201194 wikitext text/x-wiki [[File:Wrapped banku with light soup.jpg|thumb|Banku ɛne nkwan]] {{Dialect|Asante}} '''Banku''' ({{Audio|tw-Banku.ogg|pronunciation of "Banku"}}) yɛ tete din bi a ɛwɔ Ga-Dangme(Ga) kasa mu a wɔnya firii aburo mmɔle ne bankye mmɔle a aboro a yaka afera, aka abobɔ no kama. Ga-Dangme kasa mu na yɛnyaa saa din no firi. Yɛwɔ sɛdeɛ wɔsi ka saa din a ɛne no sɛ nanso ne nkyerɛaseɛ nnyɛ pɛ wɔ kasa no mu, ebi ne inku(ma nkuu wɔ Ha kasa mu), Ashanku(ma sɛdeɛ wɔde borɔdeɛ yɛ aduane bi a yɛfrɛ no Tatale wɔ Ga kasa mu), ne afoforɔ a n'awieeɛ yɛ "ku". Banku da nso firi akple nnuane a ɛyɛ Ewefoɔ na ɛdi.<ref>{{Citation |last=Johann Zimmermann |title=A Grammatical Sketch of the Akra- Or Ga-language |date=1858 |url=https://books.google.com.gh/books?id=C0QPAAAAIAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |publisher=Basel Missionary Society |language=en |access-date=2025-04-05}}</ref> Ɛyɛ [[Gaana|Ghana]] ne [[Togo]]<nowiki/>foɔ a ɛwɔ Ga-Dangme (anaa Ga) aduane a yɛde aburo mmɔle ne bankye mmɔle a aboro aka afra a yɛde agu nsuohyeɛ mu aka, ama no ayɛ fitaa<ref>{{Citation |title=Fermented cereals a global perspective. Table of contents. |url=https://www.fao.org/4/x2184e/x2184e00.htm |access-date=2025-04-05}}</ref>, yɛde di nkwan, nkruma frɔeɛ anaa mako ne nsuomunam. Mpɛn pii no nnipa a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] anaafoɔ mantam na ɛpɛ saa aduane no; Ewefoɔ, [[Fante]]<nowiki/>foɔ ne Ga-Dangmefoɔ nanso mantam ahodoɔ a aka a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] no nso di saa aduane no. Wobɛtumi ahunu Banku wɔ [[Gaana|Ghana]] afanaa nyinaa, ɛwɔm sɛ Ewefoɔ na ɛdi saa aduane no paa deɛ nanso ɛyɛ aduane baako a ɛho wɔi mfasoɔ a nnipakuo a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] nyinaa di. Ga-Dangme (anaa Ga) wɔ kwan bi a wɔfa so ma aduane no yɛ mmerɛ a wɔfrɛ no Banku, saa nso na [[Fante]]<nowiki/>foɔ nso yɛ ma no yɛ den a wɔfrɛ no ɛtsew.<ref>Banku". ''ifood.tv/''. Future Today Inc. Retrieved 14 February 2015.</ref> == Nnoɔma a yɛde yɛ saa aduane no == <ref>online reference, by J Dzeagu-Kudjodji and others ;</ref> Ade titire a yɛde yɛ Banku yɛ aburo mmɔle ne bankye mmɔle, nkyene ne nsuo a ɛda nso firi nnoɔma a yɛde yɛ akplɛ ho. Nsonsoneɛ da sɛdeɛ yɛsi yɛ Banku ne akplɛ mu nanso sɛ wobobɔ ne mmienu a ɛsɛ yie paa ara.<ref>Annan, Dorcas Aba. "Akple & Ground Pepper with Grilled Tilapia". Archived from the original on 14 February 2015. Retrieved 14 February 2015.</ref> Yɛde yɛ nsa na edie.<ref>Edwards, E.; Gosden, C.; Phillips, R. (2006). ''Sensible Objects: Colonialism, Museums and Material Culture''. Wenner-Gren International Symposium Series. Bloomsbury Publishing. p. 50. ISBN <bdi>978-1-84788-315-5</bdi>.</ref> Mpempii no yɛde akplɛ di nkruma nkwan a yɛfrɛ no "Fetri Detsi" a Ewefoɔ na ɛdi.<ref>Ghana: Okro Stew". ''196 flavors''. 2019-06-26. Retrieved 2020-03-09.</ref> == Sɛnea wɔsi yɛ saa aduane no. == Sɛ woreyɛ mmɔle no a ɛfa mmerɛ pii. Wobɛdwa bankye na woatwitwa de afra aburo de agu nsuom ama adeɛ akye. Wobɛsɔne nsuo no afirim na woakɔyam bankye no ne aburo no ama no afe fekɔfekɔ na asane afɔ. Nea edi so wɔ ne yɛ mu ne sɛ wobɛfete mmɔle no ama no aboro. Ɛdi bɛyɛ nna-nu anaa nna-num a ɛgyina senea ewiem nsakraeɛ teɛ no.<ref>"Ghana: Banku". ''196 flavors''. 2019-06-25. Retrieved 2020-06-01.</ref> Hono aburo mmɔle no ne bankye mmɔle no dadesɛn mu. Ma no gya kakra na num kɔpem sɛ ɛbɛhuru. Kɔso ara nu mu kɔpem sɛ ɛbɛyɛ den. Afei na wode wo bankuta no aka saa ama no ayɛ fekɔfekɔ a aba biara nnim. Sɛ ɛfe a na woapepa dadesɛn no ano kamakama. Fa nsuo gum ma ɛnyɛ sɛnea ɛrekata aduane no so na kata so ma no nhuru, na hwɛ sɛ aduane no baabiara ahuru a. Fa bankuta no ka banku no fra nsuo no. Kɔso ara ka saa fa nsuo gum kɔpem sɛ ɛbɛyɛ mmrɛ na abɛn yie. Fa kyɛnsen ketewa bi te bi gu kyɛnsen foforɔ mu na bobɔ. Te banku no saa ara kɔpem sɛ ne nyinaa bɛsa afiri dadesɛn no mu. Wobɛtumi de adi nkwan biara a wopɛ, abomu anaa mako a yɛatwi ne nam anaa nsuomunam biara a wopɛ.<ref>Gracia, Zindzy (2018-03-01). "How to prepare banku". ''Yen.com.gh - Ghana news''. Retrieved 2021-05-15.</ref> == Beaɛ a menyaa mmoa firiiɛ. == <references /> [[Nkyekyεmu:Ghanafoɔ aduane]] 2t1h2fws6jminbgm37krsyqjz6lkvbh Ntim Gyakari 0 7159 201197 59376 2026-11-09T09:42:37Z Godfred Nyarko Kwasi 21680 /* */ 201197 wikitext text/x-wiki {{Dialect|Akuapem}} '''Ntim Gyakari''' (owui wo '''afe'''1701''')''' yɛ ɔhene a otwa tow wɔ Denkyirafo abakɔsem mu a ne tumidi no wɔ fahodi wɔ tete a ɛnnɛ ɛyɛ [[Ghana]]. Wohu no wɔ Denkyirafo abakɔsɛm mu sɛ ɔne ɔhene a wantumi ansi gyinae papa. Nneɛma a ɔyɛɛ no mu bi a edikan ne sɛ, ɔkɔɔ so hyɛɛ atifi fam foɔ a wɔatwa ne ho ahyia no sɛ wɔmmɛhyɛ n’ahemfi ase. Saa nkorɔfo yi yɛ ade na Osei Tutu a ofi Kumase na ɔyɛ kane nnaduani wɔ Denkyira ne Kɔmfo Anokye di wɔn anim. Saa tumi yi na ɛsɔre tiaa n’amammuo no. Wokuu Ntim Gyakari wɔ ɔko a esii wɔ Feyiase no wɔ afe 1701 mu. Eyi sii bere a ɔde Osei Tutu bɔne kyɛɛ no na oyii no fii afiase. Akyire no, ɔdwenn ho kɔɔ akyi sɛ ɔpɛ sɛ ɔsan di Asantefo no so nkunim ma nti odii n’asrafo anim kɔe. Wɔ abakɔsɛm mu no, afoforo ka sɛ ɔyɛ ɔhene a ɔde ne nsase akye n’atamfo esiane nneɛma ho a w’andwen ankɔ akyiri nti. == Nkekaho == * McCaskie, T. C. "Denkyira in the making of Asante" in ''The Journal of African History'' Vol. 48 (2007) no. 1, p.&nbsp;3. etzrbt5pnrv9vlktgyzt44zrpi1nkud 201198 201197 2026-11-09T09:46:00Z Godfred Nyarko Kwasi 21680 /* */ 201198 wikitext text/x-wiki {{Dialect|Akuapem}} '''Ntim Gyakari''' (owui wo '''afe'''1701''')''' yɛ ɔhene a otwa tow wɔ Denkyirafo abakɔsem mu a ne tumidi no wɔ fahodi wɔ tete a ɛnnɛ ɛyɛ [[Ghana]]. Wohu no wɔ Denkyirafo abakɔsɛm mu sɛ ɔne ɔhene a wantumi ansi gyinae papa. Nneɛma a ɔyɛɛ no mu bi a edikan ne sɛ, ɔkɔɔ so hyɛɛ atifi fam foɔ a wɔatwa ne ho ahyia no sɛ wɔmmɛhyɛ n’ahemfi ase. Saa nkorɔfo yi yɛ ade na Osei Tutu a ofi Kumase na ɔyɛ kane nnaduani wɔ Denkyira ne Kɔmfo Anokye di wɔn anim. Saa tumi yi na ɛsɔre tiaa n’amammuo no. Wokuu Ntim Gyakari wɔ ɔko a esii wɔ Feyiase no wɔ afe 1701 mu. Eyi sii bere a ɔde Osei Tutu bɔne kyɛɛ no na oyii no fii afiase. Akyire no, ɔdwenn ho kɔɔ akyi sɛ ɔpɛ sɛ ɔsan di Asantefo no so nkunim ma nti odii n’asrafo anim kɔe. Wɔ abakɔsɛm mu no, afoforo ka sɛ ɔyɛ ɔhene a ɔde ne nsase akyɛ n’atamfo esiane nneɛma a wannwen ankɔ akyi nti. == Nkekaho == * McCaskie, T. C. "Denkyira in the making of Asante" in ''The Journal of African History'' Vol. 48 (2007) no. 1, p.&nbsp;3. o1wax01s5mgn0znwrkuz01g8kqxr584 201199 201198 2026-11-09T09:47:14Z Godfred Nyarko Kwasi 21680 /* */ 201199 wikitext text/x-wiki {{Dialect|Akuapem}} '''Ntim Gyakari''' (owui wɔ '''afe'''1701 mu''')''' yɛ ɔhene a otwa tow wɔ Denkyirafo abakɔsem mu a ne tumidi no wɔ fawohodi wɔ tete a ɛnnɛ ɛyɛ [[Ghana]]. Wohu no wɔ Denkyirafo abakɔsɛm mu sɛ ɔne ɔhene a wantumi ansi gyinae papa. Nneɛma a ɔyɛɛ no mu bi a edikan ne sɛ, ɔkɔɔ so hyɛɛ atifi fam foɔ a wɔatwa ne ho ahyia no sɛ wɔmmɛhyɛ n’ahemfi ase. Saa nkorɔfo yi yɛ ade na Osei Tutu a ofi Kumase na ɔyɛ kane nnaduani wɔ Denkyira ne Kɔmfo Anokye di wɔn anim. Saa tumi yi na ɛsɔre tiaa n’amammuo no. Wokuu Ntim Gyakari wɔ ɔko a esii wɔ Feyiase no wɔ afe 1701 mu. Eyi sii bere a ɔde Osei Tutu bɔne kyɛɛ no na oyii no fii afiase. Akyire no, ɔdwenn ho kɔɔ akyi sɛ ɔpɛ sɛ ɔsan di Asantefo no so nkunim ma nti odii n’asrafo anim kɔe. Wɔ abakɔsɛm mu no, afoforo ka sɛ ɔyɛ ɔhene a ɔde ne nsase akyɛ n’atamfo esiane nneɛma a wannwen ankɔ akyi nti. == Nkekaho == * McCaskie, T. C. "Denkyira in the making of Asante" in ''The Journal of African History'' Vol. 48 (2007) no. 1, p.&nbsp;3. nrz0dqhsg24brip3ryzk8i7155yqowc Adidibea 0 10978 201192 200983 2026-11-09T08:49:43Z Godfred Nyarko Kwasi 21680 /* */ 201192 wikitext text/x-wiki {{Dialect|Asante}} [[File:A sign board of a chop bar.jpg|thumb|A sign board of a chop bar]] [[File:Palmnut soup in a chop bar.jpg|thumb|A picture of Palmnut soup in a chop bar]] '''Adidibea''' {{Audio|tw-Adidibea.ogg|pronounciation of "Adidibea"}} yɛ beaɛ bi a nnipa kɔ hɔ kɔdidi. Na mpɛn pii no yɛhunu no wɔ Atɔeɛ fam<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/business/Chop-bar-operators-urged-to-register-and-collect-VAT-85656 "Chop bar operators urged to register and collect VAT"]. ''www.ghanaweb.com''. Retrieved 2019-06-10.</ref> wɔ [[Gaana|Ghana]] man mu a ɛhɔ na nnipa dodoɔ tumi hyia didi nonom nsa.<ref>[https://www.modernghana.com/news/187582/lets-go-eating-at-a-tema-chop-bar.html "Let's Go Eating At A Tema Chop Bar"]. ''Modern Ghana''. 2008-10-22. Retrieved 2019-06-10.</ref>Yɛdi nnuane ahodoɔ wɔ apotɔwea mu wɔ adidibea hɔ.<ref>Hugon, Philippe; Farrugia, Caroline (1989). ''[https://books.google.com/books?id=09G6AAAAIAAJ&q=%22Chop+Bar%22+-wikipedia The Informal Sector: Women and Development Planning in Africa]''. Division of Studies for Development, Unesco.</ref> saa adidibea yi mu pii no ara wɔ nsaden a wɔde ka nnuane no ho, ɛmu kakraa bi na ɛyɛ Borɔni nsa.<ref name=":0">Online, Peace FM. [https://web.archive.org/web/20230603110248/https://peacefmonline.com/pages/showbiz/news/201409/213377.php "It's Easy For A Foreigner To Be Confused By The Words 'CHOP BAR'"]. ''www.peacefmonline.com''. Retrieved 2019-06-10.</ref> ɛyɛ amammerɛ ahyɛnsodeɛ ma [[Gaana|Ghanafoɔ]] beberee titire ne wɔn a wɔfiri [[Gaana|Ghana]] Atɔeɛ fam no. Na ɛyɛ deɛ ɔmanfoɔ no pɛ yie pa ara. Adeɛ baako a ɛma saa adidibea yi da mu soronko ne edin ahodoɔ a wɔde atoto soɔ a ɛbi ne "''don't mind your wife chop bar"'' ɛna ɛbi nso ne "''bush canteen"''.<ref name=":1">[https://web.archive.org/web/20250304050249/https://www.ghanacelebrities.com/2014/09/25/wonderful-ghanaian-chop-bar-experience-tried/ "The Wonderful Ghanaian CHOP BAR Experience"]. ''GhanaCelebrities.Com''. 2014-09-25. Retrieved 2019-06-10.</ref><ref>Frimpon, Kwame (June 2010). ''[https://books.google.com/books?id=sTy_ZLaqHlAC&dq=%22Chop+Bar%22+-wikipedia&pg=PT248 The Boy in the Oversized Smock: School Memories in Living Color]''. Xlibris Corporation. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781450077590|9781450077590]]</bdi>.</ref><ref>King, L. K.; Awumbila, B.; Canacoo, E. A.; Ofosu-Amaah, S. (2000-07-21). "An assessment of the safety of street foods in the Ga district, of Ghana; implications for the spread of zoonoses". ''Acta Tropica''. '''76''' (1): 39–43. [[:en:Doi_(identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0001-706X(00)00087-5|10.1016/S0001-706X(00)00087-5]]. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0001-706X 0001-706X]. [[:en:PMID_(identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10913764 10913764].</ref> [[File:Banku seller 2.jpg|thumb|Banku seller]] == Abɔseɛ == Yɛnyaa asɛmfua 'Chop' de firii sɛdeɛ [[Ghanafoɔ aa ɛwɔ Germany|Ghanafoɔ]] ka asɛmfua 'didi' wɔ Pidjin<ref name=":0" /> kasa mu anaa wɔtwitwa nsɛmfua so tiawa wɔ wɔn kasa mu ɛna 'Bar' nso yɛ baabi a yɛhyia didi ɛno nti na ɛmaa yɛnyaa asɛmfua Chop Bar.<ref name=":1" /> Chop Bar ahodoɔ no ara tontɔn nnuane a yɛyɛ no wɔ ɔman [[Gaana|Ghana]] a ɛbi ne [[Fufuo]], [[Banku]], [[Kokonte|Konkonte]] ne [[Omo tuo|Ɛmotuo]] ( a yɛka no borɔfo mu sɛ Rice balls) ɛne nkwan ahodoɔ pii nso. == Nnuane ahodoɔ a wɔtɔn wɔ Chop Bar == === FUFUO === '''Fufuo'''({{Audio|tw-Fufuo.ogg|pronunciation of "Fufuo"}}) anaa fufu, foofoo, foufou yɛ Abibirem atɔeɛ fam aduane a agye din pa ara. Wɔ Twi kasa mu no, fufuo kyerɛ "aduane" mmienu a wɔayam anaa wɔasi abɔ mu ma ayɛ mmrɛ. Wɔ [[Gaana|Ghana]] no, fufuo yɛ Akanfoɔ aduane titirie. Wɔdi fufuo wɔ Abibirem aman pii so nso. Wɔde bankye ne borɔdeɛ anaa mankani a wɔanoa na ɛbɔ mu yɛ ɛma no bɛyɛ fufuo.<ref>https://www.fao.org/3/a0154e/A0154E02.htm</ref> Yɛde wɔma ne waduro na ɛwɔ fufuo. Sɛ yɛwɔ fufuo wie a, yɛde nkwan bi te sɛ nkrakra, [[Abɛnkwan]], nkatenkwan ne [[Abunuabunu|abunaabunu]] na ɛdi. Wɔ Abibirem atɔeɛ fam no, aman foforɔ bi so no, wɔde mako a wɔatwi, nkruma frɔeɛ anaa frɔeɛ afoforɔ na ɛdi fufuo.<ref>https://www.britannica.com/topic/fufu</ref> ==Mmeaɛ a wɔdi fufuo== Wɔdi fufuo wɔ aman a ɛwɔ Abibirem atɔeɛ fam ne aman a ɛwɔ Abibirem mfinimfini so.<ref>https://www.fao.org/3/a0154e/A0154E07.htm</ref> Ɛka [[Gaana|Ghana]] ho no, wɔdi fufuo wɔ aman ahodoɔ yi so:[[Sierra Leone]],[[Guinea]] [[Liberia]], [[Côte d’Ivoire|Cote D'Ivoire]], [[Benin]], [[Togo]], [[Nigeria]],Congo ,[[Cameroon]], the Central African Republic, [[Angola]],Gabon, ne Caribbean. ==Sɛnea wɔnoa aduane yi== === Fufuo === Wɔnoa bankye ne borɔdeɛ anaa mankani no wie a, wɔwɔ bankye dodoɔ a ɛne borɔdeɛ anaa mankani dodoɔ yɛ pɛ pɛnkoro.<ref>https://www.fao.org/3/y5548e/y5548e08.htm</ref> Wɔtumi nso de nsuo fra bankye sam, borɔde sam anaa mankani sam ka wɔ gya so. Fufuo a wɔfa saa kwan yi so yɛ no, wɔtaa de nkwan na ɛdi.Nkwan no bi ne [[abɛnkwan]],nkatenkwan,nkrakra ne [[Abunuabunu|abunabunu]]. Wɔ [[Nigeria]] ne aman foforɔ bi a ɛwɔ Abibirem ha no, wɔde bankye mmɔre a Nigeriafoɔ frɛ no " Akpu" na ɛyɛ fufuo no. Wɔde nkwan anaa frɔeɛ na ɛdi saa fufuo yi. Wɔtumi de ɛsiam afoforɔ te sɛ semolina, aburo sam anaa borɔdeɛ sam si bankye sam ananmu. === BANKU === [[File:Wrapped banku with light soup.jpg|thumb|Banku ɛne nkwan]] '''Banku''' ({{Audio|tw-Banku.ogg|pronunciation of "Banku"}}) yɛ tete din a yɛnyaeɛ wɔ Ga-Dangme(Ga) kasa mu. Na wɔnya firii aburo mmɔle ne bankye mmɔle a wɔde asi hɔ nna kakra ama no aburu na wɔaka afra, aka no wɔ egya so abobɔ no kama. Ga-Dangme kasa mu na yɛnyaa saa din no firiiɛ. Yɛwɔ sɛdeɛ wɔsi ka saa din a ɛne no sɛ nanso ne nkyerɛaseɛ nyɛ pɛ wɔ kasa no mu, ebi ne inku(ma nkuu wɔ Ho kasa mu), Ashanku(ma sɛdeɛ wɔde borɔdeɛ yɛ aduane bi a yɛfrɛ no Tatale wɔ Ga kasa mu), ne afoforɔ a n'awieɛ yɛ "ku". Banku da nso firi akplɛ ho (aduane a ɛyɛ Anwonafoɔ na ɛdi).<ref>A Grammatical Sketch of the Akra or Ga-language - By Johannes Zimmermann, (2) Online Reference By J DZeagu-Kudjodji and Others.</ref><ref>Haard, N.F. (1999). ''Fermented Cereals: A Global Perspective''. FAO agricultural services bulletin. Food and Agriculture Organization of the United Nations. p. 37. ISBN <bdi>978-92-5-104296-0</bdi>.</ref> Wɔde di nkwan, nkruma frɔeɛ anaa mako ne nsuom-nam. Mpɛn pii no nnipa a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] anaafoɔ fam na ɛpɛ saa aduane yi; Anwonafoɔ, [[Fante]]<nowiki/>foɔ ne Ga-Dangmefoɔ, nanso mantam ahodoɔ a aka wɔ [[Gaana|Ghana]] no nso di saa aduane no. Wobɛtumi ahunu Banku wɔ [[Gaana|Ghana]] afanaa nyinaa, ɛwom sɛ Anwonafoɔ na ɛdi saa aduane no paa deɛ nanso ɛyɛ aduane baako a ɛho wɔ mfasoɔ a nnipakuo a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] nyinaa di. Ga-Dangme (anaa Ga) wɔ kwan bi a wɔfa so ma aduane no yɛ mmerɛ ma wɔfrɛ no Banku, saa nso na [[Fante]]<nowiki/>foɔ nso yɛ ma no yɛ den a wɔfrɛ no ɛtsew.<ref>Banku". ''ifood.tv/''. Future Today Inc. Retrieved 14 February 2015.</ref> ==== Nneɛma titire a wɔde yɛ saa aduane yi ==== <ref>online reference, by J Dzeagu-Kudjodji and others ;</ref> Ade titire a wɔde yɛ Banku yɛ aburo mmɔle ne bankye mmɔle, nkyene ne nsuo a ɛda nso firi nnoɔma a yɛde yɛ akplɛ ho. Nsonsoneɛ da sɛdeɛ yɛsi yɛ Banku ne akplɛ mu nanso sɛ wobobɔ ne mmienu a ɛsɛ yie paa ara.<ref>Annan, Dorcas Aba. "Akple & Ground Pepper with Grilled Tilapia". Archived from the original on 14 February 2015. Retrieved 14 February 2015.</ref> Yɛde yɛ nsa na edie.<ref>Edwards, E.; Gosden, C.; Phillips, R. (2006). ''Sensible Objects: Colonialism, Museums and Material Culture''. Wenner-Gren International Symposium Series. Bloomsbury Publishing. p. 50. ISBN <bdi>978-1-84788-315-5</bdi>.</ref> Mpɛn pii no yɛde akplɛ di nkruma nkwan a yɛfrɛ no "Fetri Detsi" a Anwonafoɔ na ɛdi.<ref>Ghana: Okro Stew". ''196 flavors''. 2019-06-26. Retrieved 2020-03-09.</ref> ==== Ɔkwan a wɔfa so yɛ saa aduane yi ==== Sɛ woreyɛ mmɔle no a ɛfa mmerɛ pii. Wobɛdwa bankye na woatwitwa de afra aburo de agu nsuom ama adeɛ akye. Wobɛsɔne nsuo no afiri mu na woakɔyam bankye no ne aburo no ama no afe fekɔfekɔ. Nea ɛdi so wɔ ne yɛ mu ne sɛ wobɛfete mmɔle no ama no aburu anaa sɛ ɛbɛsi hɔ nna kakra.<ref>"Ghana: Banku". ''196 flavors''. 2019-06-25. Retrieved 2020-06-01.</ref>Afei wobɛhono aburo mmɔle no ne bankye mmɔle no dadesɛn mu. Ma no gya kakra na num kɔpem sɛ ɛbɛhuru. Kɔso ara num kɔpem sɛ ɛbɛyɛ den. Afei na wode wo bankuta no aka saa ama no ayɛ fekɔfekɔ a aba biara nnim. Sɛ ɛfe a na woapepa dadesɛn no ano kamakama. Fa nsuo gu mu ma ɛnyɛ sɛnea ɛrekata aduane no so na kata so ma no nhuru, na hwɛ sɛ aduane no baabiara ahuru a. Fa bankuta no ka banku no fra nsuo no. Kɔso ara ka saa fa nsuo gu mu kɔpem sɛ ɛbɛyɛ mmerɛ na aben yie. Fa kyɛnsen ketewa bi te bi gu kyɛnsen foforɔ mu na bobɔ. Te banku no saa ara kɔpem sɛ ne nyinaa bɛsa afiri dadesɛn no mu. Wobɛtumi de adi nkwan biara a wopɛ, abomu anaa mako a yatwi ne nam anaa nsuomunam biara a wopɛ. == Ɛmotuo == [[File:Omo_tuo_with_groundnut_soup_and_meat.jpg|right|thumb|Omo tuo with groundnut soup and meat.]] '''Ɛmo tuo'''({{Audio|tw-Omo tuo.ogg|pronounciation of "Omo tuo"}}) (rice balls) yɛ Ghanafoɔ aduane a wɔde ɛmo na ɛyɛ. Mpɛn pii no wɔde ɛmo a ɛmu abubu anaa ɛmo atenten a wɔahyɛda abubu mu ama no ayɛ nketenkete na ɛnoa. Wɔde nsuo pii na ɛnoa saa ɛmo yi sɛnea ɛbɛyɛ a ɛmo no bɛben no na ayɛ mmerɛ pa ara. Ɛno akyi no wɔka ɛmo no ma ɛyɛ nkuruwankruwa te sɛ bɔɔlo.Wɔ [[Ghana]] no wɔde nkatenkwan anaa abɛnkwan na ɛdi ɛmotuo. Wɔ [[Nigeria]] no wɔde nkruma nkwan bi a wɔfrɛ no ''miyan kuka'' na ɛdi. ==== Sɛnea wɔyɛ no ==== Mpɛn pii no wɔde ɛmoo a abubu nketenkete anaa sɛ ɛmoo a ɛwowa a yabubu mu ama no ayɛ nketenkete na ɛyɛ. Yɛde nsuo bebree na ɛnoa ɛmoo no sɛdeɛ ɛbɛyɛ mmerɛ. Yɛka ɛmoo no mano yɛ fekɔfekɔ, sɛ wowie a na woabobɔ no kurukuruwa sɛdeɛ wopɛ no.<ref>"Ghana Food Rice". ghanaweb.com. Retrieved 4 October201</ref> Wɔ [[Gaana|Ghana]] no yɛde di nkwan bi te sɛ nkatenkwan anaa sɛ abɛnkwan. Wɔ [[Nigeria]] no wɔde "miyan kuka"(kyenkase nkwan) ka ho di.<ref>"Ghana: Omo Tuo". 196 flavors. 2019-06-29. Retrieved 2019-12-31</ref><ref>Gracia, Zindzy (2018-03-01). "How to prepare banku". ''Yen.com.gh - Ghana news''. Retrieved 2021-05-15.</ref> == Baabi a menyaa mmoa firiiɛ == kpuoy369jopkuhx62cxv8dl9aa0ejwn Abraham Owusu Baidoo 0 13717 201203 186460 2026-11-09T11:03:31Z Godfred Nyarko Kwasi 21680 /* */ Spelling correction 201203 wikitext text/x-wiki {{Dialect|Asante}} {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | residence = | restingplacecoordinates = | birthname = | nationality = [[Ghana]]ian | party = [[National Democratic Congress (Ghana)|National Democratic Congress]] | otherparty = <!--For additional political affiliations--> | spouse = | relations = | children = | alma_mater = | death_place = | occupation = Politician | profession = | cabinet = | committees = | portfolio = | religion = | signature = | signature_alt = | website = | restingplace = | death_date = | name = Abraham Owusu Baidoo | term_end = | honorific-suffix = | image = | imagesize = | smallimage = <!--If this is specified, "image" should not be.--> | alt = | caption = | order = | office = | term_start = | president = | birth_place = Lower Dɛnkyira, Mfifini mantam | predecessor = | successor = | office1 = MP for Twifo-Hemang-Lower-Denkyira | term_start1 = 7 Ɔpɛpɔn 2000 | term_end1 = 6 Ɔpɛpɔn 2005 | president1 = [[John Kufour]] | predecessor1 = | successor1 = | birth_date = {{Birth date and age|1946|04|28|df=y}} | footnotes = }} '''Abraham Owusu Baidoo''' yɛ [[Gaana]] [[Mmarahyɛbadwani|mmrahyɛbadwani]]. Na ɔsan ka Ghana mmarahyɛbadwakuo a ɛtɔ so mmiensa wɔ Ghana adehyeman amammuo a ɛtɔ so nan no mu. Ɔyɛ mmrahyɛbadwani ɛma Twifo/Hemang/Lower/Dɛnkyira wɔ [[Mfinfini Mantan|mfifini mantamu]]. Ɔkɔɔ mmrahyɛbadwafie [[National Democratic Congress (NDC)|National Democratic Congress]] din mu.<ref name=":0">{{Citation |title=Ghana Parliamentary Register 1993-1996 |date=1993-1996}}</ref> == Abrabɔ ahyɛase ne nwomasua == Wɔ woo Baidoo wɔ Lower Dɛnkyira a ewɔ mfinimfini mantam mu.<ref name=":0" /> == Amanyɔsɛm ne adwuma == Afe 2000 na Abraham di kan kɔɔ Ghana mmrahyɛbadwafie. Na ɔgyinaa hɔ ma ne manfoɔ wɔ Twifo/Hemang/Lower/Denkyira abatoɔ mpɛsoa so. N'amanyɔkuo ne National Democratic Congress.<ref>{{Citation |title=The Ghana Parliament's First Year. Parliamentary Affairs |date=1957 |url=https://doi.org/10.1093%2Foxfordjournals.pa.a053745}}</ref> Berɛ a wɔtoo 2000 abatoɔ no, Baidoo de mma 17,319 dii nkunim a ɛyɛ ɔha nkyekyɛmu 49.20%, Dwuma Odoom a ofi [[New Patriotic Party (NPP)|New Patriotic Party]] mu no nyaa 15,682 a ɛgyina hɔ ma ɔha nkyekyɛmu 44.60%, Elizabeth Bimpong of the [[Convention People's Party (CPP)|Convention Peoples Party]] nyaa 1,705 a ɛyɛ ɔha nkyekyɛmu 4.80% ɛna Jonathan R. Adofo ofi [[National Reform Party]] nso nyaa mma 488 a ɛyɛ ɔha nkyekyɛmu 1.40% abatoɔ no awieyɛ.<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2000/central/80/index.php |access-date=2022-09-13 |archive-date=2022-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913154230/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2000/central/80/index.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2000/parliament/central/index.php |access-date=2022-09-13 |archive-date=2022-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220821181454/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2000/parliament/central/index.php |url-status=dead }}</ref> == Beaɛ a menyaa mmoa firiiɛ == [[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2001–2005]] 1ieop6hykcyml8kgyl3bmg3fmqnlfue 201204 201203 2026-11-09T11:21:17Z Godfred Nyarko Kwasi 21680 /* */ 201204 wikitext text/x-wiki {{Dialect|Asante}} {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | residence = | restingplacecoordinates = | birthname = | nationality = [[Ghana]]ian | party = [[National Democratic Congress (Ghana)|National Democratic Congress]] | otherparty = <!--For additional political affiliations--> | spouse = | relations = | children = | alma_mater = | death_place = | occupation = Politician | profession = | cabinet = | committees = | portfolio = | religion = | signature = | signature_alt = | website = | restingplace = | death_date = | name = Abraham Owusu Baidoo | term_end = | honorific-suffix = | image = | imagesize = | smallimage = <!--If this is specified, "image" should not be.--> | alt = | caption = | order = | office = | term_start = | president = | birth_place = Lower Dɛnkyira, Mfinimfini mantam | predecessor = | successor = | office1 = MP for Twifo-Hemang-Lower-Denkyira | term_start1 = 7 Ɔpɛpɔn 2000 | term_end1 = 6 Ɔpɛpɔn 2005 | president1 = [[John Kufour]] | predecessor1 = | successor1 = | birth_date = {{Birth date and age|1946|04|28|df=y}} | footnotes = }} '''Abraham Owusu Baidoo''' yɛ [[Gaana]] [[Mmarahyɛbadwani|mmrahyɛbadwani]]. Na ɔsan ka Ghana mmarahyɛbadwakuo a ɛtɔ so mmiɛnsa wɔ Ghana adehyeman amammuo a ɛtɔ so nan no mu. Ɔyɛ mmrahyɛbadwani ɛma Twifo/Hemang/Lower/Dɛnkyira wɔ [[Mfinfini Mantan|mfifini mantamu]]. Ɔkɔɔ mmrahyɛbadwafie [[National Democratic Congress (NDC)|National Democratic Congress]] din mu.<ref name=":0">{{Citation |title=Ghana Parliamentary Register 1993-1996 |date=1993-1996}}</ref> == Abrabɔ ahyɛase ne nwomasua == Wɔ woo Baidoo wɔ Lower Dɛnkyira a ewɔ mfinimfini mantam mu.<ref name=":0" /> == Amanyɔsɛm ne adwuma == Afe 2000 na Abraham di kan kɔɔ Ghana mmrahyɛbadwafie. Na ɔgyinaa hɔ ma ne manfoɔ wɔ Twifo/Hemang/Lower/Denkyira abatoɔ mpɛsoa so. N'amanyɔkuo ne National Democratic Congress.<ref>{{Citation |title=The Ghana Parliament's First Year. Parliamentary Affairs |date=1957 |url=https://doi.org/10.1093%2Foxfordjournals.pa.a053745}}</ref> Berɛ a wɔtoo 2000 abatoɔ no, Baidoo de mma 17,319 dii nkunim a ɛyɛ ɔha nkyekyɛmu 49.20%, Dwuma Odoom a ofi [[New Patriotic Party (NPP)|New Patriotic Party]] mu no nyaa mma 15,682 a ɛgyina hɔ ma ɔha nkyekyɛmu 44.60%, Elizabeth Bimpong of the [[Convention People's Party (CPP)|Convention Peoples Party]] nyaa mma 1,705 a ɛyɛ ɔha nkyekyɛmu 4.80% ɛna Jonathan R. Adofo ofi [[National Reform Party]] nso nyaa mma 488 a ɛyɛ ɔha nkyekyɛmu 1.40% abatoɔ no awieeɛ.<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2000/central/80/index.php |access-date=2022-09-13 |archive-date=2022-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913154230/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2000/central/80/index.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2000/parliament/central/index.php |access-date=2022-09-13 |archive-date=2022-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220821181454/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2000/parliament/central/index.php |url-status=dead }}</ref> == Beaeɛ a menyaa mmoa firiiɛ == [[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2001–2005]] 93oaijiqeggt9kcl0t2442cii0veqxk Benjamin Kofi Ayeh 0 14246 201201 186894 2026-11-09T10:40:55Z Godfred Nyarko Kwasi 21680 /* */ 201201 wikitext text/x-wiki {{Dialect|Akuapem}} '''Benjamin Kofi Ayeh''' (wɔwoo no Ɔbɛnem 16, 1962) yɛ aguadini, Ghana amanyɔni ne akontabufo. Na ɔyɛ mmrahyɛ-baguani ma mmrahyɛbagua a Ɛto so Nsia a ɛwɔ Ghana Mantam a Ɛto so Anan ne mmrahyɛbagua a Ɛto so Anan a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] Mantam a Ɛto so Anan no mu .<ref>{{Cite journal|last1=Ditchfield|first1=G. M.|last2=Hayton|first2=David|last3=Jones|first3=Clyve|date=1 March 2008|title=British Parliamentary Lists, 1660–1800: A Register|journal=Parliamentary History|volume=13|issue=3|pages=388|doi=10.1111/j.1750-0206.1994.tb00312.x|issn=0264-2824}}</ref> Ɔgyinaa Upper Denkyira West ananmu wɔ [[Central Region|Central mantam mu]] wɔ [[Gaana|Ghana]] . == Mfitiase asetra ne nhomasua == Wɔwoo Benjamin Kofi Ayeh wɔ Ɔbɛnem 16, 1962 wɔ [[Ayanfuri]] wɔ [[Central Region|Central mantam mu]] . Ɔnyaa ne Charted Accountant (Ghana) Intermediate wɔ afe 1986 mu na onyaa ne EMGL wɔ afe 2008 mu wɔ Ghana Institute of Management and Public Administration . Ɔsan yɛ akontaabufo a ɔfata a wɔagye no atom . == Adwuma == Benjamin Kofi Ayeh ne '''Fambenycold Limited,''' Accra yɛɛ adwuma sɛ adwumayɛfo panin (CEO). Na ɔyɛ [[Mmarahyɛbadwani|mmrahyɛbaguani]] ma Upper Denkyire West Constituency wɔ [[Central Region]] of [[Gaana|Ghana]] wɔ [[New Patriotic Party (NPP)|New Patriotic Party]] din mu so maa [[Gaana|Ghana]] Kwasafoman a ɛtɔ so nnan no mmrahyɛbagua a ɛtɔ so nnan wɔ [[2004 Ghana Abatoɔ|2004 Ghana amansan abatoɔ]] no mu. Ɔyɛ aguadini, akontaabufo ne amanyɔni. Na ɔyɛ obi a na anka ɔyɛ nnipa kakraa bi mpire panyin abɛdiakyi nso. == Amanyɔsɛm == Na Benjamin Ayeh yɛ obi a na anka ɔyɛ nnipa kakraa bi mpire panyin abadiakyi na na ɔyɛ [[New Patriotic Party (NPP)|Ɔman Ho Dɔ Kuw Foforo no muni]] . Wɔ afe 2004 mu no, osii akan wɔ [[2004 Ghana Abatoɔ|Ghana amansan abatoɔ]] no mu wɔ [[New Patriotic Party (NPP)|New Patriotic Party]] din mu na odii nkunim wɔ Upper Denkyira West mantam mu mmrahyɛ-badwani, maa mmrahyɛbagua a ɛtɔ so nnan wɔ [[Gaana|Ghana]] man a ɛtɔ so nnan no mu <ref name=":32">{{Cite book|url=https://library.fes.de/pdf-files/bueros/ghana/03610.pdf|title=Elections 2004; Ghana's Parliamentary and Presidential Elections|publisher=Electoral Commission of Ghana; Friedrich Ebert Stiftung|year=2005|location=Ghana|pages=147}}</ref><ref>{{Cite book|title=Ghana Parliamentary Register, 2004-2008|publisher=The Office of Parliament|year=2004|location=Ghana|pages=205}}</ref> === 2004 Abatow a Wɔyɛe === Wɔ afe 2004 Ghana amansan abatoɔ mu no, Ayeh nyaa mma 12,177 wɔ mma 18,017 a ɛfata a wɔtoo no nyinaa mu. Eyi gyina hɔ ma mma a wɔtow no nyinaa mu ɔha nkyekyɛmu 67.6%. Wɔpaw no sen Oduro-Bonsu Kwaku a ofi [[National Democratic Congress (NDC)|National Democratic Congress]] ne Thomas Maxwell Aidoo a ofi [[CPP|Convention People’s Party]] mu . Eyinom nyaa abatow a ɛfata a wɔtow no nyinaa mu 30.2% ne 2.2%.<ref name=":3">{{Cite book|url=https://library.fes.de/pdf-files/bueros/ghana/03610.pdf|title=Elections 2004; Ghana's Parliamentary and Presidential Elections|publisher=Electoral Commission of Ghana; Friedrich Ebert Stiftung|year=2005|location=Ghana|pages=147}}</ref> Na Ayeh mantam no yɛ amansin 16 a [[New Patriotic Party (NPP)|New Patriotic Party]] dii nkonim wɔ Mfinimfini mantam mu wɔ saa abatow no mu no fa. Sɛ yɛka ne nyinaa bom a, New Patriotic Party no nyaa mmrahyɛbagua nkongua 128 wɔ Ghana republic a ɛtɔ so nnan no mmrahyɛbagua a ɛtɔ so nnan no mu. === 2008 Abatow no === Wɔsan paw Ayeh sɛ mmrahyɛbadwani wɔ afe 2008 Ghana amansan abatow a wɔyɛ maa Upper Denkyira West mantam no mu. Ɔnam saayɛ so gyinaa amansin no ananmu wɔ Ghana republic a ɛtɔ so nnan no mmrahyɛbagua a ɛtɔ so 5 no mu. Wɔde abatow 9,339 na ɛpaw no wɔ abatow a ɛfata a wɔtow nyinaa mu 18,183 mu. Eyi ne abatow a ɛfata a wɔtow no nyinaa mu 51.36% yɛ pɛ. Wɔpaw no sen Yankey M. Ackah a ofi National Democratic Congress, George Mensah a ofi [[Democratic Freedom Party (DFP)|Democratic Freedom Party]] ne Dr. Thomas Maxwell Aidoo a ofi Convention People’s Party mu. Eyinom nyaa abatow a ɛfata a wɔtow no nyinaa mu 38.45%, 0.46% ne 9.73%.<ref name=":6">{{Cite book|url=https://library.fes.de/pdf-files/bueros/ghana/10489.pdf|title=Ghana Elections 2008|publisher=Friedrich Ebert Stiftung|year=2010|location=Ghana|pages=81}}</ref> Wɔsan paw Ayeh wɔ New Patriotic Party no tekiti so. Na ne mansin no yɛ amansin 8 a New Patriotic Party dii nkonim wɔ Central mantam mu wɔ saa abatow no mu no fa. Sɛ yɛka ne nyinaa bom a, New Patriotic Party no nyaa mmrahyɛbagua nkongua 107 wɔ Ghana republic a ɛtɔ so nnan no mmrahyɛbagua a ɛtɔ so 5 no mu. === 2012 Abatoɔ === Ɔsii akan wɔ afe 2012 Ghana amansan abatoɔ no mu na wɔsan paw no sɛ ɔnsom ne berɛ a ɛtɔ so mmienu sɛ mmrahyɛbadwani mma mmrahyɛbagua a ɛtɔ so nsia wɔ Ghana man a ɛtɔ so nnan no mu ama Upper Denkyira West mantam. == Ankorankoro asetra == Benjamin Kofi Ayeh yɛ ɔwarefoɔ. Ɔyɛ [[Kristofo|Kristoni]] na ɔyɛ fekubɔ wɔ Yesu Kristo [[Kristofo asɔre|Asɔre]] a ɛwɔ Nna a Ɛdi Akyire Ahotefoɔ mu . == Nsɛm a wɔde gyinaa so == [[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2005–2009]] [[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2009–2013]] [[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2013–2017]] 47la54g498yfc8saszvvjio8bmbe76f 201202 201201 2026-11-09T10:55:39Z Godfred Nyarko Kwasi 21680 /* */ Dialectal correction and correction of some terminologies. "Kwasafoman" for "Republic". Correction of some Morphological structure of some Akan words like "oguadini" instead of "oguadifo" 201202 wikitext text/x-wiki {{Dialect|Akuapem}} '''Benjamin Kofi Ayeh''' (wɔwoo no Ɔbɛnem 16, 1962) yɛ aguadini, Ghana amanyɔni ne akontabufo. Na ɔyɛ mmrahyɛ-baguani ma mmrahyɛbagua a Ɛto so Nsia a ɛwɔ Ghana Mantam a Ɛto so Anan ne mmrahyɛbagua a Ɛto so Anan a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] Mantam a Ɛto so Anan no mu .<ref>{{Cite journal|last1=Ditchfield|first1=G. M.|last2=Hayton|first2=David|last3=Jones|first3=Clyve|date=1 March 2008|title=British Parliamentary Lists, 1660–1800: A Register|journal=Parliamentary History|volume=13|issue=3|pages=388|doi=10.1111/j.1750-0206.1994.tb00312.x|issn=0264-2824}}</ref> Ɔgyinaa Upper Denkyira West ananmu wɔ [[Central Region|Central mantam mu]] wɔ [[Gaana|Ghana]] . == Mfitiase asetra ne nhomasua == Wɔwoo Benjamin Kofi Ayeh wɔ Ɔbɛnem 16, 1962 wɔ [[Ayanfuri]] wɔ [[Central Region|Central mantam mu]] . Ɔnyaa ne Charted Accountant (Ghana) Intermediate wɔ afe 1986 mu na onyaa ne EMGL wɔ afe 2008 mu wɔ Ghana Institute of Management and Public Administration . Ɔsan yɛ akontaabufo a ɔfata a wɔagye no atom . == Adwuma == Benjamin Kofi Ayeh ne '''Fambenycold Limited,''' Accra yɛɛ adwuma sɛ adwumayɛfo panin (CEO). Na ɔyɛ [[Mmarahyɛbadwani|mmrahyɛbaguani]] ma Upper Denkyire West Constituency wɔ [[Central Region]] of [[Gaana|Ghana]] wɔ [[New Patriotic Party (NPP)|New Patriotic Party]] din mu so maa [[Gaana|Ghana]] kwasafoman a ɛtɔ so anan no mmrahyɛbagua a ɛtɔ so nnan wɔ [[2004 Ghana Abatoɔ|2004 Ghana amansan abatoɔ]] no mu. Ɔyɛ aguadini, akontaabufo ne amanyɔni. Na ɔyɛ obi a na anka ɔyɛ nnipa kakraa bi mpire panyin abɛdiakyi nso. == Amanyɔsɛm == Na Benjamin Ayeh yɛ obi a na anka ɔyɛ nnipa kakraa bi mpire panyin abadiakyi na na ɔyɛ [[New Patriotic Party (NPP)|Ɔman Ho Dɔ Kuw Foforo no muni]] . Wɔ afe 2004 mu no, osii akan wɔ [[2004 Ghana Abatoɔ|Ghana amansan abatoɔ]] no mu wɔ [[New Patriotic Party (NPP)|New Patriotic Party]] din mu na odii nkunim wɔ Upper Denkyira West mantam mu mmrahyɛ-badwani, maa mmrahyɛbagua a ɛto so nnan wɔ [[Gaana|Ghana]] man a ɛtɔ so nnan no mu <ref name=":32">{{Cite book|url=https://library.fes.de/pdf-files/bueros/ghana/03610.pdf|title=Elections 2004; Ghana's Parliamentary and Presidential Elections|publisher=Electoral Commission of Ghana; Friedrich Ebert Stiftung|year=2005|location=Ghana|pages=147}}</ref><ref>{{Cite book|title=Ghana Parliamentary Register, 2004-2008|publisher=The Office of Parliament|year=2004|location=Ghana|pages=205}}</ref> === 2004 Abatow a Wɔyɛe === Wɔ afe 2004 Ghana amansan abatoɔ mu no, Ayeh nyaa mma 12,177 wɔ mma 18,017 a ɛfata a wɔtoo no nyinaa mu. Eyi gyina hɔ ma mma a wɔtow no nyinaa mu ɔha nkyekyɛmu 67.6%. Wɔpaw no sen Oduro-Bonsu Kwaku a ofi [[National Democratic Congress (NDC)|National Democratic Congress]] ne Thomas Maxwell Aidoo a ofi [[CPP|Convention People’s Party]] mu . Eyinom nyaa abatow a ɛfata a wɔtow no nyinaa mu 30.2% ne 2.2%.<ref name=":3">{{Cite book|url=https://library.fes.de/pdf-files/bueros/ghana/03610.pdf|title=Elections 2004; Ghana's Parliamentary and Presidential Elections|publisher=Electoral Commission of Ghana; Friedrich Ebert Stiftung|year=2005|location=Ghana|pages=147}}</ref> Na Ayeh mantam no yɛ amansin 16 a [[New Patriotic Party (NPP)|New Patriotic Party]] dii nkonim wɔ Mfinimfini mantam mu wɔ saa abatow no mu no fa. Sɛ yɛka ne nyinaa bom a, New Patriotic Party no nyaa mmrahyɛbagua nkongua 128 wɔ Ghana kwasafoman a ɛtɔ so anan no mmrahyɛbagua a ɛto so anan no mu. === 2008 Abatow no === Wɔsan paw Ayeh sɛ mmrahyɛbaguani wɔ afe 2008 Ghana amansan abatow a wɔyɛ maa Upper Denkyira West mantam no mu. Ɔnam saa yɛ so gyinaa mansin no ananmu wɔ Ghana kwasafoman a ɛtɔ so anan(4) wɔ mmrahyɛbagua a ɛtɔ so anum(5) no mu. Wɔde mma 9,339 na ɛpaw no wɔ mma a ɛfata a wɔtow nyinaa mu 18,183 mu. Eyi ne abatow a ɛfata a wɔtow no nyinaa mu ɔha nkyekyɛmu 51.36% yɛ pɛ. Wɔpaw no sen Yankey M. Ackah a ofi National Democratic Congress, George Mensah a ofi [[Democratic Freedom Party (DFP)|Democratic Freedom Party]] ne Dr. Thomas Maxwell Aidoo a ofi Convention People’s Party mu. Eyinom nyaa mma a ɛfata a wɔtow no nyinaa mu 38.45%, 0.46% ne 9.73%.<ref name=":6">{{Cite book|url=https://library.fes.de/pdf-files/bueros/ghana/10489.pdf|title=Ghana Elections 2008|publisher=Friedrich Ebert Stiftung|year=2010|location=Ghana|pages=81}}</ref> Wɔsan paw Ayeh wɔ New Patriotic Party din mu. Na ne mansin no yɛ amansin awotwe(8) a New Patriotic Party dii nkonim wɔ Mfinimfini mantamu wɔ saa abatow no mu no fa. Sɛ yɛka ne nyinaa bom a, New Patriotic Party no nyaa mmrahyɛbagua nkongua 107 wɔ Ghana kwasafoman a ɛto so anan wɔ mmrahyɛbagua a ɛto so anum(5) no mu. === 2012 Abatow === Osii akan wɔ afe 2012 Ghana amansan abatoɔ no mu na wɔsan paw no sɛ ɔnsom ne bere a ɛto so abien sɛ mmrahyɛbadwani mma mmrahyɛbagua a ɛtɔ so nsia wɔ Ghana kwasafoman a ɛto so anan no mu ama Upper Denkyira West mansin. == Ankorankoro asetra == Benjamin Kofi Ayeh yɛ ɔwarefoɔ. Ɔyɛ [[Kristofo|Kristoni]] na ɔkɔ asɔre wɔ Yesu Kristo [[Kristofo asɔre|Asɔre]] a ɛwɔ Nna a Ɛdi Akyire Ahotefoɔ mu. == Beae a menyaa mmoa == [[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2005–2009]] [[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2009–2013]] [[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2013–2017]] maop2g7darobtj6ovhbsfgvh6l2unjd Benjamin Bimpong Donkor 0 14264 201200 186757 2026-11-09T09:58:13Z Godfred Nyarko Kwasi 21680 /* */ 201200 wikitext text/x-wiki {{Dialect|Akuapem}} '''Benjamin Bimpong Donkor''' (wɔwoo no Ɔpɛpɔn 7, 1959) yɛ Ghana amanyɔni ne ɔsomfo a ɔyɛ obuo. Ɔyɛ mmrahyɛ-baguani ma [[Hemang Lower Denkyira (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Hemang Lower Denkyira]] mantam fi Ɔbɛnem 7, 2005 kosi Ɔbɛnem 6, 2013. == Mfitiase asetra ne nhomasua == Donkor fi Jukwa-Mfuom a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] [[Central Region|Mfinimfini Mantam]] mu . Wɔwoo no wɔ Kitawonsa 7, 1959. Onyaa ne Diploma wɔ Bible Adesua mu wɔ Heritage Bible Institute wɔ afe 1998 mu. == Adwuma == Donkor yɛ ɔsomfo a ɔkyerɛ obu. Ɔyɛ Springs of Life Chapel International sɔfo. == Amanyɔsɛm == Donkor yɛ mmrahyɛ-baguani ma Hemang Lower Denkyira mantam no fi Ɔbɛnem 7, 2005 kɔsi Ɔbɛnem 6, 2013 wɔ [[New Patriotic Party (NPP)|New Patriotic Party]] din mu. Wɔ afe 2008 mu no, Ghana mmrahyɛbagua abatow mu no onyaa mma 7,067 wɔ mma 20,024 a ɛfata a wɔtoo no nyinaa mu. === 2004 Abatow a Wɔyɛe === Wɔpaw Donkor sɛ mmrahyɛbaguani wɔ Hemang Lower Denkyira mantam mu wɔ afe 2004 Ghana Amansan abatow mu.<ref name=":2">{{Cite book|url=https://library.fes.de/pdf-files/bueros/ghana/03610.pdf|title=Elections 2004; Ghana's Parliamentary and Presidential Elections|publisher=Electoral Commission of Ghana; Friedrich Ebert Stiftung|year=2005|location=Ghana|pages=145}}</ref> Enti ogyinaa mansin no ananmu nea edi kan wɔ Ghana republic a ɛto so 4 no mmrahyɛbagua a ɛto so 4 no mu.<ref>{{Cite book|title=Ghana Parliamentary Register, 2004-2008|publisher=The Office of Parliament|year=2004|location=Ghana|pages=273}}</ref> Wɔde abatow 12,410 na ɛpaw no wɔ abatow a ɛfata a wɔtow nyinaa mu 20,057 mu. Eyi ne abatow a ɛfata a wɔtow no nyinaa mu 61.9% yɛ pɛ. Wɔpaw no sen ɔkannifo foforo biako pɛ wɔ saa abatow no mu Peter Bright Amankrah a ofi National Democratic Congress no mu. Ɔnyaa abatoɔ a ɛfata a wɔtoeɛ nyinaa mu 38.1%. Wɔpaw Donkor wɔ New Patriotic Party no tekiti so.<ref name=":2" /> Na ne mantam no yɛ amansin 16 a New Patriotic Party dii nkonim wɔ Central mantam mu wɔ saa abatow no mu no fa. Sɛ yɛka ne nyinaa bom a, New Patriotic Party no nyaa mmrahyɛbagua nkongua 128 wɔ Ghana republic a ɛtɔ so nnan no mmrahyɛbagua a ɛtɔ so nnan no mu. === 2008 Abatow no === Wɔsan paw Donkor sɛ mmrahyɛbadwani muni wɔ [[Hemang Lower Denkyira (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Hemang Lower Denkyira]] mantam mu wɔ afe 2008 Ghana Amansan abatow no mu . Enti ɔgyinaa amansin no ananmu ne mprenu so wɔ Ghana man a ɛtɔ so nnan no mmrahyɛbagua a ɛtɔ so 5 no mu . Wɔde abatow 7,067 na ɛpaw no wɔ abatow a ɛfata a wɔtow nyinaa mu 20,024 mu. Eyi ne abatow a ɛfata a wɔtow no nyinaa mu 35.29% yɛ pɛ. Wɔpaw no sen Godfred Appiah a ofi [[People's National Convention (PNC)|Ɔmanfo Ɔman Nhyiam]] no mu, Foster Joseph Andoh a ofi [[National Democratic Congress (NDC)|Ɔman Demokrasi mmrahyɛbagua]] no mu, Osei Heyman a ofi [[CPP|Nhyiam no mu Nnipa Kuw no mu]] ne Bright Wireko-Brobby a ɔyɛ ɔkannifo a ɔde ne ho. Eyinom nyaa abatow a ɛfata a wɔtow no nyinaa mu 1.17%, 28.46%, 2.16% ne 32.92%.<ref name=":5">{{Cite book|url=https://library.fes.de/pdf-files/bueros/ghana/10489.pdf|title=Ghana Elections 2008|publisher=Friedrich Ebert Stiftung|year=2010|location=Ghana|pages=80}}</ref> Wɔsan paw Donkor wɔ [[New Patriotic Party (NPP)|Ɔman Ho Dɔ Kuw Foforo]] no tekiti so . Na ne mansin no yɛ amansin 8 a New Patriotic Party dii nkonim wɔ Central mantam mu wɔ saa abatow no mu no fa. Sɛ yɛka ne nyinaa bom a, New Patriotic Party no nyaa mmrahyɛbagua nkongua 107 wɔ Ghana republic a ɛtɔ so nnan no mmrahyɛbagua a ɛtɔ so 5 no mu. == Ankorankoro asetra == Donkor aware a ɔwɔ mma baanum. Ɔyɛ Kristoni na ɔyɛ Springs of Life Chapel International no muni. == Nsɛm a wɔde gyinaa so == [[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2005–2009]] [[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2009–2013]] lvp7ddcpsxp6dgfgs57zzollbfv4ev0 Feyiase O 0 15085 201205 197142 2026-11-09T11:28:31Z Godfred Nyarko Kwasi 21680 /* */ 201205 wikitext text/x-wiki {{Dialect|Asante}} '''Feyiase''' yɛ kuro wɔ [[Asante Mantam|Asante mantam]] mu wɔ [[Ghana]], a ɛwɔ ɛnnɛ yi [[Bosomtwe (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Bosomtwe]] mansini mu. Ɛbɛyɛɛ kuro a abakɔsɛm taa akyire ɛsiane ɔko kɛseɛ a ɛkɔɔ so wɔ Asantefoɔ ne Denkyirafoɔ ntam no nti. Na saa kuro no na ntɔkwa no kɔɔ so a Asantefoɔ ko di Denkyirafoɔ so wɔ wɔn ɔhene [[Ntim Gyakari]] berɛ so. == Ɔko No Abakɔsɛm == Feyiase abakɔsɛm no abɛyɛ nsɛnnahɔ bi wɔ [[Abibrem|Abibirem]] atɔeɛ fam. Saa abakɔsɛm yi na ɛda ɔko a ɛsii Feyiase wɔ afe 1701 mu a saa ɔko yi na ɛmaa Asante bɛyɛɛ ɔman kɛseɛ na Denkyira ahennie no nso baa fam koraa.<ref>{{Citation |title=Battle of Feyiase: The rise of the Ashanti Empire |url=https://ghanaremembers.com/stories/history/battle-of-feyiase-the-rise-of-the-ashanti-empire.html |language=en |access-date=2025-07-17}}</ref> Ansa na ɔko no bɛsi no, na Denkyrira hene [[Ntim Gyakari]] adwene yɛɛ no sɛ ne nan si gyinae pa wɔ ɔko no mu, ɛsiane sɛ na wate Asantefo no afiri Adunku, Aboɔntɛm ne Aputuogya ho.<ref>{{Citation |title=Battle of Feyiase |url=https://military-history.fandom.com/wiki/Battle_of_Feyiase |language=en |access-date=2025-07-17}}</ref>Nanso sɛɛ na wei yɛ nnɛdɛɛ a na Osei Tutu I nam so pɛ sɛ ɔde to hyɛ Denkyirafo asraafo no so wɔ Feyiase.<ref>{{Citation |last=Siliconson |title=Denkyira & Ashanti War in Twi (Part 1) {{!}} Siliconson {{!}} |date=2024-06-13 |url=https://www.youtube.com/watch?v=qIqF2YRQ4qY |access-date=2025-07-17}}</ref>Na ɔko no yɛ nea asi wɔ Asantefo ne Denkyirafo ntam.<ref>{{Citation |last=Henry Kwadwo Amoako |title=The Battle of Feyiase: Rituals Performed by Okomfo Anokye in The Heat of The Battle |date=2021-10-05 |url=https://african-research.com/research/african-countries/african-tribes/the-battle-of-feyiase-rituals-performed-by-okomfo-anokye-in-the-heat-of-the-battle/ |language=en-US |access-date=2025-07-17 |archive-date=2025-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250708222251/https://african-research.com/research/african-countries/african-tribes/the-battle-of-feyiase-rituals-performed-by-okomfo-anokye-in-the-heat-of-the-battle/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |title=History of Africa Podcast: S3E5: The Ashanti Empire is Born at Feyiase |date=2021-09-27 |url=https://historyofafricapodcast.blogspot.com/2021/09/s3e5-ashanti-empire-is-born-at-feyiase.html |access-date=2025-07-17}}</ref> Ɔko no ankɔyɛ honam mu ko nko ara na mmom na honhom mu nso ka ho. Ɔkomfo Anokye a na ɔwɔ Asanteman mu no boaa Asantefoɔ yie wɔ honhom fam. Na ɛno na ɛtumi maa Asantefoɔ tumi dii Denkyirafoɔ so no. Asantefoɔ asraafoɔ ahoɔdenfoɔ no to hyɛɛ Denkyirafoɔ asraafoɔ so wɔ Feyiase kunkumm wɔn pasaa.<ref>{{Citation |last=Oheneba Media |title=MUST LISTEN: Powerful History Of Feyiase A Town In Asante Kingdom Narrated By Nana Addae Gyamera... |date=2021-11-21 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SAs6sQkkqu8 |access-date=2025-07-17}}</ref>Nnipa a wɔfiri Dunku a wɔyɛ Asantefoɔ no kum Ntim Gyakari wɔ Feyiase na wei maa tumi a na Denkyirafoɔ wɔ no ano baa awieeɛ wɔ Feyiase Akoyem.<ref>{{Citation |title=History of Africa Podcast: S3E5: The Ashanti Empire is Born at Feyiase |date=2021-09-27 |url=https://historyofafricapodcast.blogspot.com/2021/09/s3e5-ashanti-empire-is-born-at-feyiase.html |access-date=2025-07-17}}</ref> Na faako a ɔko no baa awieeɛ ne ɛnnɛ yi Ɛsereso no.<ref>{{Citation |title=Battle of Feyiase {{!}} PDF {{!}} Ghana |url=https://www.scribd.com/document/701678920/Battle-of-Feyiase |language=en |access-date=2025-07-17}}</ref> == Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ == r8jr9r573dye1gddf4708ytyw80e6xy Bright Wireko-Brobby 0 15401 201195 187220 2026-11-09T09:16:18Z Godfred Nyarko Kwasi 21680 /* */ 201195 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q61694563}} '''Bright Wireko-Brobby''' (wɔwoo no 6 Ɔpɛpɔn 1972) yɛ Ghana amammuifoɔ na ɔyɛ Ghana Ɔmanpanin a ɛtɔ so nnan Mmarahyɛbadwa no muni a ɔgyina Heman Lower Denkyira Mansin ananmu wɔ Mfinimfine Mantam wɔ New Patriotic Party amanyɔkuo din mu. Ɔsan nso yɛ Ɔmanpanyin Abadiakyiri a ɔhwɛ Adwumayɛ ne Adwumayɛfo Nkitahodi so. == Mfitiaseɛ asetena ne nwomasua == Wɔwoo Wireko-Brobbey wɔ Ɔbɛnem 6, 1972 na ɔfiri Twifo Hemang wɔ Mfinimfini Mantam mu wɔ Ghana. Ɔwɔ MSC wɔ Nhyehyɛeɛ mu ne LLB wɔ Faculty of Law wɔ Kwame Nkrumah Suapɔn a ɛhwɛ Nyansahu ne Mfiridwuma so. Ɔtoaa so kɔɔ Dortmund Suapɔn mu baabi a ɔnyaa Postgraduate Diploma wɔ Spatial Planning mu. == Adwuma == Wireko-Brobbey ne ahyehyɛdeɛ te sɛ USAID, UNHCR ne UNDP ayɛ adwuma. Ɔne Ghana Nhomasua Dwumadibea nso yɛɛ adwuma. Na ɔsan nso yɛ Ɔkwankyerɛfoɔ Panyin a ɔhwɛ Community Empowerment Associates so. == Amanyɔsɛm == Wireko-Brobby yɛ NPP amanyɔkuo no muni. Mprempren yi, ɔyɛ Mmarahyɛbadwani ma Hemang Lower Denkyira Abatoɔ Mpɛsoa wɔ Mfinimfini Mantam mu. === 2016 election === Wɔ afe 2016 Ghana amansan abatow mu no, ɔdii nkunim wɔ Hemang Lower Denkyira Constituency mmarahyɛ-bagua no mu a na abatow 15,043 na ɛyɛ 58.4% wɔ ne nyinaa mu abatow a wɔtow berɛ a NDC mmarahyɛ baguani, Foster Joseph Andoh, nyaa abatow 10,338 a ɛyɛɛ abatow a wɔtow nyinaa mu 40.1%, PPP mmarahyɛ-baguani, Paul Kingsley Ambantem, nyaa abatow 257 a ɛyɛɛ abatow a wɔtow no nyinaa mu 1.0% ɛna CPP mmarahyɛ-baguani, John Felix Krampah, nyaa abatow no mu 119 a ɛgyina hɔ ma aba no nyinaa mu ɔha nkyekyɛmu 0.5%. === 2020 abatoɔ === Wɔ afe 2020 Ghana amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ Hemang Lower Denkyira Constituency mmarahyɛ-badwa atenaeɛ no mu de aba no mu 14,791 a ɛgyina hɔ ma ɔha nkyekyɛmu 52.9% wɔ aba a wɔtoeɛ no nyinaa mu berɛ a NDC mmarahyɛ-badwa no ɔkannifoɔ, Foster Joseph Andoh, nyaa aba no mu 12,692 a ɛyɛɛ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu ɔha nkyekyɛmu 45.4% ɛna GUM mmarahyɛ-baguani kandifoɔ, Appiah Kubi, nyaa aba no mu 473 a ɛyɛɛ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu ɔha nkyekyɛmu 1.7%. === Boayikuo === Wireko-Brobby yɛ Aguadiɛ no muni , Nnwuma ne Nsrahwɛ Boayikuw na ɔsan yɛ Mpɔtam Aban ne Nkuraase Nkɔso Boayikuw no muni. == N'asetena == Wireko-Brobby yɛ Kristoni. [[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2021-2025]] [[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2017–2021]] 8aeylugaen0gz2jyavpglws1bn0su86 201196 201195 2026-11-09T09:28:51Z Godfred Nyarko Kwasi 21680 /* */ 201196 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q61694563}} '''Bright Wireko-Brobby''' (wɔwoo no 6 Ɔpɛpɔn 1972) yɛ Ghana amammufoɔ na ɔyɛ Ghana Ɔmanpanin a ɛtɔ so nnan Mmarahyɛ-badwa no muni a ɔgyina Heman Lower Denkyira Mansin ananmu wɔ Mfinimfine Mantam wɔ New Patriotic Party amanyɔkuo din mu. Ɔsan nso yɛ Ɔmanpanyin Abɛdiakyiri a ɔhwɛ Adwumayɛ ne Adwumayɛfo Nkitahodi so. == Mfitiaseɛ asetena ne nwomasua == Wɔwoo Wireko-Brobby wɔ Ɔbɛnem 6, 1972 na ɔfiri Twifo Hemang wɔ Mfinimfini Mantam mu wɔ Ghana. Ɔwɔ MSC wɔ Nhyehyɛeɛ mu ne LLB wɔ Faculty of Law wɔ Kwame Nkrumah Suapɔn a ɛhwɛ Nyansahu ne Mfiridwuma so. Ɔtoaa so kɔɔ Dortmund Suapɔn mu baabi a ɔnyaa Postgraduate Diploma wɔ Spatial Planning mu. == Adwuma == Wireko-Brobbey ne ahyehyɛdeɛ te sɛ USAID, UNHCR ne UNDP ayɛ adwuma. Ɔne Ghana Nhomasua Dwumadibea nso yɛɛ adwuma. Na ɔsan nso yɛ Ɔkwankyerɛfoɔ Panyin a ɔhwɛ Community Empowerment Associates so. == Amanyɔsɛm == Wireko-Brobby yɛ NPP amanyɔkuo no muni. Mprempren yi, ɔyɛ Mmarahyɛbadwani ma Hemang Lower Denkyira Abatoɔ Mpɛsoa wɔ Mfinimfini Mantam mu. === 2016 election === Wɔ afe 2016 Ghana amansan abatow mu no, ɔdii nkunim wɔ Hemang Lower Denkyira Constituency mmarahyɛ-bagua no mu a na abatow 15,043 na ɛyɛ 58.4% wɔ ne nyinaa mu abatow a wɔtow berɛ a NDC mmarahyɛ baguani, Foster Joseph Andoh, nyaa abatow 10,338 a ɛyɛɛ abatow a wɔtow nyinaa mu 40.1%, PPP mmarahyɛ-baguani, Paul Kingsley Ambantem, nyaa abatow 257 a ɛyɛɛ abatow a wɔtow no nyinaa mu 1.0% ɛna CPP mmarahyɛ-baguani, John Felix Krampah, nyaa abatow no mu 119 a ɛgyina hɔ ma aba no nyinaa mu ɔha nkyekyɛmu 0.5%. === 2020 abatoɔ === Wɔ afe 2020 Ghana amansan abatoɔ mu no, ɔsan dii nkunim wɔ Hemang Lower Denkyira Constituency mmarahyɛ-badwa atenaeɛ no mu de aba no mu 14,791 a ɛgyina hɔ ma ɔha nkyekyɛmu 52.9% wɔ aba a wɔtoeɛ no nyinaa mu berɛ a NDC mmarahyɛ-badwa no ɔkannifoɔ, Foster Joseph Andoh, nyaa aba no mu 12,692 a ɛyɛɛ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu ɔha nkyekyɛmu 45.4% ɛna GUM mmarahyɛ-baguani kandifoɔ, Appiah Kubi, nyaa aba no mu 473 a ɛyɛɛ abatoɔ a wɔtoeɛ nyinaa mu ɔha nkyekyɛmu 1.7%. === Boayikuo === Wireko-Brobby yɛ Aguadiɛ no muni , Nnwuma ne Nsrahwɛ Boayikuw na ɔsan yɛ Mpɔtam Aban ne Nkuraase Nkɔso Boayikuw no muni. == N'asetena == Wireko-Brobby yɛ Kristoni. [[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2021-2025]] [[Nkyekyεmu:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2017–2021]] 8du48thd7r8xzxj98tz3rs5e9pheewx Nsɛmmisa ne mmuaeɛ Adekyerԑ Kwan 0 17804 201207 195952 2026-11-09T11:57:30Z JuniorSu 22306 no 201207 wikitext text/x-wiki Nsɛmmisa ne mmuaeɛ Adekyerԑ Kwan yԑ adekyerԑ kwan a akyerԑkyerԑfoↄ nam so de adesua ho nimdeԑ ma asuafoↄ berԑ a wↄde biribi to adesuafoↄ anim de hwehwԑ sԑ asuafoↄ bԑma no anya ԑso nsunsuansoↄ. Nsԑmmisa ne mmuaeԑ adekyerԑ akwan mu no, botaeԑ no nyinaa ne sԑ ԑrepԑ anya adwene mu botaeԑ bi na ԑde nimdeԑ bi apue dwa. Yei ho hia ɛfiri sɛ, nimdeԑ nyinaa wↄ abofra nkyԑn na ɔkyerɛkyerɛni no ntumi nkyerԑ biribi a abofra no nnim yie nti sɛ ɔbɛtumi ahu n'adwene a gye sɛ ɔde nsԑmmisa twetwe mmuaeԑ no.<ref>{{Citation |last=Meredith D. Gall |title=The Use of Questions in Teaching |date=1970-12-01 |url=https://doi.org/10.3102/00346543040005707 |work=Review of Educational Research |volume=40 |issue=5 |pages=707–721 |language=EN |doi=10.3102/00346543040005707 |issn=0034-6543 |access-date=2025-08-31}}</ref> Saa adesua kwan yi boa pa ara. Nnema a ɛyɛ wɔ saa adekyerɛ kwan yi ho ne sɛ, berԑ a ɔkyerɛkyerɛni rebisa nsԑm no, ↄhunu asuafoↄ no mmↄdemmↄ, deε wↄhia ne deε wↄn ani gye ho. Afei, ɛma asuafoↄ no de wↄn ho hyԑ adesua no mu na ɔtumi de kyerԑ adeԑ wↄ gyinapԑn biara mu. Deԑ ԑnyԑ wↄ ho ne sɛ, ɛyԑ den sԑ ɔkyerɛkyerɛni bɛtumi asiesie nsԑmmisa papa ama asuafoɔ no na ɔntumi mfa nkyerԑ adesua no nyinaa.<ref>{{Citation |last=Resa Mandaniyati |title=The Application of Question and Answer Method to Improve the Ability of Students Achievement |date=2020-01-01 |url=https://www.academia.edu/116555500/The_Application_of_Question_and_Answer_Method_to_Improve_the_Ability_of_Students_Achievement |access-date=2025-08-31}}</ref> == Baabi a menyaa mmoa firiiɛ == <references /> [[Category:no]] omna5lyvvbzcyhfb3fuf3t4artn2pyo