Википедия
tyvwiki
https://tyv.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BB_%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD
MediaWiki 1.47.0-wmf.10
first-letter
Медиа
Тускай
Чугаа
Ажыглакчы
Ажыглакчы чугаа
Википедия
Википедия дугайында сүмелел
Файл
Файл чугаа
МедиаВики
МедиаВики чугаа
Майык
Майык чугаа
Дуза
Дуза чугаа
Аңгылал
Аңгылал чугаа
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Тинмей, Дозур-оол Лайзапович
0
8090
52383
51542
2026-07-15T03:31:11Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
52383
wikitext
text/x-wiki
{{Эртемден
|төрүттүнген хүнү = 10.03.1939
|төрүттүнген чери = [[Бии-Хем]], [[ТАР]]
|эртем деңнели = экономика эртемнериниң кандидады
|эртем сферазы = регионнар экономиказы
|ажыл чери = [[ТывКУ]]
|альма-матер = Г.В. Плеханов аттыг Москваның улус ажыл-агый институду}}'''Тинмей Дозур-оол Лайзапович''' (1939-2014) - сураглыг партия болгаш төре ажылдакчызы, эртемден, педагог база публицист, Кызыл хоорайның чагырыкчызы чораан, Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы, Тываның күрүне университединиң профессору, экономика эртемнериниң кандидады, Делегей чергелиг инвестиция болгаш тудуг экономиказының академиязының кежигүн-корреспондентизи, Россияның хостуг экономиктиг ниитилелиниң кежигүнү, Россия Федерациязының журналисттер эвилелиниң, Тываның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
== Намдары ==
Тинмей Дозур-оол Лайзапович 1939 чылдың март 10-да Тыва Арат Республиканың Бии-Хем кожуунга төрүттунген. Эге класстарда өөренип турганы Хадыңның ортумак школазынга 2009 чылда Д. Л. Тинмейниң адын тывыскан.
1961 чылда Г.В. Плеханов аттыг Москваның улус ажыл-агый институдун дооскан. 1977 чылда ССРЭ-ниң Хөй-ниитичи эртемнер академиязының аспирантуразын дооскаш, экономика эртемнеринге "Формирование и рациональное использование трудовых ресурсов региона (на примере Восточной Сибири)" деп темалыг кандидат эртем чадазын камгалап алган. 1961-1965 чылдарда Кызылда күрүнениң педагогика институдунга политэкономика башкызы бооп ажылдап турган. Ооң соонда Комсомолдуң Тывада облкомунуң секретары, Тыва АССР-ниң Күрүне планының Удуртукчузунуң оралакчызы кылдыр, Совет Эвилелиниң коммунистиг партиязының Каа-Хем райкомунуң бирги секретары, Совет Эвилелиниң коммунистиг партиязының Тывада обкомунуң салбырының эргелекчизи кылдыр, КПРФ-тиң Тывада рескомунуң секретары, Кызыл хоорайның чагырыкчызы кылдыр, Тыва Республиканың Дээди хуралының секретары кылдыр, Тыва Республиканың Күрналогинспекциязының даргазының бирги оралакчызы кылдыр, Кызыл хоорайның Күрналогинспекциязының удуртукчузу кылдыр, Кызылдың экономика болгаш эрге техникумунун директору кылдыр, СибУПК-ның Тывада салбырының директору кылдыр ажылдап чораан.
== Башкы болгаш эртем ажыл-ижи ==
Д.Л. Тинмейниң башкылаан чылдары ниитизи-биле 52 чыл, ооң иштинде 26 чылды ол дээди өөредилге черлеринге ажылдаан. "Налоги и налогообложение", "Экономическая теория", "История экономических учений", "Основы глобалистики", "Антимонопольная политика государства", "Экономическая трансформация постсоциалистических стран", "Экономическая политика РТ", "История Тувы" деп эртемнерни башкылап турган. Д.Л. Тинмей - 50 ажыг номнарның болгаш брошюраларның, "Экономика и право" деп чыындының 17 үндүрүлгезиниң автору, тургузукчу-редактору. Өйлеп-өйлеп үнер парлалгага ооң 100 ажыг чүүлү үнген.
2007 чылда "Российское могущество будет прирастать Сибирью и Ледовитым океаном" деп регионалдыг мөөрейге "Оценка эффективности развития угольного комплекса и его влияния на социально-экономическое состояние Республики Тыва" (удуртукчузу Д.Л. Тинмей) деп проект Россияның гуманитарлыг эртем фондузунуң 1000000 рубль шаңналын ТывКУ-нуң бюджединче удуп алган. "География Республики Тыва" (Кызыл, 2006) деп номнуң эртем рецензентизи болуп турар, "Путеводителя для студентов Кызылского техникума экономики и права" деп чүүлдүң тургузукчузу. 2003 чылда ооң саналы-биле техникум иштинге Немелде өөредилге салбыры ажыттынган. 2008 чылдан Кызылдың экономика болгаш эрге техникуму Россияның ортумак өөредилге черлериниң аразында төлептиг черни ээлеп турар.
== Шаңнал-макталы ==
Д.Л. Тинмей СССР, РФ, Тыва Республиканың 8 медалының эдилекчизи. Оларнын аразында:
* "Педагогика эртемнеринге киирген үлүг хуузу дээш" деп К.Д. Ушинский аттыг медаль (2006)
* А.С. Макаренконуң ордени (2008)
* "Россияның потребкооперациязының сайзыралынче киирген үлүг хуузу дээш" деп орден (2009)
* "Космонавтиканың 50 чылы ою" деп медаль (2011).
== Кол ажылдары ==
* «Всегда впереди» (Тыванын комсомолунуң ажыл-ишчи амыдыралының тос кезээ, 1976 чыл)
* «Она жила Смольным, Кремлём и Тувой»
* "Отравленные стрелы (Тывага удур солун сеткүүлге удур 1990-1991 чылдарда дайын база ону катап өөскүдериниң оралдажыышкыны)" (1999 чыл)
* "Экономическая теория: история и предмет" (2001 чыл)
* "Кызыл: достижения и потери" (2002 чыл)
* "Глобализация" (2002 чыл)
* «Кызыл – достижения и потери» (2003 чыл)
* «Орденоносный Пий-Хем» (2003 чыл)
* "Беседы о налогах" (2004 чыл)
* "Слово о Туве" (2005 чыл)
* Популярный словарь "Рыночные термины и понятия" (2006 чыл)
* "Налоги и налогообложение" (4 ном, 2007 чыл)
* "Избранное" 3 томнуг (2009 чыл)
* «Мой Кызыл» (2009 чыл)
* «Кызыл – это было недавно» (2009 чыл)
* «Тува: От амбын-нойона до президента»
* "Экономика и право" (2003 чылдан 2010 чылдар)
* «Моя жизнь: «Весна и Лето», «Моя жизнь: Золотая осень» (2009-2010 чылдар)
* «На перекрёстке двух веков и эпох» (2013 чыл).
* «Коррупция: Политико-экономический и правовой аспекты» (2013 чыл)
== Дөс ==
# Нурзат, У. Дозур-оол Тинмей Лайзапович / У. Нурзат // Люди и события Тувы : календарь-хронограф-2014 / ГБУ "НБ им. А.С. Пушкина Респ. Тыва", Нац. музей Респ. Тыва, Тув. ин-т гуманит. исслед. ; сост. : Л.М. Чадамба, Е.М. Ак-кыс, Ч.Э. Монгуш. - Кызыл, 2013. - С.66-67.
== Шөлүглер ==
# [https://www.tuvaonline.ru/2014/05/04/dozur-ool-tinmey-napisal-54-knigi-za-10-let-bolshe-chem-lenin.html Дозур-оол Тинмей написал 54 книги за 10 лет. Больше чем Ленин]
# [https://vcatuva.ru/8290.html Тываның күрүне университединиң хүндүлүг профессорунуң чырык адынга]{{Чедимчок шөлүг|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
# [https://risk-inform.ru/text/2005/16/statue16.html ПАМЯТНИК ГЛУПОСТИ, НЕВЕЖЕСТВУ И ЛЖИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224064759/https://risk-inform.ru/text/2005/16/statue16.html |date=2019-12-24 }}
# [https://www.tuvaonline.ru/2014/07/14/ostanovilos-serdce-pochetnogo-grazhdanina-kyzyla-byvshego-mera-stolicy-tuvy-dozur-oola-tinmeya.html Остановилось сердце Почетного гражданина Кызыла, бывшего мэра столицы Тувы Дозур-оола Тинмея]
[[Аңгылал: Г.В. Плеханов аттыг Москваның улус ажыл-агый институдунуң доозукчузу]] [[Аңгылал: Тываның күрүне университединиң башкылары]]
qw94gq730gwfjkd78auc7lj1643ur76
Байынды, Елизавета Байыровна
0
8413
52379
45557
2026-07-15T00:23:21Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
52379
wikitext
text/x-wiki
{{Чогаалчы
| Имя = <!--(имя)*-->Байынды Елизавета Байыровна
| Оригинал имени = <!--(имя на языке оригинала)-->
| Изображение = <!--(картинка)-->
| Ширина = <!--(ширина картинки, по умолчанию 250px)-->
| Описание изображения = <!--(описание картинки)-->
| Имя при рождении = <!--(имя при рождении)-->
| Псевдонимы = <!--(псевдонимы)-->
| Полное имя = <!--(полное имя)-->
| Дата рождения = 09.01.1951
| Место рождения = с. Ак-Дуруг, Улуг-Хемский район, Тувинская автономная область
| Дата смерти = <!-- в формате dd.mm.1950 (для живых игнорировать или поставить «неизвестно»)-->
| Место смерти = <!--(место смерти: для живых поле игнорировать)-->
| Гражданство = <!--(гражданство)-->
| Род деятельности = <!--(литературный профиль: прозаик, поэт, драматург, переводчик, литературный критик)*--> камнерез,заслуженный художник Тувинской АССР.
| Годы активности = <!--(период творческой активности, например, 1802—1870)-->
| Направление = <!--(литературное направление)-->
| Жанр = <!--(жанры, в которых работал)-->
| Язык произведений = <!--(язык или языки, на которых автор писал свои произведения)-->
| Дебют = <!--(дебютная книга)-->
| Премии = <!--(главные профессиональные премии)-->
| Награды = <!--(нелитературные награды)--> заслуженный художник Тувинской АССР, лауреат Государственной премии Российской Федерации, медаль «В память 850-летия Москвы», серебряная медаль Российской Академии художеств
| Автограф = <!--(картинка подписи)-->
| Сайт = <!--(официальный сайт)-->
| Lib = <!--(ссылка на сайт Lib.ru)-->
| Викитека = <!--(укажите «нельзя», если произведения несвободны)-->
| Викицитатник = <!--(ссылка на Викицитатник)-->
}}
'''Байынды Елизавета Байыровна''' ([[1951 чыл|1951 чылдың]] [[9 январь|январь 9-та]] [[Тыва Республика|Тываның]] [[Улуг-Хем кожууну|Улуг-Хем кожуунунуң]] [[Ак-Дуруг|Ак-Дуруг сумузунга]] төрүттүнген) — даш чонукчузу-чурукчу, [[Тыва Автономнуг Совет Социалистиг Республика|Тыва АССР-ниң]] алдарлыг чурукчузу, [[Россия|Россия Федерациязының]] Күрүне шаңналының лауреады.
== Намдары ==
Байынды Елизавета Байыровна 1951 чылдың январь 9-та Тываның Улуг-Хем кожуунунуң Ак-Дуруг сумузунга төрүттүнген арат өг-бүлеге төрүттүнген. 1967 чылда Елизавета Байыровна [[Кызылдың уран чүүл колледжи|Кызылдың уран чүүл училищезинче]] кирип алган. Ону чедиишкинниг дооскаш, даш чонукчузу-чурукчу кылдыр ажылдай берген. Ийи чыл иштинде Улусчу чогаадылга бажыңынга эт-херекчел кылырының уран чүүл талазы-биле методистеп ажылдаан, оон Кызылдың мебель фабриказының сувенирлер кылыр цехке даш чонукчузу кылдыр ажылдаан. 1978 чылда ону [[Москва облазы|Москва облазында]] Хотьково хоорайда Абрамцев уран чүүл үлетпүр училищезинче билиин бедидип чоргузупкан. Ону ол тергиин дооскан. Ол бодунуң ачазы РСФСР-ниң И.Е. Репин аттыг Күрүне шаңналының эдилекчизи Байынды Байыр Сарыговичтиң төлептиг өөреникчизи, уран чүүлчү салгалының уламчылакчызы болган. 1980 чылда Е. Б. Байынды ССРЭ-ниң чурукчулар эвилелиниң кежигүнүнге кирген болгаш Тываның чурукчулар эвилелиниң чанында Тыва уран чүүл бүдүрүлгелиг мастерскаяларынга улусчу даш чонукчузу мастер кылдыр ажылдай берген. Ооң-биле чергелештир Кызылдың уран чүүл школазынга (амгы Надя Рушева аттыг Уран чүүл школазы) база Р.Д. Кенденбиль аттыг Республиканың уран чүүл школазынга башкылап ажылдай берген. 1991 чылда «Тыва АССР-ниң алдарлыг чурукчузу» деп хүндүлүг атка төлептиг болган. 1992 чылда Россия Федерациязының Күрүне шаңналының культура болгаш уран чүүл талазы-биле лауреады болган.
== Уран чүүлү ==
Ооң баштайгы даштан кылган ажылы — тыва хережээнниң хөрек тураскаалын Е. Байынды өөренип турар үезинде 1974 чылда кылган. 1976 чылда Москвага «Совет Россия» деп IV-кү бүгү Россия чергелиг уран чүүл көрүлдезинге ооң киржилдези онза болуушкун болган. Е. С. Байынды үргүлчү Республика, Россия, Эвилел база Делегей чергелиг делгелгелерге үргүлчү киржип турар апарган: «Социалистиг Сибирь», «Биче хевирниң скульптуразы», «Сибирьниң аныяк чурукчулары», «Россияның аныяа», «Россияның аң-мең чурукчулары», «Төрээн чуртту одурту», «Россияның улусчу уран чүүлү», «Сибирь», «Россия» база хары чурттарның — [[Канада]], [[Америка|АКШ]], [[Моол|Монголия]], [[Япония]]. Ооң даштан чонган ажылдары чаңгыс турар аң-меңниң овурларын көргузүп турар (аъттар, телер, сарлыктар, арзылаңнар, бугалар, хойлар, тевелер). Ооң соонда ол овурларның шимчээшкин, аажы-чаңныг, аң бүрузүнүң онзагайлыг кылдыр көргүзүп эгелээр. 1970 чылдарның төнчүзү — 1980 чылдарның эгезинде Елизавета Байыровнаның уран чүүлүнде мунукчуларның сериязы көстүп кээр — «Мунукчу» (1979), «Шиилээр кыс мунукчу» (1980), «Хувискаалдың мункучузу» (1984). 1980 чылдарның ортузундан 1990 чылдарның төнчүзүнге чедир Е. Б. Байындының уран чүүлчү ажыл-ижинде чаа биче пластика деп техника-биле кылдынган ажылдар көстүп кээп турар: «Өңнүктер» (1986), «Чөрүү теве» (1988), «Ужурашкыже» (1989), «Чаңныктыг улу, чылан база сарбашкын» (1989), «Бистиң чаш үевис» (1990). дээш оон-даа өске. Ооң тергиин дээн чонар-даштан кылган ажылдары [[Красноярск|Красноярсктың]], [[Чита|Читаның]], [[Иркутск|Иркутскиниң]] уран чүүл музейлеринде, [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургтуң]] этнография музейинде, [[Москва]] хоорайның Бүгү Россия чергелиг каасталга-хереглелдиг болгаш улусчу уран чүүлүң музейинде, [[Тываның Национал музейи|Тыва Республиканың Алдан-Маадыр аттыг национал музейинде]] база хууда уран чүүл чыыштарында бараалгаттынган.
== Шаңналдары, алдар ады ==
* Тыва АССР-ниң алдарлыг чурукчузу (1991)
* Россия Федерациязының күрүне шаңналының лауреады (1992)
* «В память 850-летия Москвы» деп медаль (1997)
* Россияның уран чүүл Академиязының мөңгүн медалы (1998)
== Литература ==
* Байынды Е. Б. Арзылан // Вторая художественная выставка «Защитникам Отечества посвящается» : Каталог. — М., 1995. — С. 39
* Тюлюш Е. Б. Арзылан. Верблюд. Дерующиеся козлы // Молодые художники Сибири : Каталог. — Омск, 1978.
* Тюлюш Е. Б. Стремительная всадница: (Ил) // Червонная С. М. Тыва Республиканын чурукчулары = Художники Республики Тыва. — СПб, 1995. — С.157.
== Примечания ==
{{Примечания}}Мелодия в камне : Биобиблиогр.указ. /Нац. б-ка им. А. С. Пушкина; Сост. Л. М. Чадамба. — Кызыл : РИО НБ, 1998.
== Шөлүглер ==
# [http://gov.tuva.ru/press_center/news/society/21092/ Глава Тувы: Сплоченность является самым главным фактором, который даст нам возможность в очередной раз быть сильнее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200626034855/http://gov.tuva.ru/press_center/news/society/21092/ |date=2020-06-26 }}
# [https://www.tuva.asia/news/tuva/2824-bayyndy.html Юбилей известного тувинского камнереза Елизаветы Байынды]
# [https://www.tuvaonline.ru/2011/01/09/prinimaet-pozdravleniya-s-yubileem-izvestnyy-tuvinskiy-kamnerez-elizaveta-bayyndy.html Принимает поздравления с юбилеем известный тувинский камнерез Елизавета Байынды]
# [http://www.centerasia.ru/issue/2005/35/259-zov_agalmatolita.html ЗОВ АГАЛЬМАТОЛИТА]
# [http://www.dslib.net/muzee-vedenie/istorija-razvitija-i-sovremennoe-sostojanie-kamennoj-plastiki-tuvy.html История развития и современное состояние каменной пластики Тувы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181014091106/http://www.dslib.net/muzee-vedenie/istorija-razvitija-i-sovremennoe-sostojanie-kamennoj-plastiki-tuvy.html |date=2018-10-14 }}
[[Аңгылал:Январьның 9 төрүттүнген]]
6ixrduwvrphli2lts4f1958qoq2kt0w
Токарчук, Ольга
0
8846
52384
45966
2026-07-15T03:33:24Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
52384
wikitext
text/x-wiki
{{Чогаалчы
| Имя = Ольга Навоя Токарчук
| Род деятельности = {{писательница|Польши|XX века|XXI века}}, {{поэтесса|Польши|XX века}}
| Премии = {{Нобелевская медаль}} [[Нобелевская премия по литературе]] ([[2018 год в литературе|2018]])<br>[[Нике (премия)|Нике]] (2008, 2015)<br>[[Международная Букеровская премия]]<br>[[Премия Виленицы]] (2013)<br>[[Премия Самуила Богумила Линде]] (2008)
| Награды = {{ряд-л|{{Серебряная медаль «За заслуги в культуре Gloria Artis»}}}}
}}
'''Ольга Навоя Тока́рчук''' (польск. <span lang="pl" style="font-style:italic;">Olga Nawoja Tokarczuk</span><ref>{{Шаблон:Cite web|url=https://rejestr.io/krs/243763/stowarzyszenie-kulturalne-gory-babel|title=Stowarzyszenie Kulturalne "Góry Babel" {{!}} Rejestr.io|accessdate=2019-10-10}}</ref>; 29 январь 1962 чылда, Сулехувка төрүттүнген) — поляк чогаалчы база шүлүкчү. Делегей чергелиг Букеров шаңналының (2018) база [[2019 чыл|2019 чылда]] литературада Нобель шаңналының эдилекчизи.
== Намдары ==
[[Файл:Olga_Tokarczuk_(2018).jpg|солагай|мини|300x300пкс|2018 чыл]]
Токарчук Сулехув деп хоорайга төрүттүнген. Ооң бир кырган-аваларының бирээзи украин уктуг<ref name="бибиси-укр">{{Шаблон:Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-russian-44228496|title=Писательница Ольга Токарчук получила Международную Букеровскую премию|website=BBC News. Україна|date=2018-05-23|accessdate=2019-10-14}}</ref>. Токарчук Варшаваның университединиң психология факультедин дооскаш, Валбжихе психотерапевтилеп ажылдап турган. Амгы үеде Вроцлавада чурттап чоруур.
Баштай шүлүктер чыындызы үндүрген. 1993 чылда «Ном улузунуң оруу / Путь людей книги» деп романы чырыкче үнген. «Маңчылар / Бегуны» деп романы «Нике» (2008) деп эң алдарлыг литература талазында шаңналды эккелген. Токарчук кыска проза чогаалының база мастери. Ооң чогаалдары дыка хөй дылдарже очулдурттунган.
2018 чылдың майда Ольга Токарчук Делегей чергелиг Букеров шаңналын (2018) «Ма ңчылар / Бегуны» (польск. <span lang="pl" style="font-style:italic;">Bieguni</span>, {{lang-en|Flights}}<span lang="en" style="font-style:italic;">Flights</span>) деп романы дээш алган. Бир дугаар поляк чогаалчылар аразындан ол шаңналга төлептиг болган.
База ол ышкаш [[2019 чыл|2019 чылда]] литературада Нобель шаңналының эдилекчизи<ref name="бибиси-рус">{{Шаблон:Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-49989707|title=Почему Нобелевку по литературе дали Ольге Токарчук и Петеру Хандке? Объясняют эксперты|website=BBC News. Русская служба|date=2019-11-10|accessdate=2019-10-14}}</ref>. Ынчап кээрге, Токарчук Нобель шаңналын алган Польшадан чогаалчыларның беш дугаары болган.
== Шаңналдары ==
* Премия Виленицы (2013)
* Букеровская премия (2018)
* Нобелевская премия по литературе (2018, присуждена в 2019 году)
== Орус дылда үндүрген чогаалдары ==
; романнары база чечен чугаа чыыштары
* {{Ном|заглавие=Путь людей книги|ответственный=перевод с польского [[Старосельская, Ксения Яковлевна|К. Я. Старосельской]]|место=М.|издательство=[[АСТ (издательство)|АСТ]]|год=2002|страниц=240|серия=Мастера. Современная проза|isbn=5-17-012646-8}}
* {{Ном|заглавие=Правек и другие времена|ответственный=послесловие П. Чаплинского; перевод с польского Т. Изотовой|место=М.|издательство=[[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]]|год=2004|страниц=336|isbn=5-86793-306-7}}
* {{Ном|заглавие=Дом дневной, дом ночной|место=М.|издательство=АСТ|год=2005|страниц=320|isbn=5-17-022137-1}}
* {{Ном|заглавие=Игра на разных барабанах|ответственный=предисловие [[Витковский, Михал|М. Витковского]]|место=М.|издательство=Новое литературное обозрение|год=2006|страниц=376|isbn=5-86793-456-X}}
* {{Ном|заглавие=Последние истории: роман|ответственный=предисловие А. Вольны-Хамкало; перевод с польского [[Адельгейм, Ирина Евгеньевна|И. Адельгейм]]|место=М.|издательство=Новое литературное обозрение|год=2006|страниц=240}}
* {{Ном|заглавие=Бегуны: роман|ответственный=предисл. Э. Худобы; пер. с польского И. Адельгейм|место=М.|издательство=Новое литературное обозрение|год=2010|страниц=404|isbn=978-5-86793-825-3}}
* {{Ном|заглавие=Диковинные истории|ответственный=пер. с польского И. Адельгейм|место=М.|издательство=[[ЭКСМО]]|год=2019|страниц=288|isbn=978-5-04-101961-7}}
; Чечен чугаалары
* {{Чүүл|заглавие=Номера / перевод К. Старосельской|издание=[[Иностранная литература]]|тип=журнал|год=2000|номер= 8}}
* {{Чүүл|заглавие=Че Гевара / перевод Марины Курганской|издание=[[Новая Польша]]|тип=журнал|год=2005|номер=7−8}}
== Демдеглелдер ==
{{Примечания}}
== Литература ==
* Туркевич. В поисках «золотой середины» (о прозе Ольги Токарчук)// Studia Polonorossica: К 80-летию Елены Захаровны Цыбенко. — М., 2003.
* [http://wyborcza.pl/1,90497,5770552,Nike_2008_dla_Olgi_Tokarczuk____Bieguni__ksiazka_roku.html Roman Pawłowski. Nike 2008 dla Olgi Tokarczuk — «Bieguni» książką roku]// Gazeta Wyborcza. 2008-10-05.
* Dörte Lütvogt: Raum und Zeit in Olga Tokarczuks Roman 'Prawiek i inne czasy' (Ur- und andere Zeiten). — Frankfurt a. M.: Lang, 2004.
== Шөлүглер ==
* [http://magazines.russ.ru/authors/t/tokarchuk/ Ольга Токарчук в Журнальном зале]
* [http://tokarczuk.wydawnictwoliterackie.pl/biogram.php Биография Ольги Токарчук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140215062538/http://www.tokarczuk.wydawnictwoliterackie.pl/biogram.php |date=2014-02-15 }} на ''Wydawnictwo Literackie.pl''
* [http://culture.pl/ru/artist/olga-tokarchuk Биография Ольги Токарчук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815080823/https://culture.pl/ru/artist/olga-tokarchuk |date=2020-08-15 }} на ''culture.pl''{{ref-ru}}
[[Аңгылал:Алфавиттээн кижилер]]
[[Аңгылал:Январьның 29 төрүттүнген]]
jzyhex03ai9kdmv4mv4u6nag6p1ikbh
Потанин, Григорий Николаевич
0
9769
52381
45884
2026-07-15T02:38:02Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
52381
wikitext
text/x-wiki
{{Эртемден
| Имя = Григорий Николаевич Потанин
| Научная сфера = [[География]], [[этнография]], [[фольклорист]]ика, [[ботаника]]
| Награды и премии = {{ряд|выровнять=влево|{{Константиновская медаль}}}}
| Известен как = Исследователь [[Центральная Азия|Центральной Азии]].
| Знаменитые ученики = [[Адрианов, Александр Васильевич]]
| Научный руководитель =
| Альма-матер = [[Сибирский кадетский корпус|Омский кадетский корпус]]<br>[[Петербургский университет]]
| Место работы =
| Гражданство = {{Флагификация|Российская империя}}, {{Флагификация|РСФСР}}
| Оригинал имени =
| Место смерти = {{МестоСмерти|Томск}}, [[РСФСР]]
| Дата смерти = 30.6.1920
| Место рождения = [[Ямышевская крепость]], [[Омская область (Российская империя)|Омская область]] (ныне {{МестоРождения|Павлодарская область|в Павлодарской области}}, [[Казахстан]])
| Дата рождения = 4.10.1835 (22.09)
| Описание изображения =
| Ширина = 200px
| Изображение = Potanin.jpg
| Сайт =
}}
'''Григорий Николаевич Потанин''' (1835 чылдың сентябрь 22 [октябрь 4], Ямышев Шивээзи Иртыш шугуму, Омск облазы, Россия империязы — 1920 чылдың июнь 30, Томск, РСФСР) — [[Россия|российжи]] [[География|географ]], этнограф, фольклорист, ботаник, публицист; хөй-ниити ажылдакчызы. Императорнуң Орус Географтыг Ниитилелиниң кежигүнү.
== Намдары ==
Омск облазының Иртыш шугумунуң Ямышев Шивээзинге казак офицер кижиниң өг-булезинге төрүттүнген.
1846 чылда — 11 харлыг тургаш, Омскунуң кадет корпузунга өөренип кирген{{Sfn|Шиловский|2004|страницы=}}.
Шериг албанын эрттирген соонда, Томск хоорайга 1858 чылда келгеш, революционер-анархист М. А. Бакунин-биле найыралдажып алгаш, Санкт-Петербургче аңаа Петербургтуң университединге өөренир күзелин боттандырып чорупкан.
1859 чылдан 1861 чылга чедир Петерьбургтуң унивесритединге физика-математика факультединге боду хослуг дыңнакчы кылдыр барып турган. 1861 чылдың октябрьда сургуулчу тура халыышкыннарга киришкен дээш ону тудуп хоругдааш, Омскче шөлүпкен.
1863—1864 чылдарда эртемден-географ П.П.Семёнов-Тяншанскийниң саналы-биле Иртыш хемниң эриинде Тарбагатай дагларның чанынче экспедицияже чорупкаш, үнүштерниң улуг коллекциязын чыып алган.
1865 чылдың чайынында «Общества независимости Сибири» деп ниитилелге киришкени дээш хоругдаттыргаш, Тотьмаже шөлүттүрген. Аңаа үш чыл болгаш Вологда губерниязының Никольск хоорайже шөлүттурген.
1874 чылда Императорнуң Орус Географтыг Ниитилелиниң дилээ-биле агарткан.
==== Эртем экспедициялары (1876—1899) ====
Г. Н. Потанинниң кол эртем чедиишкиннери Төп болгаш Чөөн Азияже 5 эртем-шинчилелдиг экспедициялары-биле холбашкан (1876 - 1899).
* '''1876—1878 гг.''' — Бирги (Соңгу-Барыын Моол) экспедициязы.
* '''1879—1880 гг.''' — Ийиги (Моол-Тыва) экспедициязы. Ооң составынга натуралист база географ А. В. Адрианов чораан. 1879 чылдың июньда Кош-Агач суурдан эгелээш, Убсу-Нур хөлге четкеш, 1880 чылда Иркутск хоорайга төнген.
* '''1884—1886 гг.''' — Кыдат-Төвүт (Ганьсуй) экспедициязы.
* '''1892—1893 гг.''' — Ийиги Кыдат-Төвүт (Ганьсуй) экспедициязы.
* '''1899 год''' — Кыдаттың Соңгу-Чөөн чүгүнче экспедициязы.
1902 чылда Г. Н. Потанин Томск хоорайже көжүп келген. Аңаа сөөлгү хүннеринге чедир эртмем ажылы, культура-чырыдыышкынныг ажылдарга киржип чурттап чораан.
[[Файл:Могила_Потанина_ГН.JPG|мини|275x275пкс|<center>Г. Н. Потанинге ооң чевээнде тураскаал. <br /> Университет кезек арыы</center>|ссылка=Special:FilePath/Могила_Потанина_ГН.JPG]]
*
== Ажылдары ==
* {{Чүүл|автор=Потанин Г. Н.|заглавие=Урга|ссылка=https://vivaldi.nlr.ru/pm000020508/view#page=591|язык=|издание=[[Всемирная иллюстрация]]|тип=журнал|год=1891|том=46|номер=1178|страницы=131—133|doi=|issn=}}
* '' Потанин Г. Н. '' Очерки северо-западной Монголии" в четырёх томах. — СПб., 1881—1883 ([http://dlib.rsl.ru/viewer/01003899987#?page=1 Вып.] [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003899987#?page=1 I]; [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003899986#?page=1 Вып.] [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003899986#?page=1 II]; [[c:File:Essays on Northwestern Mongolia- Results of the 1879–1880 Travels for the Imperial Russian Geographical Society WDL6856.pdf|Вып.]] [[c:File:Essays on Northwestern Mongolia- Results of the 1879–1880 Travels for the Imperial Russian Geographical Society WDL6856.pdf|III]]; [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003899984#?page=1 Вып.] [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003899984#?page=1 IV])
* '' Потанин Г. Н. '' Тангутско-тибетская окраина Китая и центральная Монголия", 1893
* [http://elib.tomsk.ru/purl/1-6102/ Потанин Г. Н. Областническая тенденция в Сибири.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201002001522/http://elib.tomsk.ru/purl/1-6102/ |date=2020-10-02 }} — Томск, 1907 (Основная работа Потанина по областничеству) ([http://dlib.rsl.ru/viewer/01003743462#?page=1 в РГБ])
* ''Потанин Г. Н.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Potanin_IV92_5.htm Пи-Лин-Сы. (Отрывок из путевых заметок о северо-восточном Тибете)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724153404/http://memoirs.ru/rarhtml/Potanin_IV92_5.htm |date=2014-07-24 }} // Исторический вестник, 1892. — Т. 48. — № 5. — С. 390—405.
* '' Потанин Г. Н. '' Восточные мотивы в средневековом европейском эпосе". — М., 1899.
* '' Потанин Г. Н. '' [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000395997 Сага о Соломоне. Восточные мотивы к вопросу о происхождении саги]. — Томск, 1912.
* '' Потанин Г. Н. '' [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000248225 Ерке. Культ сына неба в Северной Азии. Материалы к турко-монгольской мифологии]. — Томск, 1916.
* {{Ном|автор=Потанин Г. Н., Потанина А. В.|заглавие="Сибирь. Монголия. Китай. Тибет. Путешествия длиною в жизнь"|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Эксмо]]|год=2014|страниц=464|серия=Великие путешествия|isbn=978-5-699-73059-9|тираж=4000|ref=}}
*
{{Чажыт блоктуң эгези|Г. Н. Потанинге тураскаадып адаан үнүштер}}
{|
|- valign=top
|
* {{Btname|Adenophora potaninii|[[Korsh.]]}}
* {{Btname|Aconitum potaninii|[[Kom.]]}}
* {{Btname|Allium potaninii|[[Regel]]}}
* {{Btname|Amitostigma potaninii|[[Ivanova]]}}
* {{Btname|Amygdalus potaninii|[[Batalin]]}}
* {{Btname|Astragalus potaninii|[[Kom.]]}}
* {{Btname|Berberis potaninii|[[Maxim.]]}}
* {{Btname|Berteroa potaninii|[[Maxim.]]}}
* {{Btname|Betula potaninii|[[Batalin]]}}
* {{Btname|Calligonum potaninii|[[Losinsk.]]}}
* {{Btname|Caragana potaninii|[[Kom.]]}}
* {{Btname|Clematis potaninii|[[Maxim.]]}}
* {{Btname|Corydalis potaninii|[[Maxim.]]}}
* {{Btname|Corylus potaninii|[[Bobrov]]}}
* {{Btname|Cotoneaster potaninii|[[Pojark.]]}}
* {{Btname|Cremanthodium potaninii|[[C.Winkl.]]}}
* {{Btname|Delphinium potaninii|[[Huth]]}}
* {{Btname|Dioscorea potaninii|[[Prain]] & [[Burkill]]}}
* {{Btname|Euphorbia potaninii|[[Prokh.]]}}
* {{Btname|Eutrema potaninii|[[Kom.]]}}
* {{Btname|Festuca potaninii|[[Tzvelev]] & [[E.B.Alexeev]]}}
* {{Btname|Glyceria potaninii|[[Tzvelev]]}}
|
* {{Btname|Helictotrichon potaninii|[[Tzvelev]]}}
* {{Btname|Hierochloë potaninii|[[Tzvelev]]}}
* {{Btname|Hedera potaninii|[[Pojark.]]}}
* {{Btname|Impatiens potaninii|[[Maxim.]]}}
* {{Btname|Incarvillea potaninii|[[Batalin]]}}
* {{Btname|Indigofera potaninii|[[Craib]]}}
* {{Btname|Iris potaninii|[[Maxim.]]}}
* {{Btname|Juncus potaninii|[[Buchanan]]}}
* {{Btname|Juniperus potaninii|[[Kom.]]}}
* {{Btname|Jurinea potaninii|[[Iljin]]}}
* {{Btname|Larix potaninii|[[Batalin]]}}
* {{Btname|Leptodermis potaninii|[[Batalin]]}}
* {{Btname|Ligularia potaninii|[[Pojark.]]}}
* {{Btname|Lycium potaninii|[[Pojark.]]}}
* {{Btname|Onosma potaninii|{{Popov}}}}
* {{Btname|Oxytropis potaninii|[[Бунге, Александр Андреевич|Bunge]] ex [[Palib.]]}}
* {{Btname|Paeonia potaninii|[[Kom.]]}}
* {{Btname|Pedicularis potaninii|[[Maxim.]]}}
* {{Btname|Potentilla potaninii|[[Th.Wolf]]}}
* {{Btname|Prangos potaninii|[[Schischk.]]}}
* {{Btname|Ranunculus potaninii|[[Kom.]]}}
|
* {{Btname|Rhamnus potaninii|[[Ja.Vassiliev]]}}
* {{Btname|Rheum potaninii|[[Losinsk.]]}}
* {{Btname|Rhododendron potaninii|[[Batalin]]}}
* {{Btname|Rhus potaninii|[[Maxim.]]}}
* {{Btname|Rosa potaninii|[[Sumnev.]]}}
* {{Btname|Salsola potaninii|[[Iljin]]}}
* {{Btname|Salvia potaninii|[[Krylov]]}}
* {{Btname|Sambucus potaninii|[[Ja.Vassiliev]]}}
* {{Btname|Sanicula potaninii|[[Bobrov]]}}
* {{Btname|Scrophularia potaninii|[[Ivanina]]}}
* {{Btname|Senecio potaninii|[[C.Winkl.]]}}
* {{Btname|Serratula potaninii|[[Iljin]]}}
* {{Btname|Silene potaninii|[[Maxim.]]}}
* {{Btname|Stipa potaninii|[[Roshev.]]}}
* {{Btname|Symplocos potaninii|[[Gontsch.]]}}
* {{Btname|Syringa potaninii|[[C.K.Schneid.]]}}
* {{Btname|Tanacetum potaninii|[[Krasch.]]}}
* {{Btname|Taraxacum potaninii|[[Tzvelev]]}}
* {{Btname|Trapa potaninii|[[V.N.Vassil.]]}}
* {{Btname|Vitis potaninii|[[Maxim.]]}}
* {{Btname|Zygophyllum potaninii|[[Maxim.]]}}
|}
{{Чажыт блоктуң төнчүзү}}
== Демдеглелдер ==
{{Примечания|2}}
== Литература ==
* Потанин, Григорий Николаевич // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* {{Ном|автор=|издательство=|тираж=|isbn=|серия=Записки императорского Русского географического общества по отделению этнографии|страниц=|страницы=|том=34|год=1909|место=СПб.|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11196#page/1/mode/grid/zoom/1|оригинал=|заглавие=Сборник в честь семидесятилетия Григория Николаевича Потанина|ссылка часть=|ref=Сборник}}
* ''Лялина М. А.'' [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003684391#?page=7 Путешествия Г. Н. Потанина]. — СПб.: А. Ф. Девриен, ценз. 1898. — XII, 224 с.
* ''Обручев, В. А.'' Григорий Николаевич Потанин : краткий очерк его жизни и деятельности. — Москва, 1916 [http://elib.tomsk.ru/purl/1-6097/].
* {{Ном|автор=Шиловский М. В.|издательство=ИД «Сова»|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|страницы=|том=|год=2004|место=Новосибирск|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=http://history.nsc.ru/kapital/project/potanin/index.html|оригинал=|заглавие=«Полнейшая самоотверженная преданность науке»: Г. Н. Потанин. Биографический очерк.|ссылка часть=|ref=Шиловский}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231110231/http://history.nsc.ru/kapital/project/potanin/index.html |date=2016-12-31 }} Архивная копия от 31 декабря 2016 на Wayback Machine
* Потанин, Григорий Николаевич // Томск от А до Я: Краткая энциклопедия города. / Под ред. д-ра ист. наук Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томск: Изд-во НТЛ, 2004. — С. 267-268. — 440 с. — 3 000 экз. — <nowiki>ISBN 5-89503-211-7</nowiki>.
* {{Ном|автор=[[Сагалаев, Андрей Маркович|Сагалаев А. М.]], [[Крюков, Владимир Михайлович|Крюков В. М.]]|заглавие=Г. Н. Потанин: Опыт осмысления личности|ссылка=http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000209996|ответственный=Отв. ред. [[Васильевский, Руслан Сергеевич|Р. С. Васильевский]]|место=Новосибирск|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]], Сиб. отд-ние|год=1991|страниц=232|серия=[[Страницы истории нашей Родины]]|isbn=5-02-029735-6|тираж=5700|издание=|страницы=}}
* {{Ном|автор=Сагалаев А. М., Крюков В. М.|заглавие=Потанин, последний энциклопедист Сибири: Опыт осмысления личности|ответственный=|ссылка=|место=Томск|издательство=Изд-во НТЛ|год=2004|страниц=208|isbn=5-89503-207-9|тираж=}}
* Обручев В. Великий первооткрыватель Азии Григорий Потанин // Армейский сборник : Научно-методический журнал МО РФ. — М.: Редакционно-издательский центр МО РФ, 2008. — № 12. — С. 56-59. — ISSN 1560-036X.
* Сборник к 80-летию дня рождения Григория Николаевича Потанина. Избранные статьи и биографический очерк. Типо-литография Сибирского товарищества печатного дела. Томск. 1915.
* Юбилей Г. Н. Потанина // Сибирская торговая газета. № 218. 12 октября 1905 года. Тюмень.
* Литературное наследство Сибири. Т.6. Г. Н. Потанин. Воспоминания. Новосибирск: Западно-Сибирское книжное издательство, 1983. — С. 102—103.
== Шөлүглер ==
* [http://hrono.ru/biograf/bio_p/potanin_gn.php Потанин Григорий Николаевич] на сайте «Хронос»
* [http://nature.baikal.ru/text.shtml?id=446 «Китайский мандарин» из Сибири] О экспедициях Г. Н. Потанина и М. М. Березовского в Китай и Монголию.
* [http://akunb.altlib.ru/kollekczii-elektronnoj-bibilotekt/issledovateli-i-puteshestvenniki-altajskogo-kraya/potanin-grigoriy-nikolaevich/ Потанин Григорий Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918070627/http://akunb.altlib.ru/kollekczii-elektronnoj-bibilotekt/issledovateli-i-puteshestvenniki-altajskogo-kraya/potanin-grigoriy-nikolaevich/ |date=2020-09-18 }} в Электронной библиотеке АКУНБ
* [https://web.archive.org/web/20170808153500/http://map.nklibrary.kz/pdf/shuhov/presnovskie_stranicy.pdf]
* [http://xn--80aaa0andw4aj.xn--p1ai/index/biografii/4851-potanin-grigorij-nikolaevich/24847?start=40]
[[Аңгылал:Алфавиттээн кижилер]]
[[Аңгылал:Октябрьның 4 төрүттүнген]]
tkg69r3um4vsirdp66el4j0bmtglra5
Чихачёв, Пётр Александрович
0
9770
52385
46591
2026-07-15T04:19:54Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
52385
wikitext
text/x-wiki
{{Эртемден
| Изображение = Pjotr Alexandrowitsch Tschichatschow.jpeg
| Место рождения = {{МестоРождения|Гатчина}}, [[Санкт-Петербургская губерния]], [[Российская империя]]
| Место смерти = {{МестоСмерти|Флоренция|во Флоренции}}, [[Тоскана]], [[Италия]]
| Научная сфера = [[география]], [[геология]]
| Место работы =
| Альма-матер = {{Императорский Санкт-Петербургский университет||}}
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = назвал [[Кузнецкий угольный бассейн]]
| Награды и премии =
}}
'''Пётр Александрович Чихачёв''' (1808 чылдың август 16 [28], Гатчина, Санкт-Петербург губерниязы — 1890 чылдың октябрь 13, Флоренция, Тоскана, [[Италия]]<ref name="БСЭ3">{{УСЭ-ден|автор=В. В. Цыбульский}}</ref>) — географ, геолог база аян-чорукчу.
== Намдары ==
Гатчины хоорайның директорунуң бажыңынга төрүттүнген.
*
1820 чылда адазы ажылындан үне бергенде, Царское Село хоорайга чурттай бергеннер. Бажыңынга эртем чедип, Петербургтуң университединче кирип алгаш, даштыкы чурттардан бээр лекциялар дыңнап чораан.
Өоредилгезиниң соонда 1830 чылда дипломаттыг корпусче кирип алгаш, Константинопольда Россияның элчин черинге ажылдай берген.
1835 чылдан тура бодун географияга, аян-чорукка, эртем-шинчилел ажылынга бердинипкен.
1842 чылда [[Алдай (даглары)|Алтайже]] ол черниң физика-географтыг байдалын, [[география]] база [[Геология|геологиязын]] шинчилээр экспедицияга чораан. Ол уеде аңаа кээп чорааш, [[Тыва Республика|Тываның]] девискээринче кирип, Тыва чурттуң географиязының, төөгузүнүң, геологиязының баштайгы шинчилекчизи деп адаттынып чоруур.
Ол экспедицияның түңнелинде «Путешествие в Восточный Алтай», деп ажылы Парижке 1845 чылда үнген (''«Voyage scientifique dans l’Altaï oriental et les parties adjacentes de la frontière de Chine par Pierre de Tchihatcheff…»'').
Петр Александровичиниң кол ажыдыышкыны — Кузнецкиде хөмүр-даш чыдынын ажытканы.
Петр Александровичиниң ады-биле Алтайда улуг кырларның бирээзи — Чихачёв кырларын адаан, аңаа ол уезинде шинчилел ажылдарын кылып турган.
1863 чылдан 1864&nbsp;чылга чедир Армения, Курдистан, Чөөн Фракия база Биче Азияже 8 экспедицияларны баштаан.
Американың Каттышкан Штаттарынга аян-чорук кылып чорааш, Россия биле АКШ-тың келир үези күчүлүг боорун чугаалап чораан<ref>{{Ном|автор=Иванян Э. А.|заглавие=Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII-XX века.|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Международные отношения|год=2001|страницы=|страниц=696|isbn=5-7133-1045-0}}</ref>.
Орус Географтыг Ниитилелдиң кежигүнү<ref>{{Ном|автор=Иванян Э. А.|заглавие=Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII-XX века.|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Международные отношения|год=2001|страницы=|страниц=696|isbn=5-7133-1045-0}}</ref>.
1869 чылда өгленип алгаш, Флоренцияга чурттап чорааш, аңаа чок болган.
== Библиографиязы ==
* ''Tchihatcheff P.'' [https://books.google.ru/books?id=b21BAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Voyage scientifique dans l’Altai oriental]. Paris: Gide et comp., 1845. 466 p.
* ''Tchihatcheff P.'' Lettres sur la Turquie, 1850
* ''Tchihatcheff P.'' Asie Mineure: Description physique, statistique et archéologique de cette contrée, 8 vol. 1852—1868
* ''Tchihatcheff P.'' Le Bosphore et Constantinople, 1864, 2 éd. 1877
* ''Tchihatcheff P.'' Considérations géologiques sur les îles Océaniques, 1878
* ''Tchihatcheff P.'' Espagne, Algérie et Tunisie, 1880
* ''Tchihatcheff P.'' Études de géographie et d’histoire naturelle, 1890
=== Орус дыл кырында парлаан чүүлдери ===
* {{Ном|автор=Чихачёв П. А.|заглавие=Путешествие в Восточный Алтай. 1842 г.|ответственный=Пер. с франц.|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]. Главная редакция восточной литературы|год=1974|страниц=360|серия=Центральная Азия в источниках и материалах XIX — начала XX века|тираж=6000}}
* {{Ном|автор=Чихачёв П. А.|заглавие=Испания, Алжир и Тунис|ответственный=Сокр. пер. с франц. и предисл. [[Цыбульский, Владимир Васильевич|В. В. Цыбульского]]; Художник А. Б. Бобров|место=М.|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|год=1975|страниц=352|тираж=20000}}
* {{Ном|автор=Чихачёв П. А.|заглавие=Страница о Востоке|ответственный=Пер. с франц. и предисл. [[Цыбульский, Владимир Васильевич|В. В. Цыбульского]]; Коммент. А. А. Кожуховской и М. В. Цыбульской; Отв. ред. [[Лазарев, Михаил Семёнович|М. С. Лазарев]]|место=М.|издательство=Наука. Главная редакция восточной литературы|год=1982|страниц=216|тираж=10000}}
== Демдеглелдер ==
{{Примечания}}
== Литература ==
* Чихачев, Петр Александрович // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М., 1896—1918.
* Чихачев, Петр Александрович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* {{Ном|автор=[[Цыбульский, Владимир Васильевич|Цыбульский В. А.]]|заглавие=П. А. Чихачёв — исследователь, путешественник|место=М.|издательство=[[Географгиз]]|год=1961|страниц=160}}
* {{Ном|автор=[[Цыбульский, Владимир Васильевич|Цыбульский В. А.]]|заглавие=Пётр Александрович Чихачов (1808—1890). Платон Александрович Чихачов (1812—1892)|ответственный=Отв. ред. [[Нарочницкий, Алексей Леонтьевич|А. Л. Нарочницкий]]|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|страниц=224|серия=[[Научно-биографическая литература]]|isbn=5-02-003339-1}}
* {{Ном|автор=[[Цыбульский, Владимир Васильевич|Цыбульский В. А.]]|заглавие=Научные экспедиции по Казахстану (А. Гумбольдт, П. Чихачев, Г. Щуровский)|ссылка=http://www.e-reading.club/bookreader.php/127663/Cybul'skiii_-_Nauchnye_ekspedicii_po_Kazahstanu.html|ответственный=Автор предисловия А. Л. Нарочницкий; Рецензенты: [[Бейсенова, Алия Сарсеновна|А. С. Бейсенова]], [[Горбунов, Алдар Петрович|А. П. Горбунов]]|место=Алма-Ата|издательство=Казахстан|год=1988|страниц=184|isbn=5-615-00406-1}}{{Чедимчок шөлүг|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Родионова Т. Ф. Знаменитые географы и путешественники братья Чихачёвы — уроженцы Гатчины // Гатчина: Страницы истории. — С. 69—70.
== Шөлүглер ==
* [http://liveroads.ru/index.php?id=text&show=tchihatcheff П. А. Чихачёв, «Путешествие в Восточный Алтай. 1842 г.» на «Живых дорогах Сибири»]{{Чедимчок шөлүг|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Аңгылал:Алфавиттээн кижилер]]
[[Аңгылал:Августтуң 28 төрүттүнген]]
[[Аңгылал:Category:Императорнуң Санкт-Петербургта университединиң доозукчулары]]
efvip0d2e3r8w5jbss1v9muxri864l1
Бичей, Омак Эресович
0
9897
52380
39000
2026-07-15T00:36:23Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
52380
wikitext
text/x-wiki
{{Кижи
| үндезин ат = Бичей, Омак Эрес оглу
| төрүттүнген хүнү = 25.12.1991
| мөчээн хүнү = 25.05.2014
| шаңналдары база премиялары = {{Медаль За отвагу}}
}}
'''Бичей, Омак Эресович''' (1991ч 12а 25х төр. – 2014ч 5а 25х мөч.) – [[Россия|Россияның]] Иштики херектер министерствозунуң иштики шерииниң тускай сорулгалыг разведка-десанты бөлүүнун дайынчызы, снайпер. Дайынчы даалга үезинде эштерин камгалап тура чок болган. "За отвагу" (чок болганда) медальдың эдилекчизи (2015).
== Допчу-намдары ==
1991 чылдың декабрь 25-те төтүттүнген. Ол өг-бүлезиниң ийи дугаар оглу. Кады төрээннери беш кыс, бир оол. 1998 чылда Хөнделең ортумак школазынга 1-ги клазынга өөренип кирген, ол-ла школаны 2009 чылда 11-ги классты дооскан. 2009-2011 чылдарда Кызылдың башкы колледжинге өөренгеш дооскан. 2011-2012чч шериг албанын эртиргеш, 2012 чылда керээ-биле Чечен Республикаже шериг хүлээлгезин эртирип чорупкан. Ол шеригге Россиянын Иштики херектер министерствозунун шериинин спецназ отрядтың разведовательно-десантный бөлүүнүң снайпери болуп хүлээлгезин эртирип турган. 2014 ч май 24-те караул үезинде боевиктер -биле боолашкан үезинде амы-тынындан чарылган. Авазы – ясли-сад кижизидикчи башкызы, ачазы чурулга-күш-ажыл кичээлдериниң башкызы. "Выслуга лет" дээш үннгеннер. Амгы үеде хүндүлүг дышталгада. Хөнделең суурнуң үлегерлиг хөй-ажы төлдүг өг-бүлези. Омак өг-бүлелиг, оолдуг турган.
=== Чаш чылдары ===
Бичии Омак ачазы кадарчылаарга, оозундан чыда калбас, ыглап тургаш эдерип чоруптар турган. Арыг-силиг. Бир катап ооренгеш келирге, бажыны хирлиг болурга, аъш-чем-даа чивейин, ыглапкаш, бажынын аштап кирипкен. Бичиизинден чедип аар дээн сорулгазын албан чедип алыр, ону кылбаан шаанда оожургавас турган. Кожазының сактып чугаалап турары-бие алырга, Омак 5-6 харлыында эштери-биле ойнап турган боду, инектерин сактып келгеш, эштери оолдарны: «Адыр! Мени маңаа манап олуруңар шүве! Мен иннектерим дозуп эккээйн!» – дээш, эштерин каапкаш, дөңнү куду чүгүрүп чоруй барган дээр. 10 харлыында-ла аажы-чаңы көстүп келген: дуңмаларын, ол хамаан чок угбаларын: «Эки өөрениңер! Чалгаа чорбаңар, арыг- силиг чоруңар!» – деп чагыыр чораан. Школага өөренип тургаш «Ученик года» мөөрейге киришкеш, бир дугаар черни чаалап алган. Ол дээш Океан лагеринге дыштангаш келген. Школаны доозуп тура идекпейжи чоруу-биле Школаның презиндендизи – кылдыр соңгуткаш, ол хүлээлгезин төлептиг күүсеткен.
== Маадырлыг чоруу ==
Бичей Омак Россияның Иштики херектер министерствозунуң иштики шерииниң тускай сорулгалыг разведка-десанты бөлүүнге хүлээлгезин эттирип турган. Эрестиг, хөглүг-омак, дузааргак, соруккур эр турган – деп, кады хүлээлге эттирип турган эштери сактып чугаалаарлар. «Омактың кол көстүп турар эки чүвези: аскы-сөзүнге ээ болгаш ёзулуг эр кижи кылдыр алдынары...» 2014 чылдың май 24-те Омактың 8 кижи кежигүүннүг бөлүүн Чечен Республиканың Урус-Мартан районунда Рошни-Чу суурунче террористерниң хенертен халдап келген бөлүүн узуткаары-биле чоруур кылдыр дужаал келген. Бичей Омак Эресович бөлүү-биле террористерни истеп-сүрүп чеде бергеннер, ынчалза-даа дүн дүшкенин барымдаалааш, эртенги хүннү манап алыр сорулга салганнар. Эштери удуп-дыштанып, дүн чарып чыдып алырга, Омак дүнеки кедегни харыылаар кылдыр артып калган. Хондур карак шиммейин кадарып хонган аныяк эр, даң бажында дайызынның кедеп кел чыдарын эскерип кааш, бодунуң амы-тынын бодавайын, эштерин сагындырары-биле боевиктерже баштай от ажыдып, боолап эгелээн. Омака хамаарыштыр дең эвес тулчуушкун эгелээн. Омактың сагындырган ачызында, эштери оттуп кээп, тулчуушкунга белеткенип четтигипкеннер. Эштери дуза кадып кел чыдырда, Омак халдап келген хөй санныг дайызыннар-биле дең эвес аткылажыышкынга аар балыглаткан. Дуза кадып келген эштери дайызынны аткаарлаар кылдыр албадапкаш, хөрээнче өлүмнүг кылдыр аар балыглаткан Омакты тып алганнар. Аныяк маадыр амы-тынындан чарлы берген болган. Омак бодунуң амы-тынын харамнанмайын эштерин хенертен халдаар – деп бодаан дайызындан камгалап алган болган.
== Маадырны ажааганы ==
Маадырны [[Тыва Республика]]ның Барыын-Хемчик кожуунуң Хөнделең сумузунга ажааган. Бир чугаалап калза артык эвес чүве: Хөнделең – дээрге, Совет Эвилелинин маадыры (Тыва Арат Республиканың бир дугаар ол атты алган кижизи), Ада-чуртуң Улуг дайынының киржикчизи, Хомушку Намгаевич Чүргүй-оолдуң чурту. Бичей Омакты төрээн чуртунга үдеп чедирирде келген улус: кады хүлээлге эттирип турган командири болгаш эжи подполковник Роман Бекетов биле анаа шеригжи Алдын-Херел Сымчаан. Мөчээн маадырның аалында ада-иези, дунмалары, ажы-төлү артып калган. Аныяк эр хүлээлге эттирип чоруурда өгленип алган турган. Ооң кадайы – Шончалай Монгуш (хамааты бадылгага), оларның оглу 2014 чылдың апрельде төрүттүнген.
[[Тыва Республика]]ның баштыңы [[Кара-оол, Шолбан Валерий оглу|Шолбан Валерьевич Кара-оол]] маадырның өг-бүлезинге дузаны кадарын шиитпирлээш, кажыыдалын илереткен: «Ол хире аныяк кижиниң амы-тыны үстү бергени аарышкылыг болгаш кажыыданчыг-дыр! Ынчалза-даа бистер боостаага кара чүве чыдыпса-даа, шын-на сеткиливис-биле чоргаарланыыр бис, чүге дээрге Бичей Омак ышкаш оолдар бистиң төрээн чуртувусту маадырлыг чоруу-биле алдаржыдып чоруурлар!» Дайынчыны 2014 чылдың май 29-та ажааган. Ажааган чери – Хөнделең сумузу, Барыын-Хемчик кожуун. Ажаалга үезинде Красноярск шериг округтуң шериг оркестири ёзулал кылдыр хөгжүмнүг үделгени кылган болгаш Барыын-Хемчик шериг комиссариадынын шериглери автоматтардан дааштаашкын адыгларны кылганнар.
== Шаңналдары ==
2015 чылдын декабрь 30-де Чазак бажыңынга Тыва Республиканың баштыңы Россия Федерациязынын президентизи В.В. Путиниң адының мурнундан Бичей Омак Эрес-ооловични "За отвагу" (чок болганда) медаль-биле шаңнаан. Шаңналды дайынчынын ачазы, Эрес Бичей хүлээп алган.
== Шөлүглер ==
# https://vcatuva.ru/news/2014/05/30/161.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417235057/https://vcatuva.ru/news/2014/05/30/161.html |date=2021-04-17 }}
# https://www.mngz.ru/russia-world-sensation/1586877-glava-tuvy-vruchil-medal-za-otvagu-posmertno-rodnym-pogibshego-specnazovca-omaka-eresovicha-bichey.html
# https://newslab.ru/news/590743
== Демдеглелдер ==
{{Демдеглелдер}}
[[Аңгылал: Маадыр]]
[[Аңгылал: Кызылдың башкы колледжинге өөренгеш дооскан]]
k0lqijzf9hrz9q9zgnlo9dm84ejc3xx
Санаа, Артас Валентин оглу
0
10696
52382
46186
2026-07-15T02:56:43Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
52382
wikitext
text/x-wiki
{{Кижи
|чурумал = Artas Sanaa Tokyo2020.jpg
|чурумал тайылбыры = Артас Санаа Токиода. Олимпиада соонда. 2021 ч.
}}
'''Артас Валентин оглу Санаа''' ({{lang-kk|Нұрислам Валентинұлы Санаев}}; 1991 чылдың ийи айның 9-та төрүттүнген) – [[Тыва кижи|тыва]] уктуг [[Россия]] болгаш [[Казахстан|Казахстанның]] хостуг хүреш мөгези. 2021 чылда [[Токио|Токиога]] болуп эрткен [[Олимпий оюннары|Олимпий оюннарының]] хүлер шаңналының, 2018 чылдың Делегей чемпионадының мөңгүн шаңналының, Азия чемпионадының 2017 чылда хүлер, а 2018 чылда алдын шаңналының эдилекчизи.
== Намдары ==
Санаа Валентин оглу Артас 1991 чылдың ийи айның 9-та [[Тыва Автономнуг Совет Социалистиг Республика|Тыва АССР-ниң]] [[Чадаана]] хоорайга төрүттүнген.
2012 чылда [[Ярыгин, Иван Сергеевич|И. Ярыгин]] аттыг делегей чергелиг маргылдаага баштайгы үнүүшкүнүн кылгаш, 3-кү черни ээлээн. Россияның чыынды командазының составынга ат-алдарлыг делегей чергелиг маргылдааларга киржип, аңаа мөңгүн медальдарны чаалап ап турган.
2014 чылда Динмухаммед Кунаевтиң шаңналдары дээш эрткен делегей чергелиг маргылдааның түңнелдери-биле Казахстан биле Россияның Хүреш федерацияларының аразында Казахстанның чыынды командазы дээш Артас Санааның хүрежириниң дугайында керээге ат салдынган.<ref>[https://www.tuvaonline.ru/2016/01/28/artas-sanaa-kazahstan-zavoeval-putevku-na-olimpiadu-v-braziliyu.html Артас Санаа (Казахстан) завоевал путевку на Олимпиаду в Бразилию]</ref>
2015 чылда Казахстанның Президентизининиң Кубогунуң хүлер медализи болган, а ол ышкаш делегей чергелиг чемпионатка 5-ки черни ээлээш, 2016 чылдың Олимпий оюннарынче Казахстанга кара чаңгыс лицензияны чаалап берген.
[[Рио-де-Жанейро]] Олимпиадазынга Казахстанның чыынды командазының составынга ойнаарының бетинде бүгү-делегей рейтингизинге 8-ки черге турган Артас Санаа ислам чүдүлгезин хүлээп ап, ат-сывын Нурислам Санаев кылдыр өскерткен<ref>[https://vcatuva.ru/news/2016/07/28/4572.html Тувинский борец Артас Санаа принял ислам и сменил имя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190624182309/https://vcatuva.ru/news/2016/07/28/4572.html |date=2019-06-24 }}</ref><ref>[https://www.inform.kz/eng/article/2930102 Kazakh wrestler changes name ahead of Rio Olympics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181022234316/https://www.inform.kz/eng/article/2930102 |date=2018-10-22 }}</ref>, ынчалза-даа Олимпиаданың бодунга чүгле 12-ги черни ээлээн.
2017 чылда Азия чемпионадынга хүлер медальды апкан, а 2018 чылда Азия чемпиону болган.
2018 чылда [[Будапешт]] хоорайга болган делегей чемпионадының финалынга россий спортчу Заур Угуевке аштыргаш, мөңгүн медальды чаалап алган.
2019 чылда [[Нур-Султан]] хоорайга эрткен делегей чемпионадының хүлер медализи болган.
[[Токио|Токиога]] болуп эрткен ХХХІІ чайгы [[Олимпий оюннары|Олимпий оюннарының]] хостуг хүрешке 57 кг деңзи чедир мөгелер аразынга хүлер медальдың эдилекчизи болган.
== Демдеглелдер ==
{{демдеглелдер}}
== Айтыглар ==
* [https://web.archive.org/web/20181022232736/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sa/nurislam-sanayev-1 Нурислам Санаев] — олимпийская статистика на сайте ''Sports-Reference.com''<sup>англи дылда</sup>
* [https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbwrestling/daten.php?spid=0688302750A44685B4626F3032B5061A Нурислам Санаев] — профиль на сайте ''International Wrestling Database''<sup>англи дылда</sup>
n73drxgvkx7t66axqh6cfop8bxs2ojo
Майык:Potd/2026-07-15
10
15680
52377
2026-07-14T18:06:57Z
Frhdkazan
1195
Чаа арын чаяатынган: «Tribu Laarim, Kimotong, Sudán del Sur, 2024-01-24, DD 51.jpg»
52377
wikitext
text/x-wiki
Tribu Laarim, Kimotong, Sudán del Sur, 2024-01-24, DD 51.jpg
hn5pexlpth8j56f672ilmbjwnylu47t
Майык:Motd/2026-07-15
10
15681
52378
2026-07-14T18:30:03Z
Frhdkazan
1195
Чаа арын чаяатынган: «Indian Pitta in Ajodhya Hills June 2025 by Tisha Mukherjee 01.mpg»
52378
wikitext
text/x-wiki
Indian Pitta in Ajodhya Hills June 2025 by Tisha Mukherjee 01.mpg
1iflavwksi6icapws8zx6aui79ceumo