Википедия
tyvwiki
https://tyv.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BB_%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD
MediaWiki 1.48.0-wmf.1
first-letter
Медиа
Тускай
Чугаа
Ажыглакчы
Ажыглакчы чугаа
Википедия
Википедия дугайында сүмелел
Файл
Файл чугаа
МедиаВики
МедиаВики чугаа
Майык
Майык чугаа
Дуза
Дуза чугаа
Аңгылал
Аңгылал чугаа
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Тыва дыл
0
379
52840
52195
2026-10-29T21:30:50Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
52840
wikitext
text/x-wiki
{{Дыл}}
[[File:Family in tyvan.png|thumb|600px|Тыва дылда өг-бүле кежигүүннерин адаары]]
'''Тыва дыл''' – [[Тывалар|тыва чоннуң]] ук дылы, [[Тыва Республика|Тыва Республиканың]] күрүне дылы, [[Түрк дылдар|түрк дылдар бөлүүнге]] хамааржыр. 4 аңгы диалектилиг: '''төп''' (ниити национал чугаа болгаш литературлуг дылдың таваанда чыдар), '''барыын''', '''тожу''' болгаш '''мурнуу-чөөн'''. [[Моол дыл|Моол]], [[Орус дыл|орус]] болгаш [[төвүт дыл|төвүт]] дылдардан үлегерлеттинген сөстер хөйү-биле ажыглаттынып турар.
== Төөгүзү ==
1927 чылда латинчиткен алфавитке үндезилеттинген национал бижик тургузарының дугайында доктаалды Тыва Арат Республиканың девискээринге үндүрген. Герман үжүктерде үндезилеттинген тыва национал бижикти лама-башкы Моңгуш Лопсаң-Чиңмит чогааткан бооп турар. Лопсаң-Чиңмиттиң бижиин 1930 чылдан бээр хоруп каапкан.
1930 чылга чедир Тывага моол бижикти база идекпейлиг ажыглап турган. 1930 чылдан бээр орус дыл шинчилекчилери боттарының чогааткан "Чаа түрк алфавитке" үндезилээн бижиин тывага нептередип эгелээн.
Бо-ла чылдарда бижик чок чорукту узуткаарынга солуннар база улуг рольду ойнаан дээрзин демдеглээр апаар
{| cellpadding="3" style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border:1px solid black; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF; text-align:center"
| style="width:3em"| A a
| style="width:3em"| B ʙ
| style="width:3em"| C c
| style="width:3em"| D d
| style="width:3em"| E e
| style="width:3em"| F f
| style="width:3em"| G g
| style="width:3em"| Ƣ ƣ
|-
| style="width:3em"| H h
| style="width:3em"| I i
| style="width:3em"| J j
| style="width:3em"| Ɉ ɉ
| style="width:3em"| K k
| style="width:3em"| L l
| style="width:3em"| M m
| style="width:3em"| N n
|-
| style="width:3em"| Ꞑ ꞑ
| style="width:3em"| O o
| style="width:3em"| Ө ө
| style="width:3em"| P p
| style="width:3em"| R r
| style="width:3em"| S s
| style="width:3em"| Ş ş
| style="width:3em"| T t
|-
| style="width:3em"| U u
| style="width:3em"| V v
| style="width:3em"| X x
| style="width:3em"| Y y
| style="width:3em"| Z z
| style="width:3em"| Ƶ ƶ
| style="width:3em"| Ь ь
|
|}
1941-1944 чылдарда латин хевирлиг тыва бижик СССР-ниң көвей чоннары ышкаш кирилл бижимелче шилчээн.
1990 чылдың декабрьда «Тыва АССР-ниң дылдарының дугайында» хоойлузу-биле тыва дыл күрүне дылы апарган.
1990 чылдарның эгезинде республикага национал-регионалдыг компонентилер киирип турда, национал школаларны тургускан. Оларга төрээн дыл — 1-ден 6 класска чедир өөредилге дылы, 1-ден 11 класска чедир өөренир эртем кичээли апарган.
== Тыва чугааның бүдүжү ==
Тыва кижи, боду, төрээн дылының онзагайын билбес болур чүве. Бир эвес эртем билиглиг кижи тыва чоннуң чугаазын өске улустуң чугаазы-биле деңнептер болза, шак ынчан чүгле, тыва чугааның өске дылдардан ылгалып турар онза чүүлдери көстү бээр. Тыва дыл кижи ышкаш, боду тускай чаңныг. Тыва чугааның аажызын тодаргай көрүп көрээли.
Алфавитте 36 үжүк бар.
{| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ң ң
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ө ө
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ү ү
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я || || || ||
|}
Тыва алфавитке улуг ‘Ң’ деп үжүктү бирде бижиир, бирде биживес боор чүве. Ол үжүктү биживес чылдагаан бар. Тыва сөс кажан-даа ‘ң’ деп үжүктен эгелевес боор чүве. Чамдыкта, домак иштинде шупту сөстерни чүгле улуг үжүк-биле бижиир херек тыпты бээр, шак ынчан улуг ‘Ң’ деп үжүк херек апаар.
Компьютерге хамаарыштыр. Unicode стандартызын хүлээп алырга тыва алфавиттиң ''6 тускай үжүү'' тыптып келген. Ам болза үжүк бүрүзү тускай дугаарлыг апарган.
* Ң <U+04A2>, ң <U+04A3>
* Ө <U+04E8>, ө <U+04E9>
* Ү <U+04AE>, ү <U+04AF>
=== Үн аяны (фонетика) ===
Тыва чугааның үннерин 2 улуг бөлүкке чарар. Тыва чугааның ажык эвес үннерин Күштүг — Кошкак — Аяар (азы Аажок кошкак) хевирлиг үннер кылдыр аңгылаар.
1. Тыва чугааның шупту ажык үннерни 32 фонема кылдыр чыып аап болур. Фонема кылдыр санаар үннер болза: кыска, узун, өк-биле адаар кыска, өк-биле адаар узун, думчуктай адаар узун үннер болур.
{| class="wikitable"
|-
! Бөлүк || Үннер
|-
| Кадыг үннер || a, ы̅, ɔ, ʊ
|-
| Чымчак үннер || ε, ɪ, ø, ʏ
|-
| Эрин-биле адаар үннер || ɔ, ʊ, ø, ʏ
|-
| Эрин-биле адавас үннер || a, ы̅, ε, ɪ
|-
| Делгем үннер || a, ε, ɔ, ø
|-
| Кызаа үннер || ы̅, ɪ, ʊ, ʏ
|-
|}
2. «t̳ʿ» , «t̲» , «d», «p̳ʿ» , «p̲» , «b», «β», «w», «s̳» , «s», «z̲» , «ʃ̳ ˑ» , «ʒ̲ ͘» , «ʃ ͘» , «ħ͜ʃˑ», «ђ͜ʃˑ», «j̃», «j», «l», «λ», «m», «n», «ɲ», «r», «x», «k», «g», «γ», «ņ», «χ», «q», «ς», «ƣ», «ŋ» ... Тыва чугааның ажык эвес үннерин 18 азы 19 фонема кылдыр чыып аап болур.
Тыва чугааның чүзүн-бүрүн үннерин саазынга алфавиттиң 36 үжүү-биле айтып бижиир. Ажык үннерни 8 үжүк илередир: ''а, ы, о, у, э, и, ө, ү''. Ажык эвес үннерни 22 үжүк илередир: ''б, в, г, д, ж, з, й, к, л, м, н, ң, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ''.
=== Фонетиктиг болуушкуннар ===
==== Метатеза ====
Мында тыва сөстерде үннер солчуп турарын айыткан.<br />
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|-
! Бижиири !! Адаарының бир хевири
|-
| аксы || [аскы]
|-
| акша || [ашка]
|-
| келиксээр || [келискээр]
|-
| чаныксаар || [чаныскаар]
|-
| чапсар || [часпар]
|-
| чанып келген || [чанык⁀пелген]
|}
==== Үннер чидери ====
Ийи ажык үн аразынга аяар азы кошкак үн чиде берип болур.<br />
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|-
! Долу хевири !! Кызаа хевири
|-
| берейн || бээйн
|-
| домактаныр || дооктаныр
|-
| ижини || ишти
|-
| келини || кенни
|-
| келир || кээр
|-
| кижиге || кижээ
|-
| одагы || одаа
|-
| оруну || орну
|-
| салывытар || салыптар
|-
| сувурга<ref>Тыва дылда ол сөс ийи уткалыг 1) аажок бедик, бажы шиш бажың. 2) субурган. Амгы үеде сарыг-шажын улузу бодунуң чугаазында "субурган" деп сөстү идекпейлиг ажыглар турар. Шаанда тывалар ону «сувурга» азы «суурга» кылдыр адаар чораан.</ref> || суурга
|-
| сүвүр || сүүр
|-
| хайыныр || хайныр
|-
| халыдар || халдыр
|-
| хемеге || хемээ
|-
| чоруй барган || [чой⁀барган]
|-
| ындыг болгай || [ындыг олгай] азы [ындыг⁀лолгай]
|-
| ынча диген || ынча дээн
|-
| салып алыр || [салыва:р]
|-
| (кижи ады) Тывыкы || [ты:кы]
|-
| (кижи ады) Сумунак || [су:нак]
|-
| (ыт ады) Ак-Хол || [аккол]<ref>Чамдык кижилер Ак-Хол деп ыт адын мырыңай [ак:ал] кылдыр адай бээр чаңныг боор чүве.</ref>
|}
'''Үстүнде таблицага онза тайылбыр.'''<br />
Тыва орфографияга дүүшпээн сөстерни, адаарының аайы-биле дөрбелчин скобка иштинге бижээн. Чижээ, [а:] дээрге узадыр адаан 'а' дыр.
==== Сөстер утказының солчуру ====
Сөс эгезинге частыышкынныг дүлей үн биле ыыткыр, хаалчак үн солчур болза сөс утказы сыр өске апаар.
{| class="wikitable"
|-
! ыыткыр, хаалчак үн || дүлей, частыышкынныг үн
|-
| бар || пар
|-
| бат (куду бат) || пат (пат боорда, кадыы пат!)
|-
| даар (хөйлеңиң чеңин даап ал) || таар (хап ады)
|-
| дал (дал дүъш) || тал
|-
| дараа (удаа-дараа) || тараа
|-
| доң || тоң (тоң берге, тоң эки)
|-
| дос (дозар) || тос (хадың карты азы сан ады)
|-
| дус (чем аймаа) || тус (тус черниң)
|}
Узадыр азы өк-биле адаар чаңгыс үн бүдүн сөстүң утказын өскерти бээр.
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|-
| ат || аът || аат (уругну чайгаар)
|-
| ыт || ыът || ыыт
|-
| ажыг || [аъжыг] (аъжыктыг)
|-
| алды (дырбактыг) || [аълды] (сан ады)
|-
| арга || [аърга] (эзим)
|-
| от || оът
|-
| кат || каът
|-
| хөрүк<ref>дарган кижиниң агаар үрдүрер херексели</ref> || || хөөрүк<ref>хемирер диштерлиг бичежек амытан</ref>
|-
| чүк (тала) || чүък (чүдүрер эт-херексел)
|}
==== Эпитеза ====
Тыва сөстерниң соонга чамдыкта ажык үннер кире берип болур.<br />
ыр ~ ыры, тур ~ туру, олур ~ олуру, чор ~ чору, шынап-ла ~ шынавыла, ыяап-ла ~ ыявыла.<br /> Чижелээрге, үн немежир байдал тыптып кээр болза, "ыр" диген сөс "ыры" деп сөс кылдыр өскерли бээр.
==== Сингармонизм ====
Кандыг бир сөсте ажык үннерниң аяннажыр дүрүмү-дүр. Сөстүң кайы бир слогунга кадыг ажык үн турза, ооң чанынга албан кадыг ажык үн турар. Сөсте бар чымчак ажык үннү албан өске чымчак ажык үн эдерер.
{| class="wikitable"
|-
! Сөстүң баштайгы слогунуң азы<br />мурнуку слогунуң ажык үнү !! Дараазында слогтуң азы<br />слогтарның ажык үннери !! Чижектер
|-
| а, аа, аъ || а, аа, ы, ыы || шалыңнарга, агаар
|-
| ы, ыы, ыъ || а, аа, ы, ыы || хыраалыгда, чырык
|-
| э, ээ, эъ || е, ээ, и, ии || ээремниг, эрик
|-
| и, ии, иъ || е, ээ, и, ии || чидирер, киирер
|-
| о, оо, оъ || а. аа, у, уу || торга, орун
|-
| ө, өө, өъ || е, ээ, ү, үү || өргээ, өскүс
|-
| у, уу, уъ || а. аа, у, уу || уран, кужур
|-
| ү, үү, үъ || е, ээ, ү, үү || хүлер, үлүг
|}
=== Лексика ===
==== Литературлуг дыл ====
* Тыва сөстерниң эгезинге '''в, з, ж, г''' деп ыыткыр үжүктерни биживес.
* Тыва сөстерниң сөөлүнге '''б, в, д, ж, з''' деп ыыткыр үжүктерин биживес.
* Кайы бир сөсте '''ф, ц, щ''' деп үжүктүг сөстер бар болза, ол дээрге шупту үлегерлеп алган сөстер-дир. Чижээ: шкаф, телефон, фонарь, циркуль, революция, щётка ...
* Тыва сөстүң эгезинге '''ң''' деп үжүк, азы үн турбас.
==== Чиңгине тыва сөс ====
Шаг-шаандан бээр Алдай-Саян чуртунга енисей, самоди биле түрк дылдыг улус чуртап чораан. Ол улустуң чугаазындан ''чиңгине тыва дыл'' тыптып келген-дир.
* Чиңгине тыва сөстүң эгезинге '''н''' биле '''л''' турбас. Кайы бир сөстүң эгезинге '''л''' азы '''н''' деп үжүктүг сөстер бар болза, ол база үлегерлеп алган сөстер-дир.
''лаа, лаң, ланчыы'' деп сөстерни тывалар шаанда кыдат дылдан ап алган.<br />
''лама'' деп сөс төвүт дылдан келген.<br />
Моол дылдан үлегерлеп алган сөстер дээрге колдуунда '''н''' деп үжүктен эгелээн сөстер-дир. Моол ''Нарин'' деп сөс тыва дылда ''нарын'' кылдыр хуула берген. Моолдарның ''Нийт'' деп сөзүн тывалар ''ниити'' кылдыр өскертип алган. Дараазында сөстер бо ...
* моол Нэхэлт — тыва Негелде.
* моол Нэхэх — тыва Негээр.
* моол Ном — тыва Ном.
* моол Насан — тыва Назын.
* моол Нам — тыва Нам.
* моол Нийслэл — тыва Найысылал.
* моол ''Ногоон'' деп сөс тыва дылче келгеш, ''Ногаан'' кылдыр адатынар апарган.
=== Морфология ===
==== Чүве адының падеж категориязы ====
{| class="wikitable"
|-
! colspan="2" style="text-align:center"|Падеж||Айтырыы||Падеж кожумаа
|-
| colspan="2" |Адаарының падежи||кым? чүү?||хем
|-
| colspan="2" |Хамаарыштырарының падежи||кымның? чүнүң?||хем + / ниң /
|-
| colspan="2" |Бээриниң падежи||кымга? чүге?||хем + / ге /
|-
| colspan="2" |Онаарының падежи||кымны? чүнү?||хем + / ни /
|-
| colspan="2" |Турарының падежи||кымда? чүде?||хем + / де /
|-
| colspan="2" |Үнериниң падежи||кымдан? чүүден?||хем + / ден /
|-
| rowspan="2" |Углаарының
|1-ги падежи||кымче? чүүже?||хем + / че /
|-
|2-ги падежи||кымдыва? чүүдүве?||хем + / диве /
|}
==== Үдекчи деепричастие ====
Үдекчи деепричастие кандыг бир кылдынып чоруур, азы төнмес батпас чүвени илередир.<br />
Ооң кожумактары ''-бышаан, -вышаан, -мышаан'' болгаш оон-даа өске.<br />
Чижээ: … ажылдавышаан, өөренир; … келбишаан, чоруп орар; … какпышаан турган.
Эжим ''маңнавышаан'' келди эвеспе. Эзимде хектер ам-даа ''этпишаан''. Оол чаа негей тонун ''кеттинмишаан'', ак-көк даалымба курун ''куржанмышаан'', өг чанында чедип келген. (О. Саган-оол). Дери ''төгүлбүшаан'', ажылдаан. Чиң шайын ''аартавышаан'' олурган.
==== Даар наклонение ====
Тыва дылда даар наклонениениң кедергей нарын хевирлери бар.<br />
Кожумактары: ''-зымза, зывысса, -сыңза, -сиңзе, -даа болза'' дээш оон-даа өске.<br />
Ынаар ''барзымза'' ... Мөңгүн-Тайга кырынче үнген ''болзуңза'', орук ара Ширээ дааның даш ховузун көрген боор сен. Ол шиини барып ''көрзүвүссе''! ''Четтиксиңзе'' четтигер сен, ''четтикпезиңзе'' четтикпес сен.
<poem>
Эки-''даа бол'', багай-''даа бол'',
Эзеңгилеп берейн, акый.
Болур-''даа бол, болбас-даа бол'',
Борбаңнадып берейн акый. (кожамык)
</poem>
==== Кызыгаарлаар наклонение ====
Тыва дылда кызыгаарлаар наклонение нарын бүдүштүг.<br />
Кожумактары: ''-гыжемче, гижемче, -кужеңче, -күжеңче, -гыже'' болгаш оон-даа өске.<br />
Че, эжим, ''ужурашкыже'', чагаадан бижип турар сен. ''Келгижемче'' мени манаар сен. Сен институт ''дооскужеңче'' бис дузалажыр бис. Силер ''келбээжиңерже'' бис тараа шөлүнден чорбас бис. Малчыннар хар ''кылыннааже'' күзег чуртунга чытканнар.
=== Синтаксис ===
==== Чаңгыс составтыг домакка хамааржыр "Ат домаа" ====
"Ат домаа" дээрге кол кежигүнү адаарының болгаш онаарының падежинде чүве ады-биле илереттинген домак болур. Тыва чугаа узун төөгүлүг. Эрте бурунгу үеде тываларның чугаазы онза-солун турган. Улустуң тывызыктары, ырлары, үлегер домактары бүдүн-бүдүнү-биле ат домактарындан бүткен.
<poem>
Барып-барып, бады келген
Бажы бедик Бай-ла Тайгам.
Баарынга байлар хонгаш,
Көжүп чадаан Бай-ла Тайгам. (Ыр).
Чадырда чаглыг докпак,
Үңгүрде үстүг докпак. (Тывызык).
Ужунайдан урук кеспес,
Улуг Чаа-Хөл чуртумайны.
Ужур-чөвүн чугаалажыр
Улуг Түлүш чонумайны (Ыр).
Успа хөлче удур көрген
Улуг Дербис, Башкы Дербис.
Уруг чаштан ойнап өскен
Улуг шыктыг Хандагайты (Ыр).
</poem>
Тыва тоолдарда Ат домаан база хөйү-биле ажыглап турар, чижелээрге:
* Кайын үнген, кайнаар чедер деп бар чыдар оглум боор сен? («Хан-Хүлүк»).
* Шүдер мөге дуңмазынга чагып турган Багай-оол чүвең иргин. («Хан-Шилги аъттыг… Багай-оол»).
==== Предикаттыг ат орну ====
Ат орну тыва чугаада аңгы-аңгы хевирлерлиг болур.
<poem>
Мен тыва кижи '''мен'''. Сен эмчи '''сен'''. Ол өөреникчи '''ол'''. Силер ажылчыннар '''силер'''.
Мен билир кижи '''мен'''. Бис көөр '''бис'''. Мен студент чораан '''мен'''. Ол ажылдап тур '''ол'''.
Мен дагдыныкчы болган кижи-дир '''мен'''. (К. Кудажы. Инчеек)
</poem>
Мында кара өң-биле айтып каан сөстер дээрге предикаттыг ат оруннары-дыр. Домакка ындыг ат орну колдуунда ат сөзү-биле илереттинген сөглекчи болур. Өске улустуң чугаазында ындыг чүве чок.
Чижээ, хакас биле тыва дылды деңнептээлиңер<ref>Арын 222 биле 223. АН СССР ИЯ. Исхаков Ф. Г., Пальмбах А. А., Грамматика тувинского языка. Фонетика и морфология. М., 1961</ref>.
{| class="wikitable"
|-
! Тыва дыл !! Хакас дыл
|-
| Мен өөреникчи мен || Мин ӱгренӌі''бін''
|-
| Сен ажылчын сен || Син тогысчы''зынъ''
|-
| Бис номчаан бис || Пис хыгырга''быс''
|}
Хакас дылда курсив-биле айтып каан үжүктер дээрге сөглекчи кожумаа-дыр!
=== Орфоэпия биле орфография ===
Амгы тыва литературлуг дылда кезек сөстерниң адаары биле бижиири дүүшпес бооп турар. Ооң чылдагааны аңгы-аңгы… Амгы тыва бижикти 1930-50 чылдарда орустар чогааткан болганда, литературлуг дылдың чамдык дүрүмнери орус дылда ышкаш олчаан апарган<ref>Пальмбах. А. А. Система согласных фонем тувинского языка и ее отражение в письменности. стр. 111. // УЗ ТНИИЯЛИ. Вып. IV. Кызыл: 1956.</ref>. Тыва сөстерниң шын бижилгези фонетика-морфологтуг принципке үндезилеттинген.
* Ийи сөс: чер ады «Туран»; ыракта чүвелер көөр херексел: «дуран». Ол ийи сөстүң адаары көңгүс дөмей: «t̲ʊran». Орустар тываже көжүп келгеш ол черниң адын «Туран» кылдыр бижиир турган. Мооң ужурунда, «Туран» деп чер адын саазынга бижиир болза, "тыва биле орус дыл ылгашпас ужурлуг", деп орус эртемдээннер шиитпирлээн. Бо дүрүмге «тайга», «тыва», «туман» деп сөстер база чагыртып турар. Чогум, тыва дылдың дүрүмүн сагыыр болза чер адын-даа, ыракта чүве көөр херексел адын-даа “дуран” кылдыр бижиир ужурлуг. Чогум, “т” деп үжүк сөс эгезинде мурнуу дылдың тыныштыг-частыышкынныг үнүн илередип турар. Шак ол, күштүг частыышкынныг [t̳ʿ] деп үннерниң кыска чижээ: төш, төп, төрел, түл, таакпы, таалың...
* «Тур» деп дөстүг сөстер: тура, турала-, турачы; тураскаал; турар, турган; тургус-, тургузуг, тургузуушкун … Билдинмес, чүге ол сөстерде дүлей, тыныштыг [t̳ʿ] деп үн илереткен “т” деп үжүк киирген чүвел? Тыва орфография ёзугаар ол сөстерниң эгезинге “д” деп үжүк бижиир ужурлуг. Тыва дылда “д” деп үжүк сөс эгезинге турза арай ыыткырзымаар [t̲] деп үн илередир. Бо билдинмес таварылганы ийи аңгы кылдыр тайылбырлап болур.
# Тыва чугааны шинчилээр дээн кижи эң баштай чиңгине тыва сөстерни топтуг дыңнаар ужурлуг. Тыва чугааны шын билип, таарымчалдыг шинчилептер хире, шыырак кижи орустар аразынга ынчан турбаан хевирлиг. Соонда чылдарда, орустар бодунуң частырыын эскергеш, тыва орфографияның дүрүмүн хажытпазы-биле “тур” деп дөстүг сөстерни өскертпейн хевээр артырган боор. 1930 чылдарда орустар өк-биле адаар үннер дугайында база чүнү-даа билбес турган.
# Орус дыл шинчилекчилериниң информаторлары аңгы-аңгы сөөктүң, аймактың улузу турган боор. Чижээ, бир кижи төрээн чугаазының аайы-биле “турган” деп сөстү «t̳ʿʊrƣan» кылдыр адап турган, өске кижи келгеш ол-ла сөстү «t̲ʊrƣan» кылдыр адаар турган. Чогум, шаанда чөөн кожууннарда, улустуң чугаазында ындыг чүве турган: "тээвиир", "түрген", "таңгырак", "темдек" дээн чижектиг сөстер ону херечилеп турар.
* <бурунгаар> деп сөстү адаарда, «p̲ʊrʊŋςa:r» деп адаар. Кайы-бир сөстүң дөзүнде “нг” деп ийи үжүк кожа турар болза, тывалар ону «ŋg» кылдыр адаар чаңныг боор-ла чүве, чижээ: деңгел, диңгирээр, мөңгүн, чиңгис, Аяңгаты, Сеңгилең сыны, Моңгуш. «Бурунгаар» деп сөстүң дазылы <бурун> боорга морфологтуг принцип ёзугаар <ң> деп үжүктү ол сөске биживес.
* Бижик дүрүмү ёзугаар дыка хөй сөстерге өк-биле адаан үннерни айытпас апарган. Дараазында ындыг сөстер чижээ.
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|-
! Бижиири !! Адаары
|-
| баш || баъ:ш
|-
| казылган || каъзылган
|-
| кижи || киъжи
|-
| куш || куъ:ш
|-
| оргаадай || оърга:дай
|-
| ыт || ыъ:т
|}
<!-- Дараазында шүлүктү киирерге утка чок
== Тыва дыл дугайында шүлүк ==
<poem>
Кандыг-даа дыл меңээ дөмей,
Кандыызын-даа хүндүлээр мен.
Ынчалза-даа төрээн дылым -
Ыдыкшылдыг кызыл тыным.
Ийи харлыг чажымдан-на
Ием меңээ айтып берген
Игил ыры сагындырар
Ие дылым ындыг кончуг.
(А.Үержаа)
</poem>
-->== Литературлуг тыва дыл биле Моолда тываларның дылы ==
[[Моол]]<nowiki/>дуң Баян-Өльгий аймак болгаш Кобду аймактарында тывалар база амыдырап чурттап чоруур. Өске күрүнениң хамаатылары болганындан болгаш, база хөй үе тургузунда литературлуг тыва дыл-биле харылзаа ховар турганы-биле оларның тыва дылы тускай болуп турар. Моолдуң тываларының дылынче хөй салдарны моол болгаш казах дылдар киирген (бо тывалар үш дыл кырынга чугаалажып билир болуп турар). Дараазында таблицада кезек сөстерниң деңнелгезин киирген:
{| class="wikitable"
!<big>Литературлуг тыва дыл</big>
!<big>Моол тываларының дылы</big>
|-
!''херим''
!''кажаа''
|-
!''өөреникчи''
!''сурукчу''
|-
!''студент''
!''оютун''
|-
!хар (кижи назыны)
!чач
|-
!''аржыыл''
!''алчыыл''
|-
!көрүнчүк
!тойлу
|-
!чүү
!чүме
|-
!эвес
!эмес
|-
!дыштаныр
!амыраар
|-
!хаван
!кахай
|-
!ашак
!ашкыяк
|-
!чаак
!калга
|-
!хоорай
!коду
|}
Бо сөстер чүгле ылгалының каш кезээ болуп турар. Ылгалы чүгле лексикада эвес, а морфологияда база бар болуп турар. Чижээ, литературлуг тыва дылда "''келдивис''" деп чугаалаар, а Моолдуң тываларында "''келдик''" деп адаар.
== Ажыглалы ==
Тыва дыл [[Тыва кижи|тыва чоннуң]] дылы. Официалдыг туружу — [[Тыва Республиканың күрүне дылдары|Тыва Республиканың күрүне дылы]].<ref>[http://constitution.garant.ru/region/cons_tiva/chapter/5633a92d35b966c2ba2f1e859e7bdd69/ Тыва Республиканың Үндезин хоойлузунуң 5-ки чүүлү]</ref><ref>Тыва Республиканың "Тыва Республикада дылдар дугайында" деп хоойлузу: [https://base.garant.ru/28701589/ Закон Республики Тыва от 31 декабря 2003 г. N 462 ВХ-I "О языках в Республике Тыва" (с изменениями и дополнениями)]</ref> Амгы үеде Тываның девискээринде хүн-бүрү чуртталгада калбаа-биле ажыглаттынып турар.<ref>Бавуу-Сюрюн М. В. Тувинский язык на современном этапе: образовательный аспект [Электроннуг ресурс] / Бавуу-Сюрюн М. В. // Новые исследования Тувы. — 2010. — № 3. — Ар.57. URL: https://nit.tuva.asia/nit/article/view/500/876.</ref> Сөөлгү чылдарда чамдык сфераларда тыва дылдың туружун баксыраанын кезек эртемденнер, шинчилекчилер демдеглеп турар.<ref>Серээдар Н. М. Тувинский язык как средство общения тувинцев: проблемы и перспективы [Электронный ресурс] // Новые исследования Тувы. 2018, No 1. URL: https://nit.tuva.asia/nit/article/view/752/. DOI: 10.25178/nit.2018.1.1</ref> Ылаңгыя аныяк-өскеннер биле чаш уруглар аразында дылдың ажыглалы эвээжээн.
[[Каң Валерия|Каң Валерияның]] 2010 чылда 302 Кызыл чурттакчыларының киржилгези-биле кылган социологиктиг шинчилели хөй кезии тывалар тыва дылды өг-бүле иштинге ажыглаар деп, хөй кезии аныяк-өскеннер литературлуг дылды билбес, чамдыктары тыва дылды чугаа деңнелинге безин билбес, орнунга орус дыл ажыглаар деп көргүскен.<ref>Серээдар Н. М. Тувинский язык как средство общения тувинцев: проблемы и перспективы [Электронный ресурс] // Новые исследования Тувы. 2018, No 1. URL:<nowiki>https://nit.tuva.asia/nit/article/view/752/</nowiki> DOI: 10.25178/nit.2018.1.1</ref>
== Тайылбыр сөс ==
<references />
== Солун чүүл ==
* [https://web.archive.org/web/20150929123602/http://tuvan.swarthmore.edu/ Англи-тыва, Тыва-англи онлайн чугаалаар сөстүк]
* [http://tyvanet.com/modules.php?name=Forums&file=viewforum&f=7 Тыва дыл кырында форум] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050513084634/http://www.tyvanet.com/modules.php?name=Forums&file=viewforum&f=7 |date=2005-05-13 }}
* [http://www.swarthmore.edu/SocSci/dharris2/ Этнография дугайында Дэвид Харрисоннуң сайтызы]
* [http://www.tarbagan.net/fotj/TuvanLang.htm Тываның япон өңнүктери]
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tyv Ethnologue: Tuvin]
* [http://tuvadil.wordpress.com/ Тыва-турк онлайн сөстүк]
== Бижээн чүүлдүң үндезини ==
# Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.
# Тыва Республиканың гуманитарлыг шинчилелдер институду. Тыва орфорграфия болгаш пунктуацияның дүрүмнери. Ийиги үндүрүлгези. Республика типографиязы. Кызыл — 2001. ISBN 5-9267-0019-1.
# Ш. Ч. Сат. Амгы тыва литературлуг дыл. Синтаксис. Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1983 чыл, эдилгелиг.
# С.Д.Саая. 2010 чылдың моол тываларының дылын шинчилеп бижээн кыдыраажындан.
{{Россияның күрүне дылдары}}
[[Аңгылал:Дылдар]]
[[Аңгылал:Тыва дыл]]
igbznszkr5js3ctlqio6mb5s1t7pkuc
Генч, Нуруллax
0
2205
52845
46261
2026-10-29T23:05:54Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
52845
wikitext
text/x-wiki
{{Кижи}}
'''Эрдем Байазыт''' (1960, хорасан район, [[Эрзурум хоорай|Эрзурум]],[[Турция]]) - Турк чогаалчы, шүлүкчү<ref>https://www.antoloji.com/nurullah-genc/</ref><ref>http://www.siirdefteri.com/?sayfa=sair&sair_id=177&sair=Nurullah%20Gen%C3%A7</ref>, академик.
== Шүлүк номнары ==
* ''Çiçekler Üşümesin''
* ''Nuyageva''
* ''Yankı ve Hüzün''
* ''Aşkım İsyandır Benim''
* ''Siyah Gözlerine Beni de Götür''
* ''Yanılgı Saatleri''
* ''Yağmur''
* ''Rüveyda Yıldırım''
* ''Denizin Son Martıları''
* ''Aşk Ölümcül Bir Hülyadır''
* ''Hüznün Lalesidir Dünya''
* ''Gül ve Ben''
* ''Yürüyelim Seninle İstanbul'da''
* ''Müptelâdır Gemiler Benim Denizlerime''
* ''Sensiz Kalan Bu Şehri Yakmayı Çok istedim''
* ''Birkaç Deli Güvercin''
* ''Çanakkale:Her Şey Yanıp Gül Oldu''
* ''Ateş Semazenleri''
* ''Ölüm Noktürnü''
== Романнар ==
* ''Tutkular Keder Oldu''
* ''Yollar Dönüşe Gider''
* ''İntizar''
== профессионал номнары==
* ''Zirveye Götüren Yol:Yönetim''
* ''Yönetim El Kitabı''
* ''Başarı Bedel İster''
* ''Yönetim ve Organizasyon''
* ''Kalite Liderliği''
* ''Ortaklık Kültürü''
== Дөзүк==
<references/>
== Дөс ==
* [https://web.archive.org/web/20231010214220/http://www.nurullahgenc.com/ Проф.др. Нуруллax Генч бодунуң сайдызы]
[[Аңгылал:Чогаалчы]]
[[Аңгылал:Уран чүүл]]
[[Аңгылал:Турк чогаалчы]]
[[Аңгылал:Турк шүлүкчү]]
egq44uggwiwtx7dayu46194rghj16fb
Арф, Джахит
0
3042
52842
45538
2026-10-29T22:18:27Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
52842
wikitext
text/x-wiki
{{Кижи
|дата рождения =
|дата смерти =
}}
'''Джахит Арф''' ({{lang-tr|Cahit Arf}}; 1910 октябрьның 11, Салоники — 1997 декабрьның 26, Стамбул) — билдингир турк [[Математика|математик]]<ref>http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Arf.html</ref>.
Турцияга чурттап чораан.
[[File:10 Türk Lirası reverse.jpg|thumb|300px|Джахит Арф, [[Түркийе Джумхурийет Меркез Банкасы]]'нын 10 лиралык банкнотундa портрези .]]
== Дөс==
<references/>
== Шөлүглер==
* [http://www.math.metu.edu.tr/cahitarf/denklem.html Cahit Arf ile çeşitli degilerde yapılan söyleşiler ve hakkında yazılanlar.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028233026/http://www.math.metu.edu.tr/cahitarf/denklem.html |date=2005-10-28 }}
* [http://www.bilkent.edu.tr/~sertoz/efsane.pdf Bir Efsanenin Ardından - Ali Sinan Sertöz]
* [http://www.biltek.tubitak.gov.tr/bdergi/ozel/arf/default.html TÜBITAK Bilim ve Teknik Dergisi Cahit Arf Özel Sayısı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227073419/http://www.biltek.tubitak.gov.tr/bdergi/ozel/arf/default.html |date=2009-02-27 }}
* [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Arf.html "MacTutor History of Mathematics"teki biyografisi]
* [https://web.archive.org/web/20111015081249/http://www.genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=26096 Cahit Arf'in "Matematikçiler Ağacı"ndaki Yeri]
[[Аңгылал:Эртемден|Э]]
[[Аңгылал:Турк]]
l8bi74c97z6c47tzgqscvsv99xtzinu
Бокска Россия Чемпионады
0
6002
52843
52494
2026-10-29T22:42:34Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
52843
wikitext
text/x-wiki
'''Бокска Россия [[Чемпионат|Чемпионады]]''' — [[бокс]]ка спорт маргылдаалары ынак кижилер аразынга, чыл санында [[Россияның бокс Федерациязы|Россияның бокс Федерациязы]] 1992 чылдан эрттирип турар. 1999 чылдан Бокска Россия Чемпионады херээженнер аразынга база эрттип турар.
== Бокска Россия Чемпионады эр кижилер аразынга ==
{| class="wikitable"
|-
! Чыл !! Чемпионат !! Эрттирер чери !! Хүнү !! Тайылбыр
|-
|[[1992 год в спорте|1992]]
|[[Бокска Россия чемпионады 1992]]
|{{Тукталга|Пятигорск}}, [[Ставропольский край]]
|30 апрель — 9 май
|
|-
|[[1993 год в спорте|1993]]
|[[Бокска Россия чемпионады 1993]]
|{{Тукталга|Челябинск}}, [[Челябинская область]]
|[[июнь]]
|
|-
|[[1994 год в спорте|1994]]
|[[Бокска Россия чемпионады 1994]]
|{{Тукталга|Санкт-Петербург}}
|[[май]]
|
|-
|[[1995 год в спорте|1995]]
|[[Бокска Россия чемпионады 1995]]
|{{Тукталга|Казань}}, [[Татарстан]]
|[[19 март]]—[[23 март]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-1602.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу 1995 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170703235555/http://www.rusboxing.ru/docs-download-1602.html |date=2017-07-03 }}</ref>
|-
|[[1996 год в спорте|1996]]
|[[Бокска Россия чемпионады 1996]]
|{{Тукталга|Екатеринбург}}, [[Свердловская область]]
|[[13 июль]]—[[20 июль]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-1604.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу 1996 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704015409/http://www.rusboxing.ru/docs-download-1604.html |date=2017-07-04 }}</ref>
|-
|[[1997 год в спорте|1997]]
|[[Бокска Россия чемпионады 1997]]
|{{Тукталга|Пермь}}, [[Пермская область]]
|[[август]]
|<ref>[http://www.sport-express.ru/newspaper/1997-08-12/10_2/ «Спорт-Зкспресс» 12.08.1997 года.]</ref>
|-
|[[1998 год в спорте|1998]]
|[[Бокска Россия чемпионады 1998]]
|{{Тукталга|Белгород}}, [[Белгородская область]]
|[[5 март]]—[[15 март]]
|<ref>[http://www.sport-express.ru/newspaper/1998-03-16/13_4/ «Спорт-Зкспресс» 16.03.1998 года.]</ref>
|-
|[[1999 год в спорте|1999]]
|[[Бокска Россия чемпионады 1999]]
|{{Тукталга|Челябинск}}, [[Челябинская область]]
|[[5 март]]—[[12 июнь]]
|<ref>[http://www.sport-express.ru/newspaper/1999-06-14/11_5/ «Спорт-Зкспресс» 14.06.1999 года.]</ref>
|-
|[[2000 год в спорте|2000]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2000]]
|{{Тукталга|Самара}}, [[Самарская область]]
|[[18 ноябрь]]—[[26 ноябрь]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-291.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу 2000 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725124326/https://www.rusboxing.ru/docs-download-291.html |date=2021-07-25 }}</ref>
|-
|[[2001 год в спорте|2001]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2001]]
|{{Тукталга|Саратов}}, [[Саратовская область]]
|[[31 март]] — [[7 апрель]]
|<ref>[http://news.sport-express.ru/2001-04-09/11090 «Спорт-Зкспресс» 09.04.2001 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808081942/http://news.sport-express.ru/2001-04-09/11090/ |date=2014-08-08 }}</ref>
|-
|[[2002 год в спорте|2002]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2002]]
|{{Тукталга|Ростов-на-Дону}}, [[Ростовская область]]
|[[май]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-267.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу 2002 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725112838/https://www.rusboxing.ru/docs-download-267.html |date=2021-07-25 }}</ref>
|-
|[[2003 год в спорте|2003]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2003]]
|{{Тукталга|Ульяновск}}, [[Ульяновская область]]
|[[3 май]]—[[9 май]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-255.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу 2003 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725123134/https://www.rusboxing.ru/docs-download-255.html |date=2021-07-25 }}</ref>
|-
|[[2004 год в спорте|2004]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2004]]
|{{Тукталга|Самара}}, [[Самарская область]]
|[[декабрь]]
|<ref>[http://www.sport-express.ru/newspaper/2004-12-06/1_6/ «Спорт-Зкспресс» 06.12.2004 года.]</ref>
|-
|[[2005 год в спорте|2005]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2005]]
|{{Тукталга|Магнитогорск}}, [[Челябинская область]]
|[[13 август]]—[[20 август]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-196.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу 2005 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725121228/https://www.rusboxing.ru/docs-download-196.html |date=2021-07-25 }}</ref>
|-
|[[2006 год в спорте|2006]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2006]]
|{{Тукталга|Ханты-Мансийск}}, [[Ханты-Мансийский автономный округ — Югра]]
|[[26 февраль]]—[[5 март]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-161.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу 2006 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725124554/https://www.rusboxing.ru/docs-download-161.html |date=2021-07-25 }}</ref>
|-
|[[2007 год в спорте|2007]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2007]]
|{{Тукталга|Якутск}}, [[Якутия]]
|[[30 апрель]] — [[9 май]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-98.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу 2007 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725113315/https://www.rusboxing.ru/docs-download-98.html |date=2021-07-25 }}</ref>
|-
|[[2008 год в спорте|2008]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2008]]
|{{Тукталга|Калининград}}, [[Калининградская область]]
|[[4 октябрь]] — [[12 октябрь]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-76.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу 2008 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725120453/https://www.rusboxing.ru/docs-download-76.html |date=2021-07-25 }}</ref>
|-
|[[2009 год в спорте|2009]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2009]]
|{{Тукталга|Ростов-на-Дону}}, [[Ростовская область]]
|[[15 ноябрь]] — [[22 ноябрь]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-753.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу 2009 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220508085233/http://www.rusboxing.ru/docs-download-753.html |date=2022-05-08 }}</ref>
|-
|[[2010 год в спорте|2010]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2010]]
|{{Тукталга|Санкт-Петербург}}
|[[16 сентябрь]] — [[25 сентябрь]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-985.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу 2010 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170909003312/http://www.rusboxing.ru/docs-download-985.html |date=2017-09-09 }}</ref>
|-
|[[2011 год в спорте|2011]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2011]]
|{{Тукталга|Уфа}}, [[Башкортостан]]
|[[22 апрель]] — [[30 апрель]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-1156.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу 2011 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725121419/https://www.rusboxing.ru/docs-download-1156.html |date=2021-07-25 }}</ref>
|-
|[[2012 год в спорте|2012]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2012]]
|{{Тукталга|Сыктывкар}}, [[Республика Коми]]
|[[12 ноябрь]] — [[20 ноябрь]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-1730.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу 2012 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180324160527/http://www.rusboxing.ru/docs-download-1730.html |date=2018-03-24 }}</ref>
|-
|[[2013 год в спорте|2013]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2013]]
|{{Тукталга|Хабаровск}}, [[Хабаровский край]]
|[[21 ноябрь]] — [[30 ноябрь]]
|
|-
|[[2014 год в спорте|2014]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2014]]
|{{Тукталга|Ростов-на-Дону}}, [[Ростовская область]]
|[[21 август]] — [[30 август]]
|
|-
|[[2015 год в спорте|2015]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2015]]
|{{Тукталга|Самара}}, [[Самарская область]]
|[[20 ноябрь]] — [[29 ноябрь]]
|
|-
|[[2016 год в спорте|2016]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2016]]
|{{Тукталга|Оренбург}}, [[Оренбургская область]]
|[[21 ноябрь]] — [[29 ноябрь]]
|
|-
|[[2017 год в спорте|2017]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2017]]
|{{Тукталга|Грозный}}, [[Чечня]]
|[[30 сентябрь]] — [[9 октябрь]]
|
|-
|[[2018 год в спорте|2018]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2018]]
|{{Тукталга|Якутск}}, [[Якутия]]
|[[12 октябрь]] — [[20 октябрь]]
|
|-
|[[2019 год в спорте|2019]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2019]]
|{{Тукталга|Самара}}, [[Самарская область]]
|[[8 ноябрь]] — [[17 ноябрь]]
|
|-
|[[2020 год в спорте|2020]]
|[[Бокска Россия чемпионады 2020]]
|{{Тукталга|Самара}}, [[Самарская область]]
|[[20 ноябрь]] — [[29 ноябрь]]
|
|}
== Бокска Россия Чемпионады херээженнер аразынга ==
{| class="wikitable"
|-
! Чыл !! Эрттирер чери !! Хүнү !! Тайылбыр
|-
|[[1999 год в спорте|1999]]
| [[Заволжье (город)|Заволжье]], {{Тукталга|Нижегород область}}
|[[6 апрель]] — [[10 апрель]]
|
|-
|[[2000 год в спорте|2000]]
|{{Тукталга|Ульяновск}}, [[Ульяновская область]]
|[[1 март]] — [[4 март]]
|
|-
|[[2001 год в спорте|2001]]
|{{Тукталга|Ставрополь}}, [[Ставрополь край]]
| [[март]]
|
|-
|[[2002 год в спорте|2002]]
|{{Тукталга|Волгоград}}, [[Волгоград область]]
|[[2 сентябрь]] — [[8 сентябрь]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-268.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу среди женщин 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725113419/https://www.rusboxing.ru/docs-download-268.html |date=2021-07-25 }}</ref>
|-
|[[2003 год в спорте|2003]]
||{{Тукталга|Москва}}
|[[март]]
|<ref>[http://www.sport-express.ru/newspaper/2003-03-25/15_21/ «Спорт-Зкспресс» 25.03.2003 года]</ref>
|-
|[[2004 год в спорте|2004]]
|{{Тукталга|Серпухов}}, [[Московская область]]
|[[6 апрель]] — [[11 апрель]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-242.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу среди женщин 2004 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725132637/https://www.rusboxing.ru/docs-download-242.html |date=2021-07-25 }}</ref>
|-
|[[2005 год в спорте|2005]]
|
|
|
|-
|[[2006 год в спорте|2006]]
|{{Тукталга|Нижний Новгород}}, [[Нижегород область]]
|[[апрель]]
|<ref>[http://www.sport-express.ru/newspaper/2006-04-24/15_12/ «Спорт-Зкспресс» 24.04.2006 года.]</ref>
|-
|[[2007 год в спорте|2007]]
|{{Тукталга|Одинцово}}, [[Московская область]]
|[[23 апрель]] — [[28 апрель]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-102.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу среди женщин 2007 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725120140/https://www.rusboxing.ru/docs-download-102.html |date=2021-07-25 }}</ref>
|-
|[[2008 год в спорте|2008]]
|{{Тукталга|Рыбинск}}, [[Ярослав область]]
|[[7 апрель]] — [[13 апрель]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-77.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу среди женщин 2008 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725133105/https://www.rusboxing.ru/docs-download-77.html |date=2021-07-25 }}</ref>
|-
|[[2009 год в спорте|2009]]
|{{Тукталга|Нижний Тагил}}, [[Свердлов область]]
|[[19 апрель]] — [[26 апрель]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-548.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу среди женщин 2009 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725112613/https://www.rusboxing.ru/docs-download-548.html |date=2021-07-25 }}</ref>
|-
|[[2010 год в спорте|2010]]
|{{Тукталга|Челябинск}}, [[Челябинск область]]
|[[17 апрель]] — [[24 апрель]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-857.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу среди женщин 2010 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725124644/https://www.rusboxing.ru/docs-download-857.html |date=2021-07-25 }}</ref>
|-
|[[2011 год в спорте|2011]]
|{{Тукталга|Новосибирск}}, [[Новосибирск область]]
|[[15 май]] — [[21 май]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-1169.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу среди женщин 2011 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725113059/https://www.rusboxing.ru/docs-download-1169.html |date=2021-07-25 }}</ref>
|-
|[[2012 год в спорте|2012]]
|{{Тукталга|Оренбург}}, [[Оренбург область]]
|[[15 октябрь]] — [[21 октябрь]]
|<ref>[http://www.rusboxing.ru/docs-download-1734.html Графики и протоколы Чемпионата России по боксу среди женщин 2012 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704014926/http://www.rusboxing.ru/docs-download-1734.html |date=2017-07-04 }}</ref>
|-
|[[2013 год в спорте|2013]]
|{{Тукталга|Анапа}}, [[Краснодар край]]
|[[18 апрель]] — [[24 апрель]]
|
|-
|[[2014 год в спорте|2014]]
|{{Тукталга|Анапа}}, [[Краснодар край]]
|[[25 ноябрь]] — [[30 ноябрь]]
|
|-
|[[2015 год в спорте|2015]]
|{{Тукталга|Саранск}}, [[Мордовия]]
|[[1 март]] — [[7 март]]
|
|-
|[[2016 год в спорте|2016]]
|{{Тукталга|Анапа}}, [[Краснодар край]]
|
|
|-
|-
|[[2017 год в спорте|2017]]
|{{Тукталга|Касимов}}, [[Рязань область]]
|[[2 апрель]] — [[9 апрель]]
|
|-
|[[2018 год в спорте|2018]]
|{{Флагификация|Улан-Удэ}}, [[Бурятия]]
|[[19 марта|19]] — [[25 марта]]
|
|-
|[[2019 год в спорте|2019]]
|{{Флагификация|Кемерово}}, [[Кемерово область]]
|[[20 апрель|19]] — [[27 апрель]]
|
|-
|[[2020 год в спорте|2020]]
|{{Флагификация|Улан-Удэ}}, [[Бурятия]]
|[[19 марта|19]] — [[25 марта]]
|
|}
== Улай көр. ==
* [[Бокска ССРЭниң чемпионады]]
* [[Бокска Европа чемпионады]]
* [[Бокска Делегей кубогу]]
* [[Бокска Делегей чемпионады]]
== Демдеглелдер ==
{{Демдеглелдер}}
== Шөлүглер ==
* [http://amateur-boxing.strefa.pl/Nationalchamps/Russia.html Бокска Россия Чемпионаттары] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20170818191716/http://www.boxing-fbr.ru/zhenskij-boks-v-rossii Россияда херээженнер аразынга бокс]
{{Бокска Россия Чемпионады}}
[[Аңгылал: Бокска Россия Чемпионаттары]]
cgjjgrxi6k7z1rtjteh6rfkmg26k2m9
Сахаджа йога
0
7933
52852
52714
2026-10-30T01:40:06Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
52852
wikitext
text/x-wiki
{{Йога школазы
| ат =Сахаджа-йога
| сүзүк дөзү =
| девискээр-дөзү =
| тургузукчузу = Шри Матаджи Нирмала Деви
| үндезилээн чылы = 1970
| төвүнүң туружу =
| тарамыы = Делегейде 100 ажыг чурттар<ref name="where" />. Тывада база Россия талазындан бүрүткеттингеш сайзырап эгелээн
| Тывада удуртукчузунуң арыны = [https://vk.com/id265573520 ВКонтактеде бөлүк]
| акцентилери = Метанаука, Сүзүглел, Бот-сайзырал күжүн алыры.
| салгалдары =
| төре сайт = shrimataji.org, sahajayoga.org
| школалар =
| билиишкиннер = Дхарма, сахаджа-даяан
}}
'''Сахаджа Йога''' — бурунгу индий билиглерден укталган<ref>
{{ном
|автор = Self, David.
|заглавие = The Lion Encyclopedia of World Religions
|издательство = Lion UK
|год = 2009
|allpages = 128
|isbn = 0745949835
}}</ref>
<ref>{{ном
|заглавие = Encyclopedia of New Religions: New Religious Movements, Sects and Alternative Spiritualities
|ответственный = [[Патридж, Кристофер Хаг|Partridge, Christopher H]]
|издательство = Lion Hudson Plc
|год = 2006
|allpages = 448
|isbn = 0745952194
}}</ref>
сүзүк сайзыралының база бир аргазы<ref>{{ном
|автор = Judith Coney.
|заглавие = Sahaja yoga: socializing processes in a South Asian new religious movement
|издательство = [[Routledge]]
|год = 1999
|allpages = 269
|isbn = 0700710612
}}</ref><ref>{{ном
|автор = David V. Barrett.
|заглавие = The New Believers
|издание = 2nd ed
|издательство = Cassell
|год = 2001
|pages = 297—298
|allpages = 560
|isbn = 0304355925
}}</ref>. Ында чугаалап турары биле алырга, кижи бүрүзүнде Кундалини деп ыдыктыг күштү оттурарынга идиг ба болуп турар. Ону тускай даяан (медитация) азы бодалдар чок билиишкин азы минниишкин-биле (угаан оожургалы, нирвичара самадхи) чедип алыр. Кундалини оттурар даяан (медитации) үезинде холдарынга база баш тейинге сериин салгын кээрин база улуг оожургал кээрин билип каар (релаксация)<ref name="ManochaSYMMSA">{{статья
| автор = Manocha, R., et al.
| заглавие = Sahaja yoga in the management of moderate to severe asthma: a randomised controlled trial
| издание = Thorax
| год = 2002
| volume = 57
| номер = 2
| pages = 110—115
| doi = 10.1136/thorax.57.2.110
}}</ref><ref>{{ном
|автор = T. N. Achyuta Rao.
|заглавие = Manoniyantran: Vedic Views and Ways of Mind Control
|место = Delhi
|издательство = Kalpaz Publications
|год = 2004
|pages = 45
|allpages = 348
|isbn = 8178352907
}}</ref><ref>{{ном
|автор = Judith Coney.
|заглавие = Sahaja yoga: socializing processes in a South Asian new religious movement
|издательство = Routledge
|год = 1999
|pages = 55—56
|allpages = 269
|isbn = 0700710612
}}</ref>.
Бо шимчээшкинни 1970 чылда Нирмала Шривастава (1923—2011) тургускан, делегейде делгереңгей ады Шри Матаджи Нирмала Деви («Шри» – дээрге хүндүткел-биле адаары, «Матаджи» — Ава, «Нирмала Деви» — долу ады Нирмала, Деви - бурган)<ref name="KalbermattenTTA" />. Амгы үеде сахаджа йога 100 ажыг чурттарда сайзырап нептерээн.<ref name="where">{{cite web
|url = http://www.hinduonnet.com/mp/2003/04/07/stories/2003040700860400.htm
|title = A message for one and all…
|date = 7 апреля 2003 года
|publisher = The Hindu
|accessdate = 2011-01-26
|lang = en
|deadlink = no
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070311000049/http://www.hinduonnet.com/mp/2003/04/07/stories/2003040700860400.htm
|archivedate = 2007-03-11
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311000049/http://www.hinduonnet.com/mp/2003/04/07/stories/2003040700860400.htm |date=2007-03-11 }}</ref><ref name="worldContacts"/>
Улус-чон аразында сахаджа йоганы адаары Вишва Нирмала Дхарма азы Сахаджа йога деп адаар (Vishva Nirmala Dharma или Sahaja Yoga International)<ref>{{cite web
|url = http://www.wipo.int/amc/en/domains/decisions/html/2001/d2001-0467.html
|title = Decision No. D2001-0467
|publisher = WIPO Arbitration and Mediation Center
|accessdate = 2011-01-26
|lang = en
|archiveurl = https://www.webcitation.org/64qZbQIH7?url=http://www.wipo.int/amc/en/domains/decisions/html/2001/d2001-0467.html
|archivedate = 2012-01-21
|deadlink = no
}}</ref>. Нирмала Шриваставаның лекцияларында чугаалап турары-биле алырга, сахаджа йогага кежигүн турбас, киржикчилерни бүрүткевейн турар, киржикчилер хостуг, а хөй-ниити ниитилели кылдыр бүрүткедип болур, ынчалза-даа киржикчилерин доктаамал бүрүткевейн турар.<ref>{{ном
|автор = Шри Матаджи Нирмала Деви.
|часть = Глава 1
|заглавие = Сахаджа Йога
|оригинал =
|ссылка =
|ответственный =
|издание =
|место =
|издательство =
|год = 2006
|том =
|страницы =
|страниц =
|серия =
|isbn =
|тираж =
|ref =
}}</ref>
== Ниити дамчыдылга ==
'''Сахаджа йога''' деп сөс ({{Lang-sa|sahája, Devanāgarī IAST सहज}}) ийи кезектен укталган: '''саха''' дээрге «биле» азы орустап «с» база джа «төрүттүнген».<ref>{{cite web
|url = http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw1193-sah.jpg
|title = Значение слов «sahá» и «ja»
|work = Monier Williams Sanskrit-English Dictionary
|publisher = UNIVERSITÄT ZU KÖLN, INSTITUT FÜR INDOLOGIE UND TAMILISTIK
|accessdate = 2011-01-26
|lang = en
|archiveurl = https://www.webcitation.org/64qZc9frd?url=http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=%2Fscans%2FMWScan%2FMWScanjpg%2Fmw1193-sah.jpg
|archivedate = 2012-01-21
|deadlink = no
}}</ref>
'''Йога''' деп сөс ({{Lang-sa|yóga, Devanāgarī IAST योग}})<ref>{{cite web
|url = http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw0856-yuSmota.jpg
|title = Значение слова «yóga»
|work = Monier Williams Sanskrit-English Dictionary
|publisher = UNIVERSITÄT ZU KÖLN, INSTITUT FÜR INDOLOGIE UND TAMILISTIK
|accessdate = 2011-01-26
|lang = en
|archiveurl = https://www.webcitation.org/64qZcwQkD?url=http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/serveimg.pl?file=%2Fscans%2FMWScan%2FMWScanjpg%2Fmw0856-yuSmota.jpg
|archivedate = 2012-01-21
|deadlink = no
}}</ref> «эвилел» (орустап ''союз'') деп сөс.
Сахаджа Йогада бо эвилел «Бурган ышакшылының чаптылган күжү» ({{Lang-ru|с «всепроникающей энергией божественной любви»}}, {{Lang-sa|Парамчайтанья}}) дээр, Коранда болза Рух ышкаш болуп турар, Библияда Пятидесятниктерниң ыдыктыг сүлдези-биле ({{Lang-ru|Святого Духа Пятидесятницы в Библии}}) дөмей болуп турар азы индий ыдык бижиктер биле алырга Парамчайтанья – Бурган ынакшылының чаптылган улуг күжү (всепроникающей энергией — Парамчайтаньей)<ref name="almanakhZnanieRealnosti">Знание реальности (всемирная культура и духовность). Альманах № 1. К.: ДП «Нора-Друк», 2001 — С. 46. — 80 с.</ref>. Сахаджа-йога ажыы-биле чугаалаарга,бүгү удурланышкан, карышкан шажыннарны каттыштырып турар, кара угаан-биле эвес, а бурган, шажын дуржулгазындан укталган болуп турар<ref>{{cite web
|url = http://www.shri-mataji.ru/
|title = Духовная Мать
|publisher = Сайт о Шри Матаджи
|accessdate = 2011-01-26
|lang =
|deadlink = no
}}</ref>.
Бир дугаар сахаджа йога деп термин XV векте индий сураглыг шажынчы-шүлүкчү Кабирге хамааржыр<ref>{{cite web
|url = http://www.sikhreview.org/october2000/theology.htm
|title = The Concept of Sahaj in Guru Nanak’s Theology
|author = Prof. Nihar Ranjan Ray
|publisher = The Sikh Review
|accessdate = 2011-01-26
|lang = en
|archiveurl = https://www.webcitation.org/64qZeY0vi?url=http://www.sikhreview.org/october2000/theology.htm
|archivedate = 2012-01-21
|deadlink = yes
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207082306/http://www.sikhreview.org/october2000/theology.htm |date=2012-02-07 }}</ref>.
== Сахаджа йога тургузукчузу ==
Кол чүүлдер: [[Шривастава]], [[Нирмала]]
[[Файл:Shri_Mataji_Nirmala_Shrivastava.jpg|thumb|Нирмала Шривастава]]
Нирмала Шривастава 1923 чылдың март 21-де христиан өг-бүлеге Индияның Чиндваре деп хоорайга төрүттүнген. Ачазы — Прасад Салве, авазы — Корнелия Салве. Бичиизинден тура Нирмала Махатмы Гандиниң хүрээзинге чурттап өөренип турган. Салве өг-бүлези биле Индияның хосталгазынга идепкейлиг киржип турган (движение за освобождение Индии). 1947 чылда Нирмала Салве Чандрика Прасада Шриваставага өгленген. Дээрги Ч. П. Шривастава 1974—1989 чч. Кол ажылы Күрүне ажылындан эгелээн, Делегей чергелиг далай организациязынга генералдыг секретарь болуп ажылдап чораан (Международная морская организации). Олар ийи уругларлыг: Кальпана Шривастава биле Садхана Варма.
Нирмала Шривастава 1970 чылдарга чедир шупту индий херээжен чон ышкаш уругларының кижизидилгезинче сагыш салып база херээжен хөй-ниити ажылдарынга идепкейлиг киржип чораан. Нирмала Шривастава ол үелерде чүгле Индияда эвес, база Барыын чурттарның дыка хөй мегечи шажын башкыларның багай ажылдарын хайгаарап база чонга кайы-хире хора чедирип чоруурун өөренип көрген. Дээрги Шривастава үезинде Ошонуң өөредилгелерин база көөр аргалыг болган, ынчалза-даа дораан чорупкан. Бо шупту боттуң шажынчы сайзырал аргаларын дилээринче ыдалапкан, кижи бүрүзүнге ажыктыг база эптиг болур ужурлуг деп билип турган. Ол дилээшкиннерниң түннелинде 1970 чылда улуг «ажыдыышкын» болган, ол сахаджа-йога аргалары болган<ref name="KalbermattenTTA">{{ном
|автор = de Kalbermatten, Gregoire.
|заглавие = The Third Advent
|место = New York
|издательство = Daisyamerica
|год = 2003
|pages = 165
|isbn = 1-932406-07-7
}}</ref>. Оон бээр Нирмала Шриваставаның ажылдары нептереп, лекциялары, программалары, эртем шинчилел конференциялары бүгү делегейге сайзырап нептерээн. Бо ажылдарны делегей чергелиг улуг эртем ажылдакчылары, культураның ажылдакчылары, шажын ажылдакчылары Клас Нобель, Д. Ю. Патил, аятолла Мехди Рохани дээш өскелер-даа эң бедик үнелелди берген. 2004 чылда сахаджа йоганың делегей чергелиг официал четкизи-биле дыңнатканы болза, Нирмала Шривастава бодунуң ажылын дооскан, улаштыр ону нептередир ажылды кижи бүрүзу кылып болурун дамчыткан. Нирмала Шривастава 2011 чылдың февраль 23-те Италияның Генуе деп хоорайдан бо орандан аттаныпкан.
== Кол утказы ==
[[Файл:SahajaSubtleSystem.svg|thumb|350px|'''Кижиниң чажыт системазы.''' 1. Муладхара чагыра (чакра). 1а. Муладхар. 2. Свадиштана чагыра (чакра). 3. Наби чагыра (чакра). 3а. Войд. 4. Анахата чагыра (чакра). 5. Вишудхи чагыра (чакра). 6. Агия чагыра (чакра). 7. Сахасрара чагыра (чакра).
A. Шажын Күжү (Кундалини). B. Солагай талакы канал (Ида нади). C. Төп канал (Сушумна нади). D. Оң талакы канал (Пингала нади). E. Сүлде (Дух). F. Эго. G. Суперэго.]]
Сахаджа-йогада чугаалап турары-биле алырга, кижи бүрүзунде чиңге-чажыт иштики мага-боттар бар, ол мага-боттар күштелген дистинишкен оттардан тургустунган, кажан кижи бот-сайзырал күжүн аптарга ол мага-боттар ажылдап сериин салгын хевирлери минниишкин органнарынга билиндирер. Ол минниишкиннер күш-мага-боттуң база психикалыг байдалды экижидер. Чажыт мага-боттар төп нервы системаларынга билдинип кээр сериин сирлеңнээшкиннер дузазы-биле — сериин азы чылыг агым холга билдинип кээр, база тей кырынга болгаш мага-бот долгандыр билдинер. Чылыг болгаш изиг кээр болза берге айтырыг бар болуп турар, ону шиитпирлээри чугула.
Чиңге-чажыт система үш каналдан тургустунган (санскр. nādi, Devanāgarī IAST नाडि) болгаш чеди кол күш төптерден чагыра (чакра), чажыт шажын күжү кундалини болгаш өске-даа күштер бар. Сахаджа йогада эң шын тодазы биле бижиттинген болгаш өске йога школаларындан ылгалып турар.[32]
=== Каналдар ===
Кижиниң чажыт шажын мага-бодунда үш канал бар, солагай талакы, оң талакы, төп. Ол каналдарга солагай талакы база он талакы (симпатические и парасимпатическая) нервы систе-малары дугжүп турар болгаш ооң кол ылгалдарын бир дугаар сахаджа йогада анализтеп көрдүнген. Солагай талакы каналдың шимчээшкинин суперэго тургузуп турар болгаш кижиниң сагыш-сеткил болгаш күзелдерин илередип турар. Ол дээрге эрткен үениң сактыышкыннары тыр, ынчангаш шимчээшкиннерже дузалап турар. Оң талакы канал угаан ажылынга база күш мага-ботка дүгжүп турар болгаш күзелин чедеринге шимчениринче ыдалап турар. Ол эго тургузуп турар. А төп канал амыдырал күжүн бээринге күш берип турар, ооң ады кундалини болуп турар, бот-сайзырал күжү албаан кижиниң ол күжү үш катап дүрлүп алган удуп чыдар. А солагай талакы биле оң талакы каналдар көдүрүлгеш, хавакка каржып эртер, ооң соонда эго солагай талазынга, суперэго оң талазынга тургустунар.
Солагай энергия күжү (ай, херээжен шынарлыг) — (санск. Ида нади) мага-боттуң мээзиниң оң талакы болгаш артыкы талазы-биле харылзааны тудуп турар болгаш психика талазы-биле алырга подсознание-биле харылзаалыг. Ол Инь деп шынарлыг — чымчак, кээргээчел, өскелерге дуза каткаш, сеткили ханып, өөрүшкүлүг болуп ону сөңнээри база Шын деп чүвени билип алыксап чоруурлар. А кажан хирлени бергенде өске талазынче кирип эмин эртир сагыш-сеткили хирленип, дүвүреп, муңгарап эгелээр болгаш багай аажы-чаңнарга дүрген өөрениичел болур.
А оң талакы энергия күжү канал (хүн, эр) — Пингала-нади (санскр.) мага-боттуң мээзиниң солагай база мурнуку талазы-биле харылзаалыг болгаш психика талазы-биле алырга надсознание-биле харылзаалыг. Ол дээрге ян шынарлыг — угаан-медерел биле ажылдаар, сайгарылга, идепкейлиг шимчээшкиннер тир, солагай талазынга тыптып келген күзелдерни боттандырарынга дузалап турар. Пингала нади шын харылзазыышкын биле шын хүлээлгени харыылап турар. Бир эвес берге нарын айтырыглар тыптып келзе (проблемы) (чижек: эмин эртир дыштанмайн ажылдаар болза), каржы-хажагай аажы чаң колдап, ол кижи бот тогдунуп кара туразында аажылап боттуң арын-нүүрүн уттуптарынга белен болур.
Төп энергетиктиг канал — Сушумна-нади (санскр.) байдалчываан рефлекстерни (безусловных рефлексов) шимчээшкиннерни тудуштурбушаан парасимпатическая системаже эккеп турар. Нирмала Шривастава өөредиинде шупту шажынчы шимчээшкиннер ала чайгаар болур ужурлуг деп турар «спонтанными» болгаш термин «сахаджа» дээрге санскрит дылдан очулдурарга ала-чайгаар «спонтанность») Ажыы-биле чугаалаарга «ийи дугаар төрүттүнген» деп санаар.
=== Чагыралар ===
'''Чагыра''' (санскр. '''"Чакра"''' дээр), тывалап "чагыра" деп сөс кылдыр Моңгуш А.А. очулдуруп саналдаан.
Сахаджа-йогада чугаалап турары, энергетиктиг төп биле чагыралар (чакры) мага-ботка нерв системалары кылдыр үнүп кээр (нервные сплетения), мага-боттуң органнарының ажылдаарынга дузалап турар. Чагыра (чакра) бүрүзү мага-боттуң, угаан-медерелдиң, сагыш-сеткилдиң база шажынның чажыт мага-боттарынга шынарлар берип турар. Чеди кол чагыра бар болгаш элээн немелде төптер үндүрүп бүдүрүп турар. Адаанда оларны чурук биле тайылбырын берген, кыска-кол утказын.[35] Чагыраның тургузуушкуну кижи төрелгетенниң сайзыралының аайы-биле тургустунган, база чаа-чаа сайзырал чадаларын ажытпышаан. Чагыра бүрүзүнде тускай Бурганнар олурар ужурлуг.[36][37] Төптер оң болгаш солагай талаларлыг.
'''Бирги чагыра''' кокпалдай чанында бичии адаанда турар (ниже крестца) адын муладхара чагыра дээр. Ол чагыра болза ыдыктыг шынарларны, мерген-угаанны, өттүр-көөр шынарлар, эки өөрениринге, өөредилгени шиңгээдип алырынга шынарларны бээр, мага-ботка тазтың нерв системазынга хамааржып турар. Муладхара чагыраның бурганы Шри Ганеша (Шри Ганеша) болуп турар. Муладхара чагыразы чер элементизи биле тудуш, шак эргилжези ышкаш долганып турар свастика ышкаш (свастика). Бо чагыраны суларадып, кошкадыптар чүүлдер: үен-даяан бодалдар, самыын садар чорук, тантра даяаннары, практикалары, болгаш илби-шиди хуулгаазын практикалар кылырга бо чагыра суларап, харын даа хагдынып болур.
Муладхара кырында Кундалини чыдар. Кундалини – дээрге чажыт шажын күжү болуп турар.
'''Ийиги чагыра''' - свадистана-чакра. Ооң хүлээлгезинде дараазында органнар турар: бүүрек (почек), баар (поджелудочной железы), чавана (селезёнки) и уруг-савазы (матки). Свадхистана чагыра дараазында шынарларны берип турар: чогаадыкчы шынар, арыг бурган билии, база хей-аът. Чагыра оң талакы каналче шимчээшкинин эгелээр. Ооң бурганы Шри Сарасвати Брахмадева (Шри Сарасвати Брахмадева), ыдык демдээ — Давид сылдызы (звезда Давида), а элементизи — От. Свадистан чагыраны дараазында чүүлдер суларадып, кошкадып турар: арага ижерге, кара-чашпан тыртарга (наркотик), кылык, планнаашкыннар, келир үени бодап туруп бээрге, кара-күштер база илби-шиди биле харылзаа (практика магии), өскелерни күш-биле чагырары.
'''Үшку чагыра''' - наби-чакра, кижиниң хирниниң кырында турар. Мага-ботта наби чагыра – хүн дистиниинде турар (солнечное сплетение). Бо чагыра дараазында шынарларны берип турар: байлак сеткилди, бар чүвезинге мага-ханар, байлакшылдыг чуртталга, эки кижиссиг мөзү-шынарлыг болуру, база шажын сайзыралы. Бо чагыраның бурганнары: Шри Лакшми биле Вишну (Шри Лакшми и Вишну), ыдыктыг демдээ — Инь-Ян, элементизи — суг. Наби чагыразын дараазында чүүлдер суларадыр: эмин эртир чааскаанзырал (аскетизм), арага, кара-такпы (наркотик), багай чемненилге, база өг-бүлеге багай айтырыглар (проблемы), эмин эртир акшага хандыкшыл болгаш шажынны хүндүлевези. Наби биле свадистан чагарылары войд деп долганып турар энергия иштинче кирип турар, (войд чагыра эвес болуп турар), а буддистер мону «океан иллюзий» деп адап турар, ол чагыраны ажып эртери шажын оруунга чугула болуп турар. Бо чагыра Шынны билип аарынга шаптык болуп турар, бот сайзырал алырынга шаптык болуп турар (получение самореализации). Войд шынарлары: Гуру-Башкы (боду бодунга башкы болур ужурлуг), дхарма, мөзүлүг чорук биле шын мерген-угаан херек (Бурганга согур бүзүрел маңаа херек чок). Бурганнары — Шри Ади Гуру Даттатрея база ооң он катап төрүттүнген сүлделери - (инкарнаций (Раджа Джанака, Авраам, Моисей, Заратустра, Лао-Цзы, Конфуций, Сократ, Мухаммед, Гуру Нанак и Саи Баба из Ширди).
'''Дөрткү чагыра''' - анахата-чакра, чүрек-хөрек дужунда (за грудиной). Ында кижиниң Сүлдези чыдар (Дух, Атмана), мага-бот биле алырга чурек-хөрек дужунда (сердце и легкий). Анахата чагыраның шынарлары – арыг шынчы ынакшыл, хандыкшыл чокка, өөрүшкү, шын мөзүлүг шынар (мариады), база камгалалдыг болуру. Чагыраның Бурганнары Шри Шива и Парвати, Шри Сита и Рама, Шри Джагадамба, элементизи — агаар, а ыдык демдээ — От чалбыыжы. Бо чагыраны кошкадып турар чүүлдер – камгалал чок чорук, ботка бүзүрел чогу, хандыкшыл, бурганга бүзүрел чогу, ада-иезин хүндүлевези, эмин эртир угаан база күш ажылдары.
'''Бешки чагыра''' - вишуддхи чакра, оорга сөөгүнуң чедиги сөөктүң чанында турар (седьмого шейного позвонка в позвоночнике) болгаш мурнуку боостааның оңгак чери. Чагыраның шынарлары: хөй-ниитижи, арыг-силиг, эвилең-ээлдек болуру (дипломатичность), бодун илередир күш. Вишуддха чагыраның бурганнары Шри Радха и Кришна, ыдык демдээ — үениң төгерии (колесо времени), элементизи — эфир. Чагыраны кошкадыр чүүлдер: өске кижини буруудадыры, бодун буруузунары, мөзу чок чорук, улус кыжырары, кажар чорук, килеңнээри, болгаш бодун өрү көрдүнүп тогдунарга бо чагыра мунгашталыр.
'''Алдыгы чагыра''' агия-чакра, ийи карактар ортузунда (зрительных нервов в головном мозгу). Бо чагыраның шынарлары: өршээптер күш, кээргээчел сеткил, угаан ажылдары (логика), чүвени шингээдип аары база эндевейн чайгаар хамык чүүлдерни билип көөрү. Бо чагыраның бурганнары Шри Дева Мария и Иисус, ыдык демдээ — крест, а элементизи — чырык. Бо чагыраны кошкадыр чүүлдер: өршээп билбес, хомудал, өрү көрдүнери, халып турар карак, эмин эртир фанатизм, бүзүрел чок, бүзүревес чорук, база каржы чорук.
'''Чедиги чагыра''' сахасрара-чакра, баштың тейинде турар (лимбической области головного мозга). Бо чагыраның шынарлары: шупту чагыраларны мөөңнеп билири, хөй бодалдар чогу, оожургал, өөрүшкү, база чаңгыс бүдүн шынарлар (единство и целостность), октаргай биле харылзаа. Сахасрара чагырада шупту бурганнарда Ава база Ача шынарлары каттышкан. Бо чагырага шупту элементилер хамааржыр, а ыдык демдээ - бандхан. Бо чагыраны кошкадып турар чүүлдер: Бурганга бүзүрел чогу, атеизм и догматизм.
=== Кундалини биле бот-сайзырал күжү ===
Кажан Кундалини көдүрлүрге шупту чагыралар, каналдар арыгланып сайзыраар (сан-скр. kuṇḍalinī, Devanāgarī IAST कुण्डलिनी в м. р. kundala, виток) — бот-медерел билиишкин биле арыг шажынчы сеткил күжу. Кундалини Ава энергия биле дөмей болуп турар, ол болза уш катап дүрлүп алган удуп чыдар (в крестцовой кости). Нирмала Шриваставаның өөредип турары болза, Кундалини – Ыдык Сүлде хевири (Святого Духа или Ади (Изначальная) Шакти болуп турар, кажан Кундалини көдүрүлбес болза Октаргай, Бурганнар биле харылзаа чок болур.
Кундалини алды чакраларны ажып эрткеш, көдүрүлгеш тей кырынга олурар ужурлуг. Бот-сайзырал (самореализация) дээрге кажан Кундалини көдүрлүп үнгеш чедиги чагырага олуруптарга — Сахасрара чагырага, бот-сайзырал кужүн алган деп санаар (получил самореализацию). Бо үеде угаан чарт апарып бодалдар чиде бээр ужурлуг, чаа энергия кээп эгелээр. Бот сайзырал күжүн (Самореализацию) кажан холдарга сериин салгын кээп эгелээрге билип болур, база тей кырынга сериин салгын кээп эгелээрге ынчан ам билип каар диин бот-сайзырал күжүн алган тыр мен деп (область родничковой кости). Нирмала Шривастава бо кундалини көдүрүлген байдалды Чер-Иеде үрезин тарып каан биле домейлээр. Бо бот-сайзырал күжүн (самореализация) хөй акша чарыгдал үндүрбейн турар, делегейде халас болуп нептерээн<ref name="worldContacts">{{cite web
|url = http://sahajayoga.org/worldwidecontacts/default.asp
|title = Sahaja Yoga Worldwide
|publisher = SahajaYoga.Org
|accessdate = 2011-01-26
|lang = en
|description = Контакты с центрами Сахаджа-йоги в 67 странах мира
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110101221044/http://www.sahajayoga.org/worldwidecontacts/default.asp
|archivedate = 2011-01-01
}}</ref>, болгаш четки таварыштыр таныжып болур.<ref>[http://sahajayoga.ru/realization.htm] [http://sahaja-yoga.ru/WhatIsRealisation.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101216014905/http://sahaja-yoga.ru/WhatIsRealisation.htm |date=2010-12-16 }} [http://sahajayoga.org.ua/rs/what/realization.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119134646/http://sahajayoga.org.ua/rs/what/realization.html |date=2011-01-19 }} Россияның болгаш Украинаның сайтылары.</ref>
== Практика ==
Сахаджа-йога практикалары кижиниң мага-бодун база психика байдалын экижидип, арыглап, бүгү чагыраларны база чажыт мага-боттарны арыглап, сайзырадып турар. Нирмала Шриваставаның сүмелээн практикалары бөдүүн болгаш кижи бүрүзү кылып шыдаар болуп турар.
=== Сахадж-даяан (медитация) ===
Нирмала Шривастава берген сахадж-даяан мергежилдери (медитацию) бодун арыглап, сайзырадып боттуң четпестерин эдип аарынга улуг дузалыг болуп турар. Кажан кижиниң угааны үргүлчү бодалдарга алзып чоруурга база кижи үргүлчү эрткен үелерин коптарып база келир үелерин бодап-күзеп туруп бээрге энергиязы солагай азы оң талаларынче чайгылып чоруур апаар. Оожургал байдал амгы үени тудуп чоруур болгаш ол кижиниң кадык психиказын илередип турар.[50] Ынчангаш сахадж-даяан дээрге (медитация) бодалдардан уштунуп, кол кичээнгейни тей кырында Сахасрара чагырага тудары чугула. Ол дээрге транс эвес, илби-шиди хуулгаазын чүүлдерге хамаарышпас, даяан кылыкчызы чарт угаанныг, болгаш шупту чүвени шинчилеп турар болур, бодунуң сирленнээш (вибрация) эскерип турар апаар. Холдарга база тей кырынга чылыг азы сериин салгын [53] тыптып кээрге эки болур, а бир эвес изип, чылып турар болза хирленгенин илередип турар болгаш арыгланыышкын херек апарган болур.
=== Чурттаары хевири (азы ооң-биле чурттаар арагалары) ===
Сахаджа йоганың кол чурттаар хевир дозү — хүннүң-не бодун арыглап мөзү-шинчи шынарларны сайзырадып, четпестери-биле ажылдап, бот-сайзырал күжүн көвүдедип кодүрери. Ол дээрге хүннүң-не даяан ажылдарын кылыры (медитация). Эртен кежээ 15 минута иштинде даяан кылыры чугула. Сахаджа-йог кижи ниитилелдиң идепкейлиг киржикчизи, кезээде оожургал синникен, кижилерге болгаш делегейге чүгле ынакшылдыг хамаарылгалыг болур ужурлуг.
Шри Матаджи Нирмала Деви чугаалаан:
<blockquote>«Даштыкы байдалды өскерткен ажыы чок. Ынчалза-даа силер боттарынар медерелдиг, мерген-угаан-биле таваржы бээр силер,силерни сайзырадыптар. Силер боттарынар ол чүүлдерге чедип келир силер. Мен ол дугайында чугаалавас ужурлуг мен». </blockquote>
== Сахаджа йога биле эмнелге (медицина) ==
1988 чылда Нирмала Шривастава биле СССР-ниң Минздрав кежигуннери ужуражылга кылган. Нирмала Шривастава түңнелинде бо документиге ат салган «Протокол Намерений по сотрудничеству в области изучения метода сахаджа-йоги в СССР».[59]
1989 чылда Москвага Нирмалa Шривастава сахаджа йоганы Бирги Бугу-эвилелдер конференциязынга таныштырып киришкен. «Йога: кижиниң кадыкшылынга болгаш сайзыралынга чугула айтырыглар» (Йога: проблемы оздоровления и самосовершенствования человека», деп илеткелди кылган.
'''Сахаджа-йоганын аргалары. Делегей чергелиг эртем ажылдарынга көрдүнген:'''
«Медицина. Самопознание. Нравственность: Восток-Запад», 1995 год, г. Санкт Петербург.
«Мораль. Здоровье. Мир. Восток-Запад», 1995, г. Санкт Петербург.
«Здоровье. Мир. Нравственность. Культура. Восток-Запад», 1998 год, г. Москва.
First International Conference «Towards Sustainable Global Health», 2007 год, Бонн.
138th APHA Annual Meeting, доклад «Yoga as a complementary therapy for clinical depression», 2010 год, Денвер.
Каталог-справочник «Диагностические и оздоровительные технологии восстановительной медицины» Министерства Здравоохранения Российской Федерации и Российского Научного Центра Восстановительной Медицины и Курортологии за 2004 год указал в разделе «Оздоровительные программы» под названием «Методика комплексного восстановления здоровья человека» метод Сахаджа-йоги.
Автономная некоммерческая организация «Сахаджа Йога» получила диплом Министерства Здравоохранения РФ «за разработку и внедрение методики комплексного восстановления здоровья человека».
2009 чылда д-р Сандип Рай, сахаджа йоганың Делегей чергелиг эртем-шинчилел болгаш кадыкшылга төвүнүң директору (директор международного исследовательского и лечебного центра сахаджа-йоги (Ваши (англ.)русск., Индия) мындыг илеткелди бижээн «Угаан-медерел болгаш нейробиология - мага-боттуң болгаш психиктиг стресстен мээни камгалап сайзырадыры («Сознание и нейробиология — развитие защиты мозга от физического и психологического стресса».
Делегейде кадыкшылдың эртем-шинчилел албан черлери ажылдап турар болгаш сахаджа йоганың даяан (медитация) аргаларын ажыглап турар. Эң делгереңгей апарган — Бомбей иштинде Беллапуре эмнелгези.
=== Эртем-шинчилел ажылдары (Научные исследования) ===
Американың каттышкан Штаттары база Австралияның РАМН-ның кижиниң мага-бот талазы биле институтка, сахаджа-медитацияда кижиниң психо-мага-ботка терапевт салдарын шинчилээн (Терапевтическое влияние сахадж-медитации на психофизиологическое состояние человека исследовалось в Институте физиологии СО РАМН, университетах США, Австралии и др).
Янзы-бүрү сахаджа йоганың эмнелгелернин эртем-шинчилел ажылдарынын түңнелдерин эмчи талазы биле эртем-шинчилел журналдарында парлаттынган:
- Стресс, депрессиялаан болгаш психика талазы-биле аарып турар кижилерге сахаджа медитацияларның эки салдары.
- Сахаджа йога практикалары давлениези улгаткан, астмалыг, эпилепсиялыг, чартыктаан, тыртар аарыгларлыг, назыны улуг кижилер аарыынга болгаш бичии уругларның гиперактивчи (гиперактивности) болгаш кичээнгей чедишпес (дефицит внимания) улустарны эмнеп эки салдарын чедирген.
- Кара-чашпан (наркотик) тырткан кижилерге база эки салдарын чедирген.
- Температура изиир аарыглар сахаджа йога даяан кылыкчыларынга ховар таваржыр.
- Сахаджа даяан кылыкчыларының стресске угаан-медерели болгаш сагыш-сеткили оожургалдыг болгаш чарт болуп турар. Бедик деңнелге четкенин психология болгаш мага-боттун реакциялары херечилеп турар.
- Сахаджа йога даяан кылыкчылары кандыг-даа берге уеде угаан-медерели чарт болуп сагыш-сеткилин оожургадып билирин коргускен.
- Сахаджа йогтарның мээзин шинчилээн түңнелинде (ЭЭГ и МРТ) оожургал, сагыш-сеткил чиик өөрүшкүлуг болуп турар. Мээниң тета биле альфа ритмнери күштелип, шимчээшкиннерни коргүскен. Чаа практикантыларны база опыт-дуржулгалыг сахаджа йогтарны шинчилээн. Түңнел кылдыр көргүзүглер: бодун туттунуп билири, кээргээчел сеткил, кичээнгейни илередир «серое вещество головного мозга» көвудээн болуп турар.
- Өске эртем-шинчилелдерин улаштыр сайзырадырын сүмелээн. База бир кол эскерген чүүлдери: өске шажын медитацияларын (шыырак башкы чокка) улуг берге аарыгларга ажыглаарын хоралыг деп көрдүнген.
== Сахаджа йогада чогаадыкчы чаяан ==
Сахаджа йога биле элээн арыгланып чорда чогаадыкчы чаяан тыптып, база кижилер чаа уран-чүүл чаяаны тып аар болгаш уттундурган салым-чаяны катап төрүттүнуп келир. Ол дыка улуг идиг болуп турар, чуртталга шынарлыг апаарын илередип турар. Хөгжүм, чижек, хөгжүмнү чүгле даяан кылырынга ажыглавайн, нервный клеткаларның катап тургустунарынга (симпатической нервной системы), база эмнээшкинге ажыглап турар. Ол дээрге колдуунда индий классиктиг хөгжүм болуп турар, ону шинчилээринге Нирмала Шривастава 2003 чылда Индияның Вайтарна деп хоорайынга индий классиктиг хөгжүм академиязын организастап тургускан[84].
== Сайгарылга (шүгүмчүлел) болгаш аңаа харыылар ==
Сахаджа йога шүгүмчүлелге база таваржып турган түңнелинде шүгүмчүлели күш чок болган. Белгия болгаш Франция йогтары шүгүмчүлелге таваржып турган[88]. Бельгияга судка сахаджа йоганы хора чок деп түннелди үндүрген. Бо судтуң доктаалы Бельгияның ийи улуг солуннарынга үндүрген De Morgen биле De Standaard.
Журналистерниң база социологтарның талазындан сахаджа йога ажык ажыдыышкын деп характеристиканы алган.
2010 чылда «Коммерсанты» деп солуннуң «Деньги» деп разделге «Сахаджа йоганың хан рак аарыынга болгаш өске даа аарыгларга аргалары» деп шүгүмчүлел биле бижиттинген чүүл, бадыткаттынмайн барганы биле, чамдык кезии материалдарны үзе кескени биле шүгүмчүлел шын эвес деп илереттинген. Шүгүмчүлелде кол чүве – Шри Матаджи өөредиин халас өөредип турганын шүгүмчулээн болганы дээрге өске йога школаларының бизнези бустурунун чылдагааны болганын айтып каалынар. Чамдыктар сахаджа йогтар үндезилекчиге орук ортээ болгаш чемненир, чурттаар акша төлээр ужурлуг деп турган. Sahaja Yoga International ол чүүлге харыы кылдыр отчетдун бергенинде, чамдык йогтарның берген акша төгериин чединмес улуска дузалаар компанияларже шитчиткенин илереткен.
== Улай көр. ==
* [[Нирмала Шривастава]]
* [[Параматма]]
== Демдеглелдер ==
{{Демдеглелдер}}
18. ↑ Раджасекхаран, П. Т., Венкатесан, Р. Духовные знания через вибрации / Пер. с англ. И. В. Петровой. — С.-Пб.: 1995. — С. 58. — 131 с. — ISBN 5-87383-116-5 (русск.) ISBN 81-85457-08-5 (англ.)
19. ↑ Salve, H. P. My memoirs. — New Delhi: LET, 2000. — P. 92 — 94.
20. ↑ 1 2 Portraits of former IMO Secretaries-General unveiled (англ.) (недоступная ссылка). IMO (21 June 2005). Дата обращения 26 января 2011.Архивировано 21 января 2012 года.
21. ↑ Varma, R.. Varma, S. Ascent to the Divine: Himalaya Kailasa-Manasarovar in Scripture, Art and Thought — ISBN 2-88169-001-7
22. ↑ Раджасекхаран, П. Т., Венкатесан, Р. Духовные знания через вибрации / Пер. с англ. И. В. Петровой. — С.-Пб.: 1995. — С. 61 — 63. — 131 с. — ISBN 5-87383-116-5 (русск.) ISBN 81-85457-08-5 (англ.)
23. ↑ Puttick, E. Sahaja Yoga // Encyclopedia of New Religious Movements / Peter Clarke. — Routledge, 2005. — P. 544. — 720 p. — ISBN 0415267072.
24. ↑ List of ECOSOC/Beijing and new accredited NGOs (англ.). General Assembly «Women 2000: gender equality, development and peace for the twenty-first century». UN. Дата обращения 26 января 2011. Архивировано 21 января 2012 года.
25. ↑ Shri Mataji's talk on the global problems facing women today (англ.). SahajaYoga.Org (September 13, 1995). Дата обращения 26 января 2011.Архивировано 21 января 2012 года.
26. ↑ Выступления Шри Матаджи. Сайт о Шри Матаджи. Дата обращения 26 января 2011.
27. ↑ Claes Nobel speech, Royal Albert Hall, London (англ.). Vimeo. Дата обращения 26 января 2011. Архивировано 21 января 2012 года.
28. ↑ What VIPs say about Sahaja Yoga (англ.). SahajaYoga.Org. Дата обращения 26 января 2011. Архивировано 21 января 2012 года.
29. ↑ Знание реальности (всемирная культура и духовность). Альманах № 1. К.: ДП «Нора-Друк», 2001, — С. 29. — 80 с.
30. ↑ We Want The World To Know… (англ.). SWAN (Sunday, May 16, 2004). Дата обращения 26 января 2011. Архивировано 21 января 2012 года.
31. ↑ The subtle system of Sahaja Yoga (англ.). Sahaja Yoga Introduction. Дата обращения 26 января 2011.
32. ↑ Раджасекхаран, П. Т. Венкатесан Р. Духовные знания через вибрации / Пер. с англ. И. В. Петровой. 1995. — С. 98. — 131 с. ISBN 81-85457-08-5 (англ.) ISBN 5-87383-116-5 (русск.)
33. ↑ Раджасекхаран, П. Т. Венкатесан Р. Духовные знания через вибрации / Пер. с англ. И. В. Петровой. 1995. — С. 80 — 86. — 131 с. ISBN 81-85457-08-5 (англ.) ISBN 5-87383-116-5 (русск.)
34. ↑ Знание реальности (всемирная культура и духовность). Альманах № 1. К.: ДП «Нора-Друк», 2001 — С. 49. — 80 с.
35. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Scientific Explanation (англ.). Sahaja Yoga. Дата обращения 26 января 2011. Архивировано 21 января 2012 года.
36. ↑ Раджасекхаран, П. Т. Венкатесан Р. Духовные знания через вибрации / Пер. с англ. И. В. Петровой. 1995. — C. 97. — 131 с. ISBN 81-85457-08-5 (англ.) ISBN 5-87383-116-5 (русск.)
37. ↑ Верез Г. МАТЬ И ДУХОВНОСТЬ. Конфискованная Истина. Обретенный путь = LA MÈRE ET LA SPIRITUALITÉ. La vérité confisquée. La voie retrouvée / Пер. с французского. — К.: Издательский дом «Соборна Україна», 2001. — С. 148. — 174 с.
38. ↑ Раджасекхаран, П. Т. Венкатесан Р. Духовные знания через вибрации / Пер. с англ. И. В. Петровой. 1995. — C. 99. — 131 с. ISBN 81-85457-08-5 (англ.) ISBN 5-87383-116-5 (русск.)
39. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Знание реальности (всемирная культура и духовность). Альманах № 1. К.: ДП «Нора-Друк», 2001 — С. 46 — 59. — 80 с., глава «Что такое Сахаджа-йога?»
40. ↑ 1 2 3 4 5 6 Раджасекхаран, П. Т. Венкатесан Р. Духовные знания через вибрации: Пер. с англ. И. В. Петровой, 1995 — C. 92 — 93. — 131 с. ISBN 81-85457-08-5 (англ.) ISBN 5-87383-116-5 (русск.)
41. ↑ 1 2 Раджасекхаран, П. Т. Венкатесан Р. Духовные знания через вибрации: Пер. с англ. И. В. Петровой, 1995 — С. 94 — 95. — 131 с. ISBN 81-85457-08-5 (англ.) ISBN 5-87383-116-5 (русск.)
42. ↑ Значение «kundala-kundalin» (англ.). Monier Williams Sanskrit-English Dictionary. UNIVERSITÄT ZU KÖLN, INSTITUT FÜR INDOLOGIE UND TAMILISTIK. Дата обращения 26 января 2011. Архивировано 21 января 2012 года.
43. ↑ Sahaja Yoga — The Instrument (англ.) (недоступная ссылка). Sahaja Yoga Meditation Australia. Дата обращения 26 января 2011.Архивировано 6 июля 2011 года.Sahaja Yoga — The Instrument Архивная копия от 6 июля 2011 на Wayback Machine
44. ↑ Introduction to meditation by Shri Mataji
45. ↑ Раджасекхаран, П. Т. Венкатесан Р. Духовные знания через вибрации / Пер. с англ. И. В. Петровой. 1995. — C. 77. — 131 с. ISBN 81-85457-08-5 (англ.) ISBN 5-87383-116-5 (русск.)
46. ↑ Шри Матаджи Нирмала Деви. Сахаджа-йога / Перевод с англ. / Под ред. Т. С. Грековой. — М.: ИВФ Антал, 1992. — 64 с. — ISBN 5-85269-002-3
47. ↑ [1] [2] [3] сайты России и Украины.
48. ↑ Guided Meditation (англ.). Free Meditation. Дата обращения 26 января 2011. Архивировано 21 января 2012 года.
49. ↑ Мудрость — это жить в настоящем. Сайт о Шри Матаджи. Дата обращения 26 января 2011.
50. ↑ Ответ Нирмалы Шривастава на вопрос «Какова роль мысли в процессе самореализации?». Сайт о Шри Матаджи. Дата обращения 26 января 2011.
51. ↑ 1 2 Медитация я Сахаджа йоге // Наука и религия. — 2005. — № 6. — С. 44—45. — ISSN 0130-7045.
52. ↑ Сахадж медитация. Онлайн курс. Дата обращения 26 января 2011. Архивировано 21 января 2012 года.
53. ↑ Skin Temperature Changes Associated With Mental Silence (англ.). Dr Ramesh Manocha. Дата обращения 16 апреля 2011. Архивировано21 января 2012 года.
54. ↑ How to: Do foot soaking (англ.). Free Meditation. Дата обращения 26 января 2011. Архивировано 21 января 2012 года.
55. ↑ Meditation Guide: Role Of Prayer (англ.). Sahaja Yoga Canada. Дата обращения 26 января 2011. Архивировано 21 января 2012 года.
56. ↑ Знание реальности (всемирная культура и духовность). Альманах № 1. К.: ДП «Нора-Друк», 2001 — С. 60. — 80 с.
57. ↑ Суть и важность медитации. Сайт о Шри Матаджи. Дата обращения 26 января 2011.
58. ↑ Шри Матаджи о Сахаджа Йоге. Сайт о Шри Матаджи. Дата обращения 26 января 2011.
59. ↑ «Протокол Намерений по сотрудничеству в области изучения метода сахаджа-йоги в СССР»
60. ↑ Сахаджа Йога. Live.
61. ↑ Труды международной научной конференции «Медицина. Самопознание. Нравственность. Восток-запад», Санкт-Петербург, 1995, С. 81—82.
62. ↑ Труды II Международной научной конференции «Мораль. Здоровье. Мир: Восток-Запад», Санкт-Петербург, 1996.
63. ↑ Труды IX Всероссийской научно-практической конференции «Здоровье. Мир. Нравственность. Культура. Восток-Запад». Москва, 1998. С. 75—77.
64. ↑ First Int'l Conference «Towards Sustainable Global Health», panel on consciousness develpoment. Archives. Gemini AG Association. Дата обращения 5 февраля 2011. Архивировано 21 января 2012 года.
65. ↑ Yoga as a complementary therapy for clinical depression.
66. ↑ Диагностические и оздоровительные технологии восстановительной медицины. — М., 2003. — С. 271.
67. ↑ Conférence MAPICON-2009
68. ↑ <span lang=" (англ.)" xml:lang=" (англ.)">The International Sahaja Yoga Research and Health Centre (неопр.). Дата обращения 5 февраля 2011. Архивировано 21 января 2012 года.
69. ↑ A Randomized, Controlled Trial of Meditation for Work Stress, Anxiety and Depressed Mood in Full-Time Workers.
70. ↑ Effect of Sahaja Yoga on neuro cognitive functions in patients suffering from major depression, 2006.
71. ↑ Sahaja Yoga: an ancient path to modern mental health?, 2001.
72. ↑ Effect of Sahaja Yoga Meditation on Quality of Life, Anxiety, and Blood Pressure Control, 2012.
73. ↑ Sahaja Yoga in the management of moderate to severe asthma: a randomised controlled trial, 2002.
74. ↑ Effect of Sahaja Yoga practice on seizure control & EEG changes in patients of epilepsy, 1996.
75. ↑ A pilot study of a mental silence form of meditation for women in perimenopause, 2007.
76. ↑ Sahaja Yoga Meditation as a family treatment programme for children with attention deficit-hyperactivity disorder, 2004.
77. ↑ Effects of Sahaja Yoga on drug abuse.
78. ↑ Changing definitions of meditation: physiological corollorary.
79. ↑ Impact of regular meditation practice on EEG activity at rest and during evoked negative emotions, 2005.
80. ↑ Monitoring the Neural Activity of the State of Mental Silence While Practicing Sahaja Yoga Meditation, 2015.
81. ↑ Human anterior and frontal midline theta and lower alpha reflect emotionally positive state and internalized attention, 2001.
82. ↑ Increased Grey Matter Associated with Long-Term Sahaja Yoga Meditation.
83. ↑ The therapeutic effects of meditation, 2003.
84. ↑ http://www.pksacademy.com/ Shri P.K.Salve Kala Pratishthan an academy of Indian Classical Music and Fine Arts
85. ↑ Дворкин А. Л. Остальные псевдоиндуистские секты. Сектоведение. Тоталитарные секты. Опыт систематического исследования. Православие и современность. Электронная библиотека. Дата обращения 26 января 2011.
86. ↑ Avis du Centre d'Information et d'Avis sur les Organisations Sectaires Nuisibles (C.I.A.O.S.N.) concernant Sahaja Yoga. (фр.) (pdf). Rapport Bisannuel. C.I.A.O.S.N. (2003—2004). Дата обращения 26 января 2011. Архивировано 21 января 2012 года.
87. ↑ Les sectes en France (Rapport N° 2468) (фр.). Commission D'Enquête sur les Sectes. Дата обращения 26 января 2011. Архивировано21 января 2012 года.
88. ↑ Submission Regarding Belgium (англ.) (недоступная ссылка). Human Rights Without Frontiers International. Дата обращения 26 января 2011. Архивировано 4 марта 2016 года.
89. ↑ Acts of defamation against religious groups and communities of belief by Belgian federal and federated agencies (англ.) (недоступная ссылка). Human Rights Without Frontiers International. Дата обращения 26 января 2011. Архивировано 4 марта 2016 года.
90. ↑ Sahaja Yoga is geen sekte (порт.). De Morgen (25/04/08). Дата обращения 26 января 2011. Архивировано 21 января 2012 года.
91. ↑ Sahaja Yoga is geen sekte (порт.). De Standaard (20 juni 2006). Дата обращения 26 января 2011. Архивировано 21 января 2012 года.
92. ↑ Judith Coney. Sahaja yoga: socializing processes in a South Asian new religious movement. — Routledge, 1999. — P. 214. — 269 p. — ISBN 0700710612.
93. ↑ [4] Evening Standard — London/July 18, 2001 at the Rick A. Ross Institute.
94. ↑ «Коммерсантъ деньги», 12.07.2010 — «Йоги в руки».
95. ↑ David V. Barrett. The New Believers. — 2nd ed. — Cassell, 2001. — P. 297—298. — 560 p. — ISBN 0304355925. «Sahaja Yoga, like many other new religious movements, is involved in charitable social work, including a hospital and a cancer research centre — both using Sahaja Yoga methods for healing — a classical musical school, and a shelter for the poor in Delhi. Sahaja Yoga makes a big point of its teaching being free: — Amazingly, without any financial support from any person, Shri Mataji neither charges for Her lectures nor for Her ability to give Self Realization, nor does one have to become a member of this organization. She insists that you cannot pay for enlightenment and to-date she continues to denounce the false self-proclaimed ‘gurus’ who are more interested in the seekers’ purse than their spiritual ascent. — But in fact this is one of the major criticisms of the movement, that the often middle-class members are encouraged to make regular donations to pay for Shri Mataji’s trips around the world, and to buy her expensive properties, such as Shudy Camps Park House near Cambridge, England, in 1986 and an Italian castle in 1991. (…) Devoted member refer to her as the Divine Mother, and she has called herself Adi Shakti, Primal Mother of All; many take her advice on child-rearing, and some ask her to choose their marriage partners. This amount of influence over her followers’ lives has caused concern in several countries. Some former have said that they were expelled from the movement because they resisted Shri Mataji’s influence over their lives.»
96. ↑ Official Response from Sahaja Yoga International to False Allegations (недоступная ссылка). Sahaja Yoga International. Дата обращения 5 февраля 2011. Архивировано 26 января 2002 года.
== Дөзүк ==
* {{книга
|автор = Верез Г.
|заглавие = МАТЬ И ДУХОВНОСТЬ. Конфискованная Истина. Обретенный путь
|оригинал = LA MÈRE ET LA SPIRITUALITÉ. La vérité confisquée. La voie retrouvée
|ответственный = Пер. с французского
|место = К.
|издательство = Издательский дом «Соборна Україна»
|год = 2001
|страниц = 174
}}
* {{книга
|автор = де Кальберматтен, Грегуар.
|заглавие = Пришествие
|ответственный = Пер. с англ. Ю. В. Добровольского
|место = К.
|издательство = «Инфопринт»
|год = 2007
|страниц = 288
|isbn = 996-7010-74-0
}}
* ''Раджасекхаран, П. Т. Венкатесан Р.'' Духовные знания через вибрации / Пер. с англ. И. В. Петровой. 1995. — 131 с. ISBN 81-85457-08-5 (англ.) ISBN 5-87383-116-5 (русск.)
* {{книга
|автор = Патанджалі.
|заглавие = Йога Сутра. Сказання про йогу
|ответственный = Переклад: В. О. Хитрук
|место = Херсон
|издательство = Айлант
|год = 2008
|страниц = 32
|isbn = 966-7403-79-3
}}
* {{книга
|автор = Srivastava, Nirmala.
|заглавие = Meta Modern Era
|издательство = Vishwa Nirmala Dharma
|год = 1997
|isbn = 81-86650-05-9
}}
* {{книга
|автор = de Kalbermatten, Gregoire.
|заглавие = The Third Advent
|место = New York
|издательство = Daisyamerica
|год = 2003
|pages = 165
|isbn = 1-932406-07-7
}}
* {{статья
| автор = Canter, P. H.
| заглавие = The therapeutic effects of meditation
| издание = BMJ
| год = 2003
| volume = 326
| номер = 7398
| pages = 1049
| doi = 10.1136/bmj.326.7398.1049
| ref = The therapeutic effects of meditation
}}
* {{статья
| автор = V. K. Sharma, S. Das, S. Mondal, U. Goswami, A. Gandhi
| ссылка = https://www.researchgate.net/publication/51383898_Effect_of_Sahaj_Yoga_on_neuro-cognitive_functions_in_patients_suffering_from_major_depression
| заглавие = Effect of Sahaja Yoga on neuro cognitive functions in patients suffering from major depression
| издание = Indian Journal of Physiology and Pharmacology
| год = 2006
| том = 50
| номер = 4
| страницы = 375-383
| ref = Effect of Sahaja Yoga on neuro cognitive functions in patients suffering from major depression
}}
* {{статья
|автор = D. Morgan
|ссылка = https://pearl.plymouth.ac.uk/handle/10026.1/1969
|заглавие = Sahaja Yoga: an ancient path to modern mental health?
|издание = Transpersonal Psychology Review
|год = 2001
|том = 4
|номер = 4
|страницы = 41-49
|ref = Sahaja Yoga: an ancient path to modern mental health?
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210430090940/https://pearl.plymouth.ac.uk/handle/10026.1/1969 |date=2021-04-30 }}
* {{статья
| автор = R. Manocha, G. B. Marks, P. Kenchington, D. Peters, C. M. Salome
| ссылка = http://thorax.bmj.com/content/57/2/110
| заглавие = Sahaja Yoga in the management of moderate to severe asthma: a randomised controlled trial
| издание = Thorax
| год = 2002
| том = 57
| номер = 2
| страницы = 110-115
| ref = Sahaja Yoga in the management of moderate to severe asthma: a randomised controlled trial
}}
* {{статья
| автор = U. Panjwani, W. Selvamurthy, S. H. Singh, H. L. Gupta, L. Thakur, U. C. Rai
| ссылка = http://europepmc.org/abstract/med/9062044
| заглавие = Effect of Sahaja Yoga practice on seizure control & EEG changes in patients of epilepsy
| издание = Indian Journal of Medical Research
| год = 1996
| том = 103
| страницы = 165-172
| ref = Effect of Sahaja Yoga practice on seizure control & EEG changes in patients of epilepsy
}}
* {{статья
| автор = R. Manocha, B. Semmar, D. Black
| ссылка = https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs10880-007-9076-5
| заглавие = A pilot study of a mental silence form of meditation for women in perimenopause
| издание = Journal of Clinical Psychology in Medical Settings
| год = 2007
| том = 14
| номер = 3
| страницы = 266-273
| ref = A pilot study of a mental silence form of meditation for women in perimenopause
}}
* {{статья
| автор = L. J. Harrison, R. Manocha, K. Rubia
| ссылка = http://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/1359104504046155
| заглавие = Sahaja Yoga Meditation as a family treatment programme for children with attention deficit-hyperactivity disorder
| издание = Clinical Child Psychology and Psychiatry
| год = 2004
| том = 9
| номер = 4
| страницы = 479-497
| ref = Sahaja Yoga Meditation as a family treatment programme for children with attention deficit-hyperactivity disorder
}}
* {{статья
| автор = Sheng-Chia Chung, Maria M. Brooks, Madhur Rai, Judith L. Balk, Sandeep Rai
| ссылка = http://online.liebertpub.com/doi/abs/10.1089/acm.2011.0038
| заглавие = Effect of Sahaja Yoga Meditation on Quality of Life, Anxiety, and Blood Pressure Control
| издание = The Journal of Alternative and Complementary Medicine
| год = 2012
| том = 18
| номер = 6
| ref = Effect of Sahaja Yoga Meditation on Quality of Life, Anxiety, and Blood Pressure Control
}}
* {{статья
| автор = S. E. Hernández, J. Suero, K. Rubia, J. L. González-Mora
| ссылка = http://online.liebertpub.com/doi/10.1089/acm.2013.0450
| заглавие = Monitoring the Neural Activity of the State of Mental Silence While Practicing Sahaja Yoga Meditation
| издание = The Journal of Alternative and Complementary Medicine
| год = 2015
| том = 21
| номер = 3
| ref = Monitoring the Neural Activity of the State of Mental Silence While Practicing Sahaja Yoga Meditation
}}
* {{статья
| автор = L.I. Aftanas, S.A. Golocheikine
| ссылка = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0304394001020948
| заглавие = Human anterior and frontal midline theta and lower alpha reflect emotionally positive state and internalized attention
| издание = Neuroscience Letters
| год = 2001
| том = 310
| номер = 1
| ref = Human anterior and frontal midline theta and lower alpha reflect emotionally positive state and internalized attention
}}
* {{статья
| автор = L.I. Aftanas, S.A. Golocheikine
| ссылка = http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00207450590897969
| заглавие = Impact of regular meditation practice on EEG activity at rest and during evoked negative emotions
| издание = International Journal of Neuroscience
| год = 2005
| том = 115
| номер = 6
| ref = Impact of regular meditation practice on EEG activity at rest and during evoked negative emotions
}}
== Шөлүглер ==
<!-- Пожалуйста, не добавляйте ссылки на региональные сайты Сахаджа-йоги, приведённых более чем достаточно для статьи в энциклопедии! -->
* {{cite web
|url = http://www.sahajaworldfoundation.org/
|title = Sahaja Yoga World Foundation
|accessdate = 2011-07-05
|lang = en
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110830223255/http://www.sahajaworldfoundation.org/
|archivedate = 2011-08-30
}}
* {{cite web
| url = http://russia-sahajayoga.ru/
| title = Официальный сайт движения Сахаджа-Йоги в России
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20191211231413/http://russia-sahajayoga.ru/
| archivedate = 2019-12-11
| accessdate = 2019-12-11
}}
* {{cite web|url=http://vimeo.com/17435022|title=Claes Nobel speech, Royal Albert Hall, London|accessdate=2011-07-05|description=Видеозапись речи {{Не переведено 3|Нобель, Клас|Класа Нобеля|en|Claes Nobel}}{{ref-en}} в [[Альберт-холл]]е 3 июля [[1997 год]]а о Сахаджа-йоге и Нирмале Шриваставе|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121114152517/http://vimeo.com/17435022|archivedate=2012-11-14}}
* {{cite web
|url = http://www.kheper.net/topics/gurus/Mataji.htm
|title = Критика Сахаджа-йоги
|accessdate = 2011-07-05
|lang = en
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110623075511/http://www.kheper.net/topics/gurus/Mataji.htm
|archivedate = 2011-06-23
}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106182344/http://www.kheper.net/topics/gurus/Mataji.htm |date=2012-01-06 }}
* {{cite web
|url = http://sahajacult.com
|title = Предупреждение от бывшего участника религиозного движения Сахаджа-йога
|accessdate = 2011-07-05
|lang = en
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110713034818/http://www.sahajacult.com/
|archivedate = 2011-07-13
}}
* {{cite web
|url = http://apha.confex.com/apha/138am/webprogram/Paper214049.html
|title = Yoga as a complementary therapy for clinical depression
|author = Manoj Sharma
|coauthors = Purvi Mehta
|date = November 8, 2010
|work = Alternative and Complementary Health Practices Poster Session
|publisher = APHA
|accessdate = 2011-01-25
|lang = {{ref-en}}
|description = Conference
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150402124841/https://apha.confex.com/apha/138am/webprogram/Paper214049.html
|archivedate = 2015-04-02
|ref = Yoga as a complementary therapy for clinical depression
}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402124841/https://apha.confex.com/apha/138am/webprogram/Paper214049.html |date=2015-04-02 }}
* {{cite web
| url = https://www.hindawi.com/journals/ecam/2011/960583/
| author = R. Manocha, D. Black, J. Sarris, C. Stough
| title = A Randomized, Controlled Trial of Meditation for Work Stress, Anxiety and Depressed Mood in Full-Time Workers
| subtitle = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, vol. 2011, Article ID 960583, 8 pages, 2011.
| accessdate = 2017-04-01
| website = Hindawi
| lang = en
| doi = http://dx.doi.org/10.1155/2011/960583
| ref = A Randomized, Controlled Trial of Meditation for Work Stress, Anxiety and Depressed Mood in Full-Time Workers
}}
* {{cite web
| url = http://meditationresearch.co.uk/drug-abuse/
| author = Dr. W. Hackl
| title = Effects of Sahaja Yoga on drug abuse
| accessdate = 2017-04-02
| website = Meditation Research
| lang = en
| ref = Effects of Sahaja Yoga on drug abuse
}}
* {{cite web
| url = http://www.islis.a-iri.org/en/journalE/abst281E.htm
| author = R. Manocha, D. Black, J. Ryan, C. Stough, D. Spiro
| title = Changing definitions of meditation: physiological corollorary
| subtitle = Journal of the International Society of Life Sciences, vol. 28, no. 1, 2010
| accessdate = 2017-04-02
| lang = en
| ref = Changing definitions of meditation: physiological corollorary
}}
* {{cite web
| url = http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0150757
| author = S. E. Hernández, J. Suero, K. Rubia, J. L. González-Mora, A. Barros
| title = Increased Grey Matter Associated with Long-Term Sahaja Yoga Meditation: A Voxel-Based Morphometry Study
| subtitle = PLOS ONE, March 3, 2016
| accessdate = 2017-04-02
| lang = en
| ref = Increased Grey Matter Associated with Long-Term Sahaja Yoga Meditation
}}
[[Аңгылал: Сүзүглел]]
[[Аңгылал: Йога]]
rpcrukmdgb2a322tkz6vtic197ce2z8
Салчак, Красс Байыр-оолович
0
8160
52851
52355
2026-10-30T01:32:44Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
52851
wikitext
text/x-wiki
'''Салчак, Красс Байыр-оолович''' (1932 чылдың июнь 6, Хөл, [[Бай-Тайга кожууну|Бай-Тайга]], [[Тыва Арат Республика|ТАР]]) - тыва эртемден-педагог, Тываның улустуң башкызы, педагогика эртемнериниң кандидады, тыва улусчу педагогика шинчилелдериниң үндезилекчизи<ref>https://cyberleninka.ru/article/n/krass-bayyr-oolovich-salchak-osnovopolozhnik-etnopedagogicheskih-issledovaniy-v-tuve/viewer</ref>.
== Намдары ==
К.Б. Салчак 1932 чылдың июнь 6-да Бай-Тайга кожуунунуң Хөл суурга төрүттүнген. Ол көдээ башкыдан ат-алдарлыг тускай эртемниг кижиге, Тываның национал чоргааралын тургузуп турар педагогика айтырыгларының хандыр көрген шинчилекчизинге чедир кызыы орукту изеп эрткен.
Ортумак школаны дооскаш, аныяк оол Абаканның педагогика институдунче кирип алган. Өөредилгеге чылдары ооң келир үедеги салым-чолунга белен балалбас исти арттырып каан. Ол педагогикага, өзүп олурар салгакчыларны кижизидеринге бодун бүрүнү-биле бараалгадырын шиитпирлээн. 1951 чылда физика болгаш математика башкызы эртем чедип алгаш, ол Аксы-Барлык школазынга баштай физика башкызы, а оон 1956 чылдан ол школаның директору тургаш, Красс Байыр-оолович сургуулдарны өөредирде, бодунуң методтарын, аргаларын ажылдап кылып, чамдыкта берге педагогиктиг айтырыгларны шиитпирлеп, кандыг-даа байдалдардан үнер арганы үргүлчү тып эккээр турган. [[Барыын-Хемчик кожууну|Барыын-Хемчикке]] районо эргелекчилеп, Башкылар билии бедидер институтка директорлап (1959-1963), [[Тыва Автономнуг Совет Социалистиг Республика|Тыва АССР-ниң]] Улус өөредилге сайыдының оралакчызы албан-дужаалга ажылдап тургаш, бүгү билиглери болгаш мөөңнелген дуржулгазын ол ажыглаан.
Чувашияның күрүне университединге камгалап алганы педагогика эртемнериниң кандидады аттыг (1974), К.Б. Салчак [[Кызылдың күрүнениң педагогика институду|Кызылдың педагогика институдунга]] факультет деканы, кафедра эргелекчизи бооп ажылдап, студентилер биле аспирантыларның эртем ажылын удуртуп турган. Салган сорулгаларын чедип алырынга сонуургалдыг Красс Байыр-ооловичтиң харыысалгалыы база туруштуу педагогика ажылынга эки түңнелдерге чедирип, ооң-биле бүрүн шынзыттынган. Албан-хүлээлгелериниң делгем хемчээли практиктиг башкылаашкынның байлак дуржулгазы-биле каттышкаш, бүгү талазы-биле билиглиг, ат-алдарлыг эртемден апаар арганы аңаа берген.
К.Б. Хөй эртем ажылдарының автору, школаларга шенелде кылып ажыглаар программаларның сүмелекчизи болгаш тургузукчузу. "Тыва улусчу педагогика хөгжүлдези" (1984, 2016)<ref>http://irnsh.ru/wp-content/uploads/2016/11/Salchak-K.B.i-dr.-Razvitie-tuvinskoy-narodnoy-pedagogiki.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214180148/http://irnsh.ru/wp-content/uploads/2016/11/Salchak-K.B.i-dr.-Razvitie-tuvinskoy-narodnoy-pedagogiki.pdf |date=2019-02-14 }}</ref> деп ному тыва этнопедагогиканың үндезиннериниң баштайгы системалыг шинчилели болур. Ол ном улусчу педагогиканың үндезиннерин бирден бирээ чокка шинчилээриниң база кижизидилге адырында Этнопедагогика эртемнериниң үндезилекчизи Г.Н. Волковтуң концепциязынга даянып, национал дуржулганың үре-түңнелдиг идеяларын нептередириниң эгезин салган.
Красс Байыр-оолович Салчак - ылап-ла улусчу башкы, педагогиктиг ажылдың ёзулуг-ла соруктуг ажылдакчызы. Үениң эң чугула негелде-херегледеринге ол дыңнангыр болуп, оларны амыдыралга боттандырар дээш карак кызыл ажылдап чоруур. Ооң ачы-хавыяазы-биле Республикада дыка хөй төлептиг кижилер ажылдап, чурттап чоруур.
== Шаңналдары, ат-алдары ==
Ачы-хавыяазы дээш, ол хөй күрүне шаңналдарын алган.
* Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлел бижии
* "Хүндүлелдиң демдээ" орден
* К.Д. Ушинский аттыг медаль
* РСФСР-ниң улусчу кегээрелдиң тергиини
* ТывКУ-нуң алдарлыг башкызы
* Тыва Республиканың улустуң башкызы (1993)
* XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери деп күрүне номунче ады кирген.
*
== Дөс ==
# Красс Байыр-оолович САЛЧАК // XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери. Күрүне ному. Кызыл. 2004. С. 206
# [https://cyberleninka.ru/article/n/krass-bayyr-oolovich-salchak-osnovopolozhnik-etnopedagogicheskih-issledovaniy-v-tuve/viewer Красс Байыр-оолович Салчак - основоположник этнопедагогических исследований в Туве]
== Шөлүглер ==
# [https://kizil.bezformata.com/listnews/tuvinskij-gosudarstvennij-institut/52755421/ Тувинский государственный институт переподготовки и повышения квалификации кадров празднует 70-летний юбилей]
# [https://search.rsl.ru/ru/record/01007433871 '''Салчак, Красс Байыр-оолович (1932)''' Преемственность тувинских народных традиций воспитания и современной педагогической культуры Тувы [Текст]{{Чедимчок шөлүг|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} : Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата педагогических наук. (13.00.01) / Казан. гос. пед. ин-т. - Казань : [б. и.], 1974. - 25 с.]
# [http://irnsh.ru/2016/10/25/sostoyalis-pervye-salchakovskie-yetno/ Состоялись Первые салчаковские этнопедагогические чтения «Этнокультурное содержание образования»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925090531/http://irnsh.ru/2016/10/25/sostoyalis-pervye-salchakovskie-yetno/ |date=2020-09-25 }}
== Демдеглелдер ==
[[Аңгылал: Абаканда күрүнениң педагогика институдунуң доозукчулары]]
e36tdmksyc57til1p8c9set59iqtojx
Алёхина, Галина Александровна
0
8740
52841
51948
2026-10-29T22:07:01Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
52841
wikitext
text/x-wiki
{{Кижи}}
'''Галина Александровна Алёхина''' ([[16 декабрь]] [[1946 чыл|1946]]) — совет база россий театр актрисазы, [[Россияның улусчу артизи|Россияның улусчу артизи]], актриса [[Кызыл факел|Новосибирск күрүне академия театр «Кызыл факел»]].
== Намдары ==
16 декабрь 1946 чылда Москва хоорайга төрүттүнген.
1970 чылда Свердловскунуң театр училищезинге актёр мергежил өөредилгезин дооскан<ref>{{Cite web|url=http://kraeved.ngonb.ru/node/5030|title=Алехина Галина Александровна|publisher=kraeved.ngonb.ru|lang=ru|accessdate=2020-04-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200226010557/http://kraeved.ngonb.ru/node/5030|archivedate=2020-02-26}}</ref>.
Эгезинде Челябинск хоорайның театрларынга ойнап эгелээн, Москвага база ажылдап турган. 1974 чылда Новосибирск областың драма театр актрисазы апаар база аңаа 1987 чылга чедир ажылдап турар. 1987 чылда чалалга алган база "Кызыл факел" труппаже шилчиирин чөпшээрешкен (Новосибирск). Амгы үеге чедир бо театрда ажылдап турар<ref>{{Cite web|url=http://m-nsk.ru/portfolio-item/alehina-galina-aleksandrovna|title=Алехина Галина Александровна - Музей Новосибирска|publisher=m-nsk.ru|accessdate=2020-04-04}}</ref>.
2007 чылдан башкы ажыл-чорудулга ажылын хары угда кылып турар - Новосибирск театр институт Россияның улусчу артизи А. Зыковтуң курстарынга актёр мергежилди өөредип турар<ref>{{Cite web|url=http://bsk.nios.ru/content/alyohina-galina-aleksandrovna|title=Алёхина Галина Александровна {{!}} Библиотека сибирского краеведения|publisher=bsk.nios.ru|accessdate=2020-04-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225095858/http://bsk.nios.ru/content/alyohina-galina-aleksandrovna |date=2020-02-25 }}</ref>.
== Шаңналдары ==
* [[Россияның улусчу артизи|Россияның улусчу артизи]] (04.03.2004).
* [[РСФСР-ниң алдарлыг артизи]] (06.07.1994).
== Театрга ажылдары ==
'''[[Кызыл факел|Новосибирск күрүне академия театр «Красный факел»]]'''
* Софокл, Эсхил «Род» / Иокаста (1996);
* Уго Бетти «Козий остров» / Агата (1998);
* Надежда Птушкина «Пока она умирала» / Татьяна (2000);
* Эрик-Эмманюэль Шмитт «Последняя любовь Дон Жуана» / Мадмуазель Де Ла Трэнгль (2002);
* Макс Фриш «Андорра» / Сеньора (2003);
* Стивен Кинг «Мизери» / Энни Уилкс (2003);
* Михаил Булгаков «Кабала святош» / Мадлена Бежар (2005):
* Айвон Менчелл «Девичник над вечным покоем» / Дорис (2007);
* Александр Пушкин «Пиковая дама» / Графиня Анна Федотовна (2007);
* Юлий Кимниң пьесазы, музыка Владимира Дашкевича «Как солдат Иван Чонкин самолёт сторожил» / Циля, ооң кадайы (2008);
* Биляна Срблянович «Саранча» / Хайырааты Петрович (2009);
* Жан-Батист Мольер «Мещанин во дворянстве» / Хайырааты Журден (2010).
== Демдеглелдер ==
{{демдеглелдер}}
== Чогаал ==
* Я родилась не с чувством юмора, а с чувством драмы : [Интервью] / Подгот. Т. Коньякова // Веч. Новосибирск. – 2004. – 23 апр. – С. 8.
* «Наша профессия – не гордая» : [Интервью] / Подгот. И. Ульянина // Веч. Новосибирск. – 1996. – 27 марта. – С. 3.
== Шөлүглер ==
* [http://red-torch.ru/actors/profile/351/ Галина Алёхина]
{{библиоинформация}}
pr7tdqw7thdehlxu5ib0unzz7ze7dkq
Леви-Монтальчини, Рита
0
8833
52848
51508
2026-10-30T00:30:10Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
52848
wikitext
text/x-wiki
{{Эртемден
| Имя = Рита Леви-Монтальчини
| Оригинал имени = Rita Levi-Montalcini
| Изображение = Rita Levi Montalcini.png
| Ширина = 200px
| Описание изображения =
| Место рождения = {{МестоРождения|Турин}}, [[Королевство Италия (1861-1946)|Королевство Италия]]
| Место смерти = {{МестоСмерти|Рим}}, [[Италия]]
| Научная сфера = [[нейробиология]]
| Место работы = [[Вашингтонский университет в Сент-Луисе]]
| Альма-матер = [[Туринский университет]]
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = открывшая [[факторы роста]]
| Награды и премии = {{Нобелевская медаль|1986|мед}} [[Нобелевская премия по физиологии и медицине]] ([[1986]])<br>{{Национальная научная медаль США}} [[Национальная научная медаль США]] (1987)
{{{!}} style="background: transparent"
{{!}}{{Большой крест ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}{{!!}}{{Командор Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}{{!!}}{{Великий офицер ордена Почётного легиона}}
{{!}}}
}}
'''Ри́та Ле́ви-Монтальчи́ни''' ({{Lang-it|Rita Levi-Montalcini}}; [[22 Дөрт ай|22 апрель]] 1909, Турин — 30 декабрь [[2012 чыл|2012]], Рим) — итальян нейробиолог, 1986 чылда Стэнли Коэн-биле кады өзүлде факторун ажытканы дээш физиология болгаш биологияда Нобель шаңналынга төлептиг болган Итальян Республиканың солутпас сенатору.
== Намдары ==
Рита Леви (1930 чылдарда угбалары, акызы-биле кады фамилиязын Леви-Монтальчини кылдыр өскертип алганнар) Туринге еврей өг-бүлеге төрүттүнген. Ооң адазы Адамо Леви инженер-электрик болгаш математик турган; авазы Аделе Монтальчини — чурукчу.
1936 чылда Леви-Монтальчини эмнелге школазын дооскан соонда Джузеппе Леви деп физиологтуң дузалакчызы апарган (1872—1965), удатпаанда Муссолининиң еврейлерге удур чарлыы-биле ол ажылындан үндүрткен. 1943 чылда Леви-Монтальчини Флоренцияже дезип чоруткаш, Туринге чүгле дайын соонда катап эглип кээп шыдаан.
1946 чылдан тура Сент-Луиске Виктор Хамбургер-биле Вашингтон Университединге ажылдап кирип алганнар, 1958 чылдан профессор апарган. 1974 чылда Европаның молекулярлыг биология каттыжыышкынының кежигүнү.
Американың уран-чүүл болгаш эртемнер академиязының (1966) база деи Линчеи академиязының, база ол ышкаш АКШ-тың Национал эртемнер академиязының кежигүнү (1968). 1974 чылда, атеист-даа бол Папа Римскийниң академиязының ккежигүнү апарган (академияның төөгүзүнде бир дугаар херээжен кежигүн).
Францияның эртемнер академиязының (1989 база Лондоннуң хааннар ниитилелиниң (1995) даштыкы кежигүнү.
=== Өг-бүлези ===
* Акызы — Джино (Луиджи) Леви-Монтальчини (1902—1974), билдингир архитектор.
* Ийизи — Паола Леви-Монтальчини (1909—2000), чурукчу. Өске угбазы, Нина (Анна) Леви-Монтальчини (1905—2000)<ref>{{Шаблон:Cite web|url=http://5eshs.hpdst.gr/abstracts/362|title=The cousin ignored|lang=en|accessdate=2012-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310095932/http://5eshs.hpdst.gr/abstracts/362|archivedate=2016-03-10|deadlink=yes}}</ref>.
== Шаңналдары ==
* Дем1963 — Max Weinstein Award, United Cerebral Palsy Association
* 1969 — Премия Фельтринелли
* 1974 — William Thomson Wakeman Award, National Paraplegia Foundation
* 1981 — Премия Розенстила
* 1983 — Премия Луизы Гросс Хорвиц, Колумбийский университет
* 1985 — Премия Ральфа Джерарда[de]
* 1986 — Премия Альберта Ласкера за фундаментальные медицинские исследования
* 1986 — Нобелевская премия по физиологии или медицине
* 2 июня 1986 — Командор ордена «За заслуги перед Итальянской Республикой»<ref>[http://www.quirinale.it/qrnw/statico/onorificenze/decorato.asp?id=275189&ono=60 Commendatore Ordine al Merito della Repubblica Italiana Dott.ssa Rita Levi]{{ref-it}}</ref>
* 31 октября 1986 — Золотая медаль за заслуги в области школьного образования, культуры и искусства<ref>[http://www.quirinale.it/qrnw/statico/onorificenze/decorato.asp?id=5965&ono=14 Medaglia d’oro ai benemeriti della scuola della cultura e dell’arte Dott.ssa Rita Levi Montalcini]{{ref-it}}</ref>
* 1987 — Национальная научная медаль США
* 8 января 1987 — Большой крест ордена «За заслуги перед Итальянской Республикой»<ref>[http://www.quirinale.it/qrnw/statico/onorificenze/decorato.asp?id=15508&ono=11 Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana Dott.ssa Rita Levi]{{ref-it}}</ref>
* 1990 — Золотая медаль Высшего совета по научным исследованиям
* 6 июня 2001 — Золотая медаль за заслуги в области науки и культуры[it]<ref>[http://www.quirinale.it/qrnw/statico/onorificenze/decorato.asp?id=45265&ono=19 Medaglia d’oro ai benemeriti della scienza e cultura Prof. Rita Levi Montalcini]{{ref-it}}</ref>
* 2009 — Leonardo da Vinci Award, European Academy of Sciences[en] (первый удостоенный)
* Великий офицер ордена Почётного легиона (Франция)<ref>[https://web.archive.org/web/20111203210636/http://ambafrance-it.org/spip.php?article2310 Consegna della Croce di Grande Ufficiale della Legione d’onore all’On. Rita Levi Montalcini]{{ref-it}}</ref>
== Демдеглелдер ==
{{Примечания|2}}
== Шөлүглер ==
* [https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1986/levi-montalcini/auto-biography/ Автобиография Риты Леви-Монтальчини на Нобелевском сайте]{{ref-en}}
* Рита Леви-Монтальчини — статья из Электронной еврейской энциклопедии
* [https://web.archive.org/web/20130105041505/http://beckerexhibits.wustl.edu/mig/bios/levi-montalcini.html Биография Леви-Монтальчини] на сайте Медицинской школы Университета Вашингтона
* [https://web.archive.org/web/20090426120943/http://www.jewish.ru/news/world/2009/04/news994273463.php Итальянская еврейка — Нобелевский лауреат отмечает столетний юбилей. jewish.ru]
[[Аңгылал:Алфавиттээн кижилер]]
[[Аңгылал:Декабрьның 30 мөчээн]]
[[Аңгылал:Апрельдиң 22 төрүттүнген]]
hek9hlr32vqcyqwvteancvzoq3dx482
Келлер, Урсула
0
8853
52847
52236
2026-10-30T00:05:12Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
52847
wikitext
text/x-wiki
{{Эртемден
}}
'''Урсула Келлер''' (''Ursula Keller''; 1959 чылда июнь 25 Цуг хоорайга төрүттүнген) — швейцар физик, дыка чолдак хайныгыышкынныг лазерлерниң специализи. Швейцарияның техниктиг эртем академиязының, база Король аттыг швед эртем академиязының (2003) болгаш Леопольдинаның (2008) кежигүнү кылдыр санатыннып турар. Философия эртемниң доктору (1989), Цюрих аттыг Швейцар дээди техниктиг школаның профессору, ол школаның доозукчузу бооп турар, база аңаа 1993 чылдан тура ажылдап турар. 1991-1999 чылдарда оптоэлектроника кезекте цитаталарын хөй ажыглап турар эртемдээнерниң аразындан Thomson Citation Index-тиң санап турары биле үш дугаар бооп турар.
== Намдары ==
Цуг хоорайга төрүттүнгеш, чурттап келген. Цюрих аттыг Швейцар дээди техниктиг школаны дооскан (1984). Магистр эртем чадазын Стэнфорд университединге алган (1987) база дузалал физика философиязы деп эртемниң доктор чадазын алган (1989). 1989-1993 чылдарда Белл лабораторизынга (AT&T Bell Labs) ажылдап чораан. 1993 чылда чуртунче чанып келгеш дораан-на Цюрих аттыг Швейцар дээди техниктиг школаның альма-материнге башкылай берген, баштай ассоциациалыг профессор турган, оон 1997 чылдан тура фул-профессор апарган, а 2003-2005 чылдарда школаның Квантылыг электроника институдунуң директору бооп ажылдап турган. 77 сургуулдарны философия докторлары кылдыр белеткээн. Швейцар дээди техниктиг школаның херээжен профессорлар форумнуң тургузукчузу болгаш бир дугаар президентизи турган. 2014 чылдан тура Швейцар националдыг эртем фондузунуң кежигүнү турган. Оптика ниитилелдиң кежигүнү (2003) база Электротехника болгаш электроника инженерлерниң институдунуң кежигүнү (2014).
Журналга рецензиялыг парлаттынган 300 ажылдарлыг база 13 номнуң эгелеринге парлаттынган.
Өг-бүлелиг, ийи оолдуг (1997 болгаш 1998 чылдарда төрүттүнген).
== Шаңналдары ==
{{кол|50em}}
* Лауреат [[программа Фулбрайта|программы Фулбрайта]] (1985—1986)
* [[Премия Карла Цейса]] (1998)
* [[IEEE]] LEOS Distinguished Lecturer (2000—2001)
* {{нп5|Berthold Leibinger Innovationspreis||de|Berthold Leibinger Innovationspreis}} (2004)
* {{нп5|Philip Morris Forschungspreis||de|Philip Morris Forschungspreis}} (2005)
* Профессор имени Миллера Калифорнийского университета в Беркли (2006)
* Joseph Fraunhofer Award / Robert M. Burley Prize, [[Оптическое общество]] (2008)
* Senior Prize, [[Европейское физическое общество]] (2011)
* [[Европейский исследовательский совет|ERC]] Advanced Grant (2012, 2018<ref>https://www.phys.ethz.ch/news-and-events/d-phys-news/2018/04/erc-advanced-grant-for-ursula-keller.html</ref>)
* {{нп5|Arthur L. Schawlow Award||de|Arthur L. Schawlow Award}} (2013)
* Geoffrey Frew fellowship Австралийской АН (2015)
* [[Премия Таунса]], Оптическое общество (2015)
* {{iw|Weizmann Women & Science Award}} (2017)<ref>https://www.phys.ethz.ch/news-and-events/d-phys-news/2017/06/keller-weizmann-women-and-science-award.html</ref>
* {{iw|IEEE Photonics Award}} (2018)
* {{iw|European Inventor Award}} (2018)
* [[Медаль Эдисона]] (2019)<ref>https://www.phys.ethz.ch/news-and-events/d-phys-news/2019/05/ursula-keller-ieee-edison-medal.html</ref>
* Почётный доктор Университета Хериота-Уатта (2019)<ref>https://ulp.ethz.ch/news/ulp-news/2019/06/honorary-degree-of-doctor-of-science-to-prof-ursula-keller-.html</ref>
{{Хааглыг секцияның төнчүзү}}
* Лауреат программы Фулбрайта (1985—1986)
* Премия Карла Цейса (1998)
* IEEE LEOS Distinguished Lecturer (2000—2001)
* Berthold Leibinger Innovationspreis<sup>[de]</sup> (2004)
* Philip Morris Forschungspreis<sup>[de]</sup> (2005)
* Профессор имени Миллера Калифорнийского университета в Беркли (2006)
* Joseph Fraunhofer Award / Robert M. Burley Prize, Оптическое общество (2008)
* Senior Prize, Европейское физическое общество (2011)
* ERC Advanced Grant (2012, 2018)
* Arthur L. Schawlow Award<sup>[de]</sup> (2013)
* Geoffrey Frew fellowship Австралийской АН (2015)
* Премия Таунса, Оптическое общество (2015)
* Weizmann Women & Science Award<sup>[en]</sup> (2017)
* IEEE Photonics Award<sup>[en]</sup> (2018)
* European Inventor Award<sup>[en]</sup> (2018)
* Медаль Эдисона (2019)
* Почётный доктор Университета Хериота-Уатта (2019)
== Демдеглелдер ==
{{Примечания}}
== Шөлүглелдер ==
* https://ulp.ethz.ch/people/kursula.html
* https://web.archive.org/web/20190703191946/http://www.vacuumnanoelectronics.org/speaker/ursula-keller/
* http://www.academia-net.org/profil/prof-dr-ursula-keller/1133828 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217121024/https://www.academia-net.org/profil/prof-dr-ursula-keller/1133828 |date=2020-02-17 }}
* ''Barbara Vonarburg''. [https://www.ethz.ch/en/news-and-events/eth-news/news/2015/05/auszeichnung-ursula-keller.html «I see myself as a discoverer»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703191953/https://ethz.ch/en/news-and-events/eth-news/news/2015/05/auszeichnung-ursula-keller.html |date=2019-07-03 }} (13.05.2015)
[[Аңгылал:Июньнуң 21 төрүттүнген]]
43jwwxqw2ygeo803y58zcqw34wyya9h
Газизова, Халима Хисамутдиновна
0
9001
52844
52799
2026-10-29T22:59:07Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
52844
wikitext
text/x-wiki
'''Халима Хисамутдиновна Газизова''' ([[26 январь]] [[1933 чыл|1933]]) — [[ССРЭ|совет]] [[Строительство|строительной отрасли]] мурнакчызы, каменщица строительно-монтажного управления № 41 треста № 8 Министерства строительства предприятий нефтяной и газовой промышленности СССР, [[Альметьевск]] хоорай [[Татар АССР|Татар АССР]], полный кавалер [[Орден Трудовой Славы|ордена Трудовой Славы]] (1986).
== Намдары ==
1933 чылда көдээ суур Варзи-Омга Агрызского района, бо үеде Башкортостан Республикага төрүттүнген. Адазы фронтуга чок болган, а иези дөрт уруглары-биле арткан.Есть сестра-близнец - Амина Хисамутдиновна<ref>{{Cite web|url=https://nailtimler.com/people_page/people_04g/gazizova_halima_hisamutdinovna.html|title=Газизова Халима Хисамутдиновна|publisher=nailtimler.com|accessdate=2020-04-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130809010935/http://nailtimler.com/people_page/people_04g/gazizova_halima_hisamutdinovna.html |date=2013-08-09 }}</ref>. Эге школага өөредилгезин дооскан база тус черниң колхозунче ажылдап барган<ref name="вх" />.
1957 чылда переезжает на постоянное место жительство Альметьевск хоорайже. Выбрав для себя профессию каменщика, быстро научилась основам и приступила к работе в строительном управлении. 1954 чылдан 1961 чылдарга чедир трест "Альметьевнефтестрой" ажылдап турган. 1961 чылдан 1963 чылдарга чедир в СМУ-42 треста № 6, а 1963 чылдан 1988 чылдарга чедир в СМУ-41 треста № 8. 1971 чылда за отличную работу представлена к ордену Знак Почёта<ref name="вх" />.
Была каменщицей высшего разряда, обучала профессии молодое поколение. Участник возведения многих жилых микрорайонов города, драма театрның тудуунга ажылдап турган. "Ударник пятилетки" демдек-биле шаңнаткан турган<ref>{{Cite web|url=http://agryz-rt.ru/news/vremena/geroi-agrizckogo-rajona-ckutchajut-po-rodine|title=Герои Агрызского района скучают по малой Родине|author=автор|date=2013-12-09|publisher=Агрызские вести|lang=ru-RU|accessdate=2020-04-27}}</ref>. Неоднократно её имя заносилось на Доску почёта города и предприятия<ref>{{Cite web|url=http://almet-history.tatneft.ru/personalii/a-zh/g/ga-gaz/gazizova-halima-hisamutdinovna?lang=ru|title=Альметьевская энциклопедия - ГАЗИЗОВА Халима Хисамутдиновна|publisher=almet-history.tatneft.ru|accessdate=2020-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250221042230/https://almet-history.tatneft.ru/personalii/a-zh/g/ga-gaz/gazizova-halima-hisamutdinovna?lang=ru|archivedate=2025-02-21}}</ref>.
[[ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум|ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум]] 5 март 1976 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы III дугаар чадазы.
[[ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум|ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум]] 25 декабрь 1981 чылдың Чарлыы-биле была награждена орденом Трудовой Славы II дугаар чадазы.
[[ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум|ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиум]] 13 июнь 1986 чылдың Чарлыы-биле за высокие производственные результаты и большие заслуги в строительстве объектов Халима Хисамутдиновна Газизова была награждена орденом Трудовой Славы I дугаар чадазы. Трудовой Славы Орден долу кавалери апарган.
1988 чылдан алдарлыг дыштанылгада турар<ref>{{Cite web|url=http://almetyevsk.tatar.ru/rus/index.htm/news/986366.htm|title=Глава Альметьевского района Айрат Хайруллин поздравил ветерана строительной отрасли Халиму Газизову с Днём строителя|publisher=almetyevsk.tatar.ru|lang=ru|accessdate=2020-04-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190911212828/http://almetyevsk.tatar.ru/rus/index.htm/news/986366.htm |date=2019-09-11 }}</ref>. Персональный пенсионер Всесоюзного значения<ref name="вх" />.
[[Альметьевск]] хоорайда Татарстан Республикада чурттап турар<ref name="вх" />.
{{mainref|><ref name="вх">{{Warheroes|author=Тимур Каримов|name=Газизова Халима Хисамутдиновна|id=18188|accessdate=2020-04-27}}</ref>}}
== Аттары база шаңналдары ==
* [[Орден Знак Почёта]] (30.03.1971);
* [[Күш-ажылдың Ат-алдар Ордениниң]] I дугаар чадазы (13.06.1986);
* [[Күш-ажылдың Ат-алдар Ордениниң]] II дугаар чадазы (25.12.1981);
* [[Күш-ажылдың Ат-алдар Ордениниң]] III дугаар чадазы (05.03.1976);
* медальдар.
* Альметьевск хоорайның хүндүлүг хамаатызы.
== Тураскаал ==
* На Аллее Героев в центральном парке города Альметьевска установлен бюст.
== Демдеглелдер ==
{{демдеглелдер}}
== Чогаал ==
* Герои Социалистического Труда и полные кавалеры ордена Трудовой Славы - наши земляки. - [[Казань]], 2003.
== Шөлүглер ==
* {{warheroes|id=18188}}
* [https://web.archive.org/web/20210226043954/https://tatfrontu.ru/news/derevenskaya-devchonka-iz-agryzskogo-rayona-stala-izvestnoy-v-respublike-kamenshchicey-polnym Деревенская девочка]
[[Аңгылал:Трудовой Славы орден долу кавалерлери]]
[[Аңгылал:Тудугжулар]]
mfxhhncyknbfuov9nodx1hz5dsi8dg8
Ривилья, Фелисьяно
0
9534
52850
37479
2026-10-30T01:29:01Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
52850
wikitext
text/x-wiki
{{Өске ужур-уткалар|Ривилья}}
{{Футболчу
|ат = Фелисьяно Ривилья
|долу ат = Фелисьяно Муньос Ривилья
|чурумал = Feliciano Rivilla 1962.jpg
|ширина = 200
|дата рождения = 21.08.1936
|место рождения = {{МестоРождения|Авила}}, [[Испания]]
|дата смерти = 06.11.2017
|место смерти = {{МестоСмерти|Мадрид}}, [[Испания]]
|хаамаатылалы = {{Флаг Испании|20px}} [[Испания]]
|узуну = 170
|позиция = [[Камгалакчы (футбол)|Камгалакчы]]
|клубтары = {{футболга деплишгези
|1952—1953|{{Тук Испания (1945-1977)|20px}} [[Реал Авила]]|
|1953—1954|{{Тук Испания (1945-1977)|20px}} [[Реал Мурсия]]|9 (0)
|1954—1968|{{Тук Испания (1945-1977)|20px}} [[Атлетико Мадрид]]|244 (4)
|1955—1956|{{аренда}}{{Тук Испания (1945-1977)|20px}} [[Реал Мадрид Кастилья|Плюс Ультра]]|24 (14)
|1956—1958|{{аренда}}{{Тук Испания (1945-1977)|20px}} [[Райо Вальекано]]|71 (11)}}
|Чыынды команда = {{футболга депшилгези
|1959|{{Тук Испания (1945-1977)|20px}} [[Футболга Испанияның аныяктар чыынды|Испания (21 харга чедир)]]|1 (0)
|1960—1966|{{Тук Испания (1945-1977)|20px}} [[Футболга Испания чыынды|Испания]]|26 (0)}}
|медальдар = {{турнир|[[Футболга Европа чемпионады|Европа чемпионады]]}}
{{медаль|Алдын|[[Футболга Европа чемпионады 1964|Испания 1964]]}}
}}
'''Фелисья́но Муньо́с Риви́лья''' ({{lang-es|Feliciano Muñoz Rivilla}}; [[21 август]] [[1936 чыл|1936]], [[Авила]] — [[6 ноябрь]] [[2017 чыл|2017]], [[Мадрид]]) — испан футболчу, [[Камгалакчы (футбол)|камгалакчы]]. [[Футболга Европа чемпионады 1964|Европа 1964]] чемпиону.
== Карьера ==
В начале своей карьеры играл за [[Реал Авила|«Реал» из Авилы]]. 28 декабрь 1955 чылда он был куплен «[[Атлетико Мадрид]]», а затем побывал в аренде в «[[Реал Мадрид Кастилья]]» база «[[Райо Вальекано]]».
1956 чылда ол «Атлетико Мадрид» ээп келген. Ол Ла Лиге 21 сентябрь 1958 чылда «[[Валенсия (футбол клуб)|Валенсии]]» удур матчка баштайгы үнүүшкүнү кылган. Ривилья чаңгыс Ла Лигу тиилээн база үш Копа дель Рей. С «Атлетико»-биле база-ла Европа суперкубогун тиилээн.
Ривилья ушёл из футбола 1968 чылда после десяти сезонов в Ла Лиге с «Атлетико Мадрид». Ол сыграл 356 матчей во всех соревнованиях с «Атлетико», 244 из которых в национальной лиге, 66 в Копа дель Рей база 46 еврокубоктарга. Ол үе иштинде 7 голдарны киир тепкен. Ол 26 оюннарны [[Футболга Испания чыынды|испан чыынды]] ойнаан. Ривилья 10 июль 1960 чылда [[Футболга Перу чыынды|Перунуң чыынды]] удур матчка башайгы үнүүшкүнү кылаган. Ол Европа чемпионадын 1964 чылда тиилээн, во всех оюннарга ойнаан.
[[Королевский орден Спортивных заслуг|испанского королевского ордена Спортивных заслуг]] мөңгүн медаль-биле шаңнаткан.
6 ноябрь 2017 чылда чок болган<ref>[http://www.abc.es/atletico-madrid/abci-muere-feliciano-rivilla-201711062114_noticia.html Muere Feliciano Rivilla]{{ref-es}}</ref>.
== Чедиишкиннери ==
* [[Футболга Испания чемпионады|Испания чемпионады]]: [[Футболга Испания чемпионады 1965/1966|1965/66]]
* [[Футболга Испания кубогу|Испания кубогу]]: [[Футболга Испания кубогу 1959/1960|1959/60]], [[Футболга Испания кубогу 1960/1961|1960/61]], [[Футболга Испания кубогу 1964/1965|1964/65]]
* [[Кубок обладателей кубков УЕФА|Кубок обладателей кубков]]: [[Кубок обладателей кубков УЕФА 1961/1962|1961/62]]
* [[Футболга Европа чемпионады|Европа чемпионады]]: [[Футболга Европа чемпионады 1964|1964]]
== Демдеглелдер ==
{{демдеглелдер}}
== Шөлүглер ==
* {{bdfutbol|7634}}
* [https://web.archive.org/web/20120528003354/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_jugador.asp?j=556&n=rivilla%2Ffeliciano%2Fmu%C3%B1oz%2Frivilla Профиль] на futbol.sportec.es{{ref-es}}
* {{nft}}
* [http://hemeroteca-paginas.elmundodeportivo.es/EMD02/PUB/2004/12/14/EMD20041214010MDA.pdf Профиль] {{Чедимчок шөлүг|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на hemeroteca-paginas.elmundodeportivo.es{{ref-es}}
* {{FIFA player|56945}}
{{Даштыкы шөлүглер}}
{{Spain-footy-bio-stub}}
{{Испания на ЧМ 1962}}
{{Испания на ЧЕ 1964}}
{{Испания на ЧМ 1966}}
<!-- [[Категория:Игроки ФК «Реал Авила»]]-->
[[Аңгылал:Испанияның футболчулары]]
[[Аңгылал:Футболга Испанияның чыынды ойнакчылары]]
[[Аңгылал:ФК «Атлетико Мадрид» ойнакчылары]]
[[Аңгылал:ФК «Реал Мурсия» ойнакчылары]]
[[Аңгылал:ФК «Реал Мадрид Кастилья» ойнакчылары]]
[[Аңгылал:ФК «Райо Вальекано» ойнакчылары]]
[[Аңгылал:Футболга Европа чемпионнары]]
juprxw57e7evcyarbv0ohkp1okyxt60
Кальеха, Исасио
0
9546
52846
37692
2026-10-30T00:01:10Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
52846
wikitext
text/x-wiki
{{ФААА}}
{{Футболчу
|ат = Исасио Кальеха
|долу ат = Исасио Кальеха Гарсия
|чурумал = Isacio Calleja (1971).jpg
|ширина = 240px
|описание изображения = ''Исасио Кальеха в апреле 1971''
|шола ат =
|место рождения = {{МР|Валье-де-Серрато|Паленсия провинцияга}}, [[Испания]]
|узуну =
|кили =
|позиция = [[Камгалакчы (футбол)|Камгалакчы]]
|нынешний клуб = ''Карьеразын дооскан''
|клубтары = {{футболга депшилгези
|1958—1972|{{Тук|Испания|1945|20px}} [[Атлетико Мадрид]]|298 (6)
|1958|{{аренда}}{{Тук|Испания|1945|20px}} [[Гвадалахара (футбол клуб, Испания)|Гвадалахара]]|}}
|чыынды команда = {{футболга депшилгези
|1961|{{Тук|Испания|1945|20px}} [[Футболга Испанияның ийи дугаар чыынды|Испания Б]]|1 (0)
|1961—1972|{{Тук|Испания|1945|20px}} [[Футболга Испания чыынды|Испания]]|13 (0)}}
|медальдар = {{турнир|[[Футболга Европа чемпионады|Европа чемпионады]]}}
{{медаль|Алдын|[[Футболга Европа чемпионады 1964|Испания 1964]]}}
}}
'''Исасио Кальеха Гарсия''' ({{lang-es|Isacio Calleja García}}; [[6 декабрь]] [[1936 чыл]], [[Валье-де-Серрато]] — [[4 февраль]] [[2019 чыл]]) — испан футболчу, [[Камгалакчы (футбол)|камгалакчы]]. [[Футболга Европа чемпионады|1964 чылда Европаның]] чемпиону.
== Карьеразы ==
В начале своей карьеры в «[[Атлетико Мадрид]]» Кальеха на правах аренды перешёл в «Гвадалахару», [[Футболга Испания чемпионады (Терсера)|үш дугаар дивизионга]] ойнап турган. Ол Ла Лиге 4 январь 1959 чылда Овьедодан «[[Реал Овьедо|Реала]]» матчка удур баштайгы үнүүшкүнү кылган. Бодунуң бир дугаар сезонунда чүгле 9 оюннарны ойнаан<ref name="MITO">[http://hemeroteca-paginas.elmundodeportivo.es/EMD02/PUB/2004/11/05/EMD20041105010MDA.pdf El 'Chato', el escudo en el corazón ('Chato', emblem in heart)] {{Чедимчок шөлүг|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Кальеха команданың чугула кежигүнү апарган база помог ей выигрывать «Копа Дель Рей» 1959 чылдан 1961 чылга чедир. 1961/1962 сезонда «Атлетико» Кубок Кубков тиилээн, а Кальеха 9 матчтарга киришкен.
19 апрель 1970 чылда Кальеха «[[Сабадель (футбол клуб)|Сабаделю]]» сезонда кара чаңгыс голду киир тепкен. Футболдан июль 1972 чылда чорупкан, выиграв свой четвёртый Кубок Испании 35 харлыг назынында<ref name="MITO"></ref>.
Кальеха чыынды дээш 10 ажыг чыл ойнаан. Ол 19 апрель 1961 чылда Уэльс матчка удур баштайгы үнүүшкүнү кылган.
Кальеха чыындыга 1964 чылда Европа Чемпионадын тиилээрин дузалашкан 1964 чылда, бөлүк этаптың 4 оюннарынга ойнаан база финалда. Чыынды дээш шуптузу 13 матчтар ойнаан.
== Чедиишкиннери ==
* [[Футболга Испания чемпионады|Испания чемпионады]]: [[Футболга Испания чемпионады 1965/1966|1965/1966]], [[Футболга Испания чемпионады 1969/1970|1969/1970]]
* [[Футболга Испанияның кубогу|Испанияның кубогу]]: [[Футболга Испанияның кубогу 1959/1960|1959/1960]], [[Футболга Испанияның кубогу 1960/1961|1960/1961]], [[Футболга Испанияның кубогу 1964/1965|1964/1965]], [[Футболга Испанияның кубогу 1971/1972|1971/1972]]
* [[Кубок обладателей кубков УЕФА|Кубок обладателей кубков]]: Ийи дугаар чер: [[Кубок обладателей кубков УЕФА 1970/1971|1970/1971]]
* [[Футболга Европа чемпионады|Европа чемпионады]]: [[Футболга Европа чемпионады 1964|1964]]
== Пенсияже үнген соонда ==
Карьеразын дооскан соонда Кальеха адвокаттап ажылдап турган<ref name="MITO"></ref>.
== Демдеглелдер ==
{{демдеглелдер}}
== Шөлүглер ==
* {{bdfutbol|5915}}
* [https://web.archive.org/web/20120217102523/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_jugador.asp?j=92&n=calleja%2Fisacio%2Fcalleja%2Fgarcia Профиль] на futbol.sportec.es{{ref-es}}
* {{nft}}
* {{FIFA player|47197}}
{{Даштыкы шөлүглер}}
{{вс}}
{{Испания на ЧЕ 1964}}
[[Аңгылал:ФК «Атлетико Мадрид» ойнакчылары]]
[[Аңгылал:ФК «Гвадалахара» Испанияның ойнакчылары]]
[[Аңгылал:Футболга Испанияның чыынды ойнакчылары]]
[[Аңгылал:Испанияның футболчулары]]
[[Аңгылал:Футболга Европаның чемпионнары]]
3x5zmvz4mjq1qkbgetm0w3xmwucs890
Нагайбак чон
0
14252
52849
49993
2026-10-30T00:51:30Z
InternetArchiveBot
7061
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
52849
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Нагайбаки.JPG|мини|Шериг хептиг Нагайбак кижи]]
'''Нагайбактар''' дээрге [[Россия|Россияның]] Челябинск облазында чурттап чоруур [[Волга татарлар|Волга татарларының]] бир салбыры-дыр. Ниити чурттакчы чону 8148 кижи, оларның хөй кезии православ чүдүлгелиг.<ref>https://realnoevremya.ru/articles/291044-kto-takie-nagaybaki-i-pochemu-oni-zhivut-na-yuzhnom-urale {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250628073017/https://realnoevremya.ru/articles/291044-kto-takie-nagaybaki-i-pochemu-oni-zhivut-na-yuzhnom-urale |date=2025-06-28 }}</ref>
== Төөгү ==
== Чурттакчы чон ==
Чурттакчы чоннуң саны 2010 чылдың чизези-биле алырга, 8148 кижи. 2002 чылдың чурттакчы чоннуң чизези-биле 9600 кижи чурттап турган.<ref>https://www.history.nsc.ru/website/history-institute/var/custom/File/GNS_ru/gns-2014-2.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230521153022/http://www.history.nsc.ru/website/history-institute/var/custom/File/GNS_ru/gns-2014-2.pdf |date=2023-05-21 }}</ref>
== Үндезин ==
smhrxvqu5g49qni0rk3ungxl8slckpa
Майык:Potd/2026-10-30
10
15906
52838
2026-10-29T18:50:42Z
Frhdkazan
1195
Чаа арын чаяатынган: «CH.ZG.Walchwil Walchwilerberg Heumoosegg 2016-10-30 OrigX-R gp.jpg»
52838
wikitext
text/x-wiki
CH.ZG.Walchwil Walchwilerberg Heumoosegg 2016-10-30 OrigX-R gp.jpg
sv627qp5mo11l6gu9yicpjpn4cy1i5u
Майык:Motd/2026-10-30
10
15907
52839
2026-10-29T18:55:34Z
Frhdkazan
1195
Чаа арын чаяатынган: «Meet Lodewijk Gelauff - Wikimedian of the Year 2021 - 20th Year Honouree.webm»
52839
wikitext
text/x-wiki
Meet Lodewijk Gelauff - Wikimedian of the Year 2021 - 20th Year Honouree.webm
0o6sqij8kvpjijlbzzjo89l975a7jwk