Wikipedia
twwiki
https://tw.wikipedia.org/wiki/Kratafa_Titiriw
MediaWiki 1.48.0-wmf.3
first-letter
Media
Soronko
Nkitahode
Dwumadini
Dwumadini nkitahode
Wikipedia
Wikipedia nkitahode
File
File nkitahode
MediaWiki
MediaWiki nkitahode
Nhwɛsoɔ
Nhwɛsoɔ nkitahode
Mmoa
Mmoa nkitahode
Nkyekyεmu
Nkyekyεmu nkitahode
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Ɔpɛnimaa
0
5755
201274
60420
2026-11-11T03:38:24Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201274
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
'''Ɔpɛnimaa'''({{Audio|tw-Ɔpɛnimaa.ogg|pronounciation of "Ɔpɛnimaa"}}) yɛ bosome a ɛtwatoɔ wɔ afe mu. Ɛyɛ bosome a ɛtɔ so du mmienu ɛna ɛsane nso wɔ nna aduasa-baako. Ɔpɛnimaa bosome no na ɛdi [[Obubuo]] akyi ɛna ɛsane di Ɔpɛpɔn anim<ref>https://www.yourdictionary.com/december</ref>
== Abakɔsɛm ==
Ɔpɛnimaa yɛ edin a Akanfoɔ de ma bosome a ɛtɔ so du mmienu. Wɔ brɔfo mu no wɔfrɛ saa bosome yi 'December'. Ɔpɛnimaa kyerɛ sɛ ɔpɛ ketewa. Ɛya saa bosome wei na ɔpɛ no hyɛ aseɛ ba nketenkete ansana ayi ne ti kɛse paa wɔ Ɔpɛpɔn bosome no mu. Sɛ eduru Ɔpɛnimaa bosome da a ɛtɔso aduonu-num a nnipa pii noa de saa da yi si hɔ de kae Yesu awoda ɛno nti akristofoɔ ne nnipa pii mfa saa da no nni agorɔ koraa.<ref>https://dictionary.cambridge.org/amp/english/december</ref> Wɔ bosome yi mu wɔ [[Gaana|Ghana]] no, ɔpɛ bere no hyɛ ase wɔ Ghana atɔe fan nanso wɔ Ghana atifi fam no ɛyɛ ɔpɛ bere dedaw.<ref>https://beautifulghana.com/seasons-in-ghana/</ref><ref>https://www.tripsavvy.com/ghana-facts-and-information-1454311</ref>
== Nna atitirew anaa nnapɔnna wɔ bosome no mu ==
Nna atitirew bi ne nnapɔnna ahorow a wɔhyɛ ho fa wɔ Ɔpɛnimaa bosome mu wɔ ɔman [[Gaana|Ghana]] mu. Ebi ne:
* Farmer’s Day (3rd December), Akuafo Da - wɔhyɛ ho fa Ɔpɛnimaa da a ɛtɔ so mmiensa.<ref name=":0">{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.mint.gov.gh/statutory-public-holidays/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421204238/https://www.mint.gov.gh/statutory-public-holidays/ |access-date=2021-04-26 |archive-date=2021-04-21 |url-status=dead}}</ref> Ɛyɛ da a wɔayi asi hɔ de ma akuafo nyinaa ayekoo wɔ wɔn adwumaden ho.
* Christmas Day (25th December), Bronya Da - wɔhyɛ ho fa Ɔpɛnimaa da a ɛtɔ so aduonu anum. Ɛyɛ da a Kristofo de kae Yesu Kristo awoɔ.<ref name=":0" />
* Boxing Day (26th December), Ɔpɛnimaa da a ɛtɔ so adounum asia. Ɛtaa yɛ nnapɔnna wɔ Ghana.<ref name=":0" />
* Feok anaa Fiok afahyɛ. Ɛyɛ afahyɛ a wɔn a wofi Sandema wɔ Ghana di. Wɔsan frɛ no Ɔko afahyɛ. Wɔtaa hyɛ ho fa wɔ Ɔpɛnimaa bosome no mu<ref name=":1">https://easytrackghana.com/cultural-overview-ghana-festivals.php</ref><ref name=":2">https://yen.com.gh/105943-top-10-ghanaian-festivals-dates-their-celebration.html</ref>. ; ne
* Kwafie afahyɛ . Ɛyɛ afahyɛ a wɔn a wofi Dormaa wɔ Ghana hyɛ ho fa de kae sɛnea wɔn nananom de ogya bae. Wɔtaa hyɛ ho fa Ɔpɛnimaa anaa Obubuo bosome no mu.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
== Nnwoma ahodoɔ a menyaa mmoa firii mu ==
<references />
luoaazqqo6a7228eg6umeeihomv0e9m
Kɔtɔnimaa
0
5756
201261
195715
2026-11-11T01:25:22Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201261
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
'''Kɔtɔnimaa'''({{Audio|tw-Kɔtɔnimaa.ogg|pronounciation of "Kɔtɔnimaa"}}) yɛ bosome a ɛtɔ so nnum wɔ afe no mu. Ɛwɔ nnafua aduasa-baako. Kɔtɔnimaa yɛ bosome a ɛda bosome Oforisuo ne Ayɛwohomummɔ ntam.<ref>https://www.dictionary.com/e/may/</ref>
== Abakɔsɛm. ==
Kɔtɔnimaa yɛ edin a Akanfoɔ de ma bosome a ɛtɔ so nnum wɔ afe mu. Ɛyɛ bosome a nnipa pii noa hwɛ wɔn ho yie paa sɛdeɛ ɛbɛyɛ na hwee nto wɔn. Ɛsane nso da ɔdɔ adi. Nnipa pii taa di yie wɔ saa bosome no mu.<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.buildingbeautifulsouls.com/symbols-meanings/what-does-may-mean-may-birthstone-zodiac-sign-flower-number/ |access-date=2021-04-09 |archive-date=2021-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516035511/https://www.buildingbeautifulsouls.com/symbols-meanings/what-does-may-mean-may-birthstone-zodiac-sign-flower-number/ |url-status=dead }}</ref>
Da a edi kan wɔ bosome Kɔtɔnimaa no yɛ homeda ma adwumayɛfoɔ wɔ ɔman [[Gaana]] mu<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.mint.gov.gh/statutory-public-holidays/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421204238/https://www.mint.gov.gh/statutory-public-holidays/ |access-date=2021-04-26 |archive-date=2021-04-21 |url-status=dead}}</ref>. Ɛsan yɛ bosome a nkramofoɔ di wɔn afahye "Id-ul-Fitr". Bosome yi mu nso na Akanfoɔ a wɔn firii [[Kumase|Kumasi]] di wɔn Akwasidae afahyɛ ena Winnebafoɔ nso di Aboakyer afahyɛ a ɛyɛ ɔforote ahayɔ afahyɛ.<ref>https://www.easytrackghana.com/cultural-overview-ghana-festivals.php</ref>
== Nnwoma ahodoɔ a menyaa mmoa firii mu. ==
<references />
47gwcntbl0ewggx2ymugwndkssa6o99
Abeiku Nyame Quansah
0
6656
201283
200959
2026-11-11T11:56:02Z
Godfred Nyarko Kwasi
21680
/* */ Fixed typo
201283
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
'''Abeiku Nyame Quansah'''{{Audio|tw-Abeiku Nyame Quansah.ogg|pronounciation of "Abeiku Nyame Quansah"}} a wɔsan nso frɛ no [[Jagger Pee]] yɛ Ghanani siniyini. Wɔ afe apem ahankron ne aduowɔtwe-nan (1984) mu no, ɔhyɛɛ n’adwuma ase wɔ Tv so dwumadie bi so. Seesei, ɔyɛ dwumadie a w’ato din ’’ Obra’’ wɔ tv so.
==Nwomasua==
Ɔkɔɔ ntoaso sukuu a ne din de Apam secondary school nanso, wanya akwanya biara wɔ siniyi mu bre a ɔwɔ hɔ no.
==Nnwuma==
Berɛ a ɔwie ntoaso sukuu no, ɔde ne ho kɔdɔɔm Kwesum Agroma afe baako, na ɔfiri hɔ de ne ho kɔdɔɔm ekuo foforɔ a ɛde Get Involved Group. Jagger ne edin ɔde yɛɛ sini bi ɛbɛyɛɛ tv so dwumadie wɔ afe 1985, ɛno na ama saa din no aka ne so. Sini no kyerɛwfo din ne Sackey Sowah a ɔyɛ nea one no kɔɔ sukuu baako.
==Afiase==
Wɔ de no too afiase bre a asɛmdibea kyerɛɛ sɛ ɔboaa ne yɔnko agodifo Nana Agyemang maa wokuu Taxi hyɛnkafo bi, asɛm no sii [[ɔpɛpɔn]] da ɛtɔ so afe 1995. Wɔ too tuo kuu taxi drɔva no bre a akasakasa sii wɔn ntam faa ɛka a ɛsɛ wotua ho. Wɔmaa no mfie pii nanso wɔtee so yɛɛ no mfie mienu bre a ne lɔya de kyew pa too asemdibea no anim no. W’akyerɛw nhoma mienu a ɛne ‘’Prison prayers’’ ne Behind bars a efa osuahunu onyaa wɔ afiase.
qkakawvnl6grhwotp3b70wygetfo1zh
Leishmaniasis
0
7065
201242
200493
2026-11-10T19:03:43Z
InternetArchiveBot
10377
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261110sim) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
201242
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Akuapem}}
{{Infobox medical condition
| Name = Leishmaniasis
| Image = Skin ulcer due to leishmaniasis, hand of Central American adult 3MG0037 lores.jpg
| Caption = Honam ani leishmaniasis wͻ opanyin a ͻwͻ[[Amεrika Mfinimfini]]nsam
| Field = [[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]
| pronounce = Leishmaniasis {{IPAc-en|ˌ|l|iː|ʃ|m|ə|ˈ|n|aɪ|ə|s|ɪ|s}}<br>leishmaniosis {{IPAc-en|l|iː|ʃ|ˌ|m|eɪ|n|ɪ|ˈ|əʊ|s|ɪ|s}} or {{IPAc-en|l|iː|ʃ|ˌ|m|æ|n|ɪ|ˈ|əʊ|s|ɪ|s}}<ref>http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/leishmaniasis</ref>
| ICD10 = {{ICD10|B|55||b|50}}
| ICD9 = {{ICD9|085}}
| DiseasesDB = 3266
| DiseasesDB_mult = {{DiseasesDB2|29171}}<!-- {{DiseasesDB2|3266}} {{DiseasesDB2|7070}} -->
| MedlinePlus = 001386
| eMedicineSubj = emerg
| eMedicineTopic = 296
| MeshID = D007896
}}
'''Leishmaniasis''', a wͻsan kyerεw no '''leishmaniosis''' yε [[yare]] a [[mmoawa]] [[bi a wͻte afoforo mu]] a wͻwͻ abusuakuw [[leishmania mu]] a wonya denam [[dͻte ntuboa]]so<ref name=WHO2014/> Yare no nam kwan abiεsa so da ne ho adi:[[Honam ani leishmaniasis|honam yare]], εhorow ne honam ani, anaa [[nipaduam leishmaniasis]]<ref name=WHO2014>{{cite web|title=Leishmaniasis Fact sheet N°375|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs375/en/|work=World Health Organization|accessdate=17 February 2014|date=January 2014}}</ref> Honam ani de no da adi denam honam kuru ahorow so, bere a εhorow ne honam de da adi denam kuru wͻ honam ani, obi anum, ne ne hwenem, na nipaduam de da adi denam honam kuru ne afei atiridii, mogya a akͻ fam ne berεbo a ayε kεse so.<ref name=WHO2014/><ref name=Barrett2012/>
<!-- Cause and diagnosis -->
"Leishmania" ahorow bεboro aduonu na wͻde yare yi ma nipa.<ref name=WHO2014/> Nea εta de ba binom yε ohia, aduan pa a wonnya, kwae a wͻsεe no, ne kurow kεse mu tena.<ref name=WHO2014/> Yare abiεsa no nyinaa yε nea wobetumi de afidie ahu.<ref name=WHO2014/> Bio nso, wotumi hu nipaduam de no denam mogya mu a wͻhwehwε so.<ref name=Barrett2012/>
<!-- Prevention and treatment -->
Wobetumi asiw Leishmaniasis kwan denam ntama a wͻde [[aduru]] ahyε no a wͻdam.<ref name=WHO2014/> Akwan afoforo yε nnuru a wͻde kum ntummoa no ne nipa a woanya a wͻsa wͻn yare ntεm so.<ref name=WHO2014/> Ayaresa a wͻde ma gyina baabi a wonyaa yare no, "Leishmania" ko, ne yare ko.<ref name=WHO2014/> Nnuru a wͻde sa nipaduam yare no bi ne [[liposomal amphotericin B]]<ref name=Sun2013/> Nnuru yi nso - [[nnuru a n'hoͻden bͻ ho anum]] ne [[paromomycin]],<ref name=Sun2013>{{cite journal|last=Sundar|first=S|author2=Chakravarty, J |title=Leishmaniasis: an update of current pharmacotherapy.|journal=Expert opinion on pharmacotherapy|date=Jan 2013|volume=14|issue=1|pages=53–63|pmid=23256501|doi=10.1517/14656566.2013.755515}}</ref> ne [[miltefosine]].<ref name=Dor2012>{{cite journal|last=Dorlo|first=TP|author2=Balasegaram, M |author3=Beijnen, JH |author4= de Vries, PJ |title=Miltefosine: a review of its pharmacology and therapeutic efficacy in the treatment of leishmaniasis.|url=https://archive.org/details/journal-antimicrobial-chemotherapy_2012-11_67_11/page/2576|journal=The Journal of antimicrobial chemotherapy|date=Nov 2012|volume=67|issue=11|pages=2576–97|pmid=22833634|doi=10.1093/jac/dks275}}</ref> Ɛdefa honam ani de ho no, paromomycin, [[fluconazole]], anaa [[pentamidine]] betumi ayε adwuma.<ref name=Min2007>{{cite journal|last=Minodier|first=P|author2=Parola, P |title=Cutaneous leishmaniasis treatment.|journal=Travel medicine and infectious disease|date=May 2007|volume=5|issue=3|pages=150–8|pmid=17448941|doi=10.1016/j.tmaid.2006.09.004}}</ref>
<!-- Epidemiology -->
Mprempren, nipa bεyε ͻpepem dumien na wͻanya yare yi<ref name=Mag>{{cite web|title=Leishmaniasis Magnitude of the problem|url=http://www.who.int/leishmaniasis/burden/magnitude/burden_magnitude/en/index.html|work=World Health Organization|accessdate=17 February 2014}}</ref> wͻ aman aduokrͻn awotwe so.<ref name=Barrett2012>{{cite journal|last=Barrett|first=MP|author2=Croft, SL |title=Management of trypanosomiasis and leishmaniasis.|journal=British medical bulletin|year=2012|volume=104|pages=175–96|pmid=23137768|doi=10.1093/bmb/lds031|pmc=3530408}}</ref> Bεyε nipa ͻpepem abien na wonya yare yi foforo<ref name=Barrett2012/> ne bεyε aduonu kosi aduonum na wͻhwere wͻn nkwa afe biara.<ref name=WHO2014/><ref name=Loz2012>{{cite journal|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> Nipa bεyε ͻpepem ahanu wͻ Asia, Afrika, Amεrika Anaafo ne Mfinimfini ne Europa Anaafo na wͻtete mmeae a yare yi abu so.<ref name=Barrett2012/><ref>{{cite journal|last=Ejazi|first=SA|author2=Ali, N |title=Developments in diagnosis and treatment of visceral leishmaniasis during the last decade and future prospects.|journal=Expert review of anti-infective therapy|date=Jan 2013|volume=11|issue=1|pages=79–98|pmid=23428104|doi=10.1586/eri.12.148}}</ref> [[Wiase Akwanhosan Ahyehyεde(WHO)]] anya nteso wͻ nnuru a wͻde sa yare no bo ho.<ref name=Barrett2012/> Yare yi betumi anya mmoa afoforo, ebi ne [[Canine mmoakuw leishmaniasis|nkraman]] ne [[nkura]].<ref name=WHO2014/>
==Nsεm afoforo==
<references />
[[Category:Gao lazamankwala]]
ki3m34akn90jzu2b420vb35dq2few4b
Leti Arts
0
11404
201262
196944
2026-11-11T01:34:12Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201262
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Akuapem}}
'''Leti Arts''' yɛ [[Gaana|Ghana]] adwumakuw a ɛhyehyɛ video games. Ghanani Eyram Tawia ne Kenyani Wesley Kirinya na woboom de adwumakuw yi sii hɔ.
== Sɛnea wɔde sii hɔ ==
Wɔde Leti Arts sii hɔ wɔ afe 2009 mu.<ref name=":0">{{Citation |title=Archive copy |url=https://startuplist.africa/leti-arts |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630193453/https://startuplist.africa/leti-arts |access-date=2022-03-19 |archive-date=2022-06-30 |url-status=dead}}</ref> Ghanani Eyram Tawia ne Kenyani Wesley Kirinya de saa adwuma yi sii hɔ sɛ wɔde bɛboa ma abibiman mu anansesɛm akɔ anim. Na wɔyɛ saa denam comics ne video games a wɔhyehyɛ so.<ref name=":0" /><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://squidmag.ink/leti-arts-launches-karmzah-cerebral-palsy-comic/ |access-date=2022-03-19 |archive-date=2022-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811041442/https://squidmag.ink/leti-arts-launches-karmzah-cerebral-palsy-comic/ |url-status=dead }}</ref> Adwumakuw yi wɔ Madina - Accra, Ghana.<ref name=":0" /><ref name=":1">https://www.zoominfo.com/c/leti-arts/378562848</ref><ref>https://globalgamejam.org/2020/jam-sites/leti-legends-jam-2020</ref> Video games ne comics a wɔhyehyɛ no bi wɔ hɔ a wotimtim wɔ nhoma mu ne afei wɔ Android mfideɛ so.<ref name=":0" /> Kan no na wɔfrɛ adwumakuw no Leti Games Ghana Ltd nanso wɔsesaa edin no kɔɔ Leti Arts wɔ afe 2013 mu.<ref name=":0" />
== Wɔn a wɔka adwumakuw no ho ==
Eyram Tawia - Ɔyɛ Ghanani. Ɔka ho bi na wɔde adwuma no sii hɔ. Ɔsan yɛ adwuma no mu CEO(Chief Eɔecutive Officer)<ref name=":0" />
Wesley Kirinya - Ɔyɛ Kenyani. Ɔka ho bi na wɔde adwuma ni sii hɔ. Ɔsan yɛ adwuma no CTO(Chief Technical Officer)<ref name=":0" />
Jake Manion - Ɔyɛ adwuma no mu Chief Creative Officer<ref name=":0" />
Kwadwo Frimpong - Ɔyɛ adwuma no mu Creative Director.<ref name=":1" />
== Beae a minyaa mmoa fii ==
<references />
r0o80ioq52t8jerj8z1hk2kemcxydwk
Samuel Nkrumah Gyimah
0
11643
201271
201057
2026-11-11T02:56:11Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201271
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder
| honorific-prefix = Hon.
| name = Samuel Nkrumah Gyimah
| honorific-suffix =
| image =
| alt =
| caption =
| order =
| office =
| term_start =
| term_end =
| president =
| predecessor =
| successor =
| constituency_MP1 =
| parliament1 = Ghana
| majority1 =
| term_start1 =
| term_end1 =
| president1 =
| predecessor1 =
| successor1 = <!--Can be repeated up to eight times by adding a number-->
| prior_term =
| order2 =
| office2 =
| term_start2 =
| term_end2 =
| president2 =
| predecessor2 =
| successor2 =
| order3 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| office3 = Member of Parliament for Odotobri Constituency
| term_start3 = 7 January 1997
| term_end3 = 6 January 2005
| president3 = [[John Kufuor]]
| predecessor3 =
| successor3 =
| order4 = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->
| office4 =
| term_start4 =
| term_end4 =
| president4 =
| predecessor4 =
| successor4 =
| birth_date =
| birth_place =
| death_date =
| death_place =
| restingplace =
| restingplacecoordinates =
| birthname =
| nationality = [[Ghana]]{{flagicon|GHA}}
| party = [[New Patriotic Party]]
| otherparty = <!--For additional political affiliations-->
| spouse =
| partner = <!--For those with a domestic partner and not married-->
| relations =
| children =
| residence =
| alma_mater = [[University of Ghana]]
| occupation =
| profession = Ɔkyerɛkyerɛni
| cabinet =
| committees =
| portfolio =
| signature =
| signature_alt =
| website =
| footnotes =
}}
'''Samuel Nkrumah Gyimah''' yɛ ɔmanyɔni sane yɛ ɔkyerɛkyerɛni. Ɔsom sɛ mmrahyɛbedwani ma Odotobri mpɛsoa a ɛwɔ Asante mantam wɔ mmrahyɛbedafie a ɛtɔso mmienu ne mmiɛnsa wɔ Ghana adehyeman amanmuo a ɛtɔso nan.
== Abrabɔ ne nnwomasua ==
Ɔwoo Nkrumah Gyimah wɔ afe apem ɔha nkron ne aduonum ne mmienu(1952). Ɔhyɛɛ sukuu ase wɔ Jakobu beaeɛ ɔwoo no, ɔkɔɔ ntoasoɔ sukuu wɔ Boa Amponsem na ɔkɔɔ suapɔn sukuu nso wɔ University of Ghana. Samuel Nkrumah ɛwu n'ayiyɔ wɔ Ɔbubuo bosome ne da ɛtɔso nson wɔ mfeɛ mpem mmienu ne aduonu wɔ Jakobu a ɛwɔ Amansie mfinifini mansini a ɛwɔ Asante mantam.
== Amanyɔsɛm ==
Samuel Nkrumah Gyimah yɛ mmrahyɛbedwani a na ɔka mmrahyɛbedwafie a ɛtɔso mmiɛnsa wɔ Ghana adehyeman amanmuo a ɛtɔso nan wɔ mfeɛ mpem mmienu Ghana abatoɔ kɛseɛ no mu. Ɔgyina mu maa NPP amanyɔkuo wɔ afe apem ɔha nkron ne aduokron nsia(1996) nanso ɔdii nkukuo wɔ afe mfeɛ mpem mmienu ne nan mu de ma Emmanuel Akwasi Gyamfi a ɔno nso wɔ NPP amanyɔkuo no mu. Wɔ Nkrumah Gyimah pɛn so no ɔde adesrɛdeɛ too aban n'anim sɛ ɔnyɛ akwan a aseɛseɛ mma nkurasienkurasie.
== Abatoɔ ==
NPP amanyɔkuo no n'adikan de ne baa mmrahyɛbedwafie wɔ afe apem ɔha nkron ne aduokron nsia(1996) Ghana abatoɔ kɛseɛ no ma Odotobri mpɛsoa a ɛwɔ Asante mantam. Ɔnyaa mma mpem du nson ɔha num ne aduosia nan(17,564) firii mma mpem aduonu num ɔha ne aduosia num(25,065) a ɛgyina hɔ ma ɔha mu abupɛn aduonum nnwɔtwe n'akyiri pɔ aduasa(58.30%) de tia George Adu Mensah a ɔwɔ NDC amanyɔkuo no, ɔnyaa mma mpem nson ɔha num ne nson(7,507) ne Veronica Rita Akosuah Nsafoah a ɔfri IDN amanyɔkuo ɔno nso nyaa mma hwee(0). Ɔyii Gyimah sɛ mmrahyɛbedwani ma Odotobri mpɛsoa wɔ mfeɛ mpem mmienu(2000) wɔ Ghana abatoɔ kɛseɛ no. Ɔnyaa no maa NPP amanyɔkuo no. Na ne mpɛsoa ka nkonnwa aduasa baako firi aduasa mmiɛnsa a NPP amanyɔkuo nyaa no wɔ Asante mantam ha. Ne nyinaa mu no NPP amanyɔuo no nyaa mmrahyɛbedwafoɔ ɔha(100) firii ahanu(200) mu. Ɔde mma mpem du nnwɔtwe ahasa ne aduokron num(18,395) wɔ nnipa dodoɔ a ɔtoo aba no. Wei gyina hɔ ma ɔha mu abupɛn aduowɔtwe(80%). Ɔdii nkunim wɔ John A.Frimpong a ɔwɔ NDC amanyɔkuo ɔnyaa mma mpem mmiɛnsa ɔha num ne aduoson nkron(3,579) a ɛgyina hɔ ma ɔha mu abupɛn du num n'akyire pɔ nsia(15.6%), Francis A.A Mintah a ɔwɔ CPP amanyɔkuo ɔnyaa mma ɔha nsia ne aduosia nnwɔtwe(668) a ɛgyina hɔ ma ɔha mu abupɛn mmienu n'akyire pɔ nkron(2.9%) ne Isaac a ɔwɔ People's National Convention a ɔno nso nyaa mma aha ne aduonum nson(357) a ɛgyina hɔ ma ɔha mu abupɛn baako n'akyire pɔ nsia(1.6%).
== Beaeɛ menyaa mmoa firiiɛ ==
1.http://www.ghanamps.com/mps-by-year-group/index.php?group=2463
2.https://web.archive.org/web/20200621050058/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/republic/members_parliament.php
3.https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/MP-appeals-for-rehabilitation-of-rural-roads-45888
4.http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/1996/ashanti/33/index.php
5.https://web.archive.org/web/20220426214610/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2000/ashanti/33/
6.https://web.archive.org/web/20231106102817/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2000/ashanti/index.php
7.https://web.archive.org/web/20221116133229/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2000/index.php
[[Category:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 2001–2005]]
[[Category:Ghana mmrahyɛbadwafoɔ 1997–2001]]
[[Nkyekyεmu:New Patriotic Party amanyɔfoɔ]]
muvwb1hn1w9lysn7g6vuqhkqq0n6g5o
Jay Foley
0
16117
201256
200468
2026-11-11T00:51:04Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201256
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
{{Infobox person
| name = Jay Foley
| image = Jay Foley at 3 Music Awards 22 32.jpg
| spouse = Jossie Ama Foley
| education = {{unbulleted list|[[Bishop Bowers]]|[[Achimota School]]|[[Kwame Nkrumah University of Science and Technology]]}}
| birth_name = Jay Mensah Foley
| birth_date = Kitawonsa 27, 1983
| birth_place =
| children = Jeannine Foley, Jayda Foley
| death_place =
| citisenship = Ghanaian
| other_names =
| occupation = Journalist
| known_for =
}}
'''<big>Jay Foley</big>''' a ne din ankasa yɛ John Mensah Foley<ref>{{Citation |title=Media personality Jay Foley reveals how he got his brand name |date=2021-04-05 |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Media-personality-Jay-Foley-reveals-how-he-got-his-brand-name-1224397 |language=en |access-date=2023-11-26}}</ref> yɛ [[Gaana|Ghanani]] a wɔwoo no [[Kitawonsa]] 27, afe 1983 mu wɔ [[Sekondi-Takoradi|Sekondi]] a ɛwɔ [[Gaana|Ghana]] [[Atɔɛ Mantam]].[https://web.archive.org/web/20231126013225/https://timesinghana.com/jay-foley-biography-and-net-worth/] Ɔyɛ obi a wagye din wɔ radio ne kasamfonin adwuma no mu. Ɔno na ɔtee aduwmakuo a wato din 'The Radio Advertising People' a wɔtwa no tia ka no 'T.R.A.P'<ref>{{Citation |last=bigedemtimes |title=Jay Foley Biography and net worth |date=2022-10-30 |url=https://timesinghana.com/jay-foley-biography-and-net-worth/ |language=en-US |access-date=2023-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231126013225/https://timesinghana.com/jay-foley-biography-and-net-worth/ |archive-date=2023-11-26 |url-status=dead}}</ref> a wɔn dwumason a wɔdi ne sɛ wɔyɛ nkratoɔ ahodoɔ a ɛba kasafidie ahodoɔ so.<ref>{{Citation |last=Gershon Mortey |title=The Jay Foley story; A journey worth celebrating [Read Profile] |date=2020-10-08 |url=https://www.adomonline.com/the-jay-foley-story-a-journey-worth-celebrating-read-profile/ |language=en-US |access-date=2023-11-26}}</ref>
== N'abusua ==
Owura ne Owurayere Foley na wɔwoo no wɔ [[Kitawonsa|Kitawonasa]] da a ɛtɔ so aduonu nson, afe apem ahankron aduonwɔte mmiɛnsa mu. Ɛwɔ mu sɛ ne papa a ɔwoo no yɛ [[Oti Region|Anwonani]] na ne maame yɛ [[Fante|Fanteni]] deɛ nanso ɔno ara yii sɛ ɔbɛfiri [[Fante]]. Ɔne ne nua mmarima mmienu na nyinii wɔ [[Nkran]]. Ɔwaree awuraa Jossie Ama Foley wɔ [[Ɔpɛnimaa]] [[bosome]] no mu afe 2014 a wɔawo Jeannine Foley ne Jayda Foley.<ref>{{Citation |last=peoplepill.com |title=Jay Foley: (1983-) {{!}} Biography, Facts, Information, Career, Wiki, Life |url=https://peoplepill.com/i/jay-foley |language=en |access-date=2023-11-26}}</ref><ref>{{Citation |last=bigedemtimes |title=Jay Foley Biography and net worth |date=2022-10-30 |url=https://timesinghana.com/jay-foley-biography-and-net-worth/ |language=en-US |access-date=2023-11-26 |archive-date=2023-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231126013225/https://timesinghana.com/jay-foley-biography-and-net-worth/ |url-status=dead }}</ref>
== N'adesua ==
Ɔkɔɔ n'adantem sukuu wɔ Bishop Bowers a ɛwɔ [[Nkran]] afe 1989 kɔsi 1998<ref>{{Citation |last=peoplepill.com |title=Jay Foley: (1983-) {{!}} Biography, Facts, Information, Career, Wiki, Life |url=https://peoplepill.com/i/jay-foley |language=en |access-date=2023-11-26}}</ref> na ɔtoaa so kɔɔ [[Akyimɔta Ntoasoɔ Sukuu|Achimota School]] afe 1999 kɔsi 2001 kɔsuaa Visual Arts.<ref>{{Citation |last=Gershon Mortey |title=The Jay Foley story; A journey worth celebrating [Read Profile] |date=2020-10-08 |url=https://www.adomonline.com/the-jay-foley-story-a-journey-worth-celebrating-read-profile/ |language=en-US |access-date=2023-11-26}}</ref> Sɛ ɛbɛyɛ na wanya nimdeɛ a ɛfata wɔ nwom mu nti no ɔtoaa so kɔsuaa sɛdeɛ wɔsi kyinkyim mfidie furuma ma kasa mu da ho fann wɔ [[Kwame Nkrumah University of Science and Technology]]<ref>{{Citation |last=peoplepill.com |title=Jay Foley: (1983-) {{!}} Biography, Facts, Information, Career, Wiki, Life |url=https://peoplepill.com/i/jay-foley |language=en |access-date=2023-11-26}}</ref><ref>{{Citation |title=Jay Foley Biography, Age, Height, Wife, Net Worth, Family |url=https://www.celebsagewiki.com/jay-foley |language=en-US |access-date=2023-11-26 |archive-date=2023-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231126040658/https://www.celebsagewiki.com/jay-foley |url-status=dead }}</ref>
== N'adwuma ne abasobɔ ==
Wɔ berɛ a Jay Foley wiee ne suapɔn adesua wɔ afe 2006 mu no na ɔtee n'adwumakuo TRAP<ref>{{Citation |last=bigedemtimes |title=Jay Foley Biography and net worth |date=2022-10-30 |url=https://timesinghana.com/jay-foley-biography-and-net-worth/ |language=en-US |access-date=2023-11-26 |archive-date=2023-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231126013225/https://timesinghana.com/jay-foley-biography-and-net-worth/ |url-status=dead }}</ref> a wɔn anisoadehunu ne sɛ wɔbɛbɔ adwatɔndeɛ ho dawuro na wɔasan ayɛ nkratoɔ ahodoɔ a yɛte no wɔ kasafidie ahodoɔ so bi. Sɛdeɛ ɛbɛyɛ na wanya nimdeɛ a ɛfata wɔ n'adwumayɛ mu no nti ɔde ne ho kɔhyɛɛ nipa a wagye din wo nwom yɛ mu a ne din de Hammer no ase.
Wayɛ adwuma wɔ 4syteTV so mfie nkron pɛn, YFM, a mpo ɔforo bɛyɛɛ panin a na wɔhwɛ daadaa ntotoeɛ wɔ YFM hɔ. Ɔfirii YFM kɔɔ Live FM a na anɔpa biara wɔte ne nka wɔ radio no soɔ sɛ nipa a na ɔdi anɔpa dwumadie no kyeame<ref>{{Citation |title=Jay Foley {{!}} Who's Who in Ghana |url=https://whoswhoghana.app/media-personalities/jay-foley/ |language=en |access-date=2023-11-26 |archive-date=2023-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231126040658/https://whoswhoghana.app/media-personalities/jay-foley/ |url-status=dead }}</ref>
Wɔ afe 2012 mu no, ɔbɛyɛɛ [[Gaana]]<nowiki/>ni a ɔdikan koraa a ɔyɛ adwuma wɔ kasafoni ne radio ahodoɔ nyinaa so a ɔkɔfaa European Music Awards a ɛkɔɔ so wɔ [[Germany]] baa mframa mu.<ref>{{Citation |last=peoplepill.com |title=Jay Foley: (1983-) {{!}} Biography, Facts, Information, Career, Wiki, Life |url=https://peoplepill.com/i/jay-foley |language=en |access-date=2023-11-26}}</ref> Wei maa no akwannya maa ɔne anwomtofoɔ a wɔwɔ aburokyire bi te se Busta Rymes, Eric Bennet ne Kim Kardashian hyiaeɛ wɔ BET abasobɔdeɛ dwumadie no ase.<ref>{{Citation |last=Gershon Mortey |title=The Jay Foley story; A journey worth celebrating [Read Profile] |date=2020-10-08 |url=https://www.adomonline.com/the-jay-foley-story-a-journey-worth-celebrating-read-profile/ |language=en-US |access-date=2023-11-26}}</ref><ref>{{Citation |title=Jay Foley Biography, Age, Height, Wife, Net Worth, Family |url=https://www.celebsagewiki.com/jay-foley |language=en-US |access-date=2023-11-26 |archive-date=2023-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231126040658/https://www.celebsagewiki.com/jay-foley |url-status=dead }}</ref>
== Baabi a menyaa mmoa firiiɛ ==
<references />
[[Category:Ghana nsɛntwerɛfoɔ]]
[[Category:Ganafoɔ]]
2mk191ttks7klpyui0g4q1o3t2m643p
Kalusha (Ghanaian rapper)
0
16129
201259
196756
2026-11-11T01:02:51Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201259
wikitext
text/x-wiki
Kalusha (wɔwoo no [[Ayɛwohummumɔ|Ayɛwohomumɔ]] bosome no mu wɔ afe 1980) a ɔwɔ [[Nkran|Accra]] yɛ [[Gaana|Ghana]] nwomtoni a ne kurom din de Foster Yeboah. Berɛ a Yeboah wɔ [[Germany]] no, na n’ani gye paa wɔ Schlägereien. Wɔ saa mmerɛ no mu no, na polisifoɔ anwiinwii a ɛdi kan wɔ hɔ. Wɔdi asotwe afoforo akyi, wɔhwɛɛ asetena ne asetena ho nhyehyɛe so. Bere a wɔde mfeɛ 19 ayɛ Gangsta-Rap Tapes a ɛdi kan no kokoam dwumayɛni akyi no, wɔwɔ Label Ypsilon-Recordz fire saa berɛ no, wɔ bere a wɔakyɛ no akyi.<ref>{{Citation |last=Oliver Marquart |title=Mit Kalusha auf Kiezspaziergang [rap.de-TV] |date=2016-07-08 |url=https://rap.de/rap-de-tv/86088-mit-kalusha-auf-kiezspaziergang-rap-de-tv/ |language=de-DE |access-date=2023-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231126114747/https://rap.de/rap-de-tv/86088-mit-kalusha-auf-kiezspaziergang-rap-de-tv/ |archive-date=2023-11-26 |url-status=dead}}</ref>
== Ne nwom ahodoɔ<ref>{{Citation |last=Lyrical Tongobia |title=Kalusha - Xorla ft. Donske x Dj Yogo (Mixed by Kingfaya) |date=2021-01-22 |url=https://talentshouse.com/2021/01/22/kalusha-xorla-ft-donske-x-dj-yogo-mixed-by-kingfaya/ |language=en-US |access-date=2023-11-26 |archive-date=2023-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231126113946/https://talentshouse.com/2021/01/22/kalusha-xorla-ft-donske-x-dj-yogo-mixed-by-kingfaya/ |url-status=dead }}</ref> ==
Keine Liebe (feat. Greeny Tortellini) on Prototyp by Kalusha<ref>{{Citation |last=Metason |title=Kalusha |url=https://music.metason.net/artistinfo?name=Kalusha |language=EN |access-date=2023-11-26 |archive-date=2023-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231126112651/https://music.metason.net/artistinfo?name=Kalusha |url-status=dead }}</ref>
Was für´n Typ bist du on Prototyp by Kalusha<ref>{{Citation |title=Kalusha |url=https://www.gigmit.com/kalusha |language=en |access-date=2023-11-26}}</ref>
Dope on Prototyp by Kalusha
So wie es war on So wie es war by Kalusha
In Arrivo on In Arrivo by Kalusha
Es hat sich nichts verändert on Prototyp by Kalusha
Sie schnüffeln rum on Prototyp by Kalusha
Kein Problem on Prototyp by Kalusha
Wieder zurück on Prototyp by Kalusha
Schrittgeschwindigkeit on Prototyp by Kalusha
== baabi a menyaa mmoa firiiɛ ==
ivt1t3sr4c7yitilxtvkn9hya0yk0vo
Setri Nyomi
0
16292
201273
185708
2026-11-11T03:03:53Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201273
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Setri Nyomi''' (wɔwoo no May 1954) yɛ ɔgyetumfo nyamekyerɛfoɔ a ɔfiri [[Gaana|Ghana]].<ref>{{Citation |title=REV. DR SETRI NYOMI - COUNCIL CHAIRMAN |url=http://www.epuc.edu.gh/university/index.php/about-us/governance/247-rev-dr-setri-nyomi-council-chairman |access-date=2023-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204145623/http://www.epuc.edu.gh/university/index.php/about-us/governance/247-rev-dr-setri-nyomi-council-chairman |archive-date=2023-12-04 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation |title=Ghana’s Setri Nyomi pursues justice agenda as global church leader |url=http://wcrc.ch/uncategorized/ghanas-setri-nyomi-pursues-justice-agenda-as-global-church-leader |language=en-US |access-date=2023-12-04 |archive-date=2023-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204161134/http://wcrc.ch/uncategorized/ghanas-setri-nyomi-pursues-justice-agenda-as-global-church-leader |url-status=dead }}</ref><ref name=":0">{{Citation |title=Portrait Setri Nyomi |url=https://www.reformiert.de/portrait-setri-nyomi.html |language=de |access-date=2023-12-04}}</ref>
== Nhomasua ==
Nyomi nyaa ne Master’s degree wɔ Sacred Theology mu wɔ Yale Sukuupɔn Nyamesom Sukuu mu wɔ 1981 mu na ne Ph.D. wɔ Ahwɛfo Nyamekyerɛ mu wɔ Princeton Nyamekyerɛ Sukuu mu wɔ 1991 mu wɔ New Jersey, [[Amerika|USA]].
== Adwuma ==
Ɔyɛɛ Wiase Nyinaa Asɔre a Wɔayɛ Nsakraeɛ Apam no Ɔkyerɛwfoɔ Panyin firi afe 2000 kɔsi afe 2010 na akyiri yi ɔyɛɛ Wiase Nyinaa Asɔre a Wɔayɛ Nsakraeɛ Adidi no Ɔkyerɛwfoɔ Panyin kɔsii Oforisuo 2014. Chris Ferguson na ɔdii n’ade.<ref name=":0" />
{| class="wikitable"
|
{| class="wikitable"
|Rev. Dr. Setri Nyomi, General Secretary of WCRC
|-
|Setri Nyomi is a Ghanaian theologian with a global ministry
|}
|-
|-
|
|-
|
{| class="wikitable"
|The general secretary of the World Communion of Reformed Churches (WCRC), Rev. Dr. Setri Nyomi, believes in the importance of church unity for effective mission. This conviction has brought him from his home community in Ho, Ghana to serve as leader of the WCRC in Geneva, Switzerland.
Leading a global organization with 230 member churches in 108 countries is a demanding task. It is one to which Dr. Nyomi brings a combination of ecumenical experience, theological scholarship and a deep commitment to God’s calling to prophetic mission in the world.
Dr. Nyomi says: “Having been touched by the Good news of Jesus Christ, I felt more and more drawn as a young person to having that good news make a difference in my life and touching others through it. In the process, I felt a call to the ordained ministry would give me the possibility of being an instrument of help to others – and therefore I chose to study theology.”
Following ordination in the Evangelical Presbyterian Church, Ghana, Dr. Nyomi completed a Ph.D. in pastoral theology at Princeton Theological Seminary in the United States. He then served the church in several capacities, including time as a senior executive with the All Africa Council of Churches in Nairobi, Kenya, where his responsibilities included theology as well as Christian education and family life.
When asked how he first became involved in ecumenism, Dr. Nyomi replies: “From a rather young age, I have been part of ecumenical groups that bring together Christians across denominations for Bible Studies and actions in the community. I even became a leader in these groups by the time I was 18. As the youngest ordained minister of my church, I attended the World Council of Churches 6th Assembly in Vancouver, Canada (1983) where I was a youth delegate. This introduced me to ecumenical engagement at the global level and I have been hooked to ecumenical engagement ever since.”
Dr. Nyomi is pleased to be able to attend the general assembly of the Presbyterian Church in Taiwan (PCT) this year and to visit the church. He has been in Taiwan a number of times since his first visit in 1999 when he was appointed as General Secretary of the World Alliance of Reformed Churches (WARC). He says it has always been inspiring during his visits to see the life, mission and engagements of Christians in Taiwan.
The message the General Secretary brings this year to the PCT General Assembly is that WCRC appreciates and values the way the PCT carries out its mission and its membership of the WCRC. Dr. Nyomi notes that part of the WCRC’s mission is a commitment to justice. Therefore, the WCRC will journey alongside Taiwanese Christians as they face their challenges.
The General Secretary says: “My experience of the PCT is that it sees commitment to justice as part of its calling as a church and so the focus of the WCRC is close to the mission of the PCT. The fact that we do this mission with solid theological reflection and pay attention to all the people of God - women and men, young and old, Indigenous - relates to the mission of the PCT.”
In speaking of the youth of the PCT, Dr. Nyomi says: “I started this ministry as a young person with a purpose to be a humble and effective servant. This sometimes means learning how to prophetically point out evil where it exists. I hope young Christians in Taiwan will have that kind of commitment – self understanding as humble servants who are not afraid to also challenge systems where that is called for. I believe Taiwanese young Christians are capable of this.”
While living in Geneva, Setri Nyomi and his wife, Akpene, worship with the Church of Scotland congregation at the historic Auditoire Calvin where the Reformer John Calvin taught theology. The Nyomi’s have three children: a daughter, Kekeli (32) whose name means “light”; and two sons, Nunana (23) whose name means “gift” (23), and Xoeseko (15) which means “only believe”.
|}
|}
== Beaɛ a menya mmoa fii ==
<references />
[[Category:Ghanafo]]
37enelpul9c5xi532k37jcuwi34qyo8
Francis Badgie
0
16311
201281
184922
2026-11-11T11:50:21Z
Godfred Nyarko Kwasi
21680
/* */ Translated phrases in the Infobox
201281
wikitext
text/x-wiki
''Wɔatwerɛ nsɛm wei wɔ Asante Kasa mu''
{{Infobox officeholder
| name = Francis Badgie
| death_date =
| caption =
| office1 = [[High Commission of Ghana, London|Ghana High Commissioner wɔ United Kingdom]]
| predecessor1 = [[Ebenezer Moses Debrah]]
| successor1 = [[Kenneth Dadzie]]
| term_start1 = 7 November 1980
| term_end1 = January 1982
| president1 = [[Hilla Limann]]
| birth_name = Francis Kelugu Badgie
| birth_date = {{birth date|1937|06|27}}
| birth_place = [[British Gold Coast|Gold Coast]]
| image =
| nationality = [[Ghanaian]]
| death_place = 2020
| education = [[Tamale Secondary School]]
| alma_mater =
| occupation = kuani
| honorific-prefix =
| honorific-suffix =
| image_size =
| term_start =
| term_end =
| other_names =
| spouse =
| known_for =
}}
'''Francis Kelugu Badgie''' (1937-2020) yɛ [[Gaana|Ghana]] ɔman adwumayɛfoɔ ne [[Ɔman nanmusifo (Ambassador/Diplomat)|ɔman nanmusifoɔ]] a na ɔyɛ Ghana Ɔmanpanin wɔ [[United Kingdom]] firi Ɔpɛpɔn 1980 kɔsi Ɔpɛpɔn 1982.<ref>{{Citation |title=Vintage photo of Francis K. Badgie, Ghana's High Commissioner to Great Britain : Amazon.co.uk: Home & Kitchen |url=https://www.amazon.co.uk/Vintage-Francis-Badgie-Commissioner-Britain/dp/B07CB9B5NG |access-date=2023-12-15}}</ref>
== Abrabɔ mfitiaseɛ ne nwomasua ==
Wɔwoo Francis Badgie wɔ 27 Ɔpɛpɔn 1937 wɔ Navrongo. Ɔkɔɔ Tamale Ntoaso Sukuu na ɔwiee sukuu no ɔkɔɔ so suaa kuayɛ wɔ Kwadaso Agriculture College wɔ [[Kwadaso (Ghana mmrahyɛbadwam mpɛsoa)|Kwadaso]].<ref>{{Citation |title=About – Francis Kelugu Scholarship |url=https://fkscholarship.com/about/ |language=en-US |access-date=2023-12-11 |archive-date=2023-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212120236/https://fkscholarship.com/about/ |url-status=dead }}</ref>
== Adwumayɛ ==
Na Badgie yɛ ɔkyerɛkyerɛfo kosii sɛ wɔpaw no sɛ Upper Regional Development Corporation no kwankyerɛfo panyin.<ref>{{Citation |last=Ajoa V. Yeboah-Afari |title=A Decade of Thoughts of a Native Daughter |date=1988 |url=https://books.google.com/books?id=mtVBAAAAYAAJ&q=Upper+Region+Development+Corporation+and+Badgie |publisher=The Author |language=en |isbn=978-9964-90-196-7 |access-date=2023-12-11}}</ref> Wɔ afe 1980 mu no, [[Hilla Limann]] yii Badgie na ɔpaw no sɛ Ghana Ɔmanpanyin wɔ United Kingdom.<ref>{{Citation |title=Ghana News |date=1979 |url=https://books.google.com/books?id=p0IuAQAAIAAJ&dq=Badgie+and+Limann&pg=RA6-PA10 |publisher=Embassy of Ghana |language=en |access-date=2023-12-11}}</ref> Badgie dii dibea kosii January 1982 bere a Provisional National Defence Council (PNDC) tuu Limann aban gui no. Wɔ afe 1983 mu no, Badgie bɛyɛɛ Ghana Democratic Movement a wɔatew no foforo a na wɔn botae ne sɛ wobetu PNDC afi hɔ na wɔasan de demokrase a aman pii wom aba no muni.<ref>{{Citation |last=Jeffrey Haynes |title=Revolution and Democracy in Ghana: The Politics of Jerry John Rawlings |date=2022-12-30 |url=https://books.google.com/books?id=2zaiEAAAQBAJ&dq=Francis+Badgie+and+1982&pg=RA1-PR46 |publisher=Taylor & Francis |language=en |isbn=978-1-000-83773-5 |access-date=2023-12-11}}</ref>
== Baabi a menyaa mmoa firiiɛ ==
[[Category:Ghanafo]]
[[Category:Ghana Ɔman Ananmusifo]]
849blsaa0x2akguzjp5dpd5252nk4vs
Kwabena Baah-Duodu
0
16312
201278
175840
2026-11-11T11:35:41Z
Godfred Nyarko Kwasi
21680
/* */ Corrected spelling errors in the dialect
201278
wikitext
text/x-wiki
''Wɔatwerɛ nsɛm wei wɔ '''Asante Kasa''' mu''
{{Databox}}
'''Kwabena Baah-Duodu''' (wɔwoo no 26 [[Ɔpɛpɔn]] 1949) yɛ [[Gaana|Ghana]] [[Ɔman nanmusifo (Ambassador/Diplomat)|ɔman nanmusifo]]. Ɔyɛɛ Ghana Daa Ananmusifoɔ wɔ Amanaman Nkabom Dwumadibea a ɛwɔ [[Genova|Geneva]] firi afe 2006 kɔsi afe 2009 ne Ghana Ɔnammusifoɔ wɔ Switzerland ne [[Austria]] firi afe 2006 kɔsi afe 2008.<ref name=":0">{{Citation |title=Ambassador Kwabena Baah-Duodu {{!}} Legon Center for International Affairs and Diplomacy |url=https://leciad.ug.edu.gh/diplomat-residence/ambassador-kwabena-baah-duodu |access-date=2023-12-18}}</ref><ref>{{Citation |title=Ghana's Ambassador To Switzerland honored |date=2008-01-24 |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Ghana-s-Ambassador-To-Switzerland-honored-138161 |language=en |access-date=2023-12-18}}</ref>
== Mfitiaseɛ Abrabɔ ne Nwomasua ==
Wɔwoo Kwabena Baah Duodu wɔ Ɔgyefoɔ bosome da a ɛtɔ so aduonu nsia wɔ 1949 wɔ Dwenase wɔ Ghana Apueeɛ Fam. Ɔsuaa adeɛ wɔ Ghana Senior High School, [[Koforidua]] na ɔkɔɔ [[University of Ghana|Ghana Suapɔn]] mu baabi a ɔnyaa B. A. wɔ Sociology mu wɔ afe 1974.<ref name=":0" /> Ɔnyaa Master’s degree wɔ Public Administration mu wɔ afe 1977 mu wɔ Ghana Suapɔn mu. Onyaa Diploma abodin wɔ Amanaman Ntam Abusuabɔ mu wɔ Nairobi Sukuupɔn mu wɔ 1981 mu bere a osuaa ade afe biako akyi.<ref>{{Citation |title=AMBASSADOR BAAH-DUODU PRESENTS CREDENTIALS IN SWITZERLAND |date=-001-11-30T00:00:00+00:00 |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/AMBASSADOR-BAAH-DUODU-PRESENTS-CREDENTIALS-IN-SWITZERLAND-113316 |language=en |access-date=2023-12-11}}</ref>
== Adwumayɛ ==
Baah-Duodu yɛɛ adwuma wɔ Ministry of Foreign Affairs mu wɔ afe 1977. Efi afe 1977 kɔsi 1985 mu, ɔsom wɔ dwumadibea ahodoɔ ne adwumayɛbea ahodoɔ a ɛwɔ ɔsom adwuma no mu wɔ Accra. Wɔ [[Ɔpɛnimaa|Ɔpɛnimma]] 1985 mu no, wɔde Baah-Duodu yɛɛ Ghana Daa Asɛmpatrɛw adwuma wɔ Amanaman Nkabom no mu wɔ Geneva. Ɔyɛɛ Ɔkyerɛwfoɔ a ɔdi kan na akyiri yi ɔyɛɛ Ɔfotufoɔ/Chancery Titenani kɔsii afe 1989. Na ɔyɛ adwumayɛfoɔ wɔ Ghana Diplomatic Mission wɔ India firi afe 1993 kɔsi afe 1997. Wɔ Obubuo bosome mu no wɔ afe 1998 mu no, Baah-Duodu buee Ghana Aban Nnanmusini wɔ Republic of Korea na ɔsom sɛ Chargé d'Affaires kɔsii Ɔpɛpɔn 2001. Wɔyɛɛ no Ɔpanin Abadiakyiri wɔ United Kingdom firi Ɔpɛpɔn 2001 kɔsi Ɔpɛpɔn 2005.<ref>{{Citation |title=Williams, James Alexander, (18 June 1856–19 Jan. 1937), District Commissioner, Gold Coast, 1889–1907 |date=2007-12-01 |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u219213 |work=Who Was Who |publisher=Oxford University Press |access-date=2023-12-11}}</ref> Ɔsan kɔɔ Ministry of Foreign Affairs wɔ [[Nkran|Accra]] baabi a ɔfaa dibea sɛ [[Abibrem|Afrika]] ne [[African Union|Afrika Aman Nkabom]] Dwumadibea a ɛwɔ Ɔsom Dwumadibea no sohwɛfoɔ fi January 2005 kɔsi March 2006. Afei wɔmaa Baah-Duodu dibea sɛ Supervising Director of Administration wɔ Ministry of Foreign Affairs ansa na akyiri yi wɔmaa no paw sɛ Ghana Ɔman Ba wɔ Switzerland ne Austria firi afe 2006 ne 2008 ne Daa Anamusini wɔ Europa Dwumadibea a ɛwɔ UN ne Amanaman Ntam Ahyehyɛdeɛ foforɔ a ɛwɔ aman mmienu no mu firi afe 2006 kɔsi 2009.<ref>{{Citation |title=NEW PERMANENT REPRESENTATIVE OF GHANA PRESENTS CREDENTIALS TO DIRECTOR-GENERAL OF UNOG {{!}} The United Nations Office at Geneva |date=2006-09-25 |url=https://www.ungeneva.org/en/news-media/presentation-of-credentials/2006/09/new-permanent-representative-ghana-presents |language=en |access-date=2023-12-11}}</ref>
Wɔ afe 2009 mu no, ɔgyaee adwuma wɔ Ghana Amannɔne Dwumadibea na ɔde ne ho kɔbɔɔ Amanaman Nkabom Nhyiamu a ɛhwɛ aguadi ne nkɔsoɔ so (UNCTAD) sɛ Ɔfotufoɔ Panyin. Ɔfirii saa dwumadie yi mu wɔ UNCTAD wɔ afe 2011 mu na akyiri yi ɔsan kɔɔ UNCTAD berɛ tiawa bi sɛ ɔrebɛyɛ Chef du Cabinet of the Secretary-General. Wɔ afe 2012 mu no, ɔnyaa adwuma wɔ Ghana Suapɔn mu sɛ Ɔpanyin a ɔte hɔ wɔ Legon Center for International Affairs and Diplomacy firi Ɔpɛpɔn 2012 kɔsi Ɔpɛpɔn 2016 ne berɛ nyinaa Ɔnammusifoɔ a ɔte hɔ firi Ɔpɛpɔn 2016.<ref>{{Citation |title=Ambassador Kwabena Baah-Duodu {{!}} Legon Center for International Affairs and Diplomacy |url=https://leciad.ug.edu.gh/diplomat-residence/ambassador-kwabena-baah-duodu |access-date=2023-12-11}}</ref>
== Baabi a menyaa mmoa firiiɛ ==
[[Category:Ghanafo]]
[[Category:Ghana Ɔman Ananmusifo]]
kvz514u39pmlnc2w5iltkqsjhz6fxh8
201279
201278
2026-11-11T11:42:12Z
Godfred Nyarko Kwasi
21680
Corrected Month of Birth. Added InfoBox
201279
wikitext
text/x-wiki
''Wɔatwerɛ nsɛm wei wɔ '''Asante Kasa''' mu''
{{Infobox officeholder
| name = Kwabena Baah-Duodu
| death_date =
| caption =
| office1 = Permanent Representative of Ghana to the United Nation Offices in Geneva
| predecessor1 =
| successor1 =
| term_start1 = 2006
| term_end1 = 2009
| president1 = [[John Kufuor]]
| birth_name = Kwabena Baah-Duodu
| birth_date = {{birth date and age|1949|02|26|df=y}}
| birth_place = [[British Gold Coast|Gold Coast]]
| image =
| death_place =
| education = [[Ghana Senior High School, Koforidua]]
| alma_mater = {{ubl|[[University of Ghana]] (MPA)|[[University of Nairobi]] (Dip.)}}
| occupation = {{hlist|[[Diplomat]]|[[Civil Servant]]}}
| honorific_prefix =
| honorific_suffix =
| image_size =
| term_start =
| term_end =
| other_names =
| spouse =
| known_for =
}}
'''Kwabena Baah-Duodu''' (wɔwoo no 26 [[Ɔgyefuo]] 1949) yɛ [[Gaana|Ghana]] [[Ɔman nanmusifo (Ambassador/Diplomat)|ɔman nanmusifo]]. Ɔyɛɛ Ghana Daa Ananmusifoɔ wɔ Amanaman Nkabom Dwumadibea a ɛwɔ [[Genova|Geneva]] firi afe 2006 kɔsi afe 2009 ne Ghana Ɔnammusifoɔ wɔ Switzerland ne [[Austria]] firi afe 2006 kɔsi afe 2008.<ref name=":0">{{Citation |title=Ambassador Kwabena Baah-Duodu {{!}} Legon Center for International Affairs and Diplomacy |url=https://leciad.ug.edu.gh/diplomat-residence/ambassador-kwabena-baah-duodu |access-date=2023-12-18}}</ref><ref>{{Citation |title=Ghana's Ambassador To Switzerland honored |date=2008-01-24 |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Ghana-s-Ambassador-To-Switzerland-honored-138161 |language=en |access-date=2023-12-18}}</ref>
{{Databox}}
== Mfitiaseɛ Abrabɔ ne Nwomasua ==
Wɔwoo Kwabena Baah Duodu wɔ Ɔgyefoɔ bosome da a ɛtɔ so aduonu nsia wɔ 1949 wɔ Dwenase wɔ Ghana Apueeɛ Fam. Ɔsuaa adeɛ wɔ Ghana Senior High School, [[Koforidua]] na ɔkɔɔ [[University of Ghana|Ghana Suapɔn]] mu baabi a ɔnyaa B. A. wɔ Sociology mu wɔ afe 1974.<ref name=":0" /> Ɔnyaa Master’s degree wɔ Public Administration mu wɔ afe 1977 mu wɔ Ghana Suapɔn mu. Onyaa Diploma abodin wɔ Amanaman Ntam Abusuabɔ mu wɔ Nairobi Sukuupɔn mu wɔ 1981 mu bere a osuaa ade afe biako akyi.<ref>{{Citation |title=AMBASSADOR BAAH-DUODU PRESENTS CREDENTIALS IN SWITZERLAND |date=-001-11-30T00:00:00+00:00 |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/AMBASSADOR-BAAH-DUODU-PRESENTS-CREDENTIALS-IN-SWITZERLAND-113316 |language=en |access-date=2023-12-11}}</ref>
== Adwumayɛ ==
Baah-Duodu yɛɛ adwuma wɔ Ministry of Foreign Affairs mu wɔ afe 1977. Efi afe 1977 kɔsi 1985 mu, ɔsom wɔ dwumadibea ahodoɔ ne adwumayɛbea ahodoɔ a ɛwɔ ɔsom adwuma no mu wɔ Accra. Wɔ [[Ɔpɛnimaa|Ɔpɛnimma]] 1985 mu no, wɔde Baah-Duodu yɛɛ Ghana Daa Asɛmpatrɛw adwuma wɔ Amanaman Nkabom no mu wɔ Geneva. Ɔyɛɛ Ɔkyerɛwfoɔ a ɔdi kan na akyiri yi ɔyɛɛ Ɔfotufoɔ/Chancery Titenani kɔsii afe 1989. Na ɔyɛ adwumayɛfoɔ wɔ Ghana Diplomatic Mission wɔ India firi afe 1993 kɔsi afe 1997. Wɔ Obubuo bosome mu no wɔ afe 1998 mu no, Baah-Duodu buee Ghana Aban Nnanmusini wɔ Republic of Korea na ɔsom sɛ Chargé d'Affaires kɔsii Ɔpɛpɔn 2001. Wɔyɛɛ no Ɔpanin Abadiakyiri wɔ United Kingdom firi Ɔpɛpɔn 2001 kɔsi Ɔpɛpɔn 2005.<ref>{{Citation |title=Williams, James Alexander, (18 June 1856–19 Jan. 1937), District Commissioner, Gold Coast, 1889–1907 |date=2007-12-01 |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u219213 |work=Who Was Who |publisher=Oxford University Press |access-date=2023-12-11}}</ref> Ɔsan kɔɔ Ministry of Foreign Affairs wɔ [[Nkran|Accra]] baabi a ɔfaa dibea sɛ [[Abibrem|Afrika]] ne [[African Union|Afrika Aman Nkabom]] Dwumadibea a ɛwɔ Ɔsom Dwumadibea no sohwɛfoɔ fi January 2005 kɔsi March 2006. Afei wɔmaa Baah-Duodu dibea sɛ Supervising Director of Administration wɔ Ministry of Foreign Affairs ansa na akyiri yi wɔmaa no paw sɛ Ghana Ɔman Ba wɔ Switzerland ne Austria firi afe 2006 ne 2008 ne Daa Anamusini wɔ Europa Dwumadibea a ɛwɔ UN ne Amanaman Ntam Ahyehyɛdeɛ foforɔ a ɛwɔ aman mmienu no mu firi afe 2006 kɔsi 2009.<ref>{{Citation |title=NEW PERMANENT REPRESENTATIVE OF GHANA PRESENTS CREDENTIALS TO DIRECTOR-GENERAL OF UNOG {{!}} The United Nations Office at Geneva |date=2006-09-25 |url=https://www.ungeneva.org/en/news-media/presentation-of-credentials/2006/09/new-permanent-representative-ghana-presents |language=en |access-date=2023-12-11}}</ref>
Wɔ afe 2009 mu no, ɔgyaee adwuma wɔ Ghana Amannɔne Dwumadibea na ɔde ne ho kɔbɔɔ Amanaman Nkabom Nhyiamu a ɛhwɛ aguadi ne nkɔsoɔ so (UNCTAD) sɛ Ɔfotufoɔ Panyin. Ɔfirii saa dwumadie yi mu wɔ UNCTAD wɔ afe 2011 mu na akyiri yi ɔsan kɔɔ UNCTAD berɛ tiawa bi sɛ ɔrebɛyɛ Chef du Cabinet of the Secretary-General. Wɔ afe 2012 mu no, ɔnyaa adwuma wɔ Ghana Suapɔn mu sɛ Ɔpanyin a ɔte hɔ wɔ Legon Center for International Affairs and Diplomacy firi Ɔpɛpɔn 2012 kɔsi Ɔpɛpɔn 2016 ne berɛ nyinaa Ɔnammusifoɔ a ɔte hɔ firi Ɔpɛpɔn 2016.<ref>{{Citation |title=Ambassador Kwabena Baah-Duodu {{!}} Legon Center for International Affairs and Diplomacy |url=https://leciad.ug.edu.gh/diplomat-residence/ambassador-kwabena-baah-duodu |access-date=2023-12-11}}</ref>
== Baabi a menyaa mmoa firiiɛ ==
[[Category:Ghanafo]]
[[Category:Ghana Ɔman Ananmusifo]]
8veglb12t07h6hy1g1xalqdtcrsa5ut
201280
201279
2026-11-11T11:46:57Z
Godfred Nyarko Kwasi
21680
Translated Information in the Infobox to Twi
201280
wikitext
text/x-wiki
''Wɔatwerɛ nsɛm wei wɔ '''Asante Kasa''' mu''
{{Infobox officeholder
| name = Kwabena Baah-Duodu
| death_date =
| caption =
| office1 = Ghana nammusini wɔ United Nations Asoɔeɛ Ahorow a Ɛwɔ Geneva
| predecessor1 =
| successor1 =
| term_start1 = 2006
| term_end1 = 2009
| president1 = [[John Kufuor]]
| birth_name = Kwabena Baah-Duodu
| birth_date = {{birth date and age|1949|02|26|df=y}}
| birth_place = [[British Gold Coast|Gold Coast]]
| image =
| death_place =
| education = [[Ghana Senior High School, Koforidua]]
| alma_mater = {{ubl|[[University of Ghana]] (MPA)|[[University of Nairobi]] (Dip.)}}
| occupation = {{hlist|[[Diplomat]]|[[Civil Servant]]}}
| honorific_prefix =
| honorific_suffix =
| image_size =
| term_start =
| term_end =
| other_names =
| spouse =
| known_for =
}}
{{Databox}}
'''Kwabena Baah-Duodu''' (wɔwoo no 26 [[Ɔgyefuo]] 1949) yɛ [[Gaana|Ghana]] [[Ɔman nanmusifo (Ambassador/Diplomat)|ɔman nanmusifo]]. Ɔyɛɛ Ghana Daa Ananmusifoɔ wɔ Amanaman Nkabom Dwumadibea a ɛwɔ [[Genova|Geneva]] firi afe 2006 kɔsi afe 2009 ne Ghana Ɔnammusifoɔ wɔ Switzerland ne [[Austria]] firi afe 2006 kɔsi afe 2008.<ref name=":0">{{Citation |title=Ambassador Kwabena Baah-Duodu {{!}} Legon Center for International Affairs and Diplomacy |url=https://leciad.ug.edu.gh/diplomat-residence/ambassador-kwabena-baah-duodu |access-date=2023-12-18}}</ref><ref>{{Citation |title=Ghana's Ambassador To Switzerland honored |date=2008-01-24 |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Ghana-s-Ambassador-To-Switzerland-honored-138161 |language=en |access-date=2023-12-18}}</ref>
== Mfitiaseɛ Abrabɔ ne Nwomasua ==
Wɔwoo Kwabena Baah Duodu wɔ Ɔgyefoɔ bosome da a ɛtɔ so aduonu nsia wɔ 1949 wɔ Dwenase wɔ Ghana Apueeɛ Fam. Ɔsuaa adeɛ wɔ Ghana Senior High School, [[Koforidua]] na ɔkɔɔ [[University of Ghana|Ghana Suapɔn]] mu baabi a ɔnyaa B. A. wɔ Sociology mu wɔ afe 1974.<ref name=":0" /> Ɔnyaa Master’s degree wɔ Public Administration mu wɔ afe 1977 mu wɔ Ghana Suapɔn mu. Onyaa Diploma abodin wɔ Amanaman Ntam Abusuabɔ mu wɔ Nairobi Sukuupɔn mu wɔ 1981 mu bere a osuaa ade afe biako akyi.<ref>{{Citation |title=AMBASSADOR BAAH-DUODU PRESENTS CREDENTIALS IN SWITZERLAND |date=-001-11-30T00:00:00+00:00 |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/AMBASSADOR-BAAH-DUODU-PRESENTS-CREDENTIALS-IN-SWITZERLAND-113316 |language=en |access-date=2023-12-11}}</ref>
== Adwumayɛ ==
Baah-Duodu yɛɛ adwuma wɔ Ministry of Foreign Affairs mu wɔ afe 1977. Efi afe 1977 kɔsi 1985 mu, ɔsom wɔ dwumadibea ahodoɔ ne adwumayɛbea ahodoɔ a ɛwɔ ɔsom adwuma no mu wɔ Accra. Wɔ [[Ɔpɛnimaa|Ɔpɛnimma]] 1985 mu no, wɔde Baah-Duodu yɛɛ Ghana Daa Asɛmpatrɛw adwuma wɔ Amanaman Nkabom no mu wɔ Geneva. Ɔyɛɛ Ɔkyerɛwfoɔ a ɔdi kan na akyiri yi ɔyɛɛ Ɔfotufoɔ/Chancery Titenani kɔsii afe 1989. Na ɔyɛ adwumayɛfoɔ wɔ Ghana Diplomatic Mission wɔ India firi afe 1993 kɔsi afe 1997. Wɔ Obubuo bosome mu no wɔ afe 1998 mu no, Baah-Duodu buee Ghana Aban Nnanmusini wɔ Republic of Korea na ɔsom sɛ Chargé d'Affaires kɔsii Ɔpɛpɔn 2001. Wɔyɛɛ no Ɔpanin Abadiakyiri wɔ United Kingdom firi Ɔpɛpɔn 2001 kɔsi Ɔpɛpɔn 2005.<ref>{{Citation |title=Williams, James Alexander, (18 June 1856–19 Jan. 1937), District Commissioner, Gold Coast, 1889–1907 |date=2007-12-01 |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u219213 |work=Who Was Who |publisher=Oxford University Press |access-date=2023-12-11}}</ref> Ɔsan kɔɔ Ministry of Foreign Affairs wɔ [[Nkran|Accra]] baabi a ɔfaa dibea sɛ [[Abibrem|Afrika]] ne [[African Union|Afrika Aman Nkabom]] Dwumadibea a ɛwɔ Ɔsom Dwumadibea no sohwɛfoɔ fi January 2005 kɔsi March 2006. Afei wɔmaa Baah-Duodu dibea sɛ Supervising Director of Administration wɔ Ministry of Foreign Affairs ansa na akyiri yi wɔmaa no paw sɛ Ghana Ɔman Ba wɔ Switzerland ne Austria firi afe 2006 ne 2008 ne Daa Anamusini wɔ Europa Dwumadibea a ɛwɔ UN ne Amanaman Ntam Ahyehyɛdeɛ foforɔ a ɛwɔ aman mmienu no mu firi afe 2006 kɔsi 2009.<ref>{{Citation |title=NEW PERMANENT REPRESENTATIVE OF GHANA PRESENTS CREDENTIALS TO DIRECTOR-GENERAL OF UNOG {{!}} The United Nations Office at Geneva |date=2006-09-25 |url=https://www.ungeneva.org/en/news-media/presentation-of-credentials/2006/09/new-permanent-representative-ghana-presents |language=en |access-date=2023-12-11}}</ref>
Wɔ afe 2009 mu no, ɔgyaee adwuma wɔ Ghana Amannɔne Dwumadibea na ɔde ne ho kɔbɔɔ Amanaman Nkabom Nhyiamu a ɛhwɛ aguadi ne nkɔsoɔ so (UNCTAD) sɛ Ɔfotufoɔ Panyin. Ɔfirii saa dwumadie yi mu wɔ UNCTAD wɔ afe 2011 mu na akyiri yi ɔsan kɔɔ UNCTAD berɛ tiawa bi sɛ ɔrebɛyɛ Chef du Cabinet of the Secretary-General. Wɔ afe 2012 mu no, ɔnyaa adwuma wɔ Ghana Suapɔn mu sɛ Ɔpanyin a ɔte hɔ wɔ Legon Center for International Affairs and Diplomacy firi Ɔpɛpɔn 2012 kɔsi Ɔpɛpɔn 2016 ne berɛ nyinaa Ɔnammusifoɔ a ɔte hɔ firi Ɔpɛpɔn 2016.<ref>{{Citation |title=Ambassador Kwabena Baah-Duodu {{!}} Legon Center for International Affairs and Diplomacy |url=https://leciad.ug.edu.gh/diplomat-residence/ambassador-kwabena-baah-duodu |access-date=2023-12-11}}</ref>
== Baabi a menyaa mmoa firiiɛ ==
[[Category:Ghanafo]]
[[Category:Ghana Ɔman Ananmusifo]]
c26afxoqzuccj0jqnf5fpnokh24jl8k
Richard Maximilian Akwei
0
16345
201275
199164
2026-11-11T11:22:30Z
Godfred Nyarko Kwasi
21680
Added dialect
201275
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Wɔakyerɛw saa nsɛm yi wɔ Akuapem Twi Kasa mu}}
{{Databox}}
'''Richard Maximilian Akwei''' (wɔwoo no [[Obubuo]] 27, 1923 wɔ [[Nkran]]) yɛ [[Gaana|Ghana]] [[Ɔman nanmusifo (Ambassador/Diplomat)|ɔman nanmusifo]] a wakɔ ahomegye mu.<ref name=":0">{{Citation |title=Richard AKWEI |url=https://prabook.com/web/richard.akwei/1297506 |language=en-EN |access-date=2023-12-14}}</ref><ref name=":1">{{Citation |last=graphic online |title=Honouring Ghana’s diplomatic heroes - Celebrating Ambassador Richard M. Akwei at 100 years |date=2023-12-13 |url=https://www.graphic.com.gh/features/opinion/ghana-news-honouring-ghanas-diplomatic-heroes-celebrating-ambassador-richard-m-akwei-at-100-years.html}}</ref><ref>{{Citation |last=www.graphic.com |title=Govt honours first 10 career diplomats |date=2018-07-05 |url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/govt-honours-first-10-career-diplomats.html}}</ref>
== N'abrabɔ ahyɛase ne Nhomasua ==
Na ɔyɛ anuanom baanan mu nea ɔto so abien, na na ɔwɔ ne nuabarima kumaa bi a wɔfrɛ no Ghanaba Guy Warren a wɔsan frɛ no Warren Gamaliel Kpakpo.
Wɔ afe 1939 mu no, Akwei de ne din kɔhyɛɛ Prince of Wales (Achimota) College na onyaa Cambridge Sukuu Adansedi krataa fii [[London]] Sukuupɔn mu a na ɔwɔ Matriculation wɔ afe 1942 mu.<ref name=":0" /> Owura Akwei nyaa sika a wɔde bɛboa no wɔ Christ Church, Oxford Sukuupɔn mu, na onyaa B.A. (Oxon) wɔ Amanyɔsɛm, Nyansapɛ, ne Sikasɛm mu wɔ afe 1945. Wɔ 1952 mu no, onyaa Postgraduate Certificate wɔ Nhomasua mu wɔ London Sukuupɔn Nhomasua Asoɛe mu.
== Adwuma ==
=== Ansa na Ghana rede ne ho ===
Bere a Akwei san baa Ghana wɔ afe 1945 mu no, ɔyɛɛ adwuma sɛ Asɛnnibea Ɔkyerɛwfo ne ɔkyerɛkyerɛfo wɔ University College of the [[Gold Coast (British colony)|Gold Coast]]. Wɔ afe 1952 mu no, ɔbɛyɛɛ Aban Ɔmantam Ɔnanmusifo Panyin wɔ [[Asante Mantam|Ashanti Mantam]] mu. Ɔde ne ho bɔɔ Amannɔne Adwumayɛfo Kuw no ho wɔ 1956 mu, na ɔsom sɛ Cadet Diplomat wɔ [[United Kingdom]] Aban Asoɛe a Ɛkorɔn wɔ Ottawa, [[Canada]].<ref name=":0" />
=== Ghana dee neho akyi ===
Ghana nyaa ahofadi wɔ afe 1957 mu akyi no, Akwei yɛɛ Ɔfotufo wɔ Ghana Aban Nnanmusibea a ɛwɔ [[Washington, D.C.|Washington D.C]]., na ɔboaa [[Abibrem|Afrika]] ahofadi kuw no. Efi afe 1961 no, ɔde ne ho hyɛɛ Ghana amannɔne amammuisɛm ho nhyehyɛe mu wɔ wiase nyinaa wɔ [[Kwame Nkrumah|Ɔmampanyin Nkrumah]] ase. Ɔde ne ho hyɛɛ [[South Africa]] Amanaman Nkabom no mufo a wogyaee mu no mu, ɔne Soviet akannifo bɔɔ nkɔmmɔ, na ɔkaa ho wɔ fapem nkrataa a wɔkyerɛw maa nhyiam a edi kan a ɛfa Aman a Wɔmfa Wɔn Ho Nhyɛ Mu ho wɔ 1961 mu no mu.<ref name=":1" />
=== Amanaman ntam ɔman nanmusifo ===
Wɔ afe 1962 mu no, Akwei dii dwuma titiriw wɔ ntamgyinafo mu wɔ [[China]] ne [[India]] Ɔhye so akasakasa no mu sɛ Ghana Nnanmusini a wɔkɔɔ Colombo Nhyiam no fa. Efi afe 1964 kosi afe 1965 no, ɔyɛɛ Ghana Ɔnanmusifo a odi kan wɔ [[Mesiko|Mexico]], ɔhyehyɛɛ aban ananmusifo dwumadibea wɔ Mexico City na ogyinaa Ghana ananmu wɔ aman pii nhyiam ahorow ase.<ref name=":0" /> Ɔsan nso yɛ Ghana Nnanmusini a wɔkɔɔ Amanaman Nkabom Bagua Kɛseɛ Nhyiamu a ɛtɔ so 19 no muni.<ref name=":1" />
Wɔ afe 1972 mu no, Richard Akwei yɛɛ Ghana Ɔnanmusifoɔ wɔ China, na ɔhunuu China nsakraeɛ wɔ Amammerɛ mu Ɔsesɛw no fa a ɛtwa toɔ no mu.<ref name=":0" /> Wɔ afe 1994 mu, bere a ogyinaa Commonwealth Ɔkyerɛwfo Dwumadibea ananmu no, odii dwuma titiriw wɔ ntetee a wɔyɛ maa South Africa aban ananmusifo a wɔwɔ Pretoria wɔ ɔman no ahofadi akyi no mu.<ref name=":1" />
== Nidi a wɔde ma ==
Dwoda, Ɔpɛpɔn 4, 2018 no, na ɔyɛ aban ananmusifoɔ a Ɔmanpanyin [[Nana Akufo-Addo|Nana Addo Dankwa Akufo-Addo]] hyɛɛ wɔn anuonyam sɛ Ghana Amannɔne Adwumayɛfoɔ 10 a wɔdi kan wɔ adeyɛ bi a wɔyɛeɛ wɔ Jubilee House no mu baako.<ref>{{Citation |title=Nana Addo honours 10 pioneer Ghanaian foreign service officers |date=2018-07-04 |url=https://citinewsroom.com/2018/07/nana-addo-honours-10-pioneer-ghanaian-foreign-service-officers/ |language=en-US |access-date=2023-12-14 |archive-date=2023-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214092541/https://citinewsroom.com/2018/07/nana-addo-honours-10-pioneer-ghanaian-foreign-service-officers/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |title=President honours Ghana’s pioneer Foreign Service officers |url=https://www.businessghana.com/ |access-date=2023-12-14}}</ref><ref>{{Citation |last=3news.com |title=President honours 10 pioneer Ghanaian foreign service officers {{!}} 3NEWS.COM |date=2018-07-04 |url=https://3news.com/president-honours-10-pioneer-ghanaian-foreign-service-officers/ |language=en-US |access-date=2023-12-14 |archive-date=2022-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126154856/https://3news.com/president-honours-10-pioneer-ghanaian-foreign-service-officers/ |url-status=dead }}</ref>
== Ankorankoro asetena ==
Ɔwaree Josephine Akosua Afram wɔ afe 1956 mu.<ref name=":0" />
== Beaɛ a menyaa mmoa fii ==
<references />
[[Nkyekyεmu:Ghanafo]]
[[Nkyekyεmu:Ghana Ɔman Ananmusifo]]
mzb4ap188b929hbqpo4ygvyexdsj1t5
201276
201275
2026-11-11T11:23:56Z
Godfred Nyarko Kwasi
21680
/* */ Made corrections with the dialect
201276
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Akuapem}}
{{Databox}}
'''Richard Maximilian Akwei''' (wɔwoo no [[Obubuo]] 27, 1923 wɔ [[Nkran]]) yɛ [[Gaana|Ghana]] [[Ɔman nanmusifo (Ambassador/Diplomat)|ɔman nanmusifo]] a wakɔ ahomegye mu.<ref name=":0">{{Citation |title=Richard AKWEI |url=https://prabook.com/web/richard.akwei/1297506 |language=en-EN |access-date=2023-12-14}}</ref><ref name=":1">{{Citation |last=graphic online |title=Honouring Ghana’s diplomatic heroes - Celebrating Ambassador Richard M. Akwei at 100 years |date=2023-12-13 |url=https://www.graphic.com.gh/features/opinion/ghana-news-honouring-ghanas-diplomatic-heroes-celebrating-ambassador-richard-m-akwei-at-100-years.html}}</ref><ref>{{Citation |last=www.graphic.com |title=Govt honours first 10 career diplomats |date=2018-07-05 |url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/govt-honours-first-10-career-diplomats.html}}</ref>
== N'abrabɔ ahyɛase ne Nhomasua ==
Na ɔyɛ anuanom baanan mu nea ɔto so abien, na na ɔwɔ ne nuabarima kumaa bi a wɔfrɛ no Ghanaba Guy Warren a wɔsan frɛ no Warren Gamaliel Kpakpo.
Wɔ afe 1939 mu no, Akwei de ne din kɔhyɛɛ Prince of Wales (Achimota) College na onyaa Cambridge Sukuu Adansedi krataa fii [[London]] Sukuupɔn mu a na ɔwɔ Matriculation wɔ afe 1942 mu.<ref name=":0" /> Owura Akwei nyaa sika a wɔde bɛboa no wɔ Christ Church, Oxford Sukuupɔn mu, na onyaa B.A. (Oxon) wɔ Amanyɔsɛm, Nyansapɛ, ne Sikasɛm mu wɔ afe 1945. Wɔ 1952 mu no, onyaa Postgraduate Certificate wɔ Nhomasua mu wɔ London Sukuupɔn Nhomasua Asoɛe mu.
== Adwuma ==
=== Ansa na Ghana rede ne ho ===
Bere a Akwei san baa Ghana wɔ afe 1945 mu no, ɔyɛɛ adwuma sɛ Asɛnnibea Ɔkyerɛwfo ne ɔkyerɛkyerɛfo wɔ University College of the [[Gold Coast (British colony)|Gold Coast]]. Wɔ afe 1952 mu no, ɔbɛyɛɛ Aban Ɔmantam Ɔnanmusifo Panyin wɔ [[Asante Mantam|Ashanti Mantam]] mu. Ɔde ne ho bɔɔ Amannɔne Adwumayɛfo Kuw no ho wɔ 1956 mu, na ɔsom sɛ Cadet Diplomat wɔ [[United Kingdom]] Aban Asoɛe a Ɛkorɔn wɔ Ottawa, [[Canada]].<ref name=":0" />
=== Ghana dee neho akyi ===
Ghana nyaa ahofadi wɔ afe 1957 mu akyi no, Akwei yɛɛ Ɔfotufo wɔ Ghana Aban Nnanmusibea a ɛwɔ [[Washington, D.C.|Washington D.C]]., na ɔboaa [[Abibrem|Afrika]] ahofadi kuw no. Efi afe 1961 no, ɔde ne ho hyɛɛ Ghana amannɔne amammuisɛm ho nhyehyɛe mu wɔ wiase nyinaa wɔ [[Kwame Nkrumah|Ɔmampanyin Nkrumah]] ase. Ɔde ne ho hyɛɛ [[South Africa]] Amanaman Nkabom no mufo a wogyaee mu no mu, ɔne Soviet akannifo bɔɔ nkɔmmɔ, na ɔkaa ho wɔ fapem nkrataa a wɔkyerɛw maa nhyiam a edi kan a ɛfa Aman a Wɔmfa Wɔn Ho Nhyɛ Mu ho wɔ 1961 mu no mu.<ref name=":1" />
=== Amanaman ntam ɔman nanmusifo ===
Wɔ afe 1962 mu no, Akwei dii dwuma titiriw wɔ ntamgyinafo mu wɔ [[China]] ne [[India]] Ɔhye so akasakasa no mu sɛ Ghana Nnanmusini a wɔkɔɔ Colombo Nhyiam no fa. Efi afe 1964 kosi afe 1965 no, ɔyɛɛ Ghana Ɔnanmusifo a odi kan wɔ [[Mesiko|Mexico]], ɔhyehyɛɛ aban ananmusifo dwumadibea wɔ Mexico City na ogyinaa Ghana ananmu wɔ aman pii nhyiam ahorow ase.<ref name=":0" /> Ɔsan nso yɛ Ghana Nnanmusini a wɔkɔɔ Amanaman Nkabom Bagua Kɛseɛ Nhyiamu a ɛtɔ so 19 no muni.<ref name=":1" />
Wɔ afe 1972 mu no, Richard Akwei yɛɛ Ghana Ɔnanmusifoɔ wɔ China, na ɔhunuu China nsakraeɛ wɔ Amammerɛ mu Ɔsesɛw no fa a ɛtwa toɔ no mu.<ref name=":0" /> Wɔ afe 1994 mu, bere a ogyinaa Commonwealth Ɔkyerɛwfo Dwumadibea ananmu no, odii dwuma titiriw wɔ ntetee a wɔyɛ maa South Africa aban ananmusifo a wɔwɔ Pretoria wɔ ɔman no ahofadi akyi no mu.<ref name=":1" />
== Nidi a wɔde ma ==
Dwoda, Ɔpɛpɔn 4, 2018 no, na ɔyɛ aban ananmusifoɔ a Ɔmanpanyin [[Nana Akufo-Addo|Nana Addo Dankwa Akufo-Addo]] hyɛɛ wɔn anuonyam sɛ Ghana Amannɔne Adwumayɛfoɔ 10 a wɔdi kan wɔ adeyɛ bi a wɔyɛeɛ wɔ Jubilee House no mu baako.<ref>{{Citation |title=Nana Addo honours 10 pioneer Ghanaian foreign service officers |date=2018-07-04 |url=https://citinewsroom.com/2018/07/nana-addo-honours-10-pioneer-ghanaian-foreign-service-officers/ |language=en-US |access-date=2023-12-14 |archive-date=2023-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214092541/https://citinewsroom.com/2018/07/nana-addo-honours-10-pioneer-ghanaian-foreign-service-officers/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |title=President honours Ghana’s pioneer Foreign Service officers |url=https://www.businessghana.com/ |access-date=2023-12-14}}</ref><ref>{{Citation |last=3news.com |title=President honours 10 pioneer Ghanaian foreign service officers {{!}} 3NEWS.COM |date=2018-07-04 |url=https://3news.com/president-honours-10-pioneer-ghanaian-foreign-service-officers/ |language=en-US |access-date=2023-12-14 |archive-date=2022-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126154856/https://3news.com/president-honours-10-pioneer-ghanaian-foreign-service-officers/ |url-status=dead }}</ref>
== Ankorankoro asetena ==
Ɔwaree Josephine Akosua Afram wɔ afe 1956 mu.<ref name=":0" />
== Beaɛ a menyaa mmoa fii ==
<references />
[[Nkyekyεmu:Ghanafo]]
[[Nkyekyεmu:Ghana Ɔman Ananmusifo]]
j8qbxf60tppwi5z3vw6uov051vk9det
201277
201276
2026-11-11T11:29:26Z
Godfred Nyarko Kwasi
21680
/* */
201277
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Akuapem}}
{{Databox}}
'''Richard Maximilian Akwei''' (wɔwoo no [[Obubuo]] 27, 1923 wɔ [[Nkran]]) yɛ [[Gaana|Ghana]] [[Ɔman nanmusifo (Ambassador/Diplomat)|ɔman nanmusifo]] a wakɔ ahomegye mu.<ref name=":0">{{Citation |title=Richard AKWEI |url=https://prabook.com/web/richard.akwei/1297506 |language=en-EN |access-date=2023-12-14}}</ref><ref name=":1">{{Citation |last=graphic online |title=Honouring Ghana’s diplomatic heroes - Celebrating Ambassador Richard M. Akwei at 100 years |date=2023-12-13 |url=https://www.graphic.com.gh/features/opinion/ghana-news-honouring-ghanas-diplomatic-heroes-celebrating-ambassador-richard-m-akwei-at-100-years.html}}</ref><ref>{{Citation |last=www.graphic.com |title=Govt honours first 10 career diplomats |date=2018-07-05 |url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/govt-honours-first-10-career-diplomats.html}}</ref>
== N'abrabɔ ahyɛase ne Nhomasua ==
Na ɔyɛ anuanom baanan mu nea ɔto so abien, na na ɔwɔ ne nuabarima kumaa bi a wɔfrɛ no Ghanaba Guy Warren a wɔsan frɛ no Warren Gamaliel Kpakpo.
Wɔ afe 1939 mu no, Akwei de ne din kɔhyɛɛ Prince of Wales (Achimota) College na onyaa Cambridge Sukuu Adansedi krataa fii [[London]] Sukuupɔn mu a na ɔwɔ Matriculation wɔ afe 1942 mu.<ref name=":0" /> Owura Akwei nyaa sika a wɔde bɛboa no wɔ Christ Church, Oxford Sukuupɔn mu, na onyaa B.A. (Oxon) wɔ Amanyɔsɛm, Nyansapɛ, ne Sikasɛm mu wɔ afe 1945 mu. Wɔ 1952 mu no, onyaa Postgraduate Certificate wɔ Nhomasua mu wɔ London Sukuupɔn Nhomasua Asoɛe mu.
== Adwuma ==
=== Ansa na Ghana rede ne ho ===
Bere a Akwei san baa Ghana wɔ afe 1945 mu no, ɔyɛɛ adwuma sɛ Asɛnnibea Ɔkyerɛwfo ne ɔkyerɛkyerɛfo wɔ University College of the [[Gold Coast (British colony)|Gold Coast]]. Wɔ afe 1952 mu no, ɔbɛyɛɛ Aban Ɔmantam Ɔnammusifo Panyin wɔ [[Asante Mantam|Ashanti Mantam]] mu. Ɔde ne ho bɔɔ Amannɔne Adwumayɛfo Kuw no ho wɔ 1956 mu, na ɔsom sɛ Cadet Diplomat wɔ [[United Kingdom]] Aban Asoɛe a Ɛkorɔn wɔ Ottawa, [[Canada]].<ref name=":0" />
=== Ghana dee ne ho akyi ===
Ghana nyaa fawohodi wɔ afe 1957 mu akyi no, Akwei yɛɛ Ɔfotufo wɔ Ghana Aban Nnanmusibea a ɛwɔ [[Washington, D.C.|Washington D.C]]., na ɔboaa [[Abibrem|Afrika]] ahofadi kuw no. Efi afe 1961 mu no, ɔde ne ho hyɛɛ Ghana amannɔne amammuisɛm ho nhyehyɛe mu wɔ wiase nyinaa wɔ [[Kwame Nkrumah|Ɔmampanyin Nkrumah]] ase. Ɔde ne ho hyɛɛ [[South Africa]] Amanaman Nkabom no mufo a wogyaee mu no mu, ɔne Soviet akannifo bɔɔ nkɔmmɔ, na ɔkaa ho wɔ fapem nkrataa a wɔkyerɛw maa nhyiam a edi kan a ɛfa Aman a Wɔmfa Wɔn Ho Nhyɛ Mu ho wɔ 1961 mu no mu.<ref name=":1" />
=== Amanaman ntam ɔman nanmusifo ===
Wɔ afe 1962 mu no, Akwei dii dwuma titiriw wɔ ntam-gyinafo mu wɔ [[China]] ne [[India]] Ɔhye so akasakasa no mu sɛ Ghana Nnammusini a wɔkɔɔ Colombo Nhyiam no fa. Efi afe 1964 kosi afe 1965 no, ɔyɛɛ Ghana Ɔnammusini a odi kan wɔ [[Mesiko|Mexico]], ɔhyehyɛɛ aban anammusifo dwumadibea wɔ Mexico City na ogyinaa Ghana anammu wɔ aman pii nhyiam ahorow ase.<ref name=":0" /> Ɔsan nso yɛ Ghana Nnanmusini a wɔkɔɔ Amanaman Nkabom Bagua Kɛseɛ Nhyiamu a ɛtɔ so 19 no muni.<ref name=":1" />
Wɔ afe 1972 mu no, Richard Akwei yɛɛ Ghana Ɔnammusini wɔ China, na ɔhuu China nsakrae wɔ Amammerɛ mu Ɔsesɛw no fa a ɛtwa toɔ no mu.<ref name=":0" /> Wɔ afe 1994 mu, bere a ogyinaa Commonwealth Ɔkyerɛwfo Dwumadibea anammu no, odii dwuma titiriw wɔ ntetee a wɔyɛ maa South Africa aban anammusifo a wɔwɔ Pretoria wɔ ɔman no ahofadi akyi no mu.<ref name=":1" />
== Nidi a wɔde ma ==
Dwoda, Ɔpɛpɔn 4, 2018 no, na ɔyɛ aban anammusini a Ɔmanpanyin [[Nana Akufo-Addo|Nana Addo Dankwa Akufo-Addo]] hyɛɛ wɔn anuonyam sɛ Ghana Amannɔne Adwumayɛfo 10 a wɔdi kan wɔ adeyɛ bi a wɔyɛe wɔ Jubilee House no mu biako.<ref>{{Citation |title=Nana Addo honours 10 pioneer Ghanaian foreign service officers |date=2018-07-04 |url=https://citinewsroom.com/2018/07/nana-addo-honours-10-pioneer-ghanaian-foreign-service-officers/ |language=en-US |access-date=2023-12-14 |archive-date=2023-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214092541/https://citinewsroom.com/2018/07/nana-addo-honours-10-pioneer-ghanaian-foreign-service-officers/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation |title=President honours Ghana’s pioneer Foreign Service officers |url=https://www.businessghana.com/ |access-date=2023-12-14}}</ref><ref>{{Citation |last=3news.com |title=President honours 10 pioneer Ghanaian foreign service officers {{!}} 3NEWS.COM |date=2018-07-04 |url=https://3news.com/president-honours-10-pioneer-ghanaian-foreign-service-officers/ |language=en-US |access-date=2023-12-14 |archive-date=2022-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126154856/https://3news.com/president-honours-10-pioneer-ghanaian-foreign-service-officers/ |url-status=dead }}</ref>
== Ankorankorɛ Asetena ==
Ɔwaree Josephine Akosua Afram wɔ afe 1956 mu.<ref name=":0" />
== Beae a menyaa mmoa fii ==
<references />
[[Nkyekyεmu:Ghanafo]]
[[Nkyekyεmu:Ghana Ɔman Ananmusifo]]
bzx0zomzbp8zkbzi989x4isrdh82i85
Pycnanthus angolensis
0
16432
201269
196646
2026-11-11T02:44:14Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201269
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Pycnanthus angolensis''' yɛ dua bi a ɛka nnua a ɛwɔ abusua a wɔfrɛ no Myristicaceae ho. Ɛwɔ [[Abibrem|Tropical Afrika.]]<ref>{{Citation |title=Pycnanthus angolensis (Welw.) Warb. GRIN-Global |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomydetail?id=401833 |access-date=2024-02-22}}</ref> Ne din a wɔtaa de frɛ no wɔ Borɔfo mu no bi ne "African nutmeg, false nutmeg, boxboard, ne cardboard. Wɔ Afrika no, wɔfrɛ no ilomba.<ref name=":0">{{Citation |title=Commercial timbers - Pycnanthus angolense (Welw.) Warb. (Ilomba) |url=https://www.delta-intkey.com/wood/en/www/myspyang.htm |access-date=2024-02-22}}</ref>
== Nkyerɛkyerɛmu ==
Saa dua a ɛyɛ ahabammono yi tenten bɛtumi aduru mita 40,<ref>{{Citation |title=Pycnanthus angolensis - Useful Tropical Plants |url=https://tropical.theferns.info/viewtropical.php?id=Pycnanthus+angolensis |access-date=2024-02-22}}</ref><ref>{{Citation |title=player_list |date= |url=https://apps.worldagroforestry.org/treedb/AFTPDFS/Pycnanthus_angolensis.PDF}}</ref><ref name=":1">{{Citation |title=Agroforestree Species profile |url=https://apps.worldagroforestry.org/treedb2/speciesprofile.php?Spid=1397 |access-date=2024-02-22}}</ref> na ne tɛtrɛtɛ taa yɛ mita biako, na ɛtɔ mmere bi a etumi du mita 1.5 anaa nea ɛboro saa. N'ahaban yɛ tẽẽ, na ɛyɛ dwoodwoo, na ne mu akyekyere. Nsu no kɔla te sɛ ɛwo, na bere rekɔ so no, ɛdan kɔkɔɔ. N'abaa ahorow no yɛ akutu. N'ahaban a ɛte sɛ aboa nhoma no tenten bɛyɛ sɛntimita 31 na ne tɛtrɛtɛ yɛ sɛntimita 9. N'apɔw no ano yɛ akyea, ne ase yɛ sɛ koma, na ne mpantan mu yɛ duru. Wɔn ti so nni nhwi, na nhwi a ɛte sɛ ɔfasu a ɛyɛ nwini wɔ wɔn akyi. Mpɛn pii no, mmoawammoawa na ɛsɛee nkyɛm no, na ɛyɛ su a abu so araa ma wobu no sɛ ɛyɛ saa mmoawammoawa no ankasa su. Nhwiren no yɛ nkuku a ɛyɛ den a ɛyɛ kɔbere kɔbere a ne tenten yɛ santimita 15. Ɛyɛ den sɛ wubehu nhwiren no mu biara wɔ nhwiren no mu kosi sɛ ne nhwiren no bɛtete, na ne tenten bɛyɛ milimita biako pɛ. Nhwiren no yɛ nhwi a ɛyɛ huam.<ref>{{Citation |title=Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=https://powo.science.kew.org/?flora=fz&taxon=6751&nameid=17150 |language=en |access-date=2024-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240222065534/https://powo.science.kew.org/?flora=fz&taxon=6751&nameid=17150 |archive-date=2024-02-22 |url-status=dead}}</ref> Aba no yɛ akutu a ne tenten ne ne tɛtrɛtɛ boro santimita 3. Sɛ ɛyɛ foforo a, ne kɔla yɛ tuntum kɔkɔɔ, na ɛdan kɔla kɔkɔɔ kɔkɔɔ, na ne honam yɛ mmoawammoawa, na ɛwo te sɛ nnua. Ɛwɔ aba tuntum bi a ne kɔla yɛ kɔkɔɔ bi a ɛte sɛ nea ɛwɔ nutmeg mu. Aba no nyin bere tenten kɔsi sɛ ɛbɛto aba a edi hɔ, a efi ase bɛyɛ October mu.
== Abɔde a Atwa Yɛn Ho Ahyia Ho Adesua ==
Dua no nyin wɔ kwae a nsu wɔ so a ne tenten bɛyɛ mita 1,200 no mu. Ɛkɔ so wɔ kwae foforo mu, ɛtɔ mmere bi a, ɛtra kwae foforo mu. Ɛrenyin wɔ mmeae a owia bɔ hɔ. Ɛnyin wɔ kwae a ɛda mpoano te sɛ kwae akɛse mu, na wɔ mmeae bi no, wotumi hu no wɔ atɛkyɛ mu. Ɛkɔ so wɔ mmeae a osu tɔ bɛyɛ milimita 1,300 kosi 1,800 afe biara, nanso ɛte sɛ nea osu tɔ bɛyɛ milimita 2,000 pɛ.
Mmoa pii di nnuaba no, te sɛ nnuaba bi a wɔfrɛ no hornbills<ref>{{Citation |title=Pycnanthus angolensis {{!}} An Introduction to the Trees from the North of the Republic of Congo |url=https://congotrees.rbge.org.uk/species/details/pycnanthus-angolensis |access-date=2024-02-22}}</ref>.
== Sɛnea wɔde di dwuma ==
Nnipa tumi de saa mmoadoma yi di dwuma wɔ akwan pii so.
Wɔtwitwa no ma ne nnua a ɛyɛ hyerɛn, ɛyɛ mmerɛ, na ɛyɛ fitaa anaa kɔkɔɔ kɔkɔɔ no. N'agye din kɔɔ soro wɔ Wiase Ko II akyi bere a na plywood ho hia no, na wɔ afeha a ɛto so 20 no mfinimfini no, na ɛyɛ nnua a ɛsom bo paa wɔ Central Africa. Ɛnyɛ den koraa na ɛyɛ den sɛ wobetwa, nanso ɛnyɛ den sɛ wobetwa na wɔde ayɛ adwuma, na wotumi de yɛ nneɛma pii. Ɛfata sɛ wɔde si ɔdan mu, na wɔde si dan mu nso te sɛ paneɛ a wɔde si ɔdan mu, ɔdan ho mpomma, ɔdan atifi, ne ɔdan ho mpomma. Wɔde yɛ anyinam ahoɔden ne krataa. Nnua no betumi anya nsanyare, nnɔte, ne mmoawa afoforo.
Wɔfrɛ srade a ɛyɛ kɔkɔɔ anaa kɔkɔɔ a efi aba a ɛyɛ huam yi mu no "kombo butter" anaa "Angola tallow". Nnuan no mu betumi adu srade mu ɔha mu nkyem 70. Wɔde yɛ kanea na wɔde yɛ samina. Wɔde aba a aka no yɛ aduhuam. Sɛ wɔhyew aba a ɛyɛ ngo no a, ɛrehyew nkakrankakra na wobetumi de ayɛ kanea.
Wɔ Uganda no, wodua dua no wɔ banana, kɔfe, ne cocoa mfuw mu de ma nnɔbae no sunsuma.
Wɔde dua no afa pii adi dwuma wɔ Afrika atetesɛm aduruyɛ mu. Wɔde saa ntasu yi di mogya a ɛretu no so. Wɔde dua no dua ayɛ aduru a ɛko tia awuduru ne aduro a wɔde sa kwata, mogya a enni mu, nyinsɛn a wontumi nwo, ɔyare a wɔfrɛ no gonorrhea, ne atiridii. Wodi nnuaba a efi mu no anaa wɔde hyɛ nsu mu de sa edema. Wɔde ntini a wɔayi afi mu no di nsanyare te sɛ schistosomiasis ho dwuma. Wɔde aba ngo no sa yare a wɔfrɛ no thrush.
Te sɛ ngo a ɛwɔ nutmeg mu no, kombo bata no dodow no ara yɛ myristic acid, a myristoleic acid pii wɔ mu nso. Ɛka nkwammoaa soronko bi a wɔfrɛ no kombic acid, a wɔde dua no din na ɛtoo dua no din a ɛne P. kombo no.
== Din a wɔtaa de frɛ no ==
Din a wɔtaa de frɛ afifide yi wɔ kasa pii mu. Wɔfrɛ no mkungu mwitu wɔ Swahili kasa mu, akwa-mili ne oje wɔ Igbo kasa mu, lunaba ne munaba wɔ Luganda kasa mu, akomu wɔ Yoruba kasa mu, calabo wɔ [[Spanish]] <ref name=":1" /> kasa mu, ne arbre à suif ne faux muscadier wɔ French kasa mu. Nananom bi ne pó casson wɔ Sao Tomé ne Príncipe<ref>{{Citation |title=player_list |date= |url=https://estudogeral.sib.uc.pt/bitstream/10316/5791/1/fileca12fee15fc842cd9c635f3e18ca8c08.pdf |access-date=2024-02-22 |archive-date=2024-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240222072633/https://estudogeral.sib.uc.pt/bitstream/10316/5791/1/fileca12fee15fc842cd9c635f3e18ca8c08.pdf |url-status=dead }}</ref>, gboyei wɔ Sierra Leone ne [[Liberia]], otie wɔ [[Gaana|Ghana]], eteng wɔ [[Cameroon]], lolako wɔ Zaire, ne adria, effoi, hétéré, qualélé, ne walélé wɔ Ivory Coast.<ref name=":0" />
== Ɔkwan a wɔfa so dua ==
Wodua saa dua yi de pɛ n'aba. Wodua aba no wɔ afuw mu, na wɔtete aba no wɔ afifideyɛ mu kosi sɛ ebenya ntini akɛse. Wontumi nnyina ɔpɛ ano. Afe akyi no, dua no tenten bɛyɛ mita fa, na mfe 4 akyi no, etumi nyin bɛyɛ mita 4. Dua bi a adi mfe 20 tumi tenten yɛ mita 25. Wɔtwa nnua a wɔtete so no so na wɔtew so bere ne bere mu.
Wɔahu mmoawa bi te sɛ Monochamus scabiosus ne Mallodon downesi ne ntontom te sɛ Ophiostoma sp., nanso ɛnyɛ ɔhaw kɛse. Dua a wɔatwa no foforo no betumi asesa ne kɔla esiane mmoawammoawa a wɔredɔɔso nti, dua a ne kɔla yɛ hyerɛn no betumi asesa ayɛ kɔla tuntum kɔkɔɔ. 9
Wubetumi atwa nnua no bere a ne tenten yɛ santimita 50 no, bere a wɔadi mfe 30 no.
Akuafo a wɔwɔ [[Ghana]] no yɛ nnua a wɔde yɛ kombo butter no.
== Beaɛ a menyaa mmoa fii ==
<references />
2u22yalzt6km7923tx3crxwkozpplvx
Flacourtia flavescens
0
16434
201253
200272
2026-11-11T00:21:21Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201253
wikitext
text/x-wiki
'''Flacourtia flavescens''' (the Indian plum) yɛ dua ketewaa bi a nsɔe wom a ɛwɔ [[Abibrem|Afrika]] ne Asia mmeae a osu tɔ na owia bɔ kɛse.<ref name=":0">{{Citation |title=Flacourtia flavescens Willd. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:111647-1 |language=en |access-date=2024-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301104614/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:111647-1 |archive-date=2024-03-01 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation |title=International Plant Names Index |url=https://www.ipni.org/ |access-date=2024-02-23}}</ref> Ɛma nnuaba a wotumi di a ɛyɛ kɔkɔɔ anaa borɔdɔma, bere a ne nhaban nso yɛ nea wotumi di na wotumi de yɛ salad anaa nnuan a wɔanoa.<ref>{{Citation |title=Flacourtia flavescens in Global Plants on JSTOR |url=https://plants.jstor.org/compilation/Flacourtia.flavescens |access-date=2024-02-23}}</ref>
Ɛtaa wɔ Asia Anafo Fam Apuei na wɔtaa hu wɔ aman te sɛ [[India]], Sri Lanka, Myanmar, [[Thailand]], ne [[Malaysia]].<ref>{{Citation |title=Plants » Selina Wamucii |url=https://www.selinawamucii.com/plants/salicaceae/flacourtia-flavescens/ |language=en-US |access-date=2024-02-23 |archive-date=2024-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240223131534/https://www.selinawamucii.com/plants/salicaceae/flacourtia-flavescens/ |url-status=dead }}</ref>
== Ho asɛm ==
Indiafo plum yɛ dua a ɛyɛ den, enyin brɛoo, na ne tenten du anammɔn 10-20. Ɛdannan asase ahorow yiye, ɛko tia ɔpɛ, na ɛda adi sɛ ɛko tia mmoawa a wɔsɛe nnɔbae ne nyarewa. Nnuaba nketewa, kurukuruwa, kɔkɔɔ anaa borɔdɔma no yɛ dɛ na ɛyɛ tart, vitamin A ne C pii wom, na ɛfata sɛ wodi no foforo anaasɛ wɔyɛ no jam, jelly, ne pie.<ref name=":0" />
Wɔnam aba anaa nea wɔatwitwa so na ɛma Flacourtia flavescens trɛw. Aba no nya mfaso fi asase a nsu fa mu yiye ne baabi a nsu wɔ bere nyinaa na ama afifi yiye. Saa ara nso na ɛsɛ sɛ wɔde dua a wuatwa mu ntini sa nnua a wɔatwitwa a wonya fi nnua a ɛyɛ den fa mu no yare ansa na wɔde akɔ asase a nsu fa mu yiye mu akɔdua. Tebea horow a eye sen biara a ɛma onyin no hwehwɛ sɛ obi benya baabi a owia bɔ kɛse na wɔagugu so nsu daa.
== Beaɛ a menyaa mmoa fii ==
<references />
topkkyi1uj6dbh65v6g1uj73irley3j
Ritchiea reflexa
0
16439
201270
197040
2026-11-11T02:50:16Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201270
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Ritchiea reflexa''' yɛ nhwiren afifide a ɛka Ritchiea abusua a efi Capparaceae abusua mu no ho wɔ [[Abibrem|Africa]]. Peter Thonning na odii kan kaa ho asɛm, na Ernest Friedrich Gilg ne Bened na wɔde ne din a ɛwɔ hɔ mprempren no maa no.<ref>{{Citation |title=Ritchiea reflexa (Thonn. & Schumach.) Gilg & Gilg-Ben. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:148034-1 |language=en |access-date=2024-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303030635/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:148034-1 |archive-date=2024-03-03 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation |title=African Plants - A Photo Guide - Ritchiea reflexa (Thonn.) Gilg & Gilg-Ben. |url=http://www.eastafricanplants.senckenberg.de/root/index.php?page_id=78&id=1354 |access-date=2024-02-29 |archive-date=2024-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229140228/http://www.eastafricanplants.senckenberg.de/root/index.php?page_id=78&id=1354 |url-status=dead }}</ref>
Wɔ Ghana no, wɔde nhaban no di dwuma de home anaasɛ wɔde yɛ ɛwa aduru. Ahaban a wɔabɔ no sa akisikuru ne guinea-worm, bere a ntini a ɛyɛ ntini no brɛ aso mu yaw ase. Aduaba no wɔ dɛ a ɛyɛ fɛnfrɛm.
== Din ahorow ==
* alẽvo (FRI) (GHANA, GBE-VHE), Burkill, H.M. 1985. Afifide a mfaso wɔ so a ɛwɔ Afrika atɔe fam mmeae a osu tɔ na owia bɔ kɛse no, Vol. 1
* aàyélèbí (KD) (GHANA, GA), Burkill, H.M. 1985. Afifide a mfaso wɔ so a ɛwɔ Afrika atɔe fam mmeae a osu tɔ na owia bɔ kɛse no, Vol. 1<ref>{{Citation |title=Ritchiea reflexa (Thonn.) Gilg & Benedict [family CAPPARACEAE] on JSTOR |date= |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.upwta.1_653 |doi= |access-date=2024-03-12}}</ref>
* g-bowe t∫o (auctt.) nyσt∫o (FRI) (GHANA, ADANGME-KROBO), Burkill, H.M. 1985. Afifide a mfaso wɔ so a ɛwɔ Afrika atɔe fam mmeae a osu tɔ na owia bɔ kɛse no, Vol. 1
== Dwuma ahorow a wɔde di ==
Wode ne nhaban no sa yadeɛ ahorow pii. Nnuru a wɔde ahaban no yɛ di atirimpɔw ahorow pii ho dwuma, a nea ɛka ho ne sɛ ɛsa nnua ho yare, aso a wɔde sa yare, anom ne hwene mu yare a wɔde di dwuma, ne honam ani mmoawa a wɔsɛe nnɔbae a wɔde di dwuma.
== Beaɛ a menyaa mmoa fii==
<references />
[[Nkyekyεmu:Asante Twi kasa]]
8rrsu2vuax3htwg8e1jrs08a559olx0
Dissotis rotundifolia
0
16482
201251
177265
2026-11-10T23:56:04Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201251
wikitext
text/x-wiki
[[File:Starr_020913-0011_Dissotis_rotundifolia.jpg|thumb|Starr 020913-0011 Dissotis rotundifolia]]
'''''Heterotis rotundifolia''''', a wɔtaa frɛ no '''pink lady''', '''Spanish Shawl''', anaa '''rockrose''',<ref>{{Citation |last=Cyrus A. Macfoy |title=Medicinal plants and traditional medicine in Sierra Leone |date=2013 |place=Bloomington |publisher=iUniverse LLC |isbn=978-1-4917-0610-7 |access-date=2024-03-13}}</ref> yɛ [[:en:Shrub|dua]] bia ɛwɔ abusua [[:en:Melastomataceae|Melastomataceae]] mu a ɛwɔ [[Abibrem|Afrika]] mmeaeɛ a [[:en:Tropics|nsuo tɔ na awia bɔ kɛseɛ]].<ref>{{Citation |title=Heterotis rotundifolia (Sm.) Jacq.-Fél. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:908858-1 |language=en |access-date=2024-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208104029/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:908858-1 |archive-date=2023-12-08 |url-status=dead}}</ref>
== Nkyerɛmu ==
''Heterotis rotundifolia'' tumi nyini wɔ akwan hodoɔ so,
[[File:Flower_of_Dissotis_rotundifolia_in_Kerala.jpg|thumb|Flower of Heterotis rotundifolia in Kerala]]
ɛfiri tee kɔ soro na [[:en:Glossary_of_botanical_terms#erect|ɛgyina hɔ]] kɔsi nea ɛda fam na [[:en:Glossary_of_botanical_terms#prostrate|ɛda aya aya]] so kɔsi nea [[:en:Glossary_of_botanical_terms|ɛda fam]], a ɛkyerɛ sɛ [[:en:Branch|nkorabata]] no da fam nanso ɛdane kɔ soro wɔ n’awieiɛ. Sɛ [[:en:Plant_stem|nnutan]] no di akyi a, ɛgye [[:en:Root|nhini]] wɔ baabi a [[:en:Leaf|ahaban]] no ne dua no di hyia mu, a wɔfrɛ no "node". Nnutan no yɛ nnua wɔ afifideɛ no ase na ɛbɛyɛ [[:en:Glossary_of_botanical_terms#hirsute|nwi]], a ɛkyerɛ nwi, kɔ afifideɛ no soro. Nkorabata no taa trɛ, na ne kɔla firi pinki de kɔsi kɔkɔɔ tuntum so.<ref>{{Citation |last=Umberto Quattrocchi |title=CRC world dictionary of medicinal and poisonous plants: common names, scientific names, eponyms, synonyms, and etymology |date=2012 |url=https://www.worldcat.org/title/774639599 |place=Boca Raton, Fla |publisher=CRC |isbn=978-1-4200-8044-5 |oclc=774639599 |access-date=2024-03-13}}</ref>
Ahaban no yɛ kurukuruwa na ɛwɔ mpampam mmiɛnsa, a tenten yɛ sɛntimita 1–3 (0.39–1.18 in) na ne tɛtrɛtɛ yɛ mm 6–15 (0.24–0.59 in).<ref>{{Citation |last=S. Stillman Berry, John Chapman, G. Jones, John Jones, J. Pass, Clyde F. E. Roper, John Wilkes |title=Encyclopaedia londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature : comprehending, under one general alphabetical arrangement, all the words and substance of every kind of dictionary extant in the English language : in which the improved departments of the mechanical compiled, digested, and arranged, by John Wilkes, of Milland House ... ; assisted by eminent scholars of the English, Scotch, and Irish, universities. |date=1810 |url=http://dx.doi.org/10.5962/bhl.title.16001 |place=London : |publisher=Printed for the proprietor, by J. Adlard ..., sold at the Encyclopaedia Office ... by J. White ... and Champante and Whitrow ..., |access-date=2024-03-13}}</ref> Wɔde nwi ntiantiaa a [[:en:Glossary_of_botanical_terms#appressed|wɔahyɛ no den]] akata wɔn afa mmienu no nyinaa so. [[:en:Petiole_(botany)|Dua no ahaban tenten]] te sɛ sɛntimita 1.5 (0.59 in), [[:en:Glossary_of_botanical_terms#pilose|pilose]], ne pinki.
''Heterotis rotundifolia'' [[:en:Flower|nhwiren]] no [[:en:Glossary_of_botanical_terms#solitary|nko ara]] na ɛwɔ hɔ, na [[:en:Pedicel_(botany)|nhwiren nketenkete]] a wɔahyɛ no den akata nhwiren no mman ho te sɛ ahaban no so. [[:en:Petal|Nhwiren]] no nhwiren no tenten yɛ sɛntimita 1.5–2 (0.59–0.79 in) na ne kɔla firi pinki kɔsi kɔkɔɔ a ɛyɛ apa so.
== Ne dwumadie ==
Wɔde ''Heterotis rotundifolia'' ahaban yɛ nnuhuam a wɔde yɛ [[:en:Sauce|abom]] ne sɛ [[:en:Leaf_vegetable|nhaban-nnuane]].<ref>{{Citation |last=Johannes Seidemann |title=World Spice Plants |date=2005 |url=http://dx.doi.org/10.1007/3-540-27908-3 |doi=10.1007/3-540-27908-3 |access-date=2024-03-13}}</ref> Wɔ Liberia no, wɔde afifideɛ no di dwuma sɛ [[:en:Diuretic|aduru a wɔde twe nsuo]] firi nipadua mu.
== Baabi a menyaa mmoa firiiɛ ==
<references />
[[Nkyekyεmu:Twi Wikipedia Health Articles Enhancement Translate-a-thon I]]
4drgu04azk7lz8ho959e0s2bpg0icya
Palisota hirsuta
0
16494
201265
177277
2026-11-11T02:15:59Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201265
wikitext
text/x-wiki
'''Palisota hirsuta''' edin foforɔ wɔde frɛ Palisota hirsuta ne Palisota maclaudii, na afei Dracena hirsuta ɛnyini fɛfɛɛfɛ sɛ dua a wɔtumi de siesie beaeɛ bi. Ɛwɔ aduroyɛ mu no, wɔde dua no ahaban ne duamu no ankasa di dwuma sɛ aduro a ɛkanyam mpa so agoroɔ. Ɛsane nso tumi sa yadeɛ bi te sɛ, mmoawa ne babaso.<ref>{{Citation |title=Palisota hirsuta (Thunb.) K.Schum. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:172918-1 |language=en |access-date=2024-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318174725/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:172918-1 |archive-date=2024-03-18 |url-status=dead}}</ref>
== Ne dwumadie ==
Wɔ [[Ghana]] ne Abibrem Atɔeɛ aman ahodoɔ bi so no, wɔde Palisota hirsuta nhini no sa yadeɛ bi te sɛ [[Ayamtunini/Kɔlera|ayamtuo]] ne nweweɛ. Wɔsane nso de yɛ awoɔ aduro. Nhwehwɛmu a mprempren yi wɔreyɛ afa Palisota hitsuta ho no botaeɛ ne sɛ wɔbɛhwɛ anti-nociceptive nsunsuansoɔ a hydroethanolic nsuo a ɛwɔ ne nhini no mu no wɔ. Nkura na na wɔde wɔn yɛ saa nhwehwɛmu a ɛfa Palisota hirsuta mu nso ho no. Nhwehwɛmu a wɔreyɛ no seesei no nsunsuansoɔ si no pi sɛ P. hirsuta nhini mu nso no wɔ famakɔlɔgyi nneɛma bi a antinociceptive wɔ mu. Na ɛno da no adi pefee sɛ Palisota hirsuta yɛ nnipadua mu adwuma.<ref>{{Citation |last=Francis Mainoo Sarpong, Francis Ackah Armah, Isaac Kingsley Amponsah, Philip Kobla Atchoglo |title=Antinociceptive Ecdysteroids and Other Constituents of Palisota hirsuta K. Schum (Commelinaceae) |date=2016-09-15 |url=https://japsonline.com/index.php/?mno=237621 |work=Journal of Applied Pharmaceutical Science |volume=6 |issue=10 |pages=147–147 |language=en |doi=10.7324/JAPS.2016.601020 |issn=2231-3354 |access-date=2024-03-18}}</ref><ref>{{Citation |title=Palisota hirsuta (Thunb.) K.Schum. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:172918-1 |language=en |access-date=2024-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318174725/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:172918-1 |archive-date=2024-03-18 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation |last=Mubo A. Sonibare, Aanuoluapo O. Isola, Opeyemi J. Akinmurele |title=Pharmacognostic standardisation of the leaves of Costus afer Ker Gawl. (Zingiberaceae) and Palisota hirsuta (Thunb.) K. Schum. (Commelinaceae) |date=2023-03-06 |url=https://doi.org/10.1186/s43094-023-00469-1 |work=Future Journal of Pharmaceutical Sciences |volume=9 |issue=1 |pages=19 |doi=10.1186/s43094-023-00469-1 |issn=2314-7253 |access-date=2024-03-18}}</ref>
Wɔde nsuo a ɛwɔ ne n'ahaban no mu ne dua no ankasa mu no sa oedema awodeɛ mu yadeɛ (urethral discharge).<ref>{{Citation |last=Mubo A. Sonibare, Aanuoluapo O. Isola, Opeyemi J. Akinmurele |title=Pharmacognostic standardisation of the leaves of Costus afer Ker Gawl. (Zingiberaceae) and Palisota hirsuta (Thunb.) K. Schum. (Commelinaceae) |date=2023-03-06 |url=https://doi.org/10.1186/s43094-023-00469-1 |work=Future Journal of Pharmaceutical Sciences |volume=9 |issue=1 |pages=19 |doi=10.1186/s43094-023-00469-1 |issn=2314-7253 |access-date=2024-03-18}}</ref>
== Baabi a menyaa mmoa firiiɛ ==
<references />
[[Nkyekyεmu:Ahabannuro]]
[[Nkyekyεmu:Aburokyiri]]
5nwzfzb02ifbbzuvtlvq4k6iyda9pnx
Eugenia aromatica
0
16505
201252
196810
2026-11-11T00:17:18Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201252
wikitext
text/x-wiki
Krɔɔs yɛ nnua bi a ɛwɔ abusua Myrtaceae, Syzygium aromaticum (/sɪˈzɪdʒiːəm ˌærəˈmætɪkəm/) mu nhwiren a ɛyɛ huamhuam.<ref>{{Citation |title=Definition of AQUA AROMATICA |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/aqua+aromatica |language=en |access-date=2024-03-25}}</ref><ref>{{Citation |title=Oxford English Dictionary |date=2024-03-17 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Oxford_English_Dictionary&oldid=1214204151 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2024-03-25}}</ref> Wonya fi Maluku Islands, anaa Moluccas, wɔ Indonesia, na wɔtaa de di dwuma sɛ nnuhwam, nnuhwam, anaa aduhuam wɔ nneɛma te sɛ toothpaste, sesee, anaa ntade mu.<ref>{{Citation |title=Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L.M.Perry {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:601421-1 |language=en |access-date=2024-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413103003/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:601421-1 |archive-date=2024-04-13 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation |title=Clove Uses, Side Effects & Warnings |url=https://www.drugs.com/mtm/clove.html |language=en |access-date=2024-03-25}}</ref> Nkyea gu hɔ afe no nyinaa esiane nnɔbae bere a ɛsono wɔ aman ahorow mu nti.
== Etymology ==
Asɛmfua clove, a wɔde dii dwuma wɔ Borɔfo kasa mu wɔ afeha a ɛto so 15 mu no, fi Middle English clow of gilofer, Anglo-French clowes de gilofre <ref>{{Citation |title=n2:0285-2314 - Search Results |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:0285-2314 |access-date=2024-03-25}}</ref> ne Old French clou de girofle, a efi Latin asɛmfua clavus "nail" mu.<ref name="Online Etymology Dictionary">{{Citation |title=Online Etymology Dictionary |date=2024-03-04 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Online_Etymology_Dictionary&oldid=1211728233 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2024-03-25}}</ref><ref>{{Citation |title=Perseus Digital Library |date=2023-09-11 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Perseus_Digital_Library&oldid=1174969228 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2024-03-25}}</ref> Engiresi asɛmfua gillyflower, a mfitiase no na ɛkyerɛ "nnuaba" no fi<ref name="Online Etymology Dictionary"/> via Old French girofle ne Latin caryophyllon, a efi Greek karyophyllon "nnuaba", a nea ɛkyerɛ ankasa ne "nnuaba".<ref>{{Citation |title=A Greek–English Lexicon |date=2024-02-28 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=A_Greek%E2%80%93English_Lexicon&oldid=1210720033 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2024-03-25}}</ref>
== Nkyerɛkyerɛmu ==
Nkyea dua no yɛ dua a ɛso yɛ frɔmfrɔm a ne tenten yɛ mita 8 - 12 (26 -39 ft), a n'ahaban akɛse ne nhwiren kɔkɔɔ a wɔakyekyere wɔn ho wɔ nnua no mu. Mfitiase no, nhwiren no yɛ tuntum, na nkakrankakra no dan ahabammono, na sɛ bere adu sɛ wotwa a, na adan kɔla kɔkɔɔ. Wɔtwetwe nnuaba a ne tenten yɛ sɛntimita 1.5 - 2 (5⁄8 - 3⁄4 mu), na ɛwɔ kuruwa tenten bi a ne ntini yɛ anan, ne nhwiren anan a wɔntwetwee mu a ɛbom yɛ amansan ketewa bi. Nkyea no yɛ nkyea nketenkete a ɛwɔ nhwiren no mu a ɛkyerɛ sɛ ne nhwiren no mu akyekyɛ. Wɔn anim yɛ kɔkɔɔ, wɔn anim yɛ atɛkyɛ, na wɔn anim yɛ ntontom, na wɔn anim yɛ ntontom kakra, na wɔn anim yɛ nnua. Ananthophylli yɛ nnuaba a abere a ɛwɔ nnuaba mu a ɛyɛ egg, brown berries, unilocular ne one-seeded. Nhwiren a ahyehyew no yɛ nhwiren a ahyehyew ne nhwiren a ahyehyew no nyinaa afi mu. Sɛ wotwa nnuaba a wɔagugu mu a, wɔtwe ngo no fa kɛse no ara fi mu. Wonni ngo, na wɔn kɔla yɛ kusuu.
== Nea wɔde di dwuma ==
Wɔde nkateɛ di dwuma wɔ [[Asiane a ɛde ba|Asia]], [[Africa|Afrika]], Mediterranea, ne Near ne Use Middle East aman nnuan mu, na ɛma nam (te sɛ ham a wɔato), curry, ne marinade, ne nnuaba yɛ dɛ te sɛ aduaba, aduaba, ne rhubarb). Wobetumi de nnuhwam agu nsa a ɛyɛ hyew mu, na wɔtaa de nnuhwam ne asikre ka ho. Wɔyɛ nneɛma a wɔtaa de ka nnuan ahorow ho (te sɛ Malay rempah empat beradik -"nnepa nnuan anan" - a ɛyɛ kanea, kardamom ne nsoromma anise ka ho,<ref>{{Citation |title=The Star (Malaysia) |date=2023-12-11 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Star_(Malaysia)&oldid=1189362863 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2024-03-25}}</ref> a nea ɛka ho ne aburokyiri mu nnuhwam ne nnuhwam. Wɔ Mexicofo nnuan mu no, wɔfrɛ no clavos de olor, na wɔtaa de kumin ne sinamɔn ka ho.<ref>{{Citation |url=http://dx.doi.org/10.1002/crossmark_policy |access-date=2024-03-25}}</ref> Wɔsan de di dwuma wɔ Perufo nnuan ahorow mu, te sɛ carapulcra ne arroz con leche. Eugenol yɛ nnuhwam bi a ɛma nnuhwam no yɛ dɛ, na nnuhwam no dodow a ehia no sua. Ɛne sinamɔn, afasebiri, vanilla, bobesa kɔkɔɔ, basil, aduaba, citrus ho nhwi, nsoromma anise, ne atoko kɔkɔɔ bom yɛ papa.
'''Nneɛma a ɛnyɛ nnuan a wɔde noa aduan'''
Mpɛn pii no, wɔde ka betel quids ho de hyɛ ne hua no mu den bere a wɔrenoa no.<ref>{{Citation |last=Dawn Rooney |title=Betel chewing traditions in South-East Asia |date=1993 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-19-588620-8 |series=Images of Asia |place=Kuala Lumpur ; New York |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-588620-7 |access-date=2024-03-25}}</ref> Wɔde nnuhwam no yɛ sigaret bi a wɔfrɛ no [[Keteke|kretek]] wɔ [[Indonisia|Indonesia]]. Na wɔnom nnuhwam sigaret wɔ Europa, [[Asiane a ɛde ba|Asia,]] ne [[Amerika|United States]] nyinaa. Seesei wɔ [[United States]] no, wɔde nnuhwam a wɔde yɛ sigaret no toto sigaret a wɔde nnuhwam ayɛ a wɔabara no ho wɔ September 2009 mu.<ref>{{Citation |title=The Tobacco Control Act’s Ban of Clove Cigarettes and the WTO: A Detailed Analysis |url=https://www.everycrsreport.com/reports/R42733.html |language=en |access-date=2024-03-25}}</ref> Wobetumi de krasin ngo adi dwuma de asiw ntontom a enyin wɔ nnuan ahorow mu no kwan. Wɔ nnɔbaeɛ a ɛnnyɛ nnuane a wɔde di dwuma yi akyi no, wɔde di dwuma de bɔ nnua ho ban wɔ amammerɛ mu agyapadeɛ ho ban mu, na wɔdaa no adi sɛ nnɔbaeɛ a ɛwɔ nnɔbaeɛ a ɛwɔ nnɔbaeɛ mu no yɛ adwuma yie sen boron a wɔde di dwuma de bɔ nnua ho ban. Sɛ wɔde nnuhwam bi ne aprɛ ka ho a, wotumi de nnuhwam no yɛ pomander. Sɛ wɔde pomander a ɛte saa ma sɛ akyɛde wɔ Victoria bere so wɔ [[Ngyiresi|England]] a, na ɛkyerɛ nkate a emu yɛ hyew.
== Aduru a wobetumi de adi dwuma wɔ ayaresa mu ne nsunsuanso bɔne a ebetumi aba U.S. ==
. Aduane ne Nnuro Adwumakuo no mmaa kwan sɛ wɔde nnuhwam no di dwuma sɛ aduro, na sɛ nnipa a wɔwɔ akwahosan mu yare, mogya a ɛrehyehye ne wɔn akwahosan a ɛko tia nyarewa, anaa aduan a wɔn ani nnye ho di no de di a, ebetumi ama wɔn ani awu. Wɔde nkwanomam yɛ [[Adwumayɛ|adwuma]] wɔ atetesɛm mu sɛ ngo a ɛho hia, a wɔde di dwuma sɛ anodyne (aduru) titiriw wɔ nsonoe a ɛda .<ref>{{Citation |last=William J. Wade |title=Balch, Hezekiah (1741-1810), Presbyterian minister |date=2000-02 |url=http://dx.doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.0802047 |series=American National Biography Online |publisher=Oxford University Press |access-date=2024-03-25}}</ref> Adanse bi wɔ hɔ a ɛkyerɛ sɛ eugenol a ɛwɔ nnuaba ngo mu no yɛ adwuma wɔ ɛyaw a ɛrehaw ɔtwɛre ne ɛyaw afoforo mu,<ref>{{Citation |title=Clove: MedlinePlus Supplements |url=https://medlineplus.gov/druginfo/natural/251.html |language=en |access-date=2024-03-25}}</ref><ref>{{Citation |title=Haarausfall nach Corona Impfung und Infektion: Chefarzt klärt auf |url=https://www.colcorona.net/de/haarausfall-nach-corona |language=de-DE |access-date=2024-03-25 |archive-date=2024-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907150639/https://www.colcorona.net/de/haarausfall-nach-corona |url-status=dead }}</ref> na nhwehwɛmu bi nso kyerɛe sɛ eugenol ne zinc oxide a wɔde di dwuma sɛ ano aduru wɔ alveolar osteitis mu no yɛ adwuma yiye.<ref>{{Citation |last=M. Taberner-Vallverdu, M. Nazir, Ma. Sanchez-Garces, C. Gay-Escoda |title=Efficacy of different methods used for dry socket management: A systematic review |date=2015 |url=https://doi.org/10.4317/medoral.20589 |work=Medicina Oral Patología Oral y Cirugia Bucal |pages=e633–e639 |doi=10.4317/medoral.20589 |issn=1698-6946 |pmc=PMC4598935 |pmid=26116842 |access-date=2024-03-25}}</ref> Nnuane mu ngo tumi siw Enterococcus faecalis mmoawa a ɛtaa ba wɔ ntini mu yare mu no kwan.<ref>{{Citation |title=Clove |date=2024-03-14 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Clove&oldid=1213710911 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2024-03-25}}</ref> Nhwehwɛmu a wɔyɛe sɛ wɔbɛhu sɛ ɛboa ma ɔyare no ano brɛ ase, na ɛboa ma ɔtwe ntontom ase, na ɛboa ma wɔkwati sɛ obi bɛhwe ase ntɛm no nyɛ papa. Wontumi nkyerɛ sɛ mogya mu asikre so tumi ba fam wɔ nnɔbaabere anaa nnɔbaabere ngo so de ngo a ɛho hia no adi dwuma wɔ nnuhwam mu.
== Abakɔsɛm ==
Ɛde besii nnasepɔ mu mmere mu no, na nsupɔw kakraa bi a ɛwɔ Moluccas (wɔ abakɔsɛm mu no, wɔfrɛ no Spice Islands) so na nnɔbae nyin, a Bacan, Makian, [[Morita|Moti]], Ternate, ne Tidore ka ho.<ref>{{Citation |title=Book sources - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-375-70705-6 |language=en |access-date=2024-03-25}}</ref> Nnua bi a wɔfrɛ no Afo a abenfo gye di sɛ ɛno ne nnua a akyɛ paa wɔ wiase wɔ Ternate no betumi adi mfe 350 -400.<ref>{{Citation |title=The world's oldest clove tree |date=2012-06-23 |url=https://www.bbc.com/news/magazine-18551857 |work=BBC News |language=en-GB |access-date=2024-03-25}}</ref> Austronesianfo na wɔdii kan de nnuhwam yɛɛ adwuma wɔ po so aguadi mu (a ɛfii ase bɛyɛ afe 1500 A.Y.B. mu, na akyiri yi ɛbɛyɛɛ Po so Silk Road ne Spice Trade no fa). Nhwɛso a edi kan a ɛda adi wɔ nnɔbae ho nnɛ no fi Madagascar apuei fam mpoano, na wɔdua wɔ akwan abiɛsa so, monoculture, kuayɛ, ne agroforestry systems.<ref>{{Citation |last=Natacha Arimalala, Eric Penot, Thierry Michels, Vonjison Rakotoarimanana, Isabelle Michel, Harisoa Ravaomanalina, Edmond Roger, Michel Jahiel, Jean-Michel Leong Pock Tsy, Pascal Danthu |title=Clove based cropping systems on the east coast of Madagascar: how history leaves its mark on the landscape |date=2019-08-01 |url=https://doi.org/10.1007/s10457-018-0268-9 |work=Agroforestry Systems |volume=93 |issue=4 |pages=1577–1592 |language=en |doi=10.1007/s10457-018-0268-9 |issn=1572-9680 |access-date=2024-03-25}}</ref> Wɔn a wotutu fam hwehwɛ tetefo nneɛma mu a wɔfrɛ wɔn Giorgio Buccellati huu nnuhwam bi wɔ fie bi a na wɔato mu gya wɔ 1720 A.Y.B. mu wɔ Terqa, Syria. Eyi ne adanse a edi kan a ɛkyerɛ sɛ na wɔde krasin yɛ adwuma wɔ atɔe fam ansa na Roma mmere reba. Wodii kan bɔɔ ho amanneɛ wɔ afe 1978 mu.<ref name="Giorgio Buccellati, Marilyn Kelly‐Buccellati">{{Citation |last=Giorgio Buccellati, Marilyn Kelly‐Buccellati |title=Terqa |date=2012-10-26 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781444338386.wbeah24203 |work=The Encyclopedia of Ancient History |doi=10.1002/9781444338386.wbeah24203 |access-date=2024-03-25}}</ref><ref name="Giorgio Buccellati, Marilyn Kelly‐Buccellati"/><ref>{{Citation |title=Narrative - Terqa - Terqa |url=https://www.terqa.org/pages/10.html |access-date=2024-03-25 |archive-date=2021-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109102048/https://www.terqa.org/pages/10.html |url-status=dead }}</ref> Woduu [[Roma]] wɔ afeha a edi kan Y.B. mu.<ref>{{Citation |title=Book sources - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-1-134-81624-8 |language=en |access-date=2024-03-25}}</ref><ref>{{Citation |title=Book sources - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-602-386-202-3 |language=en |access-date=2024-03-25}}</ref><ref>{{Citation |title=Silk Routes (Wayback Archive) {{!}} The International Writing Program |url=https://iwp.uiowa.edu/silkroutes |access-date=2024-03-25 |archive-date=2024-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240325131043/https://iwp.uiowa.edu/silkroutes |url-status=dead }}</ref> Nhwehwɛmufo a wɔhwehwɛɛ tetefo nneɛma mu ahu nnuaba bi wɔ Sri Lanka, a wɔde bɛyɛ 900 -1100 A.Y.B. na ɛyɛe.<ref>{{Citation |last=Eleanor Kingwell-Banham |title=World’s oldest clove? Here’s what our find in Sri Lanka says about the early spice trade |date=2019-01-15 |url=http://theconversation.com/worlds-oldest-clove-heres-what-our-find-in-sri-lanka-says-about-the-early-spice-trade-109686 |language=en-US |access-date=2024-03-25}}</ref> Sɛ yɛhwɛ China abakɔsɛm a ɛwɔ Song Ahennie (960 to 1279 AD) mu a, na wɔde nnua firi Moluccas no na ɛtu kwan. 36] Wɔkyerɛw nnuaba ho nsɛm wɔ [[China]], Sri Lanka, [[India]] Anafo fam, Persia, ne Oman wɔ afeha a ɛto so abiɛsa kosi afeha a ɛto so abien A.Y.B. mu. Nsɛm a wɔka fa "nkyea" ho wɔ China, South Asia, ne Middle East no fi ansa na wɔrehyɛ po so aguadi ase wɔ Asia anafo fam apuei. Nanso eyinom nyinaa yɛ mfomfode a ɛfa afifide afoforo ho (te sɛ cassia ntini, sinamɔn, anaa nutmeg); anaa wɔde fi Po Southeast Asia bae a wɔadi mfomso akyerɛ sɛ efi saa mmeae yi.<ref>{{Citation |last=Roderich Ptak |title=China and the Trade in Cloves, Circa 960-1435 |date=1993 |url=https://www.jstor.org/stable/604192 |work=Journal of the American Oriental Society |volume=113 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.2307/604192 |issn=0003-0279 |access-date=2024-03-25}}</ref> Wɔn a wotutu fam hwehwɛ tetefo nneɛma mu no nyaa ntɛtea a akyɛ paa wɔ Europa atifi fam atɔe fam wɔ Gribshunden a na ɛyɛ po so hyɛn a na ɛbɔ Danish-Norwegian no mu. Po so hyɛn no sɛee wɔ June 1495 mu bere a na Ɔhene Hans rekɔ Sweden amanyɔsɛm nhyiam bi ase no. Na agude ahorow a ɛyɛ fɛ a ebi ne nkate, ginger, ne saffron no bɛhyɛ ahemfo ne asɔre mpanyimfo a wɔwɔ nhyiam no ase no nkuran.<ref>{{Citation |last=Mikael Larsson, Brendan Foley |title=The king’s spice cabinet–Plant remains from Gribshunden, a 15th century royal shipwreck in the Baltic Sea |date=2023 Jan 26 |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0281010 |work=PLOS ONE |volume=18 |issue=1 |pages=e0281010 |language=en |doi=10.1371/journal.pone.0281010 |issn=1932-6203 |pmc=PMC9879437 |pmid=36701280 |access-date=2024-03-25}}</ref> Wɔ nnommumfa mmere mu no, na wɔtɔn nnuaba te sɛ ngo, na na wɔhyɛ nnuaba a wɔde kɔ amannɔne no so. Bere a Dutch East India Company nyaa nnuhwam aguadi so tumi wɔ afeha a ɛto so 17 no mu no, wɔbɔɔ mmɔden sɛ wobenya nnuhwam so tumi te sɛ nea na wɔwɔ nnuhwam so tumi no. Nanso, "sɛnea na nnua a wɔfrɛ no nutmeg ne mace, a na ɛwɔ Bandas nketewa no mu no, na nnua a wɔfrɛ no clove no wɔ Moluccas nyinaa, na na nnua a wɔfrɛ no clove no ho aguadi nni tumi biara wɔ polisi adwuma no mu".<ref>{{Citation |title=Review:''The Taste of Conquest: The Rise and Fall of the Three Great Cities of Spice'', by Michael Krondl |date=2008 |url=http://dx.doi.org/10.1525/gfc.2008.8.3.110 |work=Gastronomica |volume=8 |issue=3 |pages=110–111 |doi=10.1525/gfc.2008.8.3.110 |issn=1529-3262 |access-date=2024-03-25}}</ref> Wɔka kyerɛ akwantufo sɛ Frenchni bi a wɔfrɛ no Pierre Poivre na owiaa nnua yi so aba wɔ 1770 mu, na ɔde kɔɔ Isle de [[France]] (Mauritius), na akyiri yi ɔde kɔɔ Zanzibar, a bere bi na ɛyɛ nnua a ɛso sen biara wɔ wiase no.Nnɛyi nnipa a wɔdi anim wɔ nnɔbaeɛ mu ne [[Indonisia|Indonesia]], Madagascar, [[Tanzania]], Sri Lanka, ne Comoros.<ref>{{Citation |title=The world's oldest clove tree |date=2012-06-23 |url=https://journal.unnes.ac.id/sju/index.php/edaj/article/view/38075 |work=BBC News |language=en-GB |access-date=2024-03-25 |archive-date=2024-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519055858/https://journal.unnes.ac.id/sju/index.php/edaj/article/view/38075 |url-status=dead }}</ref> Indonesia ne ɔman a ɛso sen biara a ɛbɔ nnuaba pii, nanso nnuaba kakraa bi pɛ na ɛbɔ no, na ɛno bɛyɛ ɔman no nnuaba dodow no mu 10 - 15%. Mpɛn pii no ɛsɛ sɛ wɔtɔ nnɔbae fi Madagascar de di wɔn ahiade ho dwuma.
== Nnua a wɔde yɛ nnuru ==
[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/3314 Eugenol] yɛ 72 - 90% a wͻde wͻ ngo a wͻtwe firi nkwan mu, na ɛno na wͻde wͻ nkwan mu huam no.<ref>{{Citation |last=PubChem |title=Eugenol |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/3314 |language=en |access-date=2024-03-25}}</ref> Nsu a wɔde hyɛ mu wɔ 125 °C (257 °F) mu no, wɔtwetwe no koraa wɔ simma 80 mu.<ref>{{Citation |last=S. Rovio, K. Hartonen, Y. Holm, R. Hiltunen, M.-L. Riekkola |title=Extraction of clove using pressurized hot water |date=1999-11 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/(SICI)1099-1026(199911/12)14:63.0.CO;2-A |work=Flavour and Fragrance Journal |volume=14 |issue=6 |pages=399–404 |language=en |doi=10.1002/(SICI)1099-1026(199911/12)14:6<399::AID-FFJ851>3.0.CO;2-A |issn=0882-5734 |access-date=2024-03-25}}</ref> Ultrasound-a-boa ne microwave-a-boa akwan a wɔfa so nya no ma wonya no ntɛmntɛm wɔ ahoɔden a ɛsom bo mu.<ref>{{Citation |last=Anees Ahmed Khalil, Ubaid ur Rahman, Moazzam Rafiq Khan, Amna Sahar, Tariq Mehmood, Muneeb Khan |title=Essential oil eugenol: sources, extraction techniques and nutraceutical perspectives |date=2017-06-23 |url=https://pubs.rsc.org/en/content/articlelanding/2017/ra/c7ra04803c |work=RSC Advances |volume=7 |issue=52 |pages=32669–32681 |language=en |doi=10.1039/C7RA04803C |issn=2046-2069 |access-date=2024-03-25}}</ref> Nkorabata mu nnuru afoforo bi ne acetyl eugenol, [[:en:Kaempferol|beta-caryophyllene, vanillin, crategolic acid, tannins, te sɛ bicornin,gallotannic acid, methyl salicylate, flavonoids eugenin, kaempferol, rhamnetin, ne eugenitin, triterpenoids te sɛ oleanolic acid,]] stigmasterol, ne campesterol ne sesquiterpenes bebree. Ɛwom sɛ eugenol no ankyerɛ ne nsunsuanso a ebetumi de aba no, nanso wɔdaa no adi sɛ ɛyɛ nsunsuanso ma abɔde a wɔsɔ hwɛ no wɔ nsunsuanso a ɛne 50, 75, ne 100 mg/liter mu.<ref>{{Citation |last=Juliano Santos Gueretz, Cleder Alexandre Somensi, Maurício Laterça Martins, Antonio Pereira de Souza |title=Evaluation of eugenol toxicity in bioassays with test-organisms |date=2017-12-07 |url=https://www.scielo.br/j/cr/a/D5DNcgTLFxMGRHD5hpB7fZJ/?lang=en |work=Ciência Rural |volume=47 |pages=e20170194 |language=en |doi=10.1590/0103-8478cr20170194 |issn=0103-8478 |access-date=2024-03-25}}</ref>
== Beaɛ a menyaa mmoa firiiɛ ==
4ga3s3fp1pt1u9oprw6q3qhjz2jmr0n
Nsonomuyadeɛ
0
16642
201264
182015
2026-11-11T02:07:51Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201264
wikitext
text/x-wiki
[[File:Blausen 0316 DigestiveSystem.png|thumb|Aduaneyam nhyehyeɛ ne nson a yareɛ betumi aka no]]
'''Nsonomuyadeɛ''' ([[English|brɔfo kasa]] mu, Gastrointestinal disease) yɛ tebeabɔn biara a ɛfa aduan yam ade ''(Digestive system)'' ho, a menewa, yafunu, ne dwensɔtwaa ka ho.<ref>{{Citation |last=Cleveland Clinic |title=Gastrointestinal Diseases |date=2021-01-14 |url=https://my.clevelandclinic.org/health/articles/7040-gastrointestinal-diseases}}</ref><ref>{{Citation |title=UT Physicians |url=https://www.utphysicians.com/colon-and-rectal/signs-and-symptoms-of-gastrointestinal-disorders/ |language=en-US |access-date=2024-06-19}}</ref><ref>{{Citation |title=Gastrointestinal Illness Treatment {{!}} MedExpress Urgent Care |url=https://www.medexpress.com/services-and-treatment/gastrointestinal-illnesses.html |language=en |access-date=2024-06-19}}</ref> Wɔ [[Gaana|Ghana]] no, saa nyarewa yi yɛ akwahosan ho haw kɛse esiane sɛnea abu so ne nkɛntɛnso a ɛwɔ ɔmanfo akwahosan nyinaa so nti.<ref>{{Citation |last=International Journal Of Infectious Disease |title=Gastrointestinal infections in Ghanaian children – disease agents and associated symptoms |date=2012-05-01 |url=https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(12)00930-7/fulltext}}</ref><ref name=":0">{{Citation |last=Reasearch Gate |title=Gastrointestinal Infections and Diarrheal Disease in Ghanaian Infants and Children: An Outpatient Case-Control Study |date=2015-05-01 |url=https://www.researchgate.net/publication/273150281_Gastrointestinal_Infections_and_Diarrheal_Disease_in_Ghanaian_Infants_and_Children_An_Outpatient_Case-Control_Study}}</ref>
== Nsonomuyadeɛ ahorow ==
==== Nyarewa a Ɛma Atiridii ====
Ɔyare a ɛma obi dwensɔtwaa yɛ ade titiriw a ɛde ɔyare ne owu ba, titiriw wɔ mmofra a wonnii mfe anum mu.<ref>{{Citation |title=Diarrhoeal disease |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diarrhoeal-disease |language=en |access-date=2024-06-19}}</ref> Nea ɛtaa de ba ne ɔyare mmoawa, mmoawa, ne mmoawa a wɔsɛe nnɔbae, a mpɛn pii no ɛne ahotew a enye ne nsu a ahobammɔ nnim a wɔnom wɔ abusuabɔ.<ref name=":0" /><ref>{{Citation |last=Ralf Krumkamp, Nimako Sarpong, Norbert Georg Schwarz, Julia Adelkofer, Wibke Loag, Daniel Eibach, Ralf Matthias Hagen, Yaw Adu-Sarkodie, Egbert Tannich, Jürgen May |title=Gastrointestinal Infections and Diarrheal Disease in Ghanaian Infants and Children: An Outpatient Case-Control Study |date=2015-03-01 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4349824/ |work=PLoS Neglected Tropical Diseases |volume=9 |issue=3 |language=en |doi=10.1371/journal.pntd.0003568 |pmid=25738935 |access-date=2024-06-19}}</ref>
==== Helicobacter pylori Nyarewa ====
Saa ɔyare mmoawa yi yɛ ade titiriw a ɛde yafunu mu asikyirekuro ''(peptic ulcer)'' ne yafunu mu yare ba wɔ Ghana.<ref>{{Citation |last=Timothy N. Archampong, Richard H. Asmah, Ebenezer K. Aidoo, Edwin K. Wiredu, Richard K. Gyasi, David N. Adjei, Sandra Beleza, Christopher D. Bayliss, Karen Krogfelt |title=Helicobacter pylori cagA and vacA genes in dyspeptic Ghanaian patients |date=2017-06-27 |url=https://doi.org/10.1186/s13104-017-2542-8 |work=BMC Research Notes |volume=10 |issue=1 |pages=231 |doi=10.1186/s13104-017-2542-8 |issn=1756-0500 |pmc=PMC5488471 |pmid=28655347 |access-date=2024-06-19}}</ref><ref>{{Citation |last=University of Ghana |title=5th Call - Dr. Timothy Archampong |date=2014-06-01 |url=https://www.orid.ug.edu.gh/5th-call-dr-timothy-archampong |access-date=2024-06-19 |archive-date=2024-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619090300/https://www.orid.ug.edu.gh/5th-call-dr-timothy-archampong |url-status=dead }}</ref> Helicobacter pylori a abu so no dɔɔso, na ɛboa kɛse ma Nsonomuyadeɛ mu yare ne nsɛnnennen ba.<ref>{{Citation |last=Springer.com |title=Helicobacter pylori infection in Africa |date=2024-05-30 |url=https://doi.org/10.1007/s43994-024-00166-6 |work= |language=en |doi= |issn=1658-8185 |access-date=2024-06-19}}</ref>
==== Berɛboɔ mu Yareɛ ====
[[Berɛboɔ mu yareɛ]], titiriw Berɛboɔ mu yare B, abu so wɔ Ghana na ebetumi ama obi anya mberɛboɔmuyareɛ a emu yɛ den. Wɔnam nipadua mu nsu a ɛwɔ ɔyare mmoawa no so na ɛde mmoawa no ba, na ɔyare mmoawa a enni sabea betumi ama mmerɛbo mu yare ne kokoram aba.<ref>{{Citation |title=Hepatitis (Hepatitis A, B, and C) |url=https://gi.org/topics/viral-hepatitis/ |language=en-US |access-date=2024-06-19}}</ref><ref>{{Citation |title=Hepatitis {{!}} Gastroenterology |url=https://intermountainhealthcare.org/services/gastroenterology/conditions/hepatitis/ |language=en |access-date=2024-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229182753/https://intermountainhealthcare.org/services/gastroenterology/conditions/hepatitis/ |archive-date=2024-02-29 |url-status=dead}}</ref>
== Nneɛma a Ɛde Nsonomuyareɛ Ba ==
Nneɛma pii na ɛma Nsomuyarewa ba titiriw wɔ Ghana:
* '''Ahosiesie ne Ahotew a Ɛnye:''' Nsu pa ne ahotew ho mmeae a wonnya pii no ma asiane a ɛwɔ hɔ sɛ wobenya ɔyare mmoawa no yɛ kɛse.<ref name=":1">{{Citation |title=Water, Sanitation and Hygiene {{!}} UNICEF Ghana |url=https://www.unicef.org/ghana/water-sanitation-and-hygiene |language=en |access-date=2024-06-19}}</ref>
* '''Aduan mu Ahobammɔ:''' Aduan ne nsu a efi wom a wodi no yɛ ɔkwan titiriw a nnipa fa so nya nsonmuyareɛ mmoawa no.
* '''Akwahosan Ho Nkɔso:''' Akwahosan ho nhyehyɛe ne mmeae a wobetumi anya no kakraa bi no siw yare no a wobehu ntɛm na wɔasa no kwan.<ref name=":1" />
* '''Ɔmanfo Akwahosan Ho Nhyehyɛe''': Ɔmanfo akwahosan ho nhyehyɛe a ɛnnɔɔso ma mmɔden a wɔbɔ sɛ wobesiw nyarewa ano na wɔadi ho dwuma no yɛ den.
== Nsɔano ==
Mmɔden a wɔbɔ sɛ wɔbɛsɔw nsomuyareɛ ano wɔ Ghana no twe adwene si ahotew a wɔbɛma atu mpɔn, aduan ne nsu ahobammɔ a wɔbɛma ayɛ kɛse, ne ɔmanfo akwahosan ho nimdeɛ a wɔbɛma akɔ soro so.<ref name=":1" /> Nneɛma ahorow a wobetumi ayɛ no bi nye;
==== Ahotew Ho Nkɔso ====
Nsu pa a wɔbɛma anya nkɔso ne ahotew ho mmeae a wɔbɛma atu mpɔn no yɛ anammɔn a ɛho hia a ɛbɛma wɔatew nsonomuyare mmoawa a wɔde kɔ nipadua no mu no so.
==== Paneɛwɔ Nhyehyɛe ahorow ====
Nnuru a wɔde ko tia Berɛboɔ mu yare B ne nyarewa afoforo a wɔde paneɛwɔ siw ano no ho hia na ama mmerɛbo mu yare a emu yɛ den ne nsɛnnennen afoforo a ɛba no so atew.<ref>{{Citation |last=Hyesuk Seo, Qiangde Duan, Weiping Zhang |title=Vaccines against gastroenteritis, current progress and challenges |date=2020 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7524147/ |work=Gut Microbes |volume=11 |issue=6 |pages=1486 |language=en |doi=10.1080/19490976.2020.1770666 |issn=1949-0976 |pmid=32552414 |access-date=2024-06-19}}</ref><ref>{{Citation |title=Rotavirus |url=https://www.who.int/teams/immunization-vaccines-and-biologicals/diseases/rotavirus |language=en |access-date=2024-06-19}}</ref><ref>{{Citation |last=CDC |title=ADVISORY COMMITTEE ON IMMUNIZATION PRACTICES VACCINES FOR CHILDREN PROGRAM VACCINES OF PREVENT ROTAVIRUS GASTROENTERITIS |date= |url=https://www.cdc.gov/vaccines/programs/vfc/downloads/resolutions/0608-rotavirus-508.pdf}}</ref>
==== Ɔmanfo Akwahosan Ho Nkyerɛkyerɛ ====
Sɛ wɔkyerɛkyerɛ ɔmanfo ahotew ho nneyɛe, sɛnea wɔde nnuan di dwuma yiye, ne hia a nsu pa ho hia a, ebetumi aboa ma wɔasiw nsonomuyareɛ pii ano.<ref>{{Citation |title=Health Education {{!}} Digestive Health |url=https://familydoctor.org/topic/health-education-healthy-aging-2/ |language=en-US |access-date=2024-06-19}}</ref><ref>{{Citation |last=HSC Public Health Agency |title=Gastrointestinal infections |date= |url=https://www.publichealth.hscni.net/directorate-public-health/health-protection/astrointestinal-infections}}</ref>
==== Akwahosan Ho Nkɔso ====
Akwahosan ho nhyehyɛe ne nneɛma a wɔde yɛ adwuma a wɔbɛma atu mpɔn no boa ma wohu sɛ nkurɔfo anya nsomutreɛ na wɔasa wɔn yare wɔ bere ano.
== Sua pii ==
* [[Akoma mu tokuro]]
* [[Yafunukeka]]
* [[Asikyireyadeɛ]]
* [[Ahrawa mu yareɛ]]
* [[Berɛboɔ mu yareɛ]]
== Beaɛ a menyaa mmoa fii ==
<references />
1p5aruo7qcc68l8d58edrkhjce3x50j
Justicia flava
0
16706
201257
181094
2026-11-11T00:59:19Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201257
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
{{Databox}}
'''Justicia flava''' yɛ nhwiren bi a ɛwɔ abusua Acanthaceae mu<ref>{{Citation |title=Justicia flava - Useful Tropical Plants |url=https://tropical.theferns.info/viewtropical.php?id=Justicia+flava |access-date=2024-07-03}}</ref><ref>{{Citation |title=Justicia flava {{!}} PlantZAfrica |url=http://pza.sanbi.org/justicia-flava |access-date=2024-07-03}}</ref>. Saa nhwiren yi da nsow wɔ n’aduruyɛ mu na wɔde di dwuma kɛse wɔ amanne kwan so [[aduruyɛ]] mu wɔ mmeae ahorow, a [[Gaana|Ghana]] ka ho<ref>{{Citation |title=Justicia flava (Forssk.) Vahl {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:50729-1 |language=en |access-date=2024-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241211174848/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:50729-1 |archive-date=2024-12-11 |url-status=dead}}</ref>.
== Ayaresa ==
Justicia flava wɔ mfaso kɛse wɔ Ghanafo aduruyɛ mu. Wɔde nhaban ne ntini no sa nyarewa ahorow<ref>{{Citation |last=plant.jstor |title=Justicia flava (Forssk.) Vahl [family ACANTHACEAE] on JSTOR |date= |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.upwta.1_48 |doi= |access-date=2024-07-03}}</ref>.
==== Atiridii ====
Wɔde nneɛma a wɔayi afi nhaban no mu di dwuma de sa atiridii ''(malaria). Nhabannuru ho animdefo siesie nhabannuru yi s yareɛ na wogye di sɛ ɛtew atiridiinini so na ɛko tia yareɛ mmoawa.''
==== Home mu yareɛ ====
Wɔde nnuru a wɔde Justicia flava ayɛ no di dwuma de brɛ ɔhome mu tebea horow te sɛ ɛwabɔ ne [[Hwene mu a ɛsɔne nsuo|hwenemu nsuo]] sɛnkyerɛnne ase.
==== Akuru ====
Wɔde nhaban no gu akuru ne pira so na ama ayɛ mogya atwa na asiw no trɛw ano ama no akɔ ntɛm. Wɔtumi nso de sa [[Asikyireyadeɛ|Asikyireyareɛ]].
== Beaɛ a menyaa mmoa fii ==
<references />
[[Category:Ghanafo]]
[[Category:Asante Twi kasa]]
9lkhb3e5jz31j81hcxkv1d0ntf5p32r
Diodia scandens
0
16709
201250
181895
2026-11-10T23:54:20Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201250
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
{{Databox|item=Q2719968}}
Diodia(anaa sɛ '''buttonweed''')yɛ afifideɛ a ɛso nhwiren wɔ [[:en:Rubiaceae|Rubiaceae]] abusuakuo no mu.[[:en:Carl_Linnaeus|Carl Linnaeus]] kyerɛkyerɛ mu wɔ afe apem ahanson ne aduonu mmiɛnsa(1753).Dua yi wɔ [[Amerika]]<nowiki/>anaafoɔ ne apueɛ fam,[[:en:South_America|South America]] ,[[:en:Central_America|Central America]],[[Mesiko]],[[:en:West_Indies|West Indies]] ne trolical [[Africa|Afrika]].<ref>{{Citation |title=Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=https://powo.science.kew.org/?plantName=Diodia |language=en |access-date=2024-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716143313/https://powo.science.kew.org/?plantName=Diodia |archive-date=2024-07-16 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation |title=USDA Plants Database |url=https://plants.usda.gov/maps/large/DI/DIVI3.png |access-date=2024-07-16}}</ref>
== Diodia Binom ==
Diodia afifideɛ bebree wɔ hɔ a wɔde akɔ genus ''[[:en:Hexasepalum|Diodella]]'' a ɛne no sesɛ,na ne saa nti wɔde edin buttonweed ma saa afifideɛ no nyinaa.Wɔsan wɔ afifideɛ binom wɔ hɔ a ɛnyɛ buttonweed wɔ genus ''[[:en:Spermacoce|Spermacoce]]''.Wɔnim [[:en:Abutilon_theophrasti|Abutilon theophrasti]] a ɛwɔ [[:en:Malvaceae|Malvaceae]] abusua no mu sɛ ɛno nso wɔ buttonweed din no bi.
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
lwbg04bhp85damqcuin4pjnjbp6yvpe
Kalanchoe pinnata
0
16716
201258
181266
2026-11-11T01:01:09Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201258
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
{{Databox}}
'''Kalanchoe pinnata''' (wɔ san frɛ no "Cathedral Bells", "Mframa Dua," or "Anwonwade Ahaban," ) yɛ afifide a ɛyɛ frɔmfrɔm a efi [[Madagascar|Madagascar,]] nanso wɔhu no kɛse wɔ mmeae a osu tɔ na owia bɔ kɛse ne mmeae a osu pii wɔ wiase nyinaa, a [[Gaana|Ghana]] ka ho<ref>https://www.nparks.gov.sg/florafaunaweb/flora/3/3/3323</ref><ref>https://www.inaturalist.org/taxa/164333-Kalanchoe-pinnata</ref>.
== Senea ɛte ==
Kalanchoe pinnata yɛ afifide a ɛtra hɔ ɛkyɛ a ne nhaban ɛyɛ frɔmfrɔm na ɛyɛ ahabammono a ɛtaa wɔ anoano kɔkɔɔ. Afifide yi san ma nhwiren a ɛyɛ nhama a ɛte sɛ dɔn a ɛtaa yɛ ahabammono-srade anaa pink akuwakuw<ref name=":0">{{Citation |title=Kalanchoe pinnata (Lam.) Pers. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:274438-1 |language=en |access-date=2024-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501155811/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:274438-1 |archive-date=2025-05-01 |url-status=dead}}</ref>.
== Ma wɔde yɛ ==
Wɔ Ghana no, wɔde Kalanchoe pinnata di dwuma kɛse wɔ [[aduruyɛ]] mu esiane ayaresa tumi a ɛwom nti<ref>{{Citation |last=S. Frimpong-Manso, I. J. Asiedu-Gyekye, J. P. Naadu, G. T. Magnus-Aryitey, A. K. Nyarko, D. Boamah, M. Awan |title=Micro and Macro Element Composition of Kalanchoe integra Leaves: An Adjuvant Treatment for Hypertension in Ghana |date=2015 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4606399/ |work=International Journal of Hypertension |volume=2015 |pages=579497 |doi=10.1155/2015/579497 |issn=2090-0384 |pmc=4606399 |pmid=26495138 |access-date=2024-07-05}}</ref><ref name=":0" />.
== Mfonyi ahorow ==
<gallery>
File:Kalanchoe pinnata (Opened Flower).jpg|Nhwiren a ɛrebue no fofor ho mfonini
File:Kalanchoe pinnata Blanco1.147.png|Bryophyllum pinnatum a Francisco Manuel Blanco na ɔyɛɛ ho mfonini wɔ Flora de Filipinas mu (O.S.A.)
File:Kalanchoe-pinnata veg reprod.jpg|Afifide a ɛwo
File:Kalanchoe pinnata 3.jpg|Closeup of flowers
File:Kalanchoe pinnata (Flower).jpg|Flowers from underside
File:Starr 080327-3840 Kalanchoe pinnata.jpg|New flowers
File:Pinnata.JPG|Foliage
File:Red PierrotDSC 0302.JPG|[[Talicada nyseus|Red Pierrot]] butterfly is resting on edge of a leaf.
File:Starr 070308-5341 Kalanchoe pinnata.jpg|Bush setting
File:Kalanchoe pinnata (Bryophyllum calycinum) - Jardim Botânico de Brasília - DSC09671.JPG|Botanical specimen
File:Vegetative Propagation in Bryophyllum leaf.jpg|[[Vegetative reproduction|Vegetative Propagation]]
</gallery>
== Beaɛ a menyaa mmoa fii ==
<references />
[[Category:Ghanafo]]
[[Category:Asante Twi kasa]]
nb2oqwr28k4nwfpxxl71mrcfm1vqttp
Pleicarpa pycnantha
0
16759
201268
181646
2026-11-11T02:40:11Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201268
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
{{Databox}}
'''Pleiocarpa pycnantha''' yɛ afifide bi a ɛwɔ Apocynaceae abusua mu wɔ Afrika atɔe fam Wɔde di dwuma wɔ nnuruyɛ mu wɔ akwan pii so.<ref>{{Citation |title=player_list |date= |url=https://www.researchgate.net/publication/352029695_Pleiocarpa_pycnantha_Apocynaceae_a_review_on_phytochemistry_and_chemotherapeutic_potential}}</ref><ref>{{Citation |title=Pleiocarpa pycnantha (K.Schum.) Stapf {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:81144-1 |language=en |access-date=2024-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711080057/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:81144-1 |archive-date=2024-07-11 |url-status=dead}}</ref>
== Nkyerɛkyerɛmu ==
Pleiocarpa pycnantha yɛ nnua anaa nnua. Ne nhwiren a ɛyɛ huam na ɛyɛ fitaa. Aba no yɛ kɔkɔɔ kɔkɔɔ, na emu biara tenten bɛyɛ sɛntimita 2. <ref>{{Citation |title=Flora of Zimbabwe: Species information: Pleiocarpa pycnantha |url=https://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=145010 |access-date=2024-07-11}}</ref>Pleiocarpa pycnantha fi Afrika mmeae bi a efi Sudan anafo fam kosi Mozambique ne [[Abibrem|Afrika]] Atɔe fam mmeae bi.<ref>{{Citation |title=Pleiocarpa pycnantha (K.Schum.) Stapf {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:81144-1 |language=en |access-date=2024-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711080057/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:81144-1 |archive-date=2024-07-11 |url-status=dead}}</ref> N'atenae yɛ kwae a ɛso yɛ frɔmfrɔm fi po so kosi mita 1,100 (3,600 ft).<ref>{{Citation |title=Flora of Zimbabwe: Species information: Pleiocarpa pycnantha |url=https://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=145010 |access-date=2024-07-11}}</ref> Wonya afifide no fi wuram de di dwuma sɛ aduru ne nnua.<ref name=":0">{{Citation |title=Pleiocarpa pycnantha - Useful Tropical Plants |url=https://tropical.theferns.info/viewtropical.php?id=Pleiocarpa+pycnantha |access-date=2024-07-11}}</ref>
== Aduru Yɛ Mu ==
Wɔde ntini a wɔyam no ne Aframomum melegueta aba ne borɔdɔma bobesa ka ho de yɛ aduro . Wodi ntini no ho dwuma de kanyan nna ho akɔnnɔ Wɔde nnuaba a ɛyɛ nketenkete a ɛyɛ nketenkete a wɔde adua kɔbere mu, a wɔde kɔbere nsu ka ho ma ayarefo a wɔyare ɔyare a wɔfrɛ no jaundice, edema, wɔn a wɔn ho nsonoe kɛse nni wɔn mu, ne wɔn a wɔyare mmoawammoawa<ref name=":0" />
== Beaɛ A Menyaa Mmoaa Fii ==
mbbo7jkk72etkqq8pvcqiw4i4n7ep6r
Piper umbellatum
0
16767
201267
182052
2026-11-11T02:36:55Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201267
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
{{Databox|item=Q3015026}}
'''Piper umbellatum,''' a wɔtaa frɛ no cow-foot leaf, yɛ nnua bi a ɛwɔ [[Amerika]], a Mexico, Central America, Caribbean, ne South America mmeae a ɛhɔ yɛ hyew. Ɛwɔ mmeae pii wɔ wiase mmeae a owia bɔ wɔ hɔ no.
== Din ahorow ==
Piper umbellatum nso wɔ din ahorow pii, a ebi ne pariparóba anaa caapéba wɔ [[Brasil|Brazil]];<ref name=":0"/><ref>{{Citation |title=player_list |date= |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0378874119337602}}</ref> acoyo, cordoncillo, anaa hierba santa wɔ Latin Amerika a wɔka [[Spain]] kasa mu; kubamba (wɔsan frɛ no kamamba anaa camamba) wɔ Philippines; gandamarom anaa attanari wɔ [[India]]; lemba anaa lomba wɔ [[Malaysia]]; ne bumbu wɔ [[Indonisia|Indonesia]].<ref>{{Citation |title=Kubamba, Piper umbellatum, COW-FOOT LEAF, Da hu jiao: Philippine Medicinal Herbs / Alternative Medicine |url=http://www.stuartxchange.org/Kubamba.html |access-date=2024-07-11}}</ref>
== Nkyerɛkyerɛmu ne Baabi a Ɛwɔ ==
Piper umbellatum yɛ afifide anaa nnua a ɛwowɔ dua a ne tenten yɛ mita 0.9 kosi 4 (3.0 kosi 13.1 ft). Ɛwɔ nhaban akɛse a ɛte sɛ koma. Nhwiren no yɛ fitaa kɔkɔɔ. Aba no yɛ kɔkɔɔ, na ɛte sɛ ahenkyɛw a wɔasan atow. Wonyin wɔ kwaebirentuw a ɛso yɛ frɔmfrɔm, atɛkyɛ mu ne nsubɔnten ano.<ref name=":0">{{Citation |title=Piper umbellatum - Useful Tropical Plants |url=https://tropical.theferns.info/viewtropical.php?id=Piper+umbellatum |access-date=2024-07-11}}</ref><ref>{{Citation |title=Piper umbellatum L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:316339-2 |language=en |access-date=2024-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241004220856/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:316339-2 |archive-date=2024-10-04 |url-status=dead}}</ref>
== Sɛnea wɔde di dwuma ==
Wodi nnua no mu nneɛma bi, na wɔtaa di n'ahaban ne ne nhwiren no a wɔawosow no sɛ afum. Sɛ nnuaba no abere a, wobetumi adi, na wɔde ne dua nso ayɛ nnuan.<ref name=":0" /> Wɔ Philippines, faako a wɔde afifide no aba no, wɔde no kyekyere kraman a wɔawosow ne akokɔsrade a wɔabobɔ a wɔfrɛ no pinais mu.
Ɛyɛ afifide a wɔtaa de di dwuma sɛ aduro de sa ɔyare a ɛhaw adidi ne akwahosan. Wɔ afe 2002 mu no, nnipa bi a wɔyɛ nhwehwɛmu wɔ Tokyo Aduruyɛ ne Ayaresabea Suapɔn mu no huu sɛ aba yi tumi sa ɔyare mmoawa bi a wɔfrɛ no Helicobacter pylori. Mfe abien akyi no, wɔyɛɛ nhwehwɛmu wɔ Sao Paulo Sukuupɔn no Aduruyɛ ho Nyansahu Sukuu (FCF) mu, na wohui sɛ mmoawammoawa a ɛwɔ dua no mu no tumi bɔ UVB ho ban. Esiane sɛ ɛyɛ aduru ne nnuru a wɔde siesie nipadua no nti, Brazil aduruyɛ adwumakuw a wɔfrɛ no Natura no nyaa hokwan sɛ wɔde nnua a efi dua no mu aba no nkutoo di dwuma wɔ aguadi mu.<ref>{{Citation |title=Proteçao para a pele |url=https://revistapesquisa.fapesp.br/protecao-para-a-pele/ |language=pt-br |access-date=2024-07-11}}</ref>
== Beaɛ A Menyaa Mmoaa Fii ==
p4ysikr4qttj80ri2tkbgtjdrfg0dk3
Physalis angulata
0
16769
201266
184791
2026-11-11T02:35:16Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201266
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
{{Databox|item=Q311677}}
'''Physalis angulata''' yɛ afifide bi a ɛwowɔ abusua a wɔfrɛ no Solanaceae. N'ahaban yɛ ahabammono tuntum, na ɛreyɛ ayɛ sɛ ahwehwɛ, na ɛtaa yɛ nsensanee wɔ n'anim. Nhwiren no wɔ afa anum na ne kɔla yɛ kɔkɔɔ; aba a ɛyɛ kɔkɔɔ ne kɔla a ɛyɛ kɔkɔɔ no hyɛ ahyɛnsode bi a ɛte sɛ ahyɛnsode no mu.<ref>{{Citation |title=Factsheet - Physalis angulata (Wild Gooseberry) |url=https://keys.lucidcentral.org/keys/v3/eafrinet/weeds/key/weeds/Media/Html/Physalis_angulata_(Wild_Gooseberry).htm |access-date=2024-07-12}}</ref><ref>{{Citation |last=Ilias Travlos |title=Physalis angulata (cutleaf groundcherry) |date=2022-01-07 |url=http://www.cabidigitallibrary.org/doi/10.1079/cabicompendium.40711 |language=en |doi=10.1079/cabicompendium.40711 |access-date=2024-07-12}}</ref><ref>{{Citation |title=Physalis angulata |url=https://keyserver.lucidcentral.org/weeds/data/media/Html/physalis_angulata.htm#:~:text=tomato,%20winter%20cherry-,Origin,world%20(i.e.%20almost%20cosmopolitan) |access-date=2024-07-12}}</ref> Ebetumi aba sɛ saa aduaba yi wɔ [[Australia]]<ref name="Factsheet - Physalis">{{Citation |title=Factsheet - Physalis |url=http://www.flora.sa.gov.au/efsa/lucid/Solanaceae/Solanaceae%20species/key/Australian%20Solanaceae%20species/Media/Html/Physalis.htm |access-date=2024-07-12}}</ref> anaa [[Amerika]]<ref>{{Citation |title=Physalis angulata L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:195334-2 |language=en |access-date=2024-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260415163525/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:195334-2 |archive-date=2026-04-15 |url-status=dead}}</ref> anaa baabi a wonya wɔn no betumi ayɛ Amerika ne Australia nyinaa.<ref name="Factsheet - Physalis"/><ref>{{Citation |title=Player_list |date= |url=http://eflora.nt.gov.au/factsheet?id=24630}}</ref> Seesei wɔakyekyɛ wɔ wiase nyinaa wɔ mmeae a ewim yɛ hyew na ewim yɛ nwini.
Dua no sow aba a edi mu a wotumi di no prɛko, wɔnoa no, wɔtõ, ne nea ɛkeka ho. Nanso, afifide no afa foforo nyinaa yɛ awuduru.<ref>{{Citation |title=Physalis angulata (cut-leaved ground-cherry): Go Botany |url=https://gobotany.nativeplanttrust.org/species/physalis/angulata/ |access-date=2024-07-12}}</ref> Nnipa a wofi Toba-Pilaga abusuakuw a ɛwɔ Gran Chaco mu no taa di nnuaba a abere no prɛko.<ref>{{Citation |title=player_list |date= |url=https://bioone.org/journals/candollea/volume-68/issue-2/c2012v682a9/Ethnobotany-of-the-Genus-Physalis-L-Solanaceae-in-the-South/10.15553/c2012v682a9.full}}</ref> Aba, nhwiren, nhaban, ne nnua no nhwiren a ɛntutu no mu na solanine wɔ ne solanidine alkaloids a sɛ nnipa, anantwi anaa apɔnkɔ di a ebetumi ama wɔn ho awuduru.<ref>{{Citation |title=Physalis (Bladder Cherry, Cape Gooseberry, Chinese Lantern, Ground Cherry, Jerusalem Cherry, Strawberry Tomato) {{!}} North Carolina Extension Gardener Plant Toolbox |url=https://plants.ces.ncsu.edu/plants/physalis/ |access-date=2024-07-12}}</ref><ref>{{Citation |title=Guide to Poisonous Plants – College of Veterinary Medicine and Biomedical Sciences – Colorado State University |url=https://poisonousplants.cvmbs.colostate.edu/plant/93 |access-date=2024-07-12}}</ref>
== Din a wɔtaa de frɛ no ==
Wɔ Borɔfo kasa mu no din no bi ne: angular winter cherry,<ref name=":0">{{Citation |title=Player_list |date= |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=102388}}</ref> balloon cherry, cutleaf groundcherry, gooseberry, hogweed, wild tomato, camapu, na ɛtɔ mmere bi a, din afoforo a wɔtaa de frɛ Physalis.<ref name=":0" />
* Wɔ [[Spain]] no, wɔfrɛ no bolsa mullaca
* Wɔ Malayalam mu no wɔfrɛ no njottanjodiyan ne mottaampuli.
* Wɔ [[Indonisia|Indonesia]] kasa mu no, wɔfrɛ no ceplukan anaa ciplukan.
* Wɔ Sundanese mu no, wɔfrɛ no cecendet
* Wɔ Suriname no, wɔfrɛ no batoto wiwiri.
* Wɔ Meru no, wɔfrɛ no Nkabakabu.
* Wɔ [[Misrim|Egyptfo]] Arab kasa mu no, wɔfrɛ no Hrankash.
* Wɔ Yoruba mu no, wɔfrɛ no Koropo
* Wɔ Guarani kasa mu no, wɔfrɛ no Kamambu
== Beaɛ a mennya mmoa fii ==
4d0th49nmqkjy7ba4d4s80htfjtrmdw
Hoslundia opposita
0
16774
201255
182037
2026-11-11T00:47:10Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201255
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
{{Databox|item=Q15328533}}
Hoslundia yɛ nhwiren a ɛwɔ Lamiaceae abusua mu, a wɔkaa ho asɛm wɔ afe 1804 mu. Abɔde biako pɛ na ɛwɔ hɔ a wɔfrɛ no Hoslundia opposita. Ɛtrɛw wɔ Afrika a ɛwɔ Sahara anafo fam no fa kɛse no ara, a ebi ne [[Madagascar]].<ref>{{Citation |title=Player_list |date= |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=100246}}</ref><ref>{{Citation |title=Hoslundia opposita Vahl {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:447886-1 |language=en |access-date=2024-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802004150/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:447886-1 |archive-date=2024-08-02 |url-status=dead}}</ref>
== Nkyerɛkyerɛmu ==
Wɔtew dua no fi wuram de yɛ ne nnuaba a wodi, ne nnuru ahorow, ne ne ngo a ɛho hia. Ɛtɔ mmere bi a, wɔtete no sɛ nnua a wɔde bɔ dan ho ban, na wɔabɔ ho mmɔden nso wɔ [[Uganda]] esiane ne ngo titiriw a wɔde yɛ nnuhwam no nti.<ref name=":0">{{Citation |title=Hoslundia opposita - Useful Tropical Plants |url=https://tropical.theferns.info/viewtropical.php?id=Hoslundia+opposita |access-date=2024-07-12}}</ref>
== Sɛnea wɔde di dwuma ==
Ɛwɔ honam a ɛyɛ mmerɛw na ɛyɛ dɛ. Aba a ne kɔla yɛ hyerɛn no yɛ dɛ. Mmofra titiriw na wɔn ani gye nnuaba no ho, na wɔtaa di no kakraa bi anaasɛ wɔmpɛ pii, efisɛ sɛ obi di pii a, ebetumi ama ne ho atɔ no esiane sɛ sukyerɛmma pii wom nti. Aba no yɛ akokɔsrade a ɛyɛ kɔkɔɔ, na ne tenten bɛyɛ mm6. Nhabamma a ɛyɛ mmerɛw - wɔnoa ma wodi sɛ afumduan na ɛyɛ huam.<ref name=":0" />
== Wɔ aduru yɛ mu ==
Wɔde di dwuma sɛ aduru wɔ honam mu nyarewa ho, na wɔde di dwuma sɛ ano aduru wɔ ɔwɔ a ɔka obi ho.Wɔnoa nhaban ne ntini no na wɔhome mframa a efi mu no de sa ɔhyew ne adwenemhaw. Wɔnoa ntini no na wɔnom emu nsu sɛ aduro a ɛma obi ani gye nna ho; sɛ aduru a wɔde sa ɔyare a obi nya; ne sɛ wɔde sa ɔyare a obi nya wɔ awo akyi.<ref name=":0" />
== Mfonini ==
[[File:150110-1-t.jpg|thumb|150x150px]]
[[File:150110-2-t.jpg|thumb|150x150px]]
[[File:150110-3-t.jpg|thumb]]
[[File:150110-13-t.jpg|thumb]]
== Beaɛ a menyaa mmoaa fii ==
hja7gea8lx6jyqthfzyr1wnp42dor0t
Cleistopholis patens
0
16777
201249
181775
2026-11-10T23:41:56Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201249
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
{{Databox|item=Q15353344}}
'''''Cleistopholis''''' yɛ dua bi a ɛso nhwiren na ɛka Annonaceae nnua abusuakuo no ho. .<ref name="POWO">{{cite web|title=Cleistopholis Pierre ex Engl. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1995-1|website=Plants of the World Online|access-date=21 March 2021|language=en|archive-date=11 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221111212614/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1995-1|url-status=dead}}</ref>
Nhwehwɛmufoɔ akyerɛ sɛ, beaeɛ ankasa a n'ase firi ne Abibirem fa baabi a awia taa bɔ hɔ pa ara. Sɛ ebia Angol.<ref name="POWO" />
== Nkyekyɛmu ==
* ''Cleistopholis glauca'' {{small|Pierre ex Engl. & Diels}}
* ''[[Cleistopholis patens]]'' {{small|(Benth.) Engl. & Diels}}
* ''Cleistopholis staudtii'' {{small|(Engl. & Diels) Engl. & Diels}}
== Beaeɛ a Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
<references />
[[Nkyekyεmu:Nnua]]
[[Nkyekyεmu:Ahabannuro]]
6hfgwumqww25jmz25hee988meg82qaf
Schwenkia americana
0
16783
201272
200514
2026-11-11T03:00:23Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201272
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
'''''Schwenckia''''' yɛ dua bi a ɛka Solanaceae nnua abusuakuo no ho. Baabi a wɔgye to mu sɛ ɛhɔ na n'ase firi pa ara ne Central America ne America anaafoɔ fam. Ɛno nso wɔ nhyehyɛmu pii. Latin asɛmfua schwenkia yɛ asɛmfua a yɛde gyina hɔ ma nnua a ɔwɔ saa su a yɛabobɔ so yi. Ɛgu ahodoɔ pii a ahodoɔ no bi ne ''S. americana. Beaeɛ a yɛadi kan abobɔ so yi na wɔfiri deɛ, nanso nnɛ yi, ɛnyɛ na wɔ'' Africa.<ref name="38534-1">{{cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:38534-1|title=''Schwenckia'' L.|author=<!--Not stated-->|date=2017|website=Plants of the World Online|publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=23 July 2020|archive-date=29 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729024307/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:38534-1|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite journal|last1=Heine|first1=H.|title=On the Correct Spelling of the Generic Name ''Schwenckia'' D. Van Royen ex L. (Solanaceae), with a Note about Martin Wilhelm Schwencke|url=https://archive.org/details/kew-bulletin_1963_16_3/page/465|journal=Kew Bulletin|year=1963|volume=16|issue=3|pages=465–469|doi=10.2307/4114695|jstor=4114695}}</ref>
== Ahodoɔ ==
Ahodoɔ a nhwehwɛmufoɔ agye ato mu no bi na ɛdidi soɔ yi:<ref name="38534-1" />
* ''[[Schwenckia alvaroana]]'' <small>Benítez</small>
* ''[[Schwenckia americana]]'' <small>[[Carl Linnaeus|L.]]</small>
* ''[[Schwenckia angustifolia]]'' <small>Benth.</small>
* ''[[Schwenckia breviseta]]'' <small>Casar.</small>
* ''[[Schwenckia curviflora]]'' <small>Benth.</small>
* ''[[Schwenckia elegans]]'' <small>Carvalho</small>
* ''[[Schwenckia filiformis]]'' <small>Ekman ex Urb.</small>
* ''[[Schwenckia glabrata]]'' <small>Kunth</small>
* ''[[Schwenckia grandiflora]]'' <small>Benth.</small>
* ''[[Schwenckia heterantha]]'' <small>Carvalho</small>
* ''[[Schwenckia huberi]]'' <small>Benítez</small>
* ''[[Schwenckia hyssopifolia]]'' <small>Benth.</small>
* ''[[Schwenckia juncoides]]'' <small>Chodat</small>
* ''[[Schwenckia lateriflora]]'' <small>(Vahl) Carvalho</small>
* ''[[Schwenckia longiseta]]'' <small>Casar.</small>
* ''[[Schwenckia micrantha]]'' <small>Benth.</small>
* ''[[Schwenckia mollissima]]'' <small>Nees & Mart.</small>
* ''[[Schwenckia novaveneciana]]'' <small>Carvalho</small>
* ''[[Schwenckia paniculata]]'' <small>(Raddi) Carvalho</small>
* ''[[Schwenckia trujilloi]]'' <small>Benítez</small>
* ''[[Schwenckia volubilis]]'' <small>Benth.</small>
== Beaeɛ a Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
<references />
[[Nkyekyεmu:Nnua]]
o1koaceepcpicld59ukd059sf57fzy6
Gossypium arboreum
0
16798
201254
184650
2026-11-11T00:41:30Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201254
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
{{Databox|item=Q310124}}
'''Gossypium arboreum''', a wɔtaa Asaawa, yɛ dua a ɛwɔ India asasepɔn no so ne mmeae foforo a ɛhɔ yɛ hyew na ɛhɔ yɛ nwini wɔ Wiase Dada no mu. Adanse wɔ hɔ a ɛkyerɛ sɛ wɔtetee no wɔ tete mmere mu wɔ Indus Asubɔnten no so wɔ Indus Asubɔnten no mu a na wɔde yɛ nwera mu ntama. Wɔde saa nnua no kaa Linnaeus nhoma Species Plantarum a wotintimii wɔ afe 1753 mu no ho. Ɔno nso na ɔhyehyɛɛ no, na seesei ɛwɔ Linnean Herbarium a ɛwɔ Sweden Adannandie Tete Nneɛma Akorae hɔ no.<ref name=":0">{{Citation |title=Gossypium arboreum in Flora of Pakistan @ efloras.org |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=5&taxon_id=200013690 |access-date=2024-07-17}}</ref>
== Nkyerɛkyerɛmu ==
Asaawa yɛ dua a ne tenten bɛyɛ mita baako anaa mmienu. ne Nkorabata no kɔla yɛ afasebiri a ɛyɛ fɛ . Nkorabata no wɔ mfikyiri no ase, na ne su yɛ nkatabo anaa nkatabo, na ɛtɔ da bi a, ɛyɛ nkatabo. N'ahaban no yɛ nkatabo a ne tenten yɛ 1.5 sɛntimita kosi 10 sɛntimita.<ref>{{Citation |title=player_list |date= |url=https://www.iucnredlist.org/species/71774166/71774188}}</ref> N'apɔw no yɛ nkatabo a wɔakyekyere ho, na ɛwɔ nkatabo anum kosi ason, na ɛma ne ho te sɛ aduaba a wɔakyekyere ho. N'apampam no yɛ nketenkete, na mpɛn pii no, ɔfasu no mu na ɔfasu no wɔ. Nsa mu nkwammoaa no wɔ mfinimfini ntini no ho anaa ɛtɔ mmere bi a ɛwɔ nkwammoaa a ɛbɛn hɔ no so. N'ahaban no yɛ nhwiren, kyerɛ sɛ ne nhwiren no sɛe bere a mfe rekɔ so no, nanso sɛ ɛwɔ ahaban nketewa no so a, ɛte sɛ nsoromma na ɛnyɛ den.<ref name=":0" /><ref>{{Citation |title=Gossypium arboreum L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:559664-1 |language=en |access-date=2024-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524065738/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:559664-1 |archive-date=2024-05-24 |url-status=dead}}</ref>
Nhwiren no gu nhwiren a ɛyɛ nketenkete so. Ɛwɔ nsensanee bi, a ɛyɛ nsensanee bi a ɛte sɛ nsensanee. N'afa akɛse a ɛyɛ nketua no yɛ nsensanee (ɛno ne sɛ, ano wɔ nsensanee no ho), nanso ɛtɔ mmere bi a ɛyɛ nsensanee kakraa bi. Wɔwɔ ntini (te sɛ koma) wɔ ase, na emu yɛ den wɔ ne atifi. Nokware kuruwa no yɛ ketewaa, na ne tenten yɛ mmirimita 5 pɛ. Ne su yɛ nkatabo, na ɛyɛ nkatabo anum. Corolla no yɛ akokɔsradeɛ ɛtɔ mmere bi a ne mfinimfini yɛ afasebiri. Staminal tube no yɛ anthers a ne tenten yɛ 1.5 kosi 2 cm. Aba no yɛ nkwammoaa abiɛsa anaa anan a ne kɛse yɛ sɛntimita 1.5 kosi 2.5 (0.59 kosi 0.98 in). Staminal tube no yɛ anthers a ne tenten yɛ 1.5 sɛntimita kosi 2 sɛntimita. Aba no yɛ nkwammoaa abiɛsa anaa anan a ne kɛse yɛ sɛntimita 1.5 kosi 2.5 (0.59 kosi 0.98 in).<ref name=":0" />
Gossypium arboreum var. neglecta, a wɔtaa frɛ no "Phuti karpas" no, na wɔde yɛ Dhaka muslin wɔ Bengal, seesei Bangladesh.<ref>{{Citation |title=The ancient fabric that no one knows how to make |url=https://www.bbc.com/future/article/20210316-the-legendary-fabric-that-no-one-knows-how-to-make |language=en-GB |access-date=2024-07-17}}</ref> Na wobetumi adua no wɔ baabi a ɛwɔ Dhaka anafo fam, wɔ Meghna Asubɔnten no ho. Na wobetumi de asaawa no atoto asaawa no ho sɛnea ɛbɛyɛ a asaawa no mu biara betumi akura ahoɔden a ɛboro nea wɔde asaawa foforo biara yɛ so.<ref>{{Citation |title=player_list |date= |url=https://www.aramcoworld.com/Articles/May-2016/Our-Story-of-Dhaka-Muslin}}</ref>
== Beaɛ a menyaa mmoa fii ==
duf0kt8sqb7plsn2l895l2fr9yja1ii
Komfo Anokye Asupiti
0
17518
201243
201239
2026-11-10T20:40:08Z
Hansongh
19068
201243
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
'''Komfo Anokye Asupiti''' a wɔsan frɛ no sɛ GEE yɛ asupiti kɛseɛ pa ara wɔ Kumase, Asante mantam mu. Na ɛnyaa edin GEE ɛsiane nnipa a wɔde maa wɔn sɛ wɔnsi no; GEE Walter ne Slater. Asupiti yi ne asupiti a ɛtɔ so mmienu a ɛso pa ara wɔ ɔman Ghana mu. Na ɛno nso nko ara ne adumakuo a wɔyɛ adwuma titire fa mmea nyinaa wɔ Asante mantam mu.
== Abakɔsɛm ==
Komfo Anokye Asupiti yi ne asupiti a na ɛdi mu pa ara a wɔde nnipa firi Asante mantam, Bono ne Ahafo mantam mu ne Atifi mantam ba hɔ. Ansa na no, wɔpagyaa Tamale mantam asupiti no ma no bɛyɛɛ kɛse a na wɔde nnipa firi atifi fam,apueɛ ne atɔeɛ fam ba hɔ.Saa anamɔntuo yi boa maa asupiti no ho henhan no kakra.
Wɔsii asupiti no wɔ afe apem ahankron ne aduonum nnan (1954), sɛ ɛnmɛyɛ asupiti kɛseɛ mma Asanteman. Akyire yi no, wɔsesaa asupiti yi din de too Okomfo panin Komfo Anokye; Komfo Anokye asupiti.Wɔgye di sɛ Anokye de sekantia bi sii Asanteman mfimfini wɔ fam a nnipa pii abɔ mmɔden sɛ wɔbɛtu saa sekan no nanso wɔantumi. Wɔ afe apem ahankron ne aduokron nsia no wɔsii beaeɛ wɔ faako a sekan no si no a ɛwɔ asupiti hɔ.
Wɔ afe apem ahankron ne aduonson nnum(1975) no wɔdane asupiti no ma no bɛyɛɛ asupiti a ɛma nteteeɛ. Asupiti yi ne Kwame Nkrumah suapɔn, beaeɛ a wɔsua nnuro no wɔ ayɔnkofa.Abibirem atɔeɛ fam kɔlegyi a wɔma nteteeɛ wɔ sɛɛgyiri,obstetrics ne gynaecology, otorhinolaryingology, ophthalmology ne radiology ama wɔn tumi krataa ma wɔn wɔawie sukuu na wɔsan retoa soɔ no. Mprenpren yi, asupiti yi wɔ mpa apem baako,nanso berɛ a wɔsiiɛ no na mpa a ɛwɔ asupiti hɔ no yɛ ahannum.
Beaeɛ a ɛnkyɛeɛ koraa a wɔde bɛkaa asupiti yi ho ne beaeɛ a wɔhwɛ akwanhyia a ɛsi ɔman no mu ne yareɛ a ano yɛ den ho.
Wɔ Ahinime bosome no mu afe mpem mmienu ne du nkron no, wɔyɛɛ akoma ho sɛɛgyir a waɔnfa sekan biara anka ho nanso wɔwiee no nkunimdie so.
fht0ol20qb5qo3qt60gcnkstvsntdk0
201244
201243
2026-11-10T20:59:33Z
Hansongh
19068
201244
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
'''Komfo Anokye Asupiti''' a wɔsan frɛ no sɛ GEE yɛ asupiti kɛseɛ pa ara wɔ Kumase, Asante mantam mu. Na ɛnyaa edin GEE ɛsiane nnipa a wɔde maa wɔn sɛ wɔnsi no; GEE Walter ne Slater. Asupiti yi ne asupiti a ɛtɔ so mmienu a ɛso pa ara wɔ ɔman Ghana mu. Na ɛno nso nko ara ne adumakuo a wɔyɛ adwuma titire fa mmea nyinaa wɔ Asante mantam mu.
== Abakɔsɛm ==
Komfo Anokye Asupiti yi ne asupiti a na ɛdi mu pa ara a wɔde nnipa firi Asante mantam, Bono ne Ahafo mantam mu ne Atifi mantam ba hɔ. Ansa na no, wɔpagyaa Tamale mantam asupiti no ma no bɛyɛɛ kɛse a na wɔde nnipa firi atifi fam,apueɛ ne atɔeɛ fam ba hɔ.Saa anamɔntuo yi boa maa asupiti no ho henhan no kakra.
Wɔsii asupiti no wɔ afe apem ahankron ne aduonum nnan (1954), sɛ ɛnmɛyɛ asupiti kɛseɛ mma Asanteman. Akyire yi no, wɔsesaa asupiti yi din de too Okomfo panin Komfo Anokye; Komfo Anokye asupiti.Wɔgye di sɛ Anokye de sekantia bi sii Asanteman mfimfini wɔ fam a nnipa pii abɔ mmɔden sɛ wɔbɛtu saa sekan no nanso wɔantumi. Wɔ afe apem ahankron ne aduokron nsia no wɔsii beaeɛ wɔ faako a sekan no si no a ɛwɔ asupiti hɔ.
Wɔ afe apem ahankron ne aduonson nnum(1975) no wɔdane asupiti no ma no bɛyɛɛ asupiti a ɛma nteteeɛ. Asupiti yi ne Kwame Nkrumah suapɔn, beaeɛ a wɔsua nnuro no wɔ ayɔnkofa.Abibirem atɔeɛ fam kɔlegyi a wɔma nteteeɛ wɔ sɛɛgyiri,obstetrics ne gynaecology, otorhinolaryingology, ophthalmology ne radiology ama wɔn tumi krataa ma wɔn wɔawie sukuu na wɔsan retoa soɔ no. Mprenpren yi, asupiti yi wɔ mpa apem baako,nanso berɛ a wɔsiiɛ no na mpa a ɛwɔ asupiti hɔ no yɛ ahannum.
Beaeɛ a ɛnkyɛeɛ koraa a wɔde bɛkaa asupiti yi ho ne beaeɛ a wɔhwɛ akwanhyia a ɛsi ɔman no mu ne yareɛ a ano yɛ den ho.
Wɔ Ahinime bosome no mu afe mpem mmienu ne du nkron no, wɔyɛɛ akoma ho sɛɛgyiri a waɔnfa sekan biara anka ho nanso wɔwiee no nkunimdie so.
Wɔ Obubuo bosome no mu no, afe mpem mmienu ne du nkron (2019) no asupiti yi nyaa abasobɔdeɛ nnan ɛwɔ 2019 Ghana Procurement ne supply chain abasobɔ dwuma a wɔdiiɛ no.
Wɔ Ɔbɛnim bosome no mu no, afe mpem mmienu ne aduonu mmienu(2022) no, Ghana Fangoo adwumakuo de mpa ɔha brɛɛ asupiti no sɛdeɛ ɛbɛyɛ a ɛbɛboa ama ayarefoɔ anya baabi ada.
Wɔ afe mpem mmienu ne aduonu nsia (2026) no, asupiti maa Ghanaman tee mfidie soronko a wɔanya wɔ asupiti wɔ a ɛreboa ma wɔn dwumadie rekɔ so sɛdeɛ wɔpɛ. Na ɛno mpo boa maa nnipa a na wɔwuwu no, ɔha mu mu nkyekyɛmu du nsia so teeɛ. Saa anamɔntuo yi boa ma nnipa a na wɔbɛhwɛ wɔn ho yareɛ wɔ asupiti hɔ no pagya kɔɔ soro pa ara; bɛyɛ sɛ aduokron baako akyiripɔ mmienu ɛwɔ afe mpem mmienu ne aduonu nnum mu (2025).
tnodwqjhf9vmqh3aw2bg0jb129f64ba
201245
201244
2026-11-10T21:17:39Z
Hansongh
19068
201245
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
'''Komfo Anokye Asupiti''' a wɔsan frɛ no sɛ GEE yɛ asupiti kɛseɛ pa ara wɔ Kumase, Asante mantam mu. Na ɛnyaa edin GEE ɛsiane nnipa a wɔde maa wɔn sɛ wɔnsi no; GEE Walter ne Slater<ref>{{Citation |title=Our History - Komfo Anokye Teaching Hospital |url=https://kath.gov.gh/our-history/ |work=Komfo Anokye Teaching Hospital |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>. Asupiti yi ne asupiti a ɛtɔ so mmienu a ɛso pa ara wɔ ɔman Ghana mu<ref>{{Citation |title=Home {{!}} Harvard T.H. Chan School of Public Health |date=2024-08-07 |url=https://hsph.harvard.edu/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>. Na ɛno nso nko ara ne adumakuo a wɔyɛ adwuma titire fa mmea nyinaa wɔ Asante mantam mu<ref>{{Citation |last=George Ashiagbor, Richard Ofori-Asenso, Eric K. Forkuo, Seth Agyei-Frimpong |title=Measures of geographic accessibility to health care in the Ashanti Region of Ghana |date=2020-09-01 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2468227620301915 |work=Scientific African |volume=9 |pages=e00453 |doi=10.1016/j.sciaf.2020.e00453 |issn=2468-2276 |access-date=2026-11-10}}</ref>.
== Abakɔsɛm ==
Komfo Anokye Asupiti yi ne asupiti a na ɛdi mu pa ara a wɔde nnipa firi Asante mantam, Bono ne Ahafo mantam mu ne Atifi mantam ba hɔ<ref>{{Citation |last=Pius Agbenorku, Isaac K. Donwi, Pawson Kuadzi, Paul Saunderson |title=Buruli ulcer: treatment challenges at three centres in ghana |date=2012 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3517849/ |work=Journal of Tropical Medicine |volume=2012 |pages=371915 |doi=10.1155/2012/371915 |issn=1687-9694 |pmc=3517849 |pmid=23251191 |access-date=2026-11-10}}</ref>. Ansa na no, wɔpagyaa Tamale mantam asupiti no ma no bɛyɛɛ kɛse a na wɔde nnipa firi atifi fam,apueɛ ne atɔeɛ fam ba hɔ.Saa anamɔntuo yi boa maa asupiti no ho henhan no kakra<ref>{{Citation |url=http://www.ghananewsagency.org/health/tamale-teaching-hospital-leads-in-endoscopy-services-56958 |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |last=Myjoyonline.com |title=Ghana News - Doctors, nurses and babies suffocate from excessive heat at Tamale Teaching Hospital |url=http://www.myjoyonline.com/news/2014/February-13th/doctors-nurses-and-babies-suffocate-from-excessive-heat-at-tamale-teaching-hospital.php |access-date=2026-11-10}}</ref>.
Wɔsii asupiti no wɔ afe apem ahankron ne aduonum nnan (1954)<ref>{{Citation |title=Home {{!}} Harvard T.H. Chan School of Public Health |date=2024-08-07 |url=https://hsph.harvard.edu/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=Komfo Anokye Teaching Hospital - Ministry Of Health |date=2018-01-13 |url=https://moh.gov.gh/komfo-anokye-teaching-hospital/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=Our History - Komfo Anokye Teaching Hospital |url=https://kath.gov.gh/our-history/ |work=Komfo Anokye Teaching Hospital |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=INORMUS |url=http://www.inormus.ca/our-growing-network/66 |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |last=afrisearch |title=Why The komfo Anokye Teaching Hospital is Called "Gee" - African Research Consult |date=2020-11-14 |url=https://african-research.com/research/why-the-komfo-anokye-teaching-hospital-is-called-gee/ |work=African Research Consult |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>, sɛ ɛnmɛyɛ asupiti kɛseɛ mma Asanteman<ref>{{Citation |title=Our History - Komfo Anokye Teaching Hospital |url=https://kath.gov.gh/our-history/ |work=Komfo Anokye Teaching Hospital |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>. Akyire yi no, wɔsesaa asupiti yi din de too Okomfo panin Komfo Anokye<ref>{{Citation |title=Our History - Komfo Anokye Teaching Hospital |url=https://kath.gov.gh/our-history/ |work=Komfo Anokye Teaching Hospital |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>; Komfo Anokye asupiti.Wɔgye di sɛ Anokye de sekantia bi sii Asanteman mfimfini<ref>{{Citation |title=Visit Ghana - Komfo Anokye Sword Site |url=https://visitghana.com/attractions/okomfo-anokye-sword-site/ |work=Visit Ghana |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref> wɔ fam a nnipa pii abɔ mmɔden sɛ wɔbɛtu saa sekan no nanso wɔantumi. Wɔ afe apem ahankron ne aduokron nsia no wɔsii beaeɛ wɔ faako a sekan no si no a ɛwɔ asupiti hɔ<ref>{{Citation |title=The Sword That Can’t Be Moved – Africa Dispatch |url=https://nyujournalismprojects.org/africadispatch/2012/06/the-sword-that-cant-be-moved/ |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=The story of Okomfo Anokye's sword: The sacred sword that can’t be removed |date=2020-01-02 |url=https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/The-story-of-Okomfo-Anokye-s-sword-The-sacred-sword-that-can-t-be-removed-827809 |work=GhanaWeb |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>.
Wɔ afe apem ahankron ne aduonson nnum(1975) no wɔdane asupiti no ma no bɛyɛɛ asupiti a ɛma nteteeɛ. Asupiti yi ne Kwame Nkrumah suapɔn<ref>{{Citation |title=College of Health Sciences : Faculty of Medicine |url=http://www.knust.edu.gh/chsci/about_medicine.htm |access-date=2026-11-10}}</ref>, beaeɛ a wɔsua nnuro no wɔ ayɔnkofa.Abibirem atɔeɛ fam kɔlegyi a wɔma nteteeɛ wɔ sɛɛgyiri,obstetrics ne gynaecology, otorhinolaryingology, ophthalmology ne radiology<ref>{{Citation |title=LIST OF ACCREDITED INSTITUTIONS FOR TRAINING |url=http://www.wacs-coac.org/list3.htm |access-date=2026-11-10}}</ref> ama wɔn tumi krataa ma wɔn wɔawie sukuu na wɔsan retoa soɔ no. Mprenpren yi, asupiti yi wɔ mpa apem baako<ref>{{Citation |title=About Us {{!}} Introduction |url=http://www.kathhsp.org/aboutus1.php |access-date=2026-11-10}}</ref>,nanso berɛ a wɔsiiɛ no na mpa a ɛwɔ asupiti hɔ no yɛ ahannum.
Beaeɛ a ɛnkyɛeɛ koraa a wɔde bɛkaa asupiti yi ho ne beaeɛ a wɔhwɛ akwanhyia a ɛsi ɔman no mu ne yareɛ a ano yɛ den ho.
Wɔ Ahinime bosome no mu afe mpem mmienu ne du nkron no, wɔyɛɛ akoma ho sɛɛgyiri a waɔnfa sekan biara anka ho nanso wɔwiee no nkunimdie so<ref>{{Citation |title=KATH completes first successful open-heart surgery - MyJoyOnline |date=2015-11-21 |url=https://www.myjoyonline.com/kath-completes-first-successful-open-heart-surgery/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=KATH Makes History As Ghanaian Doctors Perform Heart Surgery Without A Cut |url=https://www.modernghana.com/news/962619/kath-makes-history-as-ghanaian-doctors-perform.html |language=en |access-date=2026-11-10}}</ref>
Wɔ Obubuo bosome no mu no, afe mpem mmienu ne du nkron (2019) no asupiti yi nyaa abasobɔdeɛ nnan ɛwɔ 2019 Ghana Procurement ne supply chain abasobɔ dwuma a wɔdiiɛ no.
Wɔ Ɔbɛnim bosome no mu no, afe mpem mmienu ne aduonu mmienu(2022) no, Ghana Fangoo adwumakuo de mpa ɔha brɛɛ asupiti no sɛdeɛ ɛbɛyɛ a ɛbɛboa ama ayarefoɔ anya baabi ada.
Wɔ afe mpem mmienu ne aduonu nsia (2026) no, asupiti maa Ghanaman tee mfidie soronko a wɔanya wɔ asupiti wɔ a ɛreboa ma wɔn dwumadie rekɔ so sɛdeɛ wɔpɛ. Na ɛno mpo boa maa nnipa a na wɔwuwu no, ɔha mu mu nkyekyɛmu du nsia so teeɛ. Saa anamɔntuo yi boa ma nnipa a na wɔbɛhwɛ wɔn ho yareɛ wɔ asupiti hɔ no pagya kɔɔ soro pa ara; bɛyɛ sɛ aduokron baako akyiripɔ mmienu ɛwɔ afe mpem mmienu ne aduonu nnum mu (2025).
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
nbqlwubxz40764js7sx2545z45e3v0a
201246
201245
2026-11-10T21:18:49Z
Hansongh
19068
201246
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
'''Komfo Anokye Asupiti''' a wɔsan frɛ no sɛ GEE yɛ asupiti kɛseɛ pa ara wɔ Kumase, Asante mantam mu. Na ɛnyaa edin GEE ɛsiane nnipa a wɔde maa wɔn sɛ wɔnsi no; GEE Walter ne Slater<ref>{{Citation |title=Our History - Komfo Anokye Teaching Hospital |url=https://kath.gov.gh/our-history/ |work=Komfo Anokye Teaching Hospital |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>. Asupiti yi ne asupiti a ɛtɔ so mmienu a ɛso pa ara wɔ ɔman Ghana mu<ref>{{Citation |title=Home {{!}} Harvard T.H. Chan School of Public Health |date=2024-08-07 |url=https://hsph.harvard.edu/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>. Na ɛno nso nko ara ne adumakuo a wɔyɛ adwuma titire fa mmea nyinaa wɔ Asante mantam mu<ref>{{Citation |last=George Ashiagbor, Richard Ofori-Asenso, Eric K. Forkuo, Seth Agyei-Frimpong |title=Measures of geographic accessibility to health care in the Ashanti Region of Ghana |date=2020-09-01 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2468227620301915 |work=Scientific African |volume=9 |pages=e00453 |doi=10.1016/j.sciaf.2020.e00453 |issn=2468-2276 |access-date=2026-11-10}}</ref>.
== Abakɔsɛm ==
Komfo Anokye Asupiti yi ne asupiti a na ɛdi mu pa ara a wɔde nnipa firi Asante mantam, Bono ne Ahafo mantam mu ne Atifi mantam ba hɔ<ref>{{Citation |last=Pius Agbenorku, Isaac K. Donwi, Pawson Kuadzi, Paul Saunderson |title=Buruli ulcer: treatment challenges at three centres in ghana |date=2012 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3517849/ |work=Journal of Tropical Medicine |volume=2012 |pages=371915 |doi=10.1155/2012/371915 |issn=1687-9694 |pmc=3517849 |pmid=23251191 |access-date=2026-11-10}}</ref>. Ansa na no, wɔpagyaa Tamale mantam asupiti no ma no bɛyɛɛ kɛse a na wɔde nnipa firi atifi fam,apueɛ ne atɔeɛ fam ba hɔ.Saa anamɔntuo yi boa maa asupiti no ho henhan no kakra<ref>{{Citation |url=http://www.ghananewsagency.org/health/tamale-teaching-hospital-leads-in-endoscopy-services-56958 |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |last=Myjoyonline.com |title=Ghana News - Doctors, nurses and babies suffocate from excessive heat at Tamale Teaching Hospital |url=http://www.myjoyonline.com/news/2014/February-13th/doctors-nurses-and-babies-suffocate-from-excessive-heat-at-tamale-teaching-hospital.php |access-date=2026-11-10}}</ref>.
Wɔsii asupiti no wɔ afe apem ahankron ne aduonum nnan (1954)<ref>{{Citation |title=Home {{!}} Harvard T.H. Chan School of Public Health |date=2024-08-07 |url=https://hsph.harvard.edu/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=Komfo Anokye Teaching Hospital - Ministry Of Health |date=2018-01-13 |url=https://moh.gov.gh/komfo-anokye-teaching-hospital/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=Our History - Komfo Anokye Teaching Hospital |url=https://kath.gov.gh/our-history/ |work=Komfo Anokye Teaching Hospital |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=INORMUS |url=http://www.inormus.ca/our-growing-network/66 |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |last=afrisearch |title=Why The komfo Anokye Teaching Hospital is Called "Gee" - African Research Consult |date=2020-11-14 |url=https://african-research.com/research/why-the-komfo-anokye-teaching-hospital-is-called-gee/ |work=African Research Consult |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>, sɛ ɛnmɛyɛ asupiti kɛseɛ mma Asanteman<ref>{{Citation |title=Our History - Komfo Anokye Teaching Hospital |url=https://kath.gov.gh/our-history/ |work=Komfo Anokye Teaching Hospital |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>. Akyire yi no, wɔsesaa asupiti yi din de too Okomfo panin Komfo Anokye<ref>{{Citation |title=Our History - Komfo Anokye Teaching Hospital |url=https://kath.gov.gh/our-history/ |work=Komfo Anokye Teaching Hospital |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>; Komfo Anokye asupiti.Wɔgye di sɛ Anokye de sekantia bi sii Asanteman mfimfini<ref>{{Citation |title=Visit Ghana - Komfo Anokye Sword Site |url=https://visitghana.com/attractions/okomfo-anokye-sword-site/ |work=Visit Ghana |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref> wɔ fam a nnipa pii abɔ mmɔden sɛ wɔbɛtu saa sekan no nanso wɔantumi. Wɔ afe apem ahankron ne aduokron nsia no wɔsii beaeɛ wɔ faako a sekan no si no a ɛwɔ asupiti hɔ<ref>{{Citation |title=The Sword That Can’t Be Moved – Africa Dispatch |url=https://nyujournalismprojects.org/africadispatch/2012/06/the-sword-that-cant-be-moved/ |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=The story of Okomfo Anokye's sword: The sacred sword that can’t be removed |date=2020-01-02 |url=https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/The-story-of-Okomfo-Anokye-s-sword-The-sacred-sword-that-can-t-be-removed-827809 |work=GhanaWeb |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>.
Wɔ afe apem ahankron ne aduonson nnum(1975) no wɔdane asupiti no ma no bɛyɛɛ asupiti a ɛma nteteeɛ. Asupiti yi ne Kwame Nkrumah suapɔn<ref>{{Citation |title=College of Health Sciences : Faculty of Medicine |url=http://www.knust.edu.gh/chsci/about_medicine.htm |access-date=2026-11-10}}</ref>, beaeɛ a wɔsua nnuro no wɔ ayɔnkofa.Abibirem atɔeɛ fam kɔlegyi a wɔma nteteeɛ wɔ sɛɛgyiri,obstetrics ne gynaecology, otorhinolaryingology, ophthalmology ne radiology<ref>{{Citation |title=LIST OF ACCREDITED INSTITUTIONS FOR TRAINING |url=http://www.wacs-coac.org/list3.htm |access-date=2026-11-10}}</ref> ama wɔn tumi krataa ma wɔn wɔawie sukuu na wɔsan retoa soɔ no. Mprenpren yi, asupiti yi wɔ mpa apem baako<ref>{{Citation |title=About Us {{!}} Introduction |url=http://www.kathhsp.org/aboutus1.php |access-date=2026-11-10}}</ref>,nanso berɛ a wɔsiiɛ no na mpa a ɛwɔ asupiti hɔ no yɛ ahannum.
Beaeɛ a ɛnkyɛeɛ koraa a wɔde bɛkaa asupiti yi ho ne beaeɛ a wɔhwɛ akwanhyia a ɛsi ɔman no mu ne yareɛ a ano yɛ den ho.
Wɔ Ahinime bosome no mu afe mpem mmienu ne du nkron no, wɔyɛɛ akoma ho sɛɛgyiri a waɔnfa sekan biara anka ho nanso wɔwiee no nkunimdie so<ref>{{Citation |title=KATH completes first successful open-heart surgery - MyJoyOnline |date=2015-11-21 |url=https://www.myjoyonline.com/kath-completes-first-successful-open-heart-surgery/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=KATH Makes History As Ghanaian Doctors Perform Heart Surgery Without A Cut |url=https://www.modernghana.com/news/962619/kath-makes-history-as-ghanaian-doctors-perform.html |language=en |access-date=2026-11-10}}</ref>
Wɔ Obubuo bosome no mu no, afe mpem mmienu ne du nkron (2019) no asupiti yi nyaa abasobɔdeɛ nnan ɛwɔ 2019 Ghana Procurement ne supply chain abasobɔ dwuma a wɔdiiɛ no.
Wɔ Ɔbɛnim bosome no mu no, afe mpem mmienu ne aduonu mmienu(2022) no, Ghana Fangoo adwumakuo de mpa ɔha brɛɛ asupiti no sɛdeɛ ɛbɛyɛ a ɛbɛboa ama ayarefoɔ anya baabi ada.
Wɔ afe mpem mmienu ne aduonu nsia (2026) no, asupiti maa Ghanaman tee mfidie soronko a wɔanya wɔ asupiti wɔ a ɛreboa ma wɔn dwumadie rekɔ so sɛdeɛ wɔpɛ. Na ɛno mpo boa maa nnipa a na wɔwuwu no, ɔha mu mu nkyekyɛmu du nsia so teeɛ. Saa anamɔntuo yi boa ma nnipa a na wɔbɛhwɛ wɔn ho yareɛ wɔ asupiti hɔ no pagya kɔɔ soro pa ara; bɛyɛ sɛ aduokron baako akyiripɔ mmienu ɛwɔ afe mpem mmienu ne aduonu nnum mu (2025)<ref>{{Citation |last=Doris Lonta |title=KATH records 16% drop in institutional deaths in 2025 |date=2026-04-23 |url=https://www.citinewsroom.com/2026/04/kath-records-16-drop-in-institutional-deaths-in-2025/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>.
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
b2h4uyh43uhspe4l9ryqk00ey2h7ze4
201247
201246
2026-11-10T21:31:21Z
Hansongh
19068
201247
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
'''Komfo Anokye Asupiti''' a wɔsan frɛ no sɛ GEE yɛ asupiti kɛseɛ pa ara wɔ [[Kumase]], [[Asante Mantam|Asante mantam]] mu. Na ɛnyaa edin GEE ɛsiane nnipa a wɔde maa wɔn sɛ wɔnsi no; GEE Walter ne Slater<ref>{{Citation |title=Our History - Komfo Anokye Teaching Hospital |url=https://kath.gov.gh/our-history/ |work=Komfo Anokye Teaching Hospital |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>. Asupiti yi ne asupiti a ɛtɔ so mmienu a ɛso pa ara wɔ ɔman [[Ghana]] mu<ref>{{Citation |title=Home {{!}} Harvard T.H. Chan School of Public Health |date=2024-08-07 |url=https://hsph.harvard.edu/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>. Na ɛno nso nko ara ne adumakuo a wɔyɛ adwuma titire fa mmea nyinaa wɔ [[Asante Mantam|Asante mantam]] mu<ref>{{Citation |last=George Ashiagbor, Richard Ofori-Asenso, Eric K. Forkuo, Seth Agyei-Frimpong |title=Measures of geographic accessibility to health care in the Ashanti Region of Ghana |date=2020-09-01 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2468227620301915 |work=Scientific African |volume=9 |pages=e00453 |doi=10.1016/j.sciaf.2020.e00453 |issn=2468-2276 |access-date=2026-11-10}}</ref>.
== Abakɔsɛm ==
Komfo Anokye Asupiti yi ne asupiti a na ɛdi mu pa ara a wɔde nnipa firi [[Asante Mantam|Asante mantam]], [[Bono ne Ahafo Mantam|Bono ne Ahafo mantam]] mu ne [[Atifi Mantam (Ghana)|Atifi mantam]] ba hɔ<ref>{{Citation |last=Pius Agbenorku, Isaac K. Donwi, Pawson Kuadzi, Paul Saunderson |title=Buruli ulcer: treatment challenges at three centres in ghana |date=2012 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3517849/ |work=Journal of Tropical Medicine |volume=2012 |pages=371915 |doi=10.1155/2012/371915 |issn=1687-9694 |pmc=3517849 |pmid=23251191 |access-date=2026-11-10}}</ref>. Ansa na no, wɔpagyaa Tamale mantam asupiti no ma no bɛyɛɛ kɛse a na wɔde nnipa firi [[Atifi Mantam (Ghana)|atifi fam]],apueɛ ne [[Atɔɛ Mantam|atɔeɛ fam]] ba hɔ.Saa anamɔntuo yi boa maa asupiti no ho henhan no kakra<ref>{{Citation |url=http://www.ghananewsagency.org/health/tamale-teaching-hospital-leads-in-endoscopy-services-56958 |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |last=Myjoyonline.com |title=Ghana News - Doctors, nurses and babies suffocate from excessive heat at Tamale Teaching Hospital |url=http://www.myjoyonline.com/news/2014/February-13th/doctors-nurses-and-babies-suffocate-from-excessive-heat-at-tamale-teaching-hospital.php |access-date=2026-11-10}}</ref>.
Wɔsii asupiti no wɔ afe apem ahankron ne aduonum nnan (1954)<ref>{{Citation |title=Home {{!}} Harvard T.H. Chan School of Public Health |date=2024-08-07 |url=https://hsph.harvard.edu/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=Komfo Anokye Teaching Hospital - Ministry Of Health |date=2018-01-13 |url=https://moh.gov.gh/komfo-anokye-teaching-hospital/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=Our History - Komfo Anokye Teaching Hospital |url=https://kath.gov.gh/our-history/ |work=Komfo Anokye Teaching Hospital |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=INORMUS |url=http://www.inormus.ca/our-growing-network/66 |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |last=afrisearch |title=Why The komfo Anokye Teaching Hospital is Called "Gee" - African Research Consult |date=2020-11-14 |url=https://african-research.com/research/why-the-komfo-anokye-teaching-hospital-is-called-gee/ |work=African Research Consult |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>, sɛ ɛnmɛyɛ asupiti kɛseɛ mma Asanteman<ref>{{Citation |title=Our History - Komfo Anokye Teaching Hospital |url=https://kath.gov.gh/our-history/ |work=Komfo Anokye Teaching Hospital |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>. Akyire yi no, wɔsesaa asupiti yi din de too Okomfo panin [[Komfo Anokye]]<ref>{{Citation |title=Our History - Komfo Anokye Teaching Hospital |url=https://kath.gov.gh/our-history/ |work=Komfo Anokye Teaching Hospital |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>; Komfo Anokye asupiti.Wɔgye di sɛ Anokye de sekantia bi sii Asanteman mfimfini<ref>{{Citation |title=Visit Ghana - Komfo Anokye Sword Site |url=https://visitghana.com/attractions/okomfo-anokye-sword-site/ |work=Visit Ghana |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref> wɔ fam a nnipa pii abɔ mmɔden sɛ wɔbɛtu saa sekan no nanso wɔantumi. Wɔ afe apem ahankron ne aduokron nsia no wɔsii beaeɛ wɔ faako a sekan no si no a ɛwɔ asupiti hɔ<ref>{{Citation |title=The Sword That Can’t Be Moved – Africa Dispatch |url=https://nyujournalismprojects.org/africadispatch/2012/06/the-sword-that-cant-be-moved/ |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=The story of Okomfo Anokye's sword: The sacred sword that can’t be removed |date=2020-01-02 |url=https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/The-story-of-Okomfo-Anokye-s-sword-The-sacred-sword-that-can-t-be-removed-827809 |work=GhanaWeb |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>.
Wɔ afe apem ahankron ne aduonson nnum(1975) no wɔdane asupiti no ma no bɛyɛɛ asupiti a ɛma nteteeɛ. Asupiti yi ne Kwame Nkrumah suapɔn<ref>{{Citation |title=College of Health Sciences : Faculty of Medicine |url=http://www.knust.edu.gh/chsci/about_medicine.htm |access-date=2026-11-10}}</ref>, beaeɛ a wɔsua nnuro no wɔ ayɔnkofa.Abibirem atɔeɛ fam kɔlegyi a wɔma nteteeɛ wɔ sɛɛgyiri,obstetrics ne gynaecology, otorhinolaryingology, ophthalmology ne radiology<ref>{{Citation |title=LIST OF ACCREDITED INSTITUTIONS FOR TRAINING |url=http://www.wacs-coac.org/list3.htm |access-date=2026-11-10}}</ref> ama wɔn tumi krataa ma wɔn wɔawie sukuu na wɔsan retoa soɔ no. Mprenpren yi, asupiti yi wɔ mpa apem baako<ref>{{Citation |title=About Us {{!}} Introduction |url=http://www.kathhsp.org/aboutus1.php |access-date=2026-11-10}}</ref>,nanso berɛ a wɔsiiɛ no na mpa a ɛwɔ asupiti hɔ no yɛ ahannum.
Beaeɛ a ɛnkyɛeɛ koraa a wɔde bɛkaa asupiti yi ho ne beaeɛ a wɔhwɛ akwanhyia a ɛsi ɔman no mu ne yareɛ a ano yɛ den ho.
Wɔ Ahinime bosome no mu afe mpem mmienu ne du nkron no, wɔyɛɛ akoma ho sɛɛgyiri a waɔnfa sekan biara anka ho nanso wɔwiee no nkunimdie so<ref>{{Citation |title=KATH completes first successful open-heart surgery - MyJoyOnline |date=2015-11-21 |url=https://www.myjoyonline.com/kath-completes-first-successful-open-heart-surgery/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=KATH Makes History As Ghanaian Doctors Perform Heart Surgery Without A Cut |url=https://www.modernghana.com/news/962619/kath-makes-history-as-ghanaian-doctors-perform.html |language=en |access-date=2026-11-10}}</ref>
Wɔ Obubuo bosome no mu no, afe mpem mmienu ne du nkron (2019) no asupiti yi nyaa abasobɔdeɛ nnan ɛwɔ 2019 Ghana Procurement ne supply chain abasobɔ dwuma a wɔdiiɛ no.
Wɔ Ɔbɛnim bosome no mu no, afe mpem mmienu ne aduonu mmienu(2022) no, Ghana Fangoo adwumakuo de mpa ɔha brɛɛ asupiti no sɛdeɛ ɛbɛyɛ a ɛbɛboa ama ayarefoɔ anya baabi ada.
Wɔ afe mpem mmienu ne aduonu nsia (2026) no, asupiti maa Ghanaman tee mfidie soronko a wɔanya wɔ asupiti wɔ a ɛreboa ma wɔn dwumadie rekɔ so sɛdeɛ wɔpɛ. Na ɛno mpo boa maa nnipa a na wɔwuwu no, ɔha mu mu nkyekyɛmu du nsia so teeɛ. Saa anamɔntuo yi boa ma nnipa a na wɔbɛhwɛ wɔn ho yareɛ wɔ asupiti hɔ no pagya kɔɔ soro pa ara; bɛyɛ sɛ aduokron baako akyiripɔ mmienu ɛwɔ afe mpem mmienu ne aduonu nnum mu (2025)<ref>{{Citation |last=Doris Lonta |title=KATH records 16% drop in institutional deaths in 2025 |date=2026-04-23 |url=https://www.citinewsroom.com/2026/04/kath-records-16-drop-in-institutional-deaths-in-2025/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>.
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
f9e5kpmn3ejwbrcshshfkysx55723rj
201248
201247
2026-11-10T21:45:05Z
Hansongh
19068
201248
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
'''Komfo Anokye Asupiti''' a wɔsan frɛ no sɛ ''GEE'' yɛ asupiti kɛseɛ pa ara wɔ [[Kumase]], [[Asante Mantam|Asante mantam]] mu. Na ɛnyaa edin ''GEE'' ɛsiane nnipa a wɔde maa wɔn sɛ wɔnsi no; ''GEE Walter ne Slater''<ref>{{Citation |title=Our History - Komfo Anokye Teaching Hospital |url=https://kath.gov.gh/our-history/ |work=Komfo Anokye Teaching Hospital |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>. Asupiti yi ne asupiti a ɛtɔ so mmienu a ɛso pa ara wɔ ɔman [[Ghana]] mu<ref>{{Citation |title=Home {{!}} Harvard T.H. Chan School of Public Health |date=2024-08-07 |url=https://hsph.harvard.edu/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>. Na ɛno nso nko ara ne adumakuo a wɔyɛ adwuma titire fa mmea nyinaa wɔ [[Asante Mantam|Asante mantam]] mu<ref>{{Citation |last=George Ashiagbor, Richard Ofori-Asenso, Eric K. Forkuo, Seth Agyei-Frimpong |title=Measures of geographic accessibility to health care in the Ashanti Region of Ghana |date=2020-09-01 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2468227620301915 |work=Scientific African |volume=9 |pages=e00453 |doi=10.1016/j.sciaf.2020.e00453 |issn=2468-2276 |access-date=2026-11-10}}</ref>.
== Abakɔsɛm ==
Komfo Anokye Asupiti yi ne asupiti a na ɛdi mu pa ara a wɔde nnipa firi [[Asante Mantam|Asante mantam]], [[Bono ne Ahafo Mantam|Bono ne Ahafo mantam]] mu ne [[Atifi Mantam (Ghana)|Atifi mantam]] ba hɔ<ref>{{Citation |last=Pius Agbenorku, Isaac K. Donwi, Pawson Kuadzi, Paul Saunderson |title=Buruli ulcer: treatment challenges at three centres in ghana |date=2012 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3517849/ |work=Journal of Tropical Medicine |volume=2012 |pages=371915 |doi=10.1155/2012/371915 |issn=1687-9694 |pmc=3517849 |pmid=23251191 |access-date=2026-11-10}}</ref>. Ansa na no, wɔpagyaa Tamale mantam asupiti no ma no bɛyɛɛ kɛse, a na wɔde nnipa firi [[Atifi Mantam (Ghana)|atifi fam]],apueɛ ne [[Atɔɛ Mantam|atɔeɛ fam]] ba hɔ.Saa anamɔntuo yi boa maa asupiti no ho henhan no kakra<ref>{{Citation |url=http://www.ghananewsagency.org/health/tamale-teaching-hospital-leads-in-endoscopy-services-56958 |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |last=Myjoyonline.com |title=Ghana News - Doctors, nurses and babies suffocate from excessive heat at Tamale Teaching Hospital |url=http://www.myjoyonline.com/news/2014/February-13th/doctors-nurses-and-babies-suffocate-from-excessive-heat-at-tamale-teaching-hospital.php |access-date=2026-11-10}}</ref>.
Wɔsii asupiti no wɔ afe apem ahankron ne aduonum nnan (1954)<ref>{{Citation |title=Home {{!}} Harvard T.H. Chan School of Public Health |date=2024-08-07 |url=https://hsph.harvard.edu/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=Komfo Anokye Teaching Hospital - Ministry Of Health |date=2018-01-13 |url=https://moh.gov.gh/komfo-anokye-teaching-hospital/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=Our History - Komfo Anokye Teaching Hospital |url=https://kath.gov.gh/our-history/ |work=Komfo Anokye Teaching Hospital |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=INORMUS |url=http://www.inormus.ca/our-growing-network/66 |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |last=afrisearch |title=Why The komfo Anokye Teaching Hospital is Called "Gee" - African Research Consult |date=2020-11-14 |url=https://african-research.com/research/why-the-komfo-anokye-teaching-hospital-is-called-gee/ |work=African Research Consult |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>, sɛ ɛnmɛyɛ asupiti kɛseɛ mma Asanteman<ref>{{Citation |title=Our History - Komfo Anokye Teaching Hospital |url=https://kath.gov.gh/our-history/ |work=Komfo Anokye Teaching Hospital |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>. Akyire yi no, wɔsesaa asupiti yi din de too komfo panin [[Komfo Anokye]]<ref>{{Citation |title=Our History - Komfo Anokye Teaching Hospital |url=https://kath.gov.gh/our-history/ |work=Komfo Anokye Teaching Hospital |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>; Komfo Anokye asupiti.Wɔgye di sɛ Anokye de sekantia bi sii Asanteman mfimfini<ref>{{Citation |title=Visit Ghana - Komfo Anokye Sword Site |url=https://visitghana.com/attractions/okomfo-anokye-sword-site/ |work=Visit Ghana |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref> wɔ fam a nnipa pii abɔ mmɔden sɛ wɔbɛtu saa sekan no nanso wɔantumi. Wɔ afe apem ahankron ne aduokron nsia no wɔsii beaeɛ wɔ faako a sekan no si no a ɛwɔ asupiti hɔ<ref>{{Citation |title=The Sword That Can’t Be Moved – Africa Dispatch |url=https://nyujournalismprojects.org/africadispatch/2012/06/the-sword-that-cant-be-moved/ |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=The story of Okomfo Anokye's sword: The sacred sword that can’t be removed |date=2020-01-02 |url=https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/The-story-of-Okomfo-Anokye-s-sword-The-sacred-sword-that-can-t-be-removed-827809 |work=GhanaWeb |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>.
Wɔ afe apem ahankron ne aduonson nnum(1975) no wɔdanee asupiti no ma no bɛyɛɛ asupiti a ɛma nteteeɛ. Asupiti yi ne Kwame Nkrumah suapɔn<ref>{{Citation |title=College of Health Sciences : Faculty of Medicine |url=http://www.knust.edu.gh/chsci/about_medicine.htm |access-date=2026-11-10}}</ref>, beaeɛ a wɔsua nnuro no wɔ ayɔnkofa.Abibirem atɔeɛ fam kɔlegyi a wɔma nteteeɛ wɔ sɛɛgyiri,''obstetrics'' ne ''gynaecology'', ''otorhinolaryingology'', ''ophthalmology'' ne ''radiology''<ref>{{Citation |title=LIST OF ACCREDITED INSTITUTIONS FOR TRAINING |url=http://www.wacs-coac.org/list3.htm |access-date=2026-11-10}}</ref> ama wɔn tumi krataa a wɔtumi de ma wɔn a wɔawie sukuu na wɔsan retoa soɔ no. Mprenpren yi, asupiti yi wɔ mpa apem baako<ref>{{Citation |title=About Us {{!}} Introduction |url=http://www.kathhsp.org/aboutus1.php |access-date=2026-11-10}}</ref>,nanso berɛ a wɔsiiɛ no na mpa a ɛwɔ asupiti hɔ no yɛ ahannum.
Beaeɛ a ɛnkyɛeɛ koraa a wɔde bɛkaa asupiti yi ho ne beaeɛ a wɔhwɛ akwanhyia a ɛsi ɔman no mu ne yareɛ a ano yɛ den ho.
Wɔ Ahinime bosome no mu, afe mpem mmienu ne du nkron no, wɔyɛɛ akoma ho sɛɛgyiri a waɔnfa sekan biara anka ho nanso wɔwiee no nkunimdie so<ref>{{Citation |title=KATH completes first successful open-heart surgery - MyJoyOnline |date=2015-11-21 |url=https://www.myjoyonline.com/kath-completes-first-successful-open-heart-surgery/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=KATH Makes History As Ghanaian Doctors Perform Heart Surgery Without A Cut |url=https://www.modernghana.com/news/962619/kath-makes-history-as-ghanaian-doctors-perform.html |language=en |access-date=2026-11-10}}</ref>
Wɔ Obubuo bosome no mu no, afe mpem mmienu ne du nkron (2019) no asupiti yi nyaa abasobɔdeɛ nnan ɛwɔ ''2019 Ghana Procurement ne supply chain'' abasobɔ dwuma a wɔdiiɛ no.
Wɔ Ɔbɛnim bosome no mu no, afe mpem mmienu ne aduonu mmienu(2022) no, Ghana Fangoo adwumakuo de mpa ɔha brɛɛ asupiti no sɛdeɛ ɛbɛyɛ a ɛbɛboa ama ayarefoɔ anya baabi ada.
Wɔ afe mpem mmienu ne aduonu nsia (2026) no, asupiti yi maa Ghanaman tee mfidie soronko a wɔanya wɔ asupiti hɔ a ɛreboa ma wɔn dwumadie rekɔ so sɛdeɛ wɔpɛ. Na ɛno mpo boa maa nnipa a na wɔrewuwu no, ɔha mu mu nkyekyɛmu du nsia so teeɛ. Saa anamɔntuo yi boa ma nnipa a na wɔbɛhwɛ wɔn ho yareɛ wɔ asupiti hɔ no pagya kɔɔ soro pa ara; bɛyɛ sɛ aduokron baako akyiripɔ mmienu ɛwɔ afe mpem mmienu ne aduonu nnum mu (2025)<ref>{{Citation |last=Doris Lonta |title=KATH records 16% drop in institutional deaths in 2025 |date=2026-04-23 |url=https://www.citinewsroom.com/2026/04/kath-records-16-drop-in-institutional-deaths-in-2025/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>.
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
j113b0g8pdhd1eh3zj9v2i2sfgt6g7j
201260
201248
2026-11-11T01:08:56Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201260
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
'''Komfo Anokye Asupiti''' a wɔsan frɛ no sɛ ''GEE'' yɛ asupiti kɛseɛ pa ara wɔ [[Kumase]], [[Asante Mantam|Asante mantam]] mu. Na ɛnyaa edin ''GEE'' ɛsiane nnipa a wɔde maa wɔn sɛ wɔnsi no; ''GEE Walter ne Slater''<ref>{{Citation |title=Our History - Komfo Anokye Teaching Hospital |url=https://kath.gov.gh/our-history/ |work=Komfo Anokye Teaching Hospital |language=en-US |access-date=2026-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914192006/https://kath.gov.gh/our-history/ |archive-date=2025-09-14 |url-status=dead}}</ref>. Asupiti yi ne asupiti a ɛtɔ so mmienu a ɛso pa ara wɔ ɔman [[Ghana]] mu<ref>{{Citation |title=Home {{!}} Harvard T.H. Chan School of Public Health |date=2024-08-07 |url=https://hsph.harvard.edu/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>. Na ɛno nso nko ara ne adumakuo a wɔyɛ adwuma titire fa mmea nyinaa wɔ [[Asante Mantam|Asante mantam]] mu<ref>{{Citation |last=George Ashiagbor, Richard Ofori-Asenso, Eric K. Forkuo, Seth Agyei-Frimpong |title=Measures of geographic accessibility to health care in the Ashanti Region of Ghana |date=2020-09-01 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2468227620301915 |work=Scientific African |volume=9 |pages=e00453 |doi=10.1016/j.sciaf.2020.e00453 |issn=2468-2276 |access-date=2026-11-10}}</ref>.
== Abakɔsɛm ==
Komfo Anokye Asupiti yi ne asupiti a na ɛdi mu pa ara a wɔde nnipa firi [[Asante Mantam|Asante mantam]], [[Bono ne Ahafo Mantam|Bono ne Ahafo mantam]] mu ne [[Atifi Mantam (Ghana)|Atifi mantam]] ba hɔ<ref>{{Citation |last=Pius Agbenorku, Isaac K. Donwi, Pawson Kuadzi, Paul Saunderson |title=Buruli ulcer: treatment challenges at three centres in ghana |date=2012 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3517849/ |work=Journal of Tropical Medicine |volume=2012 |pages=371915 |doi=10.1155/2012/371915 |issn=1687-9694 |pmc=3517849 |pmid=23251191 |access-date=2026-11-10}}</ref>. Ansa na no, wɔpagyaa Tamale mantam asupiti no ma no bɛyɛɛ kɛse, a na wɔde nnipa firi [[Atifi Mantam (Ghana)|atifi fam]],apueɛ ne [[Atɔɛ Mantam|atɔeɛ fam]] ba hɔ.Saa anamɔntuo yi boa maa asupiti no ho henhan no kakra<ref>{{Citation |url=http://www.ghananewsagency.org/health/tamale-teaching-hospital-leads-in-endoscopy-services-56958 |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |last=Myjoyonline.com |title=Ghana News - Doctors, nurses and babies suffocate from excessive heat at Tamale Teaching Hospital |url=http://www.myjoyonline.com/news/2014/February-13th/doctors-nurses-and-babies-suffocate-from-excessive-heat-at-tamale-teaching-hospital.php |access-date=2026-11-10}}</ref>.
Wɔsii asupiti no wɔ afe apem ahankron ne aduonum nnan (1954)<ref>{{Citation |title=Home {{!}} Harvard T.H. Chan School of Public Health |date=2024-08-07 |url=https://hsph.harvard.edu/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=Komfo Anokye Teaching Hospital - Ministry Of Health |date=2018-01-13 |url=https://moh.gov.gh/komfo-anokye-teaching-hospital/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=Our History - Komfo Anokye Teaching Hospital |url=https://kath.gov.gh/our-history/ |work=Komfo Anokye Teaching Hospital |language=en-US |access-date=2026-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914192006/https://kath.gov.gh/our-history/ |archive-date=2025-09-14 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation |title=INORMUS |url=http://www.inormus.ca/our-growing-network/66 |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |last=afrisearch |title=Why The komfo Anokye Teaching Hospital is Called "Gee" - African Research Consult |date=2020-11-14 |url=https://african-research.com/research/why-the-komfo-anokye-teaching-hospital-is-called-gee/ |work=African Research Consult |language=en-US |access-date=2026-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251204153004/https://african-research.com/research/why-the-komfo-anokye-teaching-hospital-is-called-gee/ |archive-date=2025-12-04 |url-status=dead}}</ref>, sɛ ɛnmɛyɛ asupiti kɛseɛ mma Asanteman<ref>{{Citation |title=Our History - Komfo Anokye Teaching Hospital |url=https://kath.gov.gh/our-history/ |work=Komfo Anokye Teaching Hospital |language=en-US |access-date=2026-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914192006/https://kath.gov.gh/our-history/ |archive-date=2025-09-14 |url-status=dead}}</ref>. Akyire yi no, wɔsesaa asupiti yi din de too komfo panin [[Komfo Anokye]]<ref>{{Citation |title=Our History - Komfo Anokye Teaching Hospital |url=https://kath.gov.gh/our-history/ |work=Komfo Anokye Teaching Hospital |language=en-US |access-date=2026-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914192006/https://kath.gov.gh/our-history/ |archive-date=2025-09-14 |url-status=dead}}</ref>; Komfo Anokye asupiti.Wɔgye di sɛ Anokye de sekantia bi sii Asanteman mfimfini<ref>{{Citation |title=Visit Ghana - Komfo Anokye Sword Site |url=https://visitghana.com/attractions/okomfo-anokye-sword-site/ |work=Visit Ghana |language=en-US |access-date=2026-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208070852/https://visitghana.com/attractions/okomfo-anokye-sword-site/ |archive-date=2025-02-08 |url-status=dead}}</ref> wɔ fam a nnipa pii abɔ mmɔden sɛ wɔbɛtu saa sekan no nanso wɔantumi. Wɔ afe apem ahankron ne aduokron nsia no wɔsii beaeɛ wɔ faako a sekan no si no a ɛwɔ asupiti hɔ<ref>{{Citation |title=The Sword That Can’t Be Moved – Africa Dispatch |url=https://nyujournalismprojects.org/africadispatch/2012/06/the-sword-that-cant-be-moved/ |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=The story of Okomfo Anokye's sword: The sacred sword that can’t be removed |date=2020-01-02 |url=https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/The-story-of-Okomfo-Anokye-s-sword-The-sacred-sword-that-can-t-be-removed-827809 |work=GhanaWeb |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>.
Wɔ afe apem ahankron ne aduonson nnum(1975) no wɔdanee asupiti no ma no bɛyɛɛ asupiti a ɛma nteteeɛ. Asupiti yi ne Kwame Nkrumah suapɔn<ref>{{Citation |title=College of Health Sciences : Faculty of Medicine |url=http://www.knust.edu.gh/chsci/about_medicine.htm |access-date=2026-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070812215505/http://www.knust.edu.gh/chsci/about_medicine.htm |archive-date=2007-08-12 |url-status=dead}}</ref>, beaeɛ a wɔsua nnuro no wɔ ayɔnkofa.Abibirem atɔeɛ fam kɔlegyi a wɔma nteteeɛ wɔ sɛɛgyiri,''obstetrics'' ne ''gynaecology'', ''otorhinolaryingology'', ''ophthalmology'' ne ''radiology''<ref>{{Citation |title=LIST OF ACCREDITED INSTITUTIONS FOR TRAINING |url=http://www.wacs-coac.org/list3.htm |access-date=2026-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070522063136/http://www.wacs-coac.org/list3.htm |archive-date=2007-05-22 |url-status=dead}}</ref> ama wɔn tumi krataa a wɔtumi de ma wɔn a wɔawie sukuu na wɔsan retoa soɔ no. Mprenpren yi, asupiti yi wɔ mpa apem baako<ref>{{Citation |title=About Us {{!}} Introduction |url=http://www.kathhsp.org/aboutus1.php |access-date=2026-11-10}}</ref>,nanso berɛ a wɔsiiɛ no na mpa a ɛwɔ asupiti hɔ no yɛ ahannum.
Beaeɛ a ɛnkyɛeɛ koraa a wɔde bɛkaa asupiti yi ho ne beaeɛ a wɔhwɛ akwanhyia a ɛsi ɔman no mu ne yareɛ a ano yɛ den ho.
Wɔ Ahinime bosome no mu, afe mpem mmienu ne du nkron no, wɔyɛɛ akoma ho sɛɛgyiri a waɔnfa sekan biara anka ho nanso wɔwiee no nkunimdie so<ref>{{Citation |title=KATH completes first successful open-heart surgery - MyJoyOnline |date=2015-11-21 |url=https://www.myjoyonline.com/kath-completes-first-successful-open-heart-surgery/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref><ref>{{Citation |title=KATH Makes History As Ghanaian Doctors Perform Heart Surgery Without A Cut |url=https://www.modernghana.com/news/962619/kath-makes-history-as-ghanaian-doctors-perform.html |language=en |access-date=2026-11-10}}</ref>
Wɔ Obubuo bosome no mu no, afe mpem mmienu ne du nkron (2019) no asupiti yi nyaa abasobɔdeɛ nnan ɛwɔ ''2019 Ghana Procurement ne supply chain'' abasobɔ dwuma a wɔdiiɛ no.
Wɔ Ɔbɛnim bosome no mu no, afe mpem mmienu ne aduonu mmienu(2022) no, Ghana Fangoo adwumakuo de mpa ɔha brɛɛ asupiti no sɛdeɛ ɛbɛyɛ a ɛbɛboa ama ayarefoɔ anya baabi ada.
Wɔ afe mpem mmienu ne aduonu nsia (2026) no, asupiti yi maa Ghanaman tee mfidie soronko a wɔanya wɔ asupiti hɔ a ɛreboa ma wɔn dwumadie rekɔ so sɛdeɛ wɔpɛ. Na ɛno mpo boa maa nnipa a na wɔrewuwu no, ɔha mu mu nkyekyɛmu du nsia so teeɛ. Saa anamɔntuo yi boa ma nnipa a na wɔbɛhwɛ wɔn ho yareɛ wɔ asupiti hɔ no pagya kɔɔ soro pa ara; bɛyɛ sɛ aduokron baako akyiripɔ mmienu ɛwɔ afe mpem mmienu ne aduonu nnum mu (2025)<ref>{{Citation |last=Doris Lonta |title=KATH records 16% drop in institutional deaths in 2025 |date=2026-04-23 |url=https://www.citinewsroom.com/2026/04/kath-records-16-drop-in-institutional-deaths-in-2025/ |language=en-US |access-date=2026-11-10}}</ref>.
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
ly9uzshajf9blhjswpzdcupsjnds6s2
Abatoɔ
0
17523
201282
200803
2026-11-11T11:52:29Z
Godfred Nyarko Kwasi
21680
/* */ Spelling correction
201282
wikitext
text/x-wiki
{{Dialect|Asante}}
'''Abatoɔ''' {{Audio|tw-Abatoɔ.ogg|pronounciation of "Abatoɔ"}} yɛ mmara kwan a nnipa fa so yi nnipa sɛ ananmusifoɔ wɔ [[amanyɔsɛm]] mu anaa sɛ ɔfese ahodoɔ mu.<ref>{{Citation |title=Election {{!}} History, Polls, Results, Date, & Facts {{!}} Britannica |date=2025-07-19 |url=https://www.britannica.com/topic/election-political-science |language=en |access-date=2025-07-22}}</ref><ref>{{Citation |title=Everything You Need to Vote - Vote.org |url=https://www.vote.org/ |language=en-US |access-date=2025-07-22}}</ref> Wɔnam abatoɔ so na wɔyi saa nnipa no.<ref>{{Citation |title=What is a by-election? |url=https://www.elections.nz/democracy-in-nz/about-elections/what-is-a-by-election/?utm_source=perplexity |language=en-NZ |access-date=2025-07-22}}</ref>Ɛyɛ adeɛ a ɛho hia yie pa ara wɔ ka-bi-ma-menka-bi amammuo mu sɛdeɛ ɛbɛyɛ a obiara bɛtumi akyerɛ n'adwene na biribiara mu ada hɔ fann ama nnipa anya wɔn ho nteaseɛ.<ref>{{Citation |title=Types of elections – Electoral Commission |url=https://ec.gov.gh/types-of-elections/?utm_source=perplexity |access-date=2025-07-22}}</ref>
== Abatoɔ Ahodoɔ ==
* Ɔmanpanin Abatoɔ: Saa abatoɔ yi kɔ so mfeɛ nnan biara. Saa abatoɔ yi ɔman mma a wɔatwerɛ wɔn din na wɔkura krataa nko ara na wɔwɔ akwanya sɛ wɔto saa aba yi. Wɔto saa aba yi de yi ɔmanpanin a ɔbɛdi ɔman no so mfeɛ nnan.<ref>{{Citation |title=Types of elections – Electoral Commission |url=https://ec.gov.gh/types-of-elections/?utm_source=perplexity |access-date=2025-07-22}}</ref><ref>{{Citation |title=Overview of the presidential election process {{!}} USAGov |url=https://www.usa.gov/presidential-election-process |language=en |access-date=2025-07-22}}</ref><ref>{{Citation |title=Voting and elections {{!}} USAGov |url=https://www.usa.gov/voting-and-elections |language=en |access-date=2025-07-22}}</ref>
* Mmarahyɛbadwa Abatoɔ: Wɔto saa aba yi de yi nnipa kɔ mmarahyɛbadwafie. Mpɛn pii no, deɛ wɔyɛ ne sɛ wɔto saa aba yi berɛ a wɔreto aba ayi ɔmanpanin no. Ɛno nti obiara a ɔtumi to aba no wɔ ho kwan sɛ ɔto aba no mmienu. Saa abatoɔ yi nso wɔto no mfeɛ nnan biara.
* Abatoɔ a ɛfa mansini ho ne kuo nketewa a ɛwɔ mansini no mu. Wɔto saa aba yi mfeɛ nnan biara.
* Refrɛndɔm: Saa abatoɔ yi yɛ "Aane" ne "Daabi" abatoɔ.
*Run- off: Saa abatoɔ yi nso yɛ sɛ wɔato aba awie nanso na nneɛma mu anna hɔ fann na wɔasan ato aba no foforɔ.
== Beaeɛ A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
ba800q3m2miplqo1circdtbw3jc45i4
Nea Wɔabɔ No Kwaadu
0
17670
201263
195621
2026-11-11T01:58:45Z
InternetArchiveBot
10377
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
201263
wikitext
text/x-wiki
Sɛ ɔdanseni bi kɔgyina adaka mu ka nsɛm bi sɛ ɛyɛ nokware turodoo de ma asɛnnie no a, nea wɔabɔ no kwaadu no tumi ka sɛ, "Ɛnyɛ nokware na sɛ ɛyɛ nokware a, ɔnkyerɛ no ɔkwan a ɔfaa so hunuu no, beaeɛ a ɔhunuu no ne tebea ne mmerɛtenten a ɔhunuu no wɔ beaɛ a shunuu no no anaa sɛ ɔtumi ka sɛ, danseni no nka nokware.[https://web.archive.org/web/20250709034322/https://formsbylawyers.com/defendant-and-prosecution/][https://abogadosgold.com/trial/defendant-in-court-case/]
Sɛ ɔdanseni bi adi kan abu wɔn fɔ a, wɔtumi gyina yeinom so ka sɛ, kwaadu a wɔde abɔ wɔn no nyɛ nokware.[https://legalclarity.org/what-is-a-defendant-in-a-court-case/]
== Baabi A Menyaa Mmoa Firiiɛ ==
1.[https://web.archive.org/web/20250709034322/https://formsbylawyers.com/defendant-and-prosecution/ What Is the Role of the Defendant and Prosecution in Court?]
2.[https://abogadosgold.com/trial/defendant-in-court-case/ Courtroom Role of the Defendant in Legal Proceedings - Abogados Gold]
3.[https://legalclarity.org/what-is-a-defendant-in-a-court-case/ What Is a Defendant in a Court Case? - LegalClarity]
trcl0v44koz86ikm4lnvvwzzgzmw28b
Schmalkalden
0
18207
201240
201086
2026-11-10T14:59:07Z
K7yz3
22268
201240
wikitext
text/x-wiki
[[File:Schmalkalden aus der Vogelperspektive.jpg|thumb|245x245px|[[File:DEU Schmalkalden COA.svg|thumb|110x110px|Ahyɛnsodeɛ|left]][[File:Schmalkalden mapa turingia.png|thumb|113x113px|Beae a ɛwɔ Gyaaman]]]]
'''Schmalkalden''' yɛ kurow bi a ɛwɔ [[Gyaaman]] man Thüringen mu. Kurow no wɔ nnipa bɛyɛ 19,000 na ɛwɔ Schmalkalden-Meiningen [[Mansini|mansin]] mu. Ɛne ''Thüringer Kwaeɛ'' hyeɛ.
''Hochschule Schmalkalden'' yɛ sukuu kɛseɛ bi a ɛde Bachelor ne Master adesua (bere nyinaa ne bere fã) ne adesua a wɔyɛ bere a wɔreyɛ adwuma nso ma. Nhwehwɛmu ne nkyerɛkyerɛ no twe adwene kɛse si MINT so (= Akontaabu, [[Kɔmputa]], Abɔde ho [[Nyansahufoɔ|nyansahu]] ne Mfiridwuma). Wɔ awɔwbere semester 2023/2024 mu no, na asuafoɔ 2,580 na wɔakyerɛw wɔn din wɔ hɔ.<ref>{{Citation |title=Programmes |date= |url=https://www.hs-schmalkalden.de/en/studying/programmes |publisher=Hochschule Schmalkalden |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref>[[File:Hochschule Schmalkalden aus der Vogelperspektive.jpg|thumb|Sukuupɔn no fi soro]]''Elisabeth Klinikum Schmalkalden'' yɛ ayaresabea kɛseɛ bi a ɛma ayaresa a ɛho hia wɔ ɔmanfoɔ ayaresa nhyehyɛeɛ mu, na ɛwɔ adwumayɛfoɔ bɛboro 300. Ne nkyɛn no, Ayaresa ne Akwahosan Dwumadibea (MVZ) ne asa a wɔyɛ dialysis nso wɔ hɔ. Sɛ wɔka mmeaeɛ abiɛsa yi bom a, wɔyɛ ɔmantam no mu ayaresa ne akwahosan ho nhyehyɛeɛ ketewa bi.<ref>{{Citation |title=7. Thüringer Krankenhausplan |date= |url=https://www.tmasgff.de/fileadmin/user_upload/Gesundheit/Dateien/Krankenhaus/thueringer_krankenhausplan_stand_januar2020.pdf |year=2020 |publisher=Freistaat Thüringen |access-date=2026-11-06}}</ref>
[[File:Schmalkalden Altstadt 03.jpg|thumb|Gua dedaw no, St. Georg [[Asɔre dan]] ne adan a wɔde nnua ayɛ]]Wɔ Schmalkalden no, adwumakuw bi a wɔfrɛ no ''Thüringer Waldquell Mineralbrunnen'' wɔ hɔ. Ɛno na ɛyɛ ''Vita Cola''. Wɔ Germany apuei fam no, Vita Cola wɔ gua no mu kyɛfa a ɛto so mmienu, ''Coca-Cola'' akyi. Nanso, wɔ Thüringen mantam mu no, ɛno na ɛdi kan.<ref>{{Citation |last= |title=Schmalkalden: Thüringer Waldquell verkauft wieder mehr Vita Cola |date=2018-03-07 |url=https://www.mdr.de/thueringen/sued-thueringen/schmalkalden-meiningen/thueringer-waldquell-bilanz-vita-cola-100.html |work= |publisher=MDR |language=de-DE |access-date=2026-11-06}}</ref>
[[File:AaIMG 1253 SM Vita-Cola.jpg|thumb|Vita Cola adwumayɛbea]]
== Nhyehyɛeɛ ==
* Schmalkalden ne Aue, Näherstille, Reichenbach, Volkers, Weidebrunn bom
* Asbach
* Grumbach
* Mittelschmalkalden ne Haindorf bom
* Mittelstille ne Breitenbach bom
* Möckers
* Springstille
* Wernshausen ne Niederschmalkalden, Helmers bom
[[File:Ab2008_Schmalkalden_Stadtentw.png|frameless|400x400px]]
== Abɔnten nkitahodi ==
* [https://schmalkalden.de Schmalkalden no wɛbsaet]
* [https://hs-schmalkalden.de Sukuupɔn Schmalkalden no wɛbsaet]
* [https://www.elisabeth-klinikum.de Ayaresabea kɛseɛ Elisabeth no wɛbsaet]
== Nsɛm a wɔde gyinaa so ==
<references />
[[Nkyekyεmu:Kuro]]
[[Nkyekyεmu:Gyaaman]]
e150cpcj00qjpz300js6rvne5kqduh9
201241
201240
2026-11-10T15:08:11Z
K7yz3
22268
201241
wikitext
text/x-wiki
[[File:Schmalkalden aus der Vogelperspektive.jpg|thumb|245x245px
|[[File:Schmalkalden mapa turingia.png|thumb|113x113px|Beae a ɛwɔ [[Gyaaman]]]]
[[File:DEU Schmalkalden COA.svg|thumb|110x110px|Ahyɛnsodeɛ|left]]]]
'''Schmalkalden''' yɛ kurow bi a ɛwɔ [[Gyaaman]] man Thüringen mu. Kurow no wɔ nnipa bɛyɛ 19,000 na ɛwɔ Schmalkalden-Meiningen [[Mansini|mansin]] mu. Ɛne ''Thüringer Kwaeɛ'' hyeɛ.
''Hochschule Schmalkalden'' yɛ sukuu kɛseɛ bi a ɛde Bachelor ne Master adesua (bere nyinaa ne bere fã) ne adesua a wɔyɛ bere a wɔreyɛ adwuma nso ma. Nhwehwɛmu ne nkyerɛkyerɛ no twe adwene kɛse si MINT so (= Akontaabu, [[Kɔmputa]], Abɔde ho [[Nyansahufoɔ|nyansahu]] ne Mfiridwuma). Wɔ awɔwbere semester 2023/2024 mu no, na asuafoɔ 2,580 na wɔakyerɛw wɔn din wɔ hɔ.<ref>{{Citation |title=Programmes |date= |url=https://www.hs-schmalkalden.de/en/studying/programmes |publisher=Hochschule Schmalkalden |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref>[[File:Hochschule Schmalkalden aus der Vogelperspektive.jpg|thumb|Sukuupɔn no fi soro]]''Elisabeth Klinikum Schmalkalden'' yɛ ayaresabea kɛseɛ bi a ɛma ayaresa a ɛho hia wɔ ɔmanfoɔ ayaresa nhyehyɛeɛ mu, na ɛwɔ adwumayɛfoɔ bɛboro 300. Ne nkyɛn no, Ayaresa ne Akwahosan Dwumadibea (MVZ) ne asa a wɔyɛ dialysis nso wɔ hɔ. Sɛ wɔka mmeaeɛ abiɛsa yi bom a, wɔyɛ ɔmantam no mu ayaresa ne akwahosan ho nhyehyɛeɛ ketewa bi.<ref>{{Citation |title=7. Thüringer Krankenhausplan |date= |url=https://www.tmasgff.de/fileadmin/user_upload/Gesundheit/Dateien/Krankenhaus/thueringer_krankenhausplan_stand_januar2020.pdf |year=2020 |publisher=Freistaat Thüringen |access-date=2026-11-06}}</ref>
[[File:Schmalkalden Altstadt 03.jpg|thumb|Gua dedaw no, St. Georg [[Asɔre dan]] ne adan a wɔde nnua ayɛ]]Wɔ Schmalkalden no, adwumakuw bi a wɔfrɛ no ''Thüringer Waldquell Mineralbrunnen'' wɔ hɔ. Ɛno na ɛyɛ ''Vita Cola''. Wɔ Germany apuei fam no, Vita Cola wɔ gua no mu kyɛfa a ɛto so mmienu, ''Coca-Cola'' akyi. Nanso, wɔ Thüringen mantam mu no, ɛno na ɛdi kan.<ref>{{Citation |last= |title=Schmalkalden: Thüringer Waldquell verkauft wieder mehr Vita Cola |date=2018-03-07 |url=https://www.mdr.de/thueringen/sued-thueringen/schmalkalden-meiningen/thueringer-waldquell-bilanz-vita-cola-100.html |work= |publisher=MDR |language=de-DE |access-date=2026-11-06}}</ref>
[[File:AaIMG 1253 SM Vita-Cola.jpg|thumb|Vita Cola adwumayɛbea]]
== Nhyehyɛeɛ ==
* Schmalkalden ne Aue, Näherstille, Reichenbach, Volkers, Weidebrunn bom
* Asbach
* Grumbach
* Mittelschmalkalden ne Haindorf bom
* Mittelstille ne Breitenbach bom
* Möckers
* Springstille
* Wernshausen ne Niederschmalkalden, Helmers bom
[[File:Ab2008_Schmalkalden_Stadtentw.png|frameless|400x400px]]
== Abɔnten nkitahodi ==
* [https://schmalkalden.de Schmalkalden no wɛbsaet]
* [https://hs-schmalkalden.de Sukuupɔn Schmalkalden no wɛbsaet]
* [https://www.elisabeth-klinikum.de Ayaresabea kɛseɛ Elisabeth no wɛbsaet]
== Nsɛm a wɔde gyinaa so ==
<references />
[[Nkyekyεmu:Kuro]]
[[Nkyekyεmu:Gyaaman]]
0unz82sayik19fl6bp7upkg4eibioo7