Википедия tyvwiki https://tyv.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BB_%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Медиа Тускай Чугаа Ажыглакчы Ажыглакчы чугаа Википедия Википедия дугайында сүмелел Файл Файл чугаа МедиаВики МедиаВики чугаа Майык Майык чугаа Дуза Дуза чугаа Аңгылал Аңгылал чугаа TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Тыва Википедия 0 1591 52978 52813 2026-11-11T03:18:04Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52978 wikitext text/x-wiki [[File:Wikipedia-logo-v2-tyv.png|thumb]] '''Тыва Википедия''' — [[Википедия|Википедияның]] тыва дылы. Тыва Википедияның тестилел (тестовый) хевири 2006 чылдың май 11-де тургустунган. 2013 чылдың июльда Викимедия Фондузунуң Дылдар комитеди тыва дылдыг Википедияны тургузар деп үзелди хүлээп ап, чөпшээрээн. Ооң соонда шиитпирни Директорлар Совединге (Board of Trustees) август 11-де бадылаан болгаш Тыва Википедияның төлевилелин «инкубатордан» tyv.wikipedia.org деп адресче көжүрген. Тыва Википедияны идепкейи-биле [[Күжүгет, Али Александрович|Али Александрович Күжүгет]] сайзырадып турар. Ол, РЭА СС-тиң (СО РАН) Лаврентьев аттыг гидродинамика Институтунуң аспирантызы Али Күжүгет, Тыва Википедияның төлевилелин Тыва Республиканың лицей-интернатынга 2013 чылдың ноябрь 6-да болган «Өөредилге адырында чаартылгалыг технологиялар» (Инновационные технологии в образовании) деп Республиканың I-ги эртем-практиктиг конференциязынга бараалгадып көргүскен. Тываның Чазаа Новосибирск хоорайның сургуулдарынга чаартылгалыг (инновационный) төлевилелдери, «Вконтакте» социал четкини очулдурганы база Википедияның тыва дылын тургузары дээш 500 муң акшалыг гранты-биле деткээн. == Шөлүглер == * http://lentaregion.ru/50174 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429183507/http://lentaregion.ru/50174 |date=2014-04-29 }} * https://web.archive.org/web/20140707084329/http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/49433/ * http://www.pprt17.ru/zeml-news/moscow/618-20.html * http://www.tuva.asia/news/tuva/6788-itogi.html * https://web.archive.org/web/20140429183631/http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/50752/ * http://kyzyl.sibnovosti.ru/society/236611-glava-tuvy-lichno-popolnyaet-svoyu-stranitsu-v-kontakte * http://www.tuva.asia/news/tuva/5826-tyva-vikipediya.html * http://www.tuva.asia/journal/issue_14/4847-kuzhuget-aa.html * http://www.tuva.asia/news/tuva/6285-virt.html * http://www.tuvaonline.ru/2013/05/30/vkontakte-teper-i-na-tuvinskom-yazyke.html * [[Кол арын|албан езузунуң сайтызы]] [[Аңгылал:!Main category]] [[Аңгылал:Википедия]] [[Аңгылал:Тыва]] [[Аңгылал:Тыва дыл]] ql4cjjr65a0xafct031ei21a8nh5tcc Тобольск 0 2623 52963 51814 2026-11-11T01:22:16Z ~2026-59946-27 11398 /* */ 52963 wikitext text/x-wiki '''Тобо́льск''' — [[Тюмень можузунда]] [[хоорай]]. Тобольск хоорайның округунуң төвү. Ооң мурнунда Тобольск кожуннуң, Тобольск округтуң, Тобольск уездтиң төвү турган. [[Аңгылал:Хоорай]] qt781vtny4fgc3vm4nawf11gjc0nszz Ингуш Республиканың Улусчу Хуралы 0 6422 52961 45702 2026-11-11T00:52:32Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52961 wikitext text/x-wiki '''Ингуш Республиканың Улусчу Хуралы''' ({{lang-inh|ГIалгIай Республика Халкъа Гуллам}}) — [[Ингушетия|Ингушетияның]] хоойлу чогаадыр (төлээлер) чаңгыс палаталыг күрүне эрге-чагыргазы органы, үргүлчү ажыглаттынып турар дээди база республиканың кара чаңгыс хоойлу үндүрер (азы доктаадыр) органы болуп турар. == Фракциялар == {| class="wikitable" |- ! Фракция !! Удуртукчу !! Депутаттарның саны |- | [[Чаңгыс демниг Россия]] || || 26 |- | [[РФКП]] || || 3 |- | [[Чөптүг Россия]] || || 2 |- | [[РЛДП]] || || 1 |} == Комитеттер == * Хоойлу чогаадылга, хоойлу-дүрүм сагыыр, корум-чурум база айыыл чок чорук комитеди * Экономиктиг политика комитеди * Бюджет, үндүрүглер база саң-хөө комитеди * Өөредилге, эртем база культура комитеди * Кадык камгалал, социалдыг политика база ажыл комитеди * Комитет по межнациональным база улустар аразының харылзаалары, связям с общественными база шажынчы каттыжылга * Аграрлыг политика, бойдус ажыглаар база долгандыр турар чүүлдер камгалал комитеди == Даргалары == # [[Келигов Мурат Юсупович|Мурат Юсупович Келигов]] # [[Гагиев Висангирей Вахаевич|Висангирей Вахаевич Гагиев]] # [[Султыгов Магомед Асхабович|Магомед Асхабович Султыгов]] # [[Плиев, Руслан Султанович |Руслан Султанович Плиев]] # [[Сакалов, Махмуд Султанович|Махмуд Султанович Сакалов]] # [[Дидигов, Мухарбек Ильясович|Мухарбек Ильясович Дидигов]] # [[Татриев, Магомед Бексултанович|Магомед Бексултанович Татриев]] # [[Дикажев, Мухарбек Магомедгиреевич|Мухарбек Магомедгиреевич Дикажев]] # [[Евлоев, Зялимхан Султанхамидович|Зялимхан Султанхамидович Евлоев]] # [[Яндиев, Магомед Джабраилович|Магомед Джабраилович Яндиев]] == Совет Федерацияда төлээлекчи == Совет Федерацияда Ингуш Парламентиден төлээлекчи октябрь 3 2016 чылдан эгелеп Хамчиев Белан Багаудинович бооп турар. == Шөлүглер == * {{статья|автор= Патиев Я.|заглавие= Первый Парламент Республики Ингушетия|ссылка= http://serdalo.ru/1730-pervyi-parlament-respubliki-ingushetija.html|язык= ru|издание= Республиканская газета [[Сердало|«Сердало»]]|тип= |год= 2016|месяц= марта|число= 13|том= |номер= 33-34|страницы= |doi= |issn= |ref= Патиев Я.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314170026/http://serdalo.ru/1730-pervyi-parlament-respubliki-ingushetija.html |date=2016-03-14 }} * [https://web.archive.org/web/20120121043538/http://www.parlamentri.ru/ Официальный сайт] {{Россияның Регионалдыг парламентилери}} [[Аңгылал:Ингушетияның политиктиг системазы]] [[Аңгылал:Законодательные органы власти субъектов Российской Федерации|Ингушетия]] efylskncnelak5fux3rjeolxjbto62x Тесла, Никола 0 7450 52977 52733 2026-11-11T03:10:54Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52977 wikitext text/x-wiki {{Эртемден}} '''Никола Тесла''' ({{lang-sr|''Ни́кола Те́сла''}}, {{lang-en|''Nikola Tesla''}}; [[1856]]ч 7а 10х, [[Смилян (Хорватия)|Смилян]], [[Австрияның империязы]], ам болза [[Хорватия]] — [[1943]]ч 1а 7х, [[Нью-Йорк]], [[АКШ]]) — серб уктуг электротехника болгаш радиотехника делгеминге чогаадыкчы, эртемден, инженер, физик. [[Австрияның империязы|Австрияның империязынга]] төрүттүнген, [[Австро-Венгрия|Австро-Венгрияга]] өзүп келген, ооң соонда [[Франция]] болгаш АКШ-ка ажылдап турган. 1891 чылда АКШ-тың хамаатызы апарган.<ref name="Britannica">«Tesla, Nikola». Encyclopædia Britannica from Encyclopædia Britannica 2007 Ultimate Reference Suite.</ref>. Доктаамал эвес токка ажылдаар херекселдер кылып, хөй фазалыг системалар тургузуп, синхроннуг генератор болгаш асинхроннуг электрошимчедикчи чогаадып тургаш хамык көвей чон аразынга делгереңгей апарган – ол бүгү ажылдарының дузазы-биле үлетпүржү хувискаалдың ийиги чадазынче делегейге үнүп келген. Ону эфирниң барынга бүзүрээр талалакчы деп билдингир — физикага ажыглаттынар онза материяның (''кижиниң медерелинден хамаарышпас боттуг чүүл'') бир хевири кылдыр эфирни илередир янзы-бүрү дуржулгалар болгаш шенелделер кылып тургаш алдарлыг апарган. Чогаадыкчының ады-биле сорунзалыг агымның (сорунзалыг индукцияның) дыгыйының эге хемчээлин адаан. Ооң көвей шаңналдарының аразында болза — Э. Крессоннуң, Дж. Скоттуң, Т. Эдисоннуң медалдары. Ооң үезинде намдаржылар Тесланы «XX чүс чылды чогааткан кижи»<ref name="book">Title of a [http://www.robertlomas.com/Books/openframetesla.html biography by Robert Lomas] (seen)</ref> болгаш амгы үенниң электриниң «ыдыктыг камгалакчызы» деп санап турган<ref>Seifer, «Wizard: The Life and Times of Nikola Tesla», book synopsis</ref>. Радиону делгеп көргүскени болгаш «[[Война токов|Токтар дайынынга]]» удуп алган соонда Тесла бүгү улустарга улуг чедиишкинниг инженер-электротехник болгаш чогаадыкчы кылдыр үнелеттинип эгелээн<ref>http://news.suc.org/people/tesla/index.html</ref>. Тесланың эгеки ажылдары амгы үениң электротехниказын баштап тургускан, шак ол ажылдары ол үеде улуг чаартылга дег үнелиг турган. АКШ-ка делгереңгейи-биле төөгүде азы хөй-ниити культурада кандыг-даа чогаадыкчы азы эртемден-биле деңнеттинип, оон артык үнелеттинип болур<ref>Harnessing the Wheelwork of Nature: Tesla’s Science of Energy by Thomas Valone</ref>. == Намдары == === Эге чылдары === [[Файл:Milutin Tesla.jpg|мини|Милутин Тесла, серб чүдүкчү башкы, Николаның адазы]] [[Файл:Nikola Tesla birth certificate.png|мини|Никола Тесланың православ христиан чүдүлгеже киирген херечилели (серб-славян [[кириллица]]-биле бижээн)]] [[Файл:Nikola Tesla Smiljan 04.jpg|мини|Тесланың төрүттүнген бажыңы. Ам болза музей болуп турар]] [[Файл:Tesla in Austria-Hungary map ru.svg|мини|Австро-Венгрияның картазы. Ук чүүлде демдеглээн чурттакчы черлерни мына көгертир демдеглеп каан]] [[Файл:Putovnica Nikola Tesla 01082.JPG|мини|Никола Тесланың паспортунда бирги арыны, ону 1883 чылда [[Королевство Хорватия и Славония|Хорватия болгаш Славония Хаанналгазынга]] үндүрген]] Тесланың өг-бүлези<ref>Тесла — [[Сербский язык|по-сербски]] и на многих славянских языках — ''[[плотник]]''</ref>Австрий империяның тургузуунче кирип турган төөгүлүг Лика можунуң кол Госпич деп хоорайындан 6 км ыракка турар [[Смилян (Хорватия)|Смилян]] суурга чурттап турган<ref>Dommermuth-Costa, Carol, Nikola Tesla: A Spark of Genius, pp. 11-12. 1994. — ISBN 0-8225-4920-4.</ref>. Оң адазы — Милутин Тесла (1819—1879), серб православ хүрээнге хамааржыр Сремск епархияның чүдүлге башкызы, серб. Иези — Георгина (Джука) Тесла (1822—1892), кыс турда фамилиязы – Мандич, чүдүкчү башкының уруу турган. 1856 6 айның 10-да ол өг-бүлеге Никола деп аттыг дөрткү төл төрүттүнген<ref name="Rzhos">''Ржонсницкий Б. Н.'' Никола Тесла. — {{М.}}: «Молодая гвардия». 1959. — См. [[Тесла, Никола#Литература|список литературы]]</ref>. Шупту беш ажы-төл турган: үш кыс — Милка, Ангелина биле Марица база ийи оол — Никола болгаш ооң улуг акызы Дане. Никола беш харлыг турда, ооң акызы аъттан аңдарылгаш, чок апарган<ref>''Margaret Cheney, Robert Uth, and Jim Glenn''. Tesla, Master of Lightning. — Barnes & Noble Publishing, 1999. — ISBN 0-7607-1005-8.</ref>. Смилян суурга эге школаның бирги клазын Никола дооскан. 1862 чылда, Данениң чок апарганы соонда, ооң адазы ажылынга эрге-дужаалы-биле депший берип, бүгү өг-бүлези-биле [[Госпич]] хоорайже көже берген, аңаа Никола эге школаның арткан үш клазын дооскан, а ооң соонда үш чылдың адакы ёзулуг гимназияны 1870 чылда дооскан. Ол чылдың күзүн-не Никола Карловац хоорайның Дээди ёзулуг училищезинче дужаап кирип алган. Станка Баранович деп угбайының, адазының кады төрүвээн угбазының, бажыынга чурттап турган. 1873 чылда Н. Тесла ортумак өөредилге аттестадын алган. Адазының чагыын тоовайн, холера хамчыы чоруп турган Госпичте өг-бүлезинче эглип келгеш, аарыгга алзып алган. Боду Тесла ол болуушкун дугайында мынчалдыр тайылбырлап берген: <blockquote>Мени бичиимден тура священник болур кылдыр идегеп турган. Шак ол кеди (келир үе) мээң бажым кырынга кара булут дег турган. Бышкан билигниң аттестадын алганым-на, канчаар аайын тып чадаан мен. Адамның сөзүн дыңнавайн, иемниң ынакшыл-биле долу күзээшкиннерин барымдаалавас мен бе азы салым-чолумга чагыртыр мен бе? Ук бодал мени хилинчектеп турган, ынчангаш келир үемче коргуштуг көрүп турган мен. Ада-иемни ханы хүндүлээр турган мен, ынчангаш чүдүлге эртемнери-биле холбажыр деп шиитпирлээн мен. Шак ол үеде кедергей халаптыг холераның хамчыы тарааш, чурттакчыларның онгу кезээн кырган болган. Адамның ойталап болбас дужаалдарын дыңнавайн мен чанып келгени-не, аарыг мени халдааш, кадыкшылым үрээн. Холераның соонда водянка (<sup>очулга херек</sup>) халдаан, база өкпе айтырыглары болгаш өске аарыглар тыптып келгеннер. Тос ай ишти орунга шимчээшкин чок беп болгу дег чыда эмненген, бодаарга шупту амыдыралымның күштери төнген, ынчалдыр эмчилер безин мени ойталаан. Мага-боттуң хилинчээнден эвес, а дириг артып чурттаар улуг күзелим дээш түрегделдиг дуржулганы ынчалдыр алдым. Бир катап аарыым хайнып турда, улус мени өлүп эгелээн деп бодап турда, өрээлче адам кирип келгеш, мени деткип кезек мындыг сөстер чугаалаан: «Сегий бээр сен». Мээң сеткилим өөртүп турда, ооң өлүг-куу арнында ындыг идегел көзүлбейн турган. «Чок болза, — харыылап эгеледим — меңээ инженер эртем өөренирин чөпшээрээр болзуңза, сегий бээр чадавас мен». «Европаның эң эки өөредилге черинче дужаап кирип алыр сен», — деп ол байыралдыы-биле харыылаан, ынчан ол сөзүн тудуптар деп билип каан мен. Мээң сеткилимден аар чүък ынчан дүшкен. Бир кырган херээжен мени кайгамчыктыг боб-тараадан хайындырган мүн-биле эмневээн болза, хөөнүм чазаары орай болгаш ажык чок болур турган. Кандыг-даа сургаашкын күжү азы чажыт дээш турбаан. Аарыгны эмнээн эм долузу-биле чедиишкинниг, маадырлыг, харын мырыңай эрес-дидим дээр бе, болгаш дээштиг болган<ref>Рассказ комбинирован из трёх источников: Н. Тесла «Речь по случаю вручения медали Эдисона» (18 мая 1917 года). Перевод из книги: Никола Тесла. Лекции. Самара, «Агни», 2008. Перевод С. В. Сливашкина, А. Е. Дунаева. Н. Тесла «Личные воспоминания» (Опубликовано в «Scientific American», 5 июня 1915 года) Перевод из книги: Никола Тесла. Статьи. Самара, «Агни», 2008. Перевод Л. Б. Бабушкиной. Н. Тесла «Мои изобретения» (Опубликовано в «Electrical Experimenter», 1919 г.) Перевод из книги: Никола Тесла. Статьи. Самара, «Агни», 2008. Перевод Л. Б. Бабушкиной.</ref>.</blockquote> Сегий берген Никола Тесланы удавас Австр-Венгр шеригже 3 чылдың шериг-албанынче кыйгыртыр турган. Төрелдери ону чедир сегивээн деп санааш, тайга-даглар аразынга чажырып кааннар. Ол чүгле 1875 чылдың чайның эгезинде дедир эглип келген. Ол чылын Никола Грацта дээди техниктиг училищеже (ам болза – Грацтың техниктиг университеди) кирип алган, аңаа ол электротехника өөренип эгелээн. Электротехника лекцияларынга Граммның машиназының ажылын хайгаарап тургаш, доктаамал токтуң четпестерин билип каан, ынчалза-даа профессор Яков Пешль ооң бодалдарына чидиг шүгүмчүлээш, шупту өөреникчилерниң мурнунга доктаамал эвес токту электрилиг шимчедикчилериге ажыглаттынмазының дугайында лекция номчаан. Үшкү курста Тесла адаанныг оюннар сонуургай бергеш турган, көзерге хөй түңнүг акша уттуруп эгелээн. Сактыышкыннарында Тесла ойнаарының чылдагаанын "чүгле хөлзээр күзел-биле эвес, а салып алган сорулгазынга чедери" деп бижип турган<ref name="Rzhos2">''Ржонсницкий Б. Н.'' Никола Тесла. — {{М.}}: «Молодая гвардия». 1959. — См. [[Тесла, Никола#Литература|список литературы]]</ref>. Удуушкуннарын уттурган улустарга үлеп берип тургаш, удавас ол дээш хөктүг кижи кылдыр санаттынып эгелээн. Төнчүзүнде ол кедергей улуг уттуруп алырга, ооң авазы бир эжинден чээли алыр байдалга келген. Оон тура ол көзер оюнун ойнавастап каан. 1879ч 4 айның 17 (29) Николаның адазы мөчээн. Ооң мурнунда өөренип турган Госпичте ёзулуг гимназияга башкы кылдыр ажылдай берген. Госпичке ажыл таарышпас болган. Өг-бүлезинге акша чедишпестеп эгелээн, ынчангаш чүгле ооң ийи Петар болгаш Павел Мандич даайларының акша дузазы ачызынга аныяк Тесла 1880ч бир айда Прагаже баргаш, Прага университединиң философтуг факультединче кирип алган. Бир семестрни өөренгеш, ажыл дилээр байдалга келген. === Австро-Венгрия, Германия болгаш Франция === 1882 чылга чедир Тесла Будапештке чазакка хамааржыр телеграф компаниязынга инженер-электрик кылдыр ажылдап турган, а ол компания ынчан телефон шугумун шөйүп база төп телефон станциязын тудуп турган. 1882 чылдың февральда Тесла электрошимчедикчиниң бир шынарын тускай ажыглаарын чогаадып каан – чоорту ол шынарны '''эргилип турар сорунзалыг шөл''' деп адап каар. [[Файл:Tesla young adjusted.JPG|мини|23 харлыг Никола Тесла]] Доктаамал эвес токтуг электрошимчедикчи чогаадыр деп сорулгазын телеграф компаниязынга ажылдап турда бүтпестеп эгелээн. 1882 чылдың төнчүзүнде [[Эдисон, Томас Алва|Эдисоннуң]] [[Париж|Парижте]] Континенталдыг компаниязынче (''Continental Edison Company'') кирип алган. Ук компанияның бир эң улуг ажылдарының бирээзи – [[Страсбург|Страсбургка]] демир-орук вокзалынга электростанция тудары. 1883 чылдың эгезинде чаа демир-орук станциязынга чырыдар дериглел чыып турда тывылган кезек ажыл айтырыгларын шиитпирлээри-биле Николаны Страсбургче компания чорудупкан<ref name="Tesla.1">Никола Тесла. Статьи</ref>. Тесла бодунуң хостуг үезинде асинхроннуг электрошимчедикчи моделин чогаадып ажылдап турган, а 1883 чылда ук шимчедикчини Страсбургтуң хоорай баштыңынга делгеп көргүскен. [[Файл:Muzej Nikole Tesle.jpg|мини|[[Музей Николы Теслы]] в [[Белград|Белграде]]]] 1884 чылдың чазын страсбургтуң д/о станиязынга ажылдар доозулган, ынчангаш Тесла Парижче дедир эглип келгеш, 25 муң долларны компанияның шаңналы кылдыр манап турган. Теслага көрдүнген ол шаңнал акшаны алырырын шенээш чадап каан, ынчалдыр ол акшаларны албазын билип, хомудааш, компанияга ажылындан үнген<ref name="Rzhos3">''Ржонсницкий Б. Н.'' Никола Тесла. — {{М.}}: «Молодая гвардия». 1959. — См. [[Тесла, Никола#Литература|список литературы]]</ref>. Чогаадыкчының бир совет намдакчызы (биогравы) [[Ржонсницкий, Борис Николаевич|Б. Н. Ржонсницкийниң]]<ref>Первую статью о Н. Тесле Б. Н. Ржонсницкий опубликовал в 1956 году.</ref> мынча деп чугаалап турганы: Тесла Россияже көжер деп бодап турган, ынчалза-даа Континетал компанияның бир удурутукчузу Чарльз Бечлор (англ. ''Charles Batchelor'') Тесланы [[АКШ|АКШ-че]] чоруурунче көгүткен. Бечлор бодунуң эжинче Томас Эдисонга сүмелел чагаа бижээн:<blockquote>«Было бы непростительной ошибкой дать возможность уехать в Россию подобному таланту. Вы ещё будете мне благодарны, мистер Эдисон, за то, что я не пожалел нескольких часов для убеждения этого молодого человека отказаться от мысли ехать в Петербург. Я знаю двух великих людей — один из них вы, второй — этот молодой человек.»<ref name="Rzhos4" /></blockquote>Тесланың өске намдакчылары ооң Россияже чоруур дугайында күзелин демдеглевээн, а чагааны олар чаңгыс (сөөлгү) домак-биле бижип турган. Впервые о записке упоминает первый крупный биограф Теслы Джон О’Нейл. Чагааның/бижиктиң сөзүглелин каяа-даа документилеп демдеглевээн. Амгы үениң намдакчызы, Марк Сейфер деп философия докторунуң чугаазы-биле алырга, ындыг бижик шуут турбаан чадавас. === Америка === ==== Эдисоннуң ажылынга ==== [[Файл:Teslathinker.jpg|мини|Н. Тесла Хаустон-стритте бодунуң лабораториязынга '''бедик сырый''' трансформатор тергезиниңиң бертинге [[Бошкович, Руджер Иосип|Руджер Бошковичтиң]] «Теория натуральной философии…» деп ном-биле олурар]] 1884ч июль 6-да Тесла [[Нью-Йорк|Нью-Йоркка]] келген<ref>«Master of Lightning» by [[Public Broadcasting Service]]. Website.</ref>. [[Эдисон, Томас Алва|Томас Эдисоннуң]] компаниязынче (''Edison Machine Works'') ажылдап, доктаамал токтуң электрошимчедикчилер болгаш генераторлар эптээр инженер кылдыр кирип келген. Эдисон Тесланың чаа бодалдарын соок кылдыр хүлээп ап, улам-на Тесланың хуу шинчилелдери-биле ажыы-биле чүүлзүнместеп эгелээн. 1885ч чазын Эдисон Теслага 50 муң. доллар аазаан (ол үеде ол акшаның үнези, трой унцияның өртээ-биле (1885 чылда өртээ – 1000 ажыг доллар) санаар болза, 1 сая доллар<ref>$50 000 (1885 г.) = $1 082 008 (2006 г.) [http://www.westegg.com/inflation/ The Inflation Calculator]{{ref-en}}</ref>болур, – бир эвес Эдисоннуң доктаамал токтуг электри машиналарын шынап-ла ылгалдыг экижидиптер болза<ref>Cheney, Margaret [1979] (2001). Tesla: Man Out of Time. Simon and Schuster. ISBN 0-7432-1536-2.</ref>. Никола ону күүседир дээш күзелдии-биле ажылдап кирипкен, удавас ажыглаар характеристикаларын аянчок экижиткен Эдисоннуң машиналарының 24 аңгы хевирлерин, чаа коммутаторну база регуляторну көргүскен. Шупту экижидилгелерни Эдисон хүлээш, көжүп келген Тесланың американ баштак билбезин демеглээш, Тесланың акша айтырыынга ойталаан. Хомудаан Тесла дораан-на ажылындан боду үнген<ref>«Tesla Says Edison was an Empiricist. Electrical Technician Declares Persistent Trials Attested Inventor’s Vigor. 'His Method Inefficient' A Little Theory Would Have Saved Him 90 % of Labor, Ex-Aide Asserts. Praises His Great Genius.», New York Times, October 19, 1931. «Nikola Tesla, one of the world’s outstanding electrical technicians, who came to America in 1884 to work with Thomas A. Edison, specifically in the designing of motors and generators, recounted yesterday some of …»</ref>. ==== Нью-Йоркта лабораториязы ==== Тесла Эдисоннуң компаниязынга бир чыл ажылдааш, инженерлер аразынга билдингир апарган. Электротехниктер бөлүү Тесланың ажылындан үнгени дугайында билип кааш, Николага электри-биле чырык хандырар бодунуң компаниязын ажыдарын сүмелээн. Тесланың өскерлиишкинниг токту ажыглаар төлевилелдери-биле электротехниктер бөлүү сонуургал чок болган, ынчангаш олар баштайгы саналын өскерткен: кудумчу чырыын экижилер дугалыг лампаның төлевилелин тургузар. Бир чыл эрткенде төлевилел бүде берген. Акша орнунга сайгарлакчылар чогаадыкчыга чаа лампаны ажыглаар компанияның кезек акцияларын сунган. Ындыг байдал чогаадыкчыга солун эвес болган, а компания Тесладан адырлыр деп шиитпирлээш, Тесланы нүгүлдеп, бактап турган<ref name="Rzhos5">''Ржонсницкий Б. Н.'' Никола Тесла. — {{М.}}: «Молодая гвардия». 1959. — См. [[Тесла, Никола#Литература|список литературы]]</ref>. 1886 чылда күстен тура часка чедир чогаадыкчы дузалал ажылдар кылыр ужурга турган. Арыктар казып, «барган черинге удуп, тыпкан чүвезин чип» амыдырап турган. Ол үеде шак ындыг байдалга турган Браун деп инженер-биле өңнүктежип алган, а чаа өңнүү кезек таныыр кижилерин Теслага акша-биле дузалаар деп көгүдүп алган. 1887ч апрельде ол акшалар-биле тургускан «Tesla Electric Company» деп компания чаа дугалыг лампалар-биле кудумчулар чырыын бүдүрүп эгелээн. Үр эвес болганда компанияның кедилиин АКШ-тың хөй-хөй хоорайларындан чагыглар келгени бадыткаан. Чогаадыкчының бодунга ук компания ооң алыс күзелин чедип алыр херексел бооп турган<ref name="Rzhos6">''Ржонсницкий Б. Н.'' Никола Тесла. — {{М.}}: «Молодая гвардия». 1959. — См. [[Тесла, Никола#Литература|список литературы]]</ref>. Компаниязының офизин Тесла Нью-Йоркта [[Пятая авеню|Бешки авенюда]] бажың хөлезилеп алган, ол болза Эдисоннуң компаниязының бажыңы чанында. Ийи ол компанияның аразынга чидиг чижим эгелээн, ол "демиселди" улус «[[Война токов|Токтар дайыны]]» деп адап каан. 1888 чылдың июльда билдингир американ үлетпүрчү [[Вестингауз, Джордж|Джордж Вестингауз]] 40-ден көвей Тесланың [[Патент|патенттерин]] садып алган, ол дээш патент бүрүзү дээш 25 муң доллар хире акша төлээн. Вестингауз өскерлиичел токка ажылдаар үлетпүржү машиналар сомаларын чогаадып турган Питтсбугта бодунуң заводттарынга сүмелекчи (консультант) дужаалче Тесланы чалаан. Чогаадыкчыга ол ажыл болза хандыкшыл бербейн, чаа идейлер тывыптырынга шаптаараазын бооп турган. Вестингауз ону артып калыр деп көгүдүп дилэрге безин, Тесла бир чыл эрткенде Нью-Йоркта лабораториязынче дедир эглип келген. Питтсбургтан эглип келген соондан удавайн Никола Тесла Европа барып, Парижке [[Всемирная выставка (1889)|1889 чылдың Делегей чергелиг делгелгени]] сонуургап, база авазы биле Марица дынмазы-биле ужурашкан<ref name="Rzhos7">''Ржонсницкий Б. Н.'' Никола Тесла. — {{М.}}: «Молодая гвардия». 1959. — См. [[Тесла, Никола#Литература|список литературы]]</ref>. 1888—1895 чылдарда Тесла бедик сырый сорунзалыг шөлдер шинчилеп турган. Ол чылдар эң түңнелдиг болуп келген: чогаадылгаларынга көвей санныг патентилер алган. Американың электри инженерлериниң институдунуң удуртукчулары Тесланы ооң ажылдары дугайында лекциялар номчуп бээрин дилеп чалаан. 1892 чылдың май 20-де ол үениң тергиин төлептиг электротехниктерниң мурнунга лекциязын чедиишкинниг, хүлээттингир кылдыр номчаан. 1895 чылдың март 13-те Бешки авенюда турган лабораториязынга өрт болган. Бажыңы таваанга чедир өрттенгенинден, чогаадыкчының сөөлгү чедиишкиннери узуткаттынган: механиктиг [[осциллятор]], сайгылгаан чырыының чаа лампалары дугайында делгелге самбыра, ырак черлер аразынга суурундак чокка медеглелдер дамчыдар херекселдиң сомазы база электриниң бойдузун шинчилээр чыынды херексел. Тесла анаа хамаарыштыр: угаанындан сактып тургаш шупту ажыдыышкыннарын дедир эгидип шыдаптар мен, – диген. "Ниагара шуралгактарының компаниязы" чогаадыкчыны акша-биле хандырып турган. Эдвард Адамстың дузазы-биле Теслага чаа лаборатория тударынга херек 100 000 доллар тыптып келген. Күзүн-не-ле чаа адреске ооң шинчилелдери катап уламчылаан: Хаустон-стрит, 46. 1986 чылдың төнчүзүнде Тесла 30 миль (48 км) ыракшылдыг радиосигналды чорудуп чедип алган<ref name="Rzhos8">''Ржонсницкий Б. Н.'' Никола Тесла. — {{М.}}: «Молодая гвардия». 1959. — См. [[Тесла, Никола#Литература|список литературы]]</ref>.<br /> === Садыглажылга маркаларында === [[Tesla]] (баштай Tesla Motors) — [[Силиконовая долина|Силикон (Кремний) чоогазындан]] электромобильдер үндүрер американ стартап-компания. [[Nvidia Tesla]] — кластерлиг технологиялар ажыглаан улуг бүдүрүкчүлүг санаашкыннар күүседир NVIDIA деп фирманың кезек графиктиг карталар боодалы. Tesla-га даянган графиктиг дүргедекчилер CUDA технологияны ажыглап, төп процессордан чүдүрүгнү GPU-же көжүрүп ажылдаар. Ук графиктиг дүргедекчилер боодалы CUDA технологияны ажыглавышаан, чүгле графиктер-биле эвес, а физиктиг процесстер модельдээринге өй. Tesla — [[Чехословакия|чехословак]] аадың-техника боодалы (Tesla AZK-220, Tesla {{Nobr|EQ 131 D}}, Tesla {{Nobr|DISCO 240 S}}), лабораторлуг дергилелдер болгаш радио үүрмектер чыындызы. <br /> === Орус дыл кырында ооң ажылдары === Белградта [[Музей Николы Теслы|Никола Тесланың музейи]]-биле кады кылган ажылдарын адаанда демдеглээн: * Никола Тесла. Статьи. Арт-Лайт, 2016. ISBN 978-5-9905767-7-3 * Никола Тесла. Лекции. Агни, 2012. ISBN 978-5-89850-196-9 * Никола Тесла. Колорадо-Спрингс. Дневники 1899—1900. Агни, 2008. ISBN 978-5-89850-100-6 * Никола Тесла. Патенты. Агни, 2012. ISBN 978-5-89850-195-2 === Номнар === * ''Ржонсницкий Б. Н.''Выдающийся электротехник Никола Тесла (1856—1943). — Вопросы естествознания и техники. Институт естествознания и техники АН СССР. — Вып. I. — М., 1956. — Ар. 192. * {{Ном|автор=Ржонсницкий Б. Н.|ответственный=Научная редакция и предисловие доктора технических наук проф. [[Бабат, Георгий Ильич|Г. И. Бабата]]|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=1959|ссылка=http://edu.of.ru/attach/17/2708.zip}} * ''Цверава Г. К.''Никола Тесла, 1856—1943. — Л.: Наука; Ленингр. отд-ние, 1974.(Шифр РНБ : 74-3/1062{{недоступная ссылка|число=14|месяц=05|год=2013|url=http://www.vss.nlr.ru/queries/cat.php?prid=1&rid=43}}) * ''Ржонсницки Б. ''Тесла. — София: Държавно издательство «Техника», 1975. * {{Ном|автор=Марк Сейфер|место=М.|издательство=Эксмо|год=2005|isbn=5699081615}} * ''Марк Сейфер''. Никола Тесла. Повелитель вселенной. — Эксмо, Яуза, 2007. — ISBN 978-5-699-23746-3. * ''Желько Сарич.'' Посвящённый. Роман о Николе Тесле. — М.: «Дельфис», 2010. * ''[[Пиштало, Владимир|Пиштало В.]] ''Никола Тесла. Портрет среди масок. — «Азбука-классика», 2010 * Храмов Ю. А. Тесла Никола (Tesla Nikola) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 260. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.) * ''Фейгин О. ''Никола Тесла: Наследие великого изобретателя. — М.: Альпина нон-фикшн, 2012. — 328 с. — (Тайны атомного века). — 3000 экз. — ISBN 978-5-91671-158-5. * ''Спасое Влайч''. Никола Тесла — человек-ангел. — М.: «Дельфис», 2013. === Сеткүүлдерде чүүлдер === * ''Ржонсницкий Б. Н. ''Жизнь, отданная науке (Никола Тесла). — Огонёк. № 28. 1956. — Ар. 29. * ''Ржонсницкий Б. Н. ''Никола Тесла (К 100-летию со дня рождения). — [[Вестник АН СССР]]. № 7. Памятные даты. 1956. — Ар. 90. * Подборка статей из журнала «Дельфис», 1999 г. — Российский общеобразовательный портал * ''В.Поляков.''Приёмники Теслы [https://web.archive.org/web/20130920150438/http://news.cqham.ru/articles/detail.phtml?id=738] : ''Мазурин Ю. В. ''Никола Тесла — славянский гений. : ''Абрамович В. ''Метафизика и космология учёного Николы Теслы.{{ref-size|297|К}} * ''Глинка К.'' Снесла курочка яичко // Независимый Бостонский Альманах «Лебедь» № 355, 28 декабря 2003 г. * ''Богомолова В.'' Никола Тесла герой-одиночка или безумец опередивший своё время?, 03.11.2004. * Никола Тесла: Повелитель молний {{недоступная ссылка|число=14|месяц=05|год=2013|url=http://www.webplanet.ru/node/14439/print#}} 26.01.2007 * ''Образцов П.'' Гений электричества и пиара.Наука и жизнь, № 6 (2010). — Ар. 57—60. == Шөлүглер == * Никола Тесла [[Кругосвет]] деп энциклопедияда. * Никола Тесла — Улуг совет энциклопедияда чүүл. * Nikola Tesla Museum {{ref-en}}) * NikolaTesla.fr — Tesla дугайында 1000 ажыг документилер. === Документалдыг фильмнер === * «Тайна Николы Тесла» ({{lang-en|''The Secret of Nikola Tesla''}}) — уран чүүлдүг фильм, [[Папич, Крсто|Крсто Папич]] 1980ч тырттырган. * «Никола Тесла. Человек из будущего», rutube.ru * Луч смерти — Никола Тесла ([[RenTV]]), rutube.ru * Лучи смерти. Гиперболоид инженера Филиппова ([[Россия-1]]) * Властелин мира. Никола Тесла (Россия-1) * 6 фильмов в которых упоминается Никола Тесла// tesla-nikola.ru * Никола Тесла. Человек из будущего. [http://joy4mind.com/?p=6033] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023170444/http://joy4mind.com/?p=6033 |date=2019-10-23 }} == Демдеглелдер == {{Демдеглелдер}} ewta6iy2fhii9r6rb47sj5bt0uhkfb9 Седен-оол, Шамиль Юрий оглу 0 8181 52974 32782 2026-11-11T02:57:10Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52974 wikitext text/x-wiki '''Седен-оол, Шамиль Юрьевич''' (1948 чылдың май 10, [[Москва]] – 1997 июнь 6) – бир дугаар тыва кинодокументалист, ВГИК-тиң доозукчузу, [[ССРЭ|ССРЭ-ниң]] кинематографистер болгаш журналистер эвилелдериниң кежигүнү. == Намдары == Шамиль Юрьевич Седен-оол 1948 чылдың май 10-да [[Москва|Москвага]] тыва эскадроннуң алдарлыг разведчиги Оюн (Юрий) Пандар-оолович Седен-оолдуң база тыва театрның билдингир артизи, публицист, Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи Марьям Рамазанованың өг-бүлезинге төрүттүнген. Ынчан авазы Марьям Алексеевна ГИТИС-ке өөренип турган. Институт доозарга, олар Тываже чанып келгеннер. Шамиль [[Кызыл|Кызылдың]] аңгы-аңгы школаларынга өөренип турган. Кызылдың киностудиязынга 1967 чылдың январьда чоокта чаа школа дооскан 18 харлыг оол тургаш, дузалакчы бөдүүн ажылчын кылдыр келген. Үр болбаанда кинооператорнуң дузалакчызы апарган. 1977 чылдың эгезинде боду кинооператор болуп ажылдай берген. Ынчан ооң башкызы [[Карма Домбуевич Монгуш]] болган. Башкызының өөредиглеринден өске бодунуң салым-чаяанныы, долгандыр турар кижилерниң уран-чүүлге бердингени ооң уран-талантылыг кижи боорунга улуг салдарлыг болган. Кинобөлүкке он чыл ажылдаан үезинде кино тырттырар техниканы, кадр композициязын, кино монтажтаарын тергиин эки билип алган. Бүгү-эвилелдиң киноматография институдунуң оператор факультединге бот-өөредилге-биле өөренген. Сөөлзүреди 1980 чылда [[Чөөн-Сибирь|Чөөн-Сибирьниң]] кинохроника студиязынга кинооператорлай берген. Ш. Седен-оол опера­тор Анатолий Сидлерниң дузалачызы кылдыр эгелээн. == Ажылдары == "Тыва этюдтар" деп кинозу 1982 чылдың эң эки барымдаалыг кинозу деп санаттынган."Сугга алзыр зона" деп барымдаалыг кинозу Краковка 1990 чылда болган фестивальга "Хүлер улуг" деп онзагай шаңналды алган. Ындыг фильмнер ховар, ёзулуг хей-аът киискилгези-биле дөмей-ле, ындыг киискилгеден талантылыг чогаалдар тыптыр деп совет болгаш поляк критика ынчан демдеглээн. Ш. Седен-оол тыва чонунуң бот-тускайлаң культуразын, кылып чоруур ажыл-ижин, амыдыралын, уран-чүүлүн дыка хвны билир болгаш, аңаа хамаарышкан дыка хөй кайгамчык ажылдарны кылып үндүрген. Ол киноларны амгы тыва аныяктар Интернет четкизинден тыпкаш, бо-ла сонуургап, бот-боттарынче октажып көрүп чоруурлар. Оларның аразында тыва хүреш салыкчыларының дугайында "Секундантылар" деп кино Москваның "Россия" кинотеатрынга баштай көргүстүнген, ооң соонда ону Праганың чурттакчылары сонуургап көрген. Хөөмейжилер, алдар-аттыг мөгелер, чолаачылар, тевежилер, кижи көжээ дугайында дээш ооң тырттырып каан кинолары кайгамчык чараш. "Эзир-оолдарының самы" [[Россия|Россия Федерациязының]] кино-документалистериниң мөөрейинге дипломну алган. "Мээң Тывам" болгаш "Саяннар" деп барымдаалыг фильмнерни чурттуң кинозалдарынга болгаш Төп телефидениеге каш удаа көргүскүлээн. Шамиль Седен-оол дыка хөйү-биле ниитилелдиң чидиг айтырыгларынга хамаарышкан кыска киноларны удаа-дараа тырттырып турган. Наркоманнар дугайында "Черлик шөл" деп кинозу Россияда бир дугаар элээди улус аразында накроманияның нептерээниниң дугайында бир дугаар барымдаалыг кино болган. "Цыганнар" деп кино, бомжтар дугайында кинозу. Шамиль Юрьевич Седен-оол төрээн чуртунга - Тывазынга кезээде ынак, ону үнелеп, аңаа чоргаарланып чораан. Ол ону чүгле Совет Эвилелинге эвес, өске-даа чурттарга талантылыы-биле таныштырган. == Шаңналдары, ат-алдары == * ССРЭ-ниң кинематографистер эвилелиниң кежигүнү * ССРЭ-ниң журналистер эвилелиниң кежигүнү * Эң эки режиссер болгаш оператор ажылы дээш Шамиль Седен-оол РСФСР-ниң Күркинозунуң болгаш культура ажылдакчыларының профэвилелиниң Хүндүткел бижии-биле шаңнаткан. * Американ кинооператор Роко Белич-биле кады тырттырып турганы "Чиңгис - блюз" (1995) Лос-Анджелеске 2000 чылдың мартта "Оскарже" эң эки беш барымдаалыг фильмниң аразынче кирген. == Өг-бүлези, арттырган салгалы == Өөнүң ишти Галина Георгиевна Страшкова [[Лицей №15|Кызылдың № 15 лицейинде]] немец дыл башкылап турар. Чаңгыс уруу — Седен-оол Анна Шамильевна уран-чүүл-биле холбаалыг. Ш. Седен-оол ийи уйнуктарлыг: улуу Мария Хакассияның күрүне университедин дооскан, ам юрист кылдыр ажылдап чоруур, а бичиизи Дореен бүгү сагыш-сеткилин кырган-ачазы ышкаш кинооператор уран-чүүлге бердинген — ВГИК-тиң оператор курстарын дооскан. Ш. Седен-оолдуң Уран-чүүлчү салгалы Чөөн-Сибирьниң кинохроника студиязының кинофондузунда, Тыва Республиканың Күрүне архивинде база ФГУП ВГТРК «[[ГТРК "Тыва”|ГТРК "Тываның”]]» архивинде шыгжаттынган. == Дөс == # Шамиль Юрьевич СЕДЕН-ООЛ // XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери. Күрүне ному. Кызыл. 2004. С. 292 # [https://www.tuva.asia/journal/issue_24/7547-seden-ool.html Седен-оол Шамиль Юрьевич] #'''Валерия Кан''' Говорит и показывает Кызыл: история тувинского радио и телевидения. Абакан, 2016. С. 100 == Шөлүглер == # [https://www.tuvaonline.ru/2013/05/10/75-let-so-dnya-rozhdeniya-tuvinskogo-knyazya-v-kinematografe-shamilya-seden-oola.html 65 лет со дня рождения "тувинского князя" в кинематографе Шамиля Седен-оола] # [http://www.centerasia.ru/issue/2003/26/1869-pamyati-luchshego-tuvinskogo.html ПАМЯТИ ЛУЧШЕГО ТУВИНСКОГО КИНООПЕРАТОРА] # [http://www.megairk.ru/news/new/48196 65 лет со дня рождения "тувинского князя" в кинематографе Шамиля Седен-оола] # [https://historydom.okis.ru/people_centre_asia.html ЛЮДИ ЦЕНТРА АЗИИ. '''''Шамиль Юрьевич Седен-оол'''''] # [http://www.pribaikal.ru/obl-events/article/7606.html ВОСТОЧНО-СИБИРСКАЯ СТУДИЯ КИНОХРОНИКИ. КИНОГВАРДИЯ - СОБКОРЫ: ШАМИЛЬ ЮРЬЕВИЧ СЕДЕН-ООЛ (1944-1994)] # [https://sibnovosti.ru/society/235449-tuvinskie-dobrovoltsy-kak-delik-ool-i-seden-ool-stali-fedorom-i-yuriem Тувинские добровольцы. Как Делик-оол и Седен-оол стали Федором и Юрием ] {{Чедимчок шөлүг|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # [http://www.vsp.ru/1998/06/06/on-strastno-lyubil-kinokameru/ Он страстно любил кинокамеру...] [[Аңгылал: Бүгү-эвилелдиң киноматография институдунуң доозукчулары]] nontkmw8ikefeg1x4pv644axliw6o2s Серяков, Владимир Ефимович 0 8186 52976 45923 2026-11-11T02:59:10Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52976 wikitext text/x-wiki {{Кижи}} '''Владимир Ефимович Серяков''' (1934 чылдың январь 1, Черниговка, Кормилов району, Омск облазы — 2016 чылдың февраль 13, [[Москва]], [[Россия|Россия Федерациязы]]) — совет нам болгаш күрүне ажылдакчызы, Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң даргазы (1984—1990). == Намдары == Ажыл-ижин Омск облазының Кормилов районунуң Куйбышев аттыг колхозунга эгелээн. Бир чыл болганда Чернигов ортумак школазының секретарь-кассири апарган. 1959 чылда Киров аттыг Омскиниң көдээ ажыл-агый институдун «зоотехник» эртемниг дооскан. Тыва томуйлаттынган. Каа-Хем райкүүскомнуң көдээ ажыл-агый килдизинге ажылдап эгелээн. Кожууннуң көдээ ажыл-агый инспекциязынга улуг зоотехник бооп ажылдаан. Аныяк специалист кабинет ажылынга арай таарзынмааны-биле, Каа-Хемниң дуржулга-көргүзүг ажыл-агыйы болуп турган «Октябрь 30 чылы» колхозтуң кол агрономунга ону томуйлаан. Чер ажылын сазырадыр талазы-биле бодунуң билиин, аргазын амыдыралга ол херек кырында бадыткап шыдаан: колхозтуң тараа культураларының гектар бүрүзүнден ортумаа-биле дүжүдү ооң ажылдап турган чылдарында 25-27 ц чедир бедээн, а картофельдиң, ногааларның республикада эң-не бедик дужүдүн колхозчулар ажаап ап турган. Кол агрономнуң болгаш ооң дузалакчыларының ажылының дугайында солуннар ынчаарда калбаа-биле чырыдып турган. Ооң соонда Таңдының көдээ ажыл-агый эргелелиниң даргазының оралакчызы база даргазы кылдыр ажылдаан. . * 1966—1970 гг. — Тыва АССР-ниң көдээ ажыл-агый сайыды, * 1970—1976 гг. — Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң даргазының бирги оралакчызы, * 1976—1982 гг. — СЭКП-тиң Тыва обкомунуң ийиги секретары. 1980 чылдарның эгезинде СЭКП-тиң чанынга турган Ниитилел эртемнериниң академиязынга өөренген сөөлүнде В.Е. Серяковту Моолга ажылдаар кылдыр чоруткан, чер ажылын сайзырадыр талазы-биле кожаларга ол практиктиг улуг дузаны көргүскен. 1984 чылда  — Сайыттар Чөвүлелиниң даргазының оралакчызы, 1984 чылдан 1990 чылга чедир — Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң даргазы. РСФСР-ниң Дээди Чөвүлелиниң 11-ги чыыжының депутады кылдыр соңгудуп турган. * 1990—1994 чылдарда — РСФСР-ниң база Россия Федерациязының Национал политика талазы-биле Күрүне комитединиң даргазының оралакчызы, * 1994—1999 чылдарда —РФ-ниң Президентизиниң Чус-чер эргелелиниң килдис даргазы, оон - даргазының оралакчызы, * 1999—2007 чылдарда — РФ-ниң Чазааның чанында Ханты-Манси автономнуг округтуң Чагыргазының төлээлелиниң удуртукчузунң оралакчызы. 2007 чылдың ноябрьда — Тыва Республиканың Москва хоорайда дең эргелиг төлээзиниң бирги оралакчызы. == Шаңналдары, ат-алдары == * Ийи Күш-ажылдың Кызыл Тук орденнери * «Хүндүлелдиң демдээ» ордени * «Кайгамчык албан ажылы дээш» деп медаль, * «Кур болгаш куруккан черлерни шиңгээткени дээш» деп медаль * «ССРЭ-ниң чепсектиг күштериниң 60 хары» деп медаль * «Москваның 850 харлааны» деп медаль *«XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери» деп Тыва Республиканың күрүне номунче ады кирген * Тыва Республиканың Ордениниң кавалери (2007). == Дөс == # Владимир Ефимович СЕРЯКОВ // XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери. Күрүне ному. Кызыл. 2004. С. 88 == Шөлүглер == *[http://gov.tuva.ru/press_center/news/society/22704/ На 83-м году жизни ушел Владимир Ефимович Серяков, возглавлявший Совет Министров Тувинской АССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171014094622/http://gov.tuva.ru/press_center/news/society/22704/ |date=2017-10-14 }} *[https://web.archive.org/web/20201128175610/https://kyzyl.sibnovosti.ru/society/320283-skonchalsya-eks-glava-soveta-ministrov-tuvinskoy-assr-vladimir-seryakov Скончался экс-глава совета министров Тувинской АССР Владимир Серяков] *[https://www.tuvaonline.ru/2016/02/14/ostanovilos-serdce-byvshego-rukovoditelya-pravitelstva-tuvy-vladimira-seryakova.html Остановилось сердце бывшего руководителя правительства Тувы Владимира Серякова] [[Аңгылал:Алфавиттээн кижилер]] [[Аңгылал:Февральдың 13 мөчээн]] [[Аңгылал:Январьның 1 төрүттүнген]] [[Аңгылал: Омскиниң көдээ ажыл-агый институдунуң доозукчулары]] on9i6hcp2yjdwxzlzrav59u7junhswq Ооржак, Дандар-оол Көк-Хуна оглу 0 8229 52973 52606 2026-11-11T02:14:34Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52973 wikitext text/x-wiki {{Кижи}} '''Ооржак, Дандар-оол Көк-Хунаевич''' (1937, Кызыл-Кожагар, Чөөн-Хемчик, ТАР) – совет база российжи тыва күрүнениң көскү ажылдакчызы, Тыва Республиканың Дээди Хуралының Төлээлекчилер палатазының даргазы. Тыва Республиканың Чазааның Даргазының Айыыл-чок чоруунуң Чөвүлелиниң кежигүнү. Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы. == Намдары == Ооржак Дандар-оол Көк-Хунаевич 1937 чылда январь 1-де ТАР-ның Чөөн-Хемчик кожуунга Чыргакы хем эриинде Кызыл-Кожагар деп черге төрүттүнген. Хандагайты, Хорум-Даг база Чадаана школаларынга өөренип чораан. Чадаана школазын 1958 чылда дооскаш, Алтайның көдээ ажыл-агый институдун дооскаш, зоотехник-эртемден дипломнуг болган. Соонда Новосибирскиниң Намның Дээди школазын, ВЛКС ТК-ниң Төп комсомол школазын дооскан. Чөөн-Хемчик кожуунга комсомол ажылы-биле күш-ажылчы намдарын эгелээн. 1960 - 1971 чылдарда - комсомол ажылдакчызы, 1971 чылдан 1973 чылга чедир СЭКП Таңды райкомунуң бирги секретары, 1973 чылдан 1987 чылга чедир – СЭКП обкомунуң секретары, 1997 - 1990 чылдарда – Тыва АССР-ниң Улусчу контроль комитединиң даргазы. Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң депутадынга беш катап соңгуткан. 1990 чылда РСФСР КП Тыва организациязының Контроль комиссиязының даргазы кылдыр соңгуткан. 1991 чылда Бии-Хем кожууннуң “Хадың” совхозунуң директорунга томуйлаткан, оон Тыва Республиканың Дээди Хуралының депутады кылдыр соңгударынга чедир Таңды район администрациязының баштыңынга ажылдаан. 2002 чылдан 2006 чылга чедир Тыва Республиканың Улуг Хуралының Төлээлекчилер палатазын удурткан. Ажылдап чораан чылдарының дургузунда, Тыва АССР-ниң Министрлерниң Дээди Чөвүлелиниң Президиум кежигүнүнге, Дээди Советтиң депутадынга он беш катап соңгуткан. СЭКП обкомунуң секретарынга 14 чыл ажылдааш, республикада кадрлар белеткээр, культура, өөредилге, эртемни хөгжүдер, корум-чурумну быжыглаар айтырыгларны чедиишкинниг шиитпирлеп чораан удуртукчу. өңү Ооржак Дандар-оол Көк-Хунаевич үезинде республиканың аныяктарының билдингир баштыңчызы, республиканың ажыл-агый, социал-экономиктиг, культурлуг тудуунуң организакчызы чораан. Дыка хөй күжүн хоойлу-дүрүм чогаадып-тургузар ажылче киирген. Ажылдап турар үезинде ол төп болгаш бо черниң парлалгазынга ажылдарын үндүрүп, теле-радиодамчыдылгаларга үнүп турган. Пенсияже үнген соонда дөрт номну бижээн: * "О маме, бабушке - о Маны дорогой" (Новости Тувы, 1999) * "Спасибо судьбе" (Кызыл, 2000) *"Чыргакыдан изим үнген" (Тувинское книжное издательство, 2006) * "Довурактан тодар, малгаштан байыыр" (Тываполиграф, 2016). == Шаңналдары, ат-алдары == * "Хүндүлелдиң демдээ" деп Тыва Республиканың ордени * "В.И. Ленинниң 100 харлаан оюн демдеглеп. Шылгараңгай күш-ажылы дээш" деп медаль * "ССРЭ-ниң күрүне кызылаарын камгалаарынга тергиидээни дээш" деп медаль * Моол Арат Республиканың "Найырал" деп медалы * Тыва АССР-ниң Дээди Чөвүлелиниң Президиумунуң хүндүлүг бижии. == Өг-бүлези == Ооржак Дандар-оол Көк-Хунаевичиниң ада-иези 13 ажы-төлдүг чораан, оларның сези дириг арткан. Д.К-Х. Ооржак - эң бичиизи. Ооң авазы 1-ги чаданың "Иениң алдары" деп орден-биле шаңнаткан. Адазы - Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде фронтуга ак-сеткилдиг идепкейлиг дузазы дээш ТАР-ның Биче Хуралының Президиумунуң хундүлүг бижии-биле шаңнаткан. Өөнүң ишти - Маны Оюновна Тываның дээди эртем-билиглиг баштайгы фармацевтилериниң бирээзи, республиканың аптека системазынга 52 чыл ажылдаан, "Тыва Республиканың кадык камгалалының алдарлыг ажылдакчызы". Улуг оглу, Дандар Ооржак, Иркутскунуң күрүне университедин дооскаш, юрист эртемниг, болчукчу кылдыр ажылдап чоруур, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы<ref>Ооржак Дандар Дандар-оолович http://www.khural.org/struct/deputies/83/1184/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200112121222/http://www.khural.org/struct/deputies/83/1184/ |date=2020-01-12 }}</ref>. Ортун оглу, Темир, Кызылдың экономика болгаш эрге техникумун дооскан, бот-сайгарлыкчы. Бичии оглу, Арат, Москваның Плеханов аттыг экономиктиг институдун дооскан, садыг-саарылга талазы-биле ажылдап чоруур. == Дөс == <nowiki>1. Ооржак Дандар-оол Кок-Хунаевич : [о нем] // Почетные граждане города Кызыла : 100-летию единения России и Тувы, основания Кызыла посвящается. - Кызыл, 2014. - С.92-93.</nowiki> 2. Принцева, И. Спасибо судьбе... [70 лет со дня рождения гос. деятеля Д.К.-Х. Ооржака] / И. Принцева // Тув. правда. - 2007. - 13 янв. <nowiki>3. Канзай А. К. Дандар-оол Кок-Хунаевич Ооржак : 80 лет со дня рождения / А.К. Канзай //Люди и события Тувы : календарь-хронограф 2017 / ГБУ "НБ им. А.С, Пушкина Респ. Тыва", Тув. ин-т гуманит. и прикладных соц.-экон. исслед., Нац. музей Респ. Тыва; сост. ; Е.М. Ак-кыс, Ч.Э. Монгуш ; редкол.: Н.М. Моллеров [и др.]. - Кызыл, 2015. - С.51-52.</nowiki> == Шөлүглер == 1. [http://mkyzyl.ru/about/info/news/5074/ ДРУЖЕЛЮБНЫЙ ГОРОД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903151135/http://mkyzyl.ru/about/info/news/5074/ |date=2018-09-03 }} 2. [https://web.archive.org/web/20200112121052/https://news.myseldon.com/ru/news/index/221606901 Государственный деятель Дандар-оол Ооржак: я могу проводить параллели между прошлым и настоящим Тувы] 3. [https://www.tuvaonline.ru/2017/01/11/k-80-letiyu-dandar-oola-kok-hunaevicha-oorzhaka.html К 80-летию Дандар-оола Кок-Хунаевича Ооржака] == Демдеглелдер == axo1euaj4ltnkgr7id4s0v6s03uek11 Медведева, Светлана Владимировна 0 8408 52968 51663 2026-11-11T01:38:37Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52968 wikitext text/x-wiki {{Кижи}} '''Светлана Владимировна Медведева''' (төрүмелинде '''Ли́нник'''; төр. [[15 март]] [[1965 чыл]], [[Кронштадт]], [[Ленинград]] (бо үеде [[Санкт-Петербург]]), [[РСФСР]], [[ССРЭ]]) — 3 дугаар [[Россия Федерацияның президентизи|Россия Федерацияның президентиниң]] кадайы (2008—2012), [[Россия Федерацияның Чазак Даргазы|Россия Федерацияның Чазак даргазы]] (2012—2020), [[Россия Федерацияның Айыыл чок чорук Чөвүлели|Россия Федерацияның Айыыл чок чорук Чөвүлелиниң]] [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] Дарганың оралакчызы. 2008 чылдан 2012 чылдарга чедир [[Россия Федерацияның бир дугаар леди|Россияның бир дугаар ледизи]]. == Намдары == [[Файл:Dmitry Medvedev and his wife Svetlana Medvedeva.jpg|thumb|250px|left|Светлана биле [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий]] Медведевтер, 2008 чыл]] Светлана Владимировна Медведева [[15 март]] [[1965 чыл]]да Владимир Алексеевич Линник, шериг далайжы, база экономист Лариса Ивановна Линниктиң өг-бүлезинге төрүттүнген<ref name=autogenerated2>[http://www.mayak.sbor.net/index.php?module=articles&func=display&catid=76&aid=6778 «Маяк». Домик в деревне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210620055314/https://www.mayak.sbor.net/index.php?module=articles&func=display&catid=76&aid=6778 |date=2021-06-20 }}</ref> [[Кронштадт]] хоорайга<ref name=glomuru>[http://kp.ru/online/news/486690/ Светлана Медведева посетила роддом, в котором родилась]</ref>. Бичии чораан үезинде [[Коваши (көдээ суур)|Коваши]] көдээ черге чурттап турган, [[Ломоносов (хоорай)|Ломоносов]] хоорайга, [[Кронштадт]]ка, соонда [[Ленинград]]че көже берген, база ол школаже барган<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3>[http://www.photokonkurs.com/liebkind/stihi/rezenzii/Ozhen8.htm Борис Либкинд — Проза, Поэзия, Автобиографические заметки, фотоработы и прочее]</ref>. 1 дугаар класс 1972 чылда келир үениң ашаа чергелешкек класска өөренип турган [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Анатольевич Медведев-биле]] таныжып алган<ref name=autogenerated3 />, ол 1 «В» класска өөренип турган, а ол — 1 «Б», а шагда-ла чеди класста ужуражып эгелээн (14 харлыында)<ref>[https://web.archive.org/web/20090903083428/http://medvedev.kremlin.ru/biography Дмитрий Медведев — личный сайт]</ref><ref>[http://kp.ru/daily/24016/87560/ Вера Смирнова, первая учительница первого вице-премьера: Дмитрий был большим почемучкой // KP.RU]</ref> ([[Санкт-Петербург|Ленинград]]) № 305 дугаар ортумак школазы [[Купчино]]<ref>[http://www.spbdnevnik.ru/?show=article&id=2663 Парень из нашего Купчино…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524054039/http://www.spbdnevnik.ru/news/2007-07-19/paren-iz-nashego-kupchina/ |date=2013-05-24 }}</ref>. Шиилерге, ХТК-га база өске бот-тывынгыр чоруктарга киржип турган. Ленинградтың саң-хөө-экономика институдун дооскан (ам [[Санкт-Петербургтуң экономика биле саң-хөө күрүне университеди]]), статистика, бухучёт база экономика анализиниң факультеди, бир дугаар курстан ол дораан-на кежээки килдисче шилчип алган, ам-даа кежээки өөренмишаан ажылдап эгелээн<ref name=autogenerated3 />, [[Москва|Москвада]] ажылдап турар база Санкт-Петербургта хөй-ниити хемчеглер организациялары кылып турар. Апрель [[2007 чыл]]дан «Духовно-нравственная культура подрастающего поколения России» попечительский чөвүлел удуртуп турар<ref>[http://ng.ru/events/2008-02-06/3_woman.html Женщина в церкви: Светлану Медведеву наградили]</ref>. Декабрь 2008 чылдан социал-культурлуг инициатива Фондунуң Президентизи болуп турар. == Өг-бүле == [[24 декабрь]] [[1993 чыл]]да<ref name=autogenerated1>[http://www.glomu.ru/dossier/svetlana_medvedeva/about_author.html 5 фактов о Светлане Медведевой] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101005014404/http://www.glomu.ru/dossier/svetlana_medvedeva/about_author.html |date=2010-10-05 }}</ref><ref name="Сайт Медведева">[https://web.archive.org/web/20120515101631/http://da-medvedev.ru/svetlana-medvedeva/biography Биография С. Медведевой на личном сайте мужа] 1 сентября 2009</ref>Дмитрий Анатольевич Медведевке ашакка барган. * Оглу Илья Медведев [[3 август]] [[1995 чыл]]да төрүттүнген<ref name="Сайт Медведева"/>. == Хөй-ниити ажыл-чорудулгазы == {{Нет источников в разделе|дата=2017-01-30}} [[Файл:34th G8 summit member's spouses 20080708 2.jpg|thumb|250px|left|Светлана Медведева 34 дугаар саммитте [[улуг сес|Улуг сес]] (кыдыында оң талазында), 8 июль 2008 чылда]] Попечительский чөвүлелдиң тускай сорулгалыг комплексилиг программа «Духовно-нравственная культура подрастающего поколения России» удуртукчузу болуп турар, [[Алексий II (Москваның Патриарх)|Алексий II]] патриархтың йөрээли-биле тургускан. Оон аңгыда ядыыларга дуза кылып турар: Санкт-Петербургтуң № 1 интернат-бажыңын патронирует, 4 хардан 25 харга чедир 316 кижизиттирикчи чурттап турар . Январ төнчүзүнде 2008 чылда [[Дивеевский хүрээ-хиит]]ке чер кезип мөргүл кылган. Ооң бот-идепкейлии база хууда киржилгези-биле социал-культурлуг инициатива Фонд-биле социал, культурлуг база билиг бээр одуруг проектилерни чогааткан. Оларның иштинде 2008 чылдан бүгү-россияның байырлалы «Өг-бүле, ынакшыл база шынчызы хүнү» демдеглеп турар. «Подари мне жизнь» акцияның үндезиннеринге, «Өг-бүле, ынакшыл база шынчызы хүнү» тудуг холбаалыг, заложены бичии уругнуң чуртталга эргези база херээженнерниң репродуктивтиг кадыкшылының дугайында сагыш салыры. Социал программа «[[Ак роза]]» чедиишкинниг боттанып турар база фонд чогааттынган, в рамках которой Санкт-Петербургта, Владивостокта, Кемеровода, Архангельскиде база Благовещенскиде «Ак роза» херээженнер кадыкшылының благотворительные диагностика төптери ажыттынган. Оларның кол сорулгазы — онкология аарыглар репродуктивтиг сфера биле [[эмиг бестериниң рагы|эмиг бестериниң]] профилактиказы. == Шаңналдары == * [[12 ноябрь]] [[2007 чыл]]да Алексий II Патриарх аңаа [[Орден святой равноапостольной княгини Ольги|орден ОПШХ святой равноапостольной княгини Ольги]] II дугаар чадазын тыпсаан<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/320607.html Святейший Патриарх возглавил церемонию закрытия международного кинофестиваля «Лучезарный Ангел»]</ref>. * [[23 январь]] [[2008 чыл]]да [[Алексий II]] [[Москваның Патриарх база бүгү Русьтуң]] аңаа Регионалдыг благотворительного ниитилел фондузу хөй-ниити шаңналының Улуг кадын [[Евдокия Дмитриевна|Евдокия Москва]] аттыг — Улуг кадын Евдокия Москва Патриарший демдээн тыпсаан<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/354551.html Состоялась церемония вручения Патриаршего знака Великой княгини Евдокии Московской.]</ref>. * [[29 сентябрь]] [[2008 чыл]]да [[Милан]]ның [[мэр]]и ([[Италия]]) [[Моратти, Летиция|Летиция Моратти]] хоорайның дээди шаңналын аңаа тыпсаан— «Амброджино Д’Оро» («Алдын [[Амвросий Медиоланский|Амвросий]]», {{lang-it|Ambrogino d'Oro}})<ref>[http://www.apcom.net/milano_today/latestnewsmilan/20080929_150001_4b32e44_560.shtml Russia’s first lady Svetlana Medvedeva gets the Ambrogino d’oro] {{Wayback|url=http://www.apcom.net/milano_today/latestnewsmilan/20080929_150001_4b32e44_560.shtml |date=20100606061646 }}{{ref-en}}</ref><ref>[http://altritter.ru/news/164.html Золотой Амвросий приехал в Москву] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426143833/http://altritter.ru/news/164.html |date=2013-04-26 }}</ref>. * [[14 ноябрь]] [[2008 чыл]]да Смоленск биле Калининградтың [[Кирилл (Патриарх Москваның)|Кирилл]] [[митрополит]] аңаа Россияда бир дугаар эрттирер [[Пётр биле Феврония хүнү|Өг-бүле, ынакшыл база шынчызы хүнүн]] база аңаа белеткели дээш Патриаршая бижикти тыпсаан<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/489063.html Митрополит Кирилл вручил Патриаршие награды членам оргкомитета по проведению Всероссийского дня семьи, любви и верности]</ref>. * [[2010 чыл]]да — (Россияның Славян фондузу биле Москваның патриархиязы) Кирилл биле Мефодий Международная шаңналы<ref>[http://www.ura.ru/content/chel/27-05-2010/news/1052114677.html Светлана Медведева прибавит к своей коллекции наград ещё одну и встанет в один ряд с Путиным, Лужковым и Лукашенко.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100601053454/http://www.ura.ru/content/chel/27-05-2010/news/1052114677.html |date=2010-06-01 }}</ref>. * [[2010 чыл]]да — [[Канны]] ([[Франция]]) хоорайның хүндүлүг хамаатызы<ref>[http://lenta.ru/news/2010/08/24/medvedeva/ Первая леди России стала почетным гражданином Канн]</ref> * [[19 апрель]] [[2012 чыл]]да — [[«Славы и Чести» ордени]]ниң I дугаар чадазы ([[ОПШХ]])<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/2171179.html Святейший Патриарх Кирилл совершил чин малого освящения Кронштадтского Морского собора во имя святителя Николая Чудотворца и Божественную литургию во вновь освящённом храме]</ref> * [[15 октябрь]] [[2012 чыл]]да — [[«Рухубелент» ордени]] ([[Туркмения]]) — ''за большой личный вклад в развитие сотрудничества между Туркменистаном и Российской Федерацией в сферах науки и образования, культурной и гуманитарной областях, за заслуги в укреплении дружественных отношений между двумя странами, в воспитании у молодежи высоких духовно-нравственных принципов, а также с учётом проводимой ею масштабной общественной работы''<ref>[http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=2509 Светлане Медведевой вручен орден «Рухубелент»]</ref>. * «[[Огонёк]]» журналдың «Россияның 100 эң ат-алдарлыг херээженнери» рейтингте, март [[2014 чыл]]да парлап үндүрген, 16 дугаар черни ээлээн<ref>http://www.kommersant.ru/doc/2415496 Рейтинг «100 самых влиятельных женщин России» журнала «Огонёк»</ref> * [[Храм Преображения Господня в Преображенском|Храм Преображения Господня на Преображенской площади]] Москвага 8 май 2015 чылда тудуг дузазынга кичээнгей ОПШХ ыдык равноапостольной кадын Ольга I дугаар чадазы орденин тыпсаан<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/4071979.html В канун юбилея Победы в Великой Отечественной войне Предстоятель Русской Церкви освятил храм Преображения Господня на Преображенской площади г. Москвы]</ref> * [[3 март]] [[2016 чыл]]да Россия Федерацияның президентизи [[В. В. Путин]] дужаал ат салган: «За большой вклад в реализацию мероприятий по восстановлению [[Морской Никольский собор (Кронштадт)|Кронштадтского морского собора во имя Святителя Николая Чудотворца]] [[Россия Федерацияның Президентиниң Хүндүлел бижии|Россия Федерацияның Президентиниң Хүндүлел бижии]] Медведева Светлана Владимировнаны шаңнаар»<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201603030018 Распоряжение Президента Российской Федерации от 03.03.2016 № 38-рп «О поощрении»]</ref>. == КУДФ хыналдызы == [[Коррупцияга удур демисел фондузу|Коррупцияга удур демисел фондузунуң]] барымдаалары-биле, 2012-2018 чылдарда Медведева 50 млн. $ хуу самолёт ажыглап турган [[Bombardier Global Express|Bombardier Global Express 5000]], ол-ла [[белиз]] [[офшор]] эргезинде турар, база самолётту, [[журналист]] [[Аскер-заде, Наиля Вагиф кызы|Наиля Аскер-заде]] ажыглап турган, [[банкир]] [[Костин, Андрей Леонидович|Андрей Костин]] [[ынакшааны херээжен кижи]]. КУДФ санаашкын ёзугаар, Медведева-даа, ооң ашаа Дмитрий Медведев-даа не смогли бы аренда чарыгдалды төлеп ындыг самолёт бодунуң задекларированных орулгалар<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/навальный-нашел-у-жены-медведева-самолет-за-50-млн-долларов/a-51528575 |title=Навальный нашел у жены Медведева самолет за 50 млн долларов {{!}} DW {{!}} 04.12.2019 |author=Deutsche Welle (www.dw.com) |publisher=dw.com |lang=ru |accessdate=2019-12-06}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2019/12/04/817857-fbk-svetlana-medvedeva |title=ФБК: Светлана Медведева летала на бизнес-джете за $50 млн |publisher=Ведомости |lang=ru |accessdate=2019-12-06}}</ref>. 6 декабрь 2019 чылда Дмитрий Медведевтиң пресс-секретары [[Осипов, Олег Сергеевич|Олег Осипов]] медээлээн: "всё, что принадлежит Дмитрий Медведевке база ооң кадайынга, — декларацияда айтып каан. Бир эвес чазак даргазының өг-бүле кежигүннеринден бир кижи кандыг-бир өске транспорт хевирин ажыглап турар болза, ол шупту соответствующим образом хуу акша-хөреңги-биле ол төлеп берип турар."<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/articles/2019/12/06/razgovor/ |title=«Было очевидно, что надо поговорить со всеми» |publisher=[[Lenta.ru]] |accessdate=2019-12-06 |lang=ru }}</ref> == Демдеглелдер == {{демдеглелдер|2}} == Шөлүглер == {{commonscat-inline|Svetlana Medvedeva|Светлана Владимировна Медведева}} * [[Холмогорова, Вера Васильевна|Холмогорова В]]. [https://web.archive.org/web/20071213212623/http://www.expert.ru/articles/2007/12/12/medvedica/ Почти первая леди] «[[Эксперт (журнал)|Эксперт Online]]» 12 декабря 2007 г. * [https://web.archive.org/web/20080624064402/http://www.novayagazeta.ru/data/2007/58/00.html Родственный бизнес. Исследование общественной и деловой активности детей, жен и домочадцев первых лиц страны.] [[Новая газета]] № 58 от [[2 августа]] 2007 г. * [http://www.rian.ru/photolents/20080507/106724392.html Первая леди России] {{Россияның бир дугаар ледилери}} {{Дмитрий Медведев}} {{ВС}} [[Аңгылал:Россияның хөй-ниити ажылдакчылары]] [[Аңгылал:Дмитрий Медведев]] [[Аңгылал:Санкт-Петербургтуң экономика биле саң-хөө университединиң доозукчулары]] [[Аңгылал:Россия Федерацияның президентилериниң кадайлары]] 2wkf4vx0abyip0k3qst64v22ge5scix Монгуш, Кара-кыс Шугдур-ооловна 0 8411 52970 52346 2026-11-11T01:42:44Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52970 wikitext text/x-wiki {{Эртемден | Имя = Монгуш Кара-кыс Шугдур-ооловна | Альма-матер = [[Кызылский государственный педагогический институт]] | Викитека = | Ширина росписи = | Роспись = | Награды и премии = Почетная грамота Президента Республики Тыва (1999); заслуженный работник культуры Республики Тыва (2004); Почетная грамота Министерства образования Республики Тыва; Почетная грамота Госкомитета РТ по охране окружающей среды; Почетная грамота Управления природных ресурсов РФ по РТ; Почетная грамота Центра детско-юношеского туризма РТ; Почетная грамота Регионального отделения Академии проблем безопасности обороны и правопорядка РФ в Республике Тыва | Известен как = | Знаменитые ученики = | Научный руководитель = | Учёное звание = | Учёная степень = | Место работы = | Оригинал имени = | Научная сфера = | Гражданство = {{URS}} | Место смерти = | Дата смерти = | Место рождения = г. Чадан Дзун-Хемчикский район ТНР | Дата рождения = 03.05.1942 | Имя при рождении = | Описание изображения = | Ширина = | Изображение = | Викисклад = <!-- БЕЗ префикса Category:--> }} '''Монгуш Кара-кыс Шугдур-ооловна''' ([[1942 чыл|1942 чылдың]] май 3-те төрүттүнген) — [[Тыва Республика|Тываның]] музей ажыл-херээниң хоочуну, Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы. == Намдары == К. Ш. Монгуш 1942 чылдың май 3-те [[Тыва Арат Республика|Тыва Арат Республиканың]] [[Чөөн-Хемчик кожууну|Чөөн-Хемчик кожуунунуң]] [[Бажың-Алаак|Бажың-Алаак сумузунга]] төрүттүнген. 1961 чылда [[Өвүр кожууну|Өвүр кожууннуң]] [[Хандагайты|Хандагайты сумузунуң]] школазын дооскаш, уруглар садынга кижизидикчи башкы кылдыр ажылдап кирип алган. 1963 чылдан 1968 чылга чедир [[Кызылдың күрүнениң педагогика институду|Кызылда күрүнениң педагогика институдунуң]] биология-химия факультединге өөренип турган. 1969 чылда [[Тываның Национал музейи|Тыва музейның]] бойдус килдизинге ажылдап кирген<ref>Монгуш, Л. К. Кара-кыс Шугдур-ооловна Монгуш / Л. К. Монгуш // Летопись Тувы-2012. Историко-краеведческий альманах / Национальный музей Республики Тыва, Тувинский институт гуманитарных исследований. — Кызыл, 2011. — С. 143-145.</ref>. == Ажыл-ижи == Музей ажылының аңгы-аңгы талаларында салдынган сорулгаларны идепкейлиг күүседип чоруур. Музейниң фондузун калбартыр улуг чыыш ажылын кылган. Музей ажылынга хамаарышкан дыка хөй курстарга бодунуң мергежилин бедидип чораан. Ол дыка хөй бойдуска хамаарышкан музейниң тулган дээн экспонаттарын чыгган. Оларның аразында үнүштер, Өвүр кожуундан чыгдынган тыва ювелир-шеверлерниң ажылдары (1973). Ооң идепкейжи киржилдези-биле [[Шагаан-Арыг|Шагаан-Арыгның]] №1, [[Аксы-Барлык|Аксы-Барлыктың]], [[Дөң-Терезин|Дөң-Терезинниң]], [[Мөрен|Мөренниң]], [[Хандагайты|Хандагайтының]], [[Мугур-Аксы суур|Мугур-Аксының]] школаларының музейлери делгеттинип кылдынган. К. Ш. Монгуш — музейжи педагогиканың дуржулгалыг методизи. Ооң удуртулгазы-биле музей ажылынга хамаарышкан семинарлар, солун делгелгелер белеткеттинген: «Убсу-Нур ыйгылаажының делегейи», «Бо кайгамчык даштар», «Чүглүг өңнүктер», «Эртинелиг даштар», «Чечектер — бойдустуң көрүнчүү», «Өлүк — Тываның чымчак алдыны» дээш оон-даа өске. Ооң кылган делгелгелери эртемге чарт даянган, даштыкы хевири онза көрүштүг болганындан музейниң көрүкчүлериниң кичээнгейин үргүлчү хаара тудар чораан. Ол тыва школаның 3-4 класстарынга долгандыр хүрээлелдиң хрестоматиязын Кызылдың №5 гимназиязының башкылары-биле кады чырыкче үндүрген. Музейниң хөй-ниитичи чуртталгазынга идепкейлиг киржип, 15 чыл иштинде профэвилелдиң идепкейжи киржикчизи база даргазы кылдыр ажылдаан, школачылар база сургуулдар мурнунга биология болгаш экология кичээлдерин эрттирип чораан. К. Ш. Монгуш «[[Тыва Республиканың Кызыл ному|Тыва Республиканың Кызыл номунуң]] (дириг амытаннар)» 2-ги кезээн үндүреринге белеткээринге улуг үлүг хуузун киирген<ref>Монгуш, Л. К. Кара-кыс Шугдур-ооловна Монгуш / Л. К. Монгуш // Летопись Тувы-2012. Историко-краеведческий альманах / Национальный музей Республики Тыва, Тувинский институт гуманитарных исследований. — Кызыл, 2011. — С. 143-145.</ref>. == Шаңналдары, алдар-ады == * Тыва Республиканың Президентизиниң Хүндүлүг бижии (1999) * Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы (2004) * Тыва Республиканың Өөредилге яамызының Хүндүлүг бижии * Тыва Республиканың Бойдус хүрээлеңин камгалаар Күркомунуң Хүндүлүг бижии * Россия Федерациязының Тыва Республикада Бойдус курлавыры эргелелиниң Хүндүлүг бижии * Тыва Республиканың Чаштар болгаш элээдилерниң туризм төвүнүң Хүндүлүг бижии == Дөс == Монгуш, Л. К. Кара-кыс Шугдур-ооловна Монгуш / Л. К. Монгуш // Летопись Тувы-2012. Историко-краеведческий альманах / Национальный музей Республики Тыва, Тувинский институт гуманитарных исследований. — Кызыл, 2011. — С. 143-145. == Шөлүглер == 1. [https://www.tuva.asia/persons/141-mongush-kara-kys.html Монгуш, Кара-Кыс Шугдур-ооловна: Публикации в журнале НИТ] 2. [https://web.archive.org/web/20220121141049/https://search.rsl.ru/ru/record/01007515460 Монгуш, Кара-кыс Шугдур-ооловна - Бойдус үжүглели] 3. [https://kizil.bezformata.com/listnews/prizvannaya-muzeem/74521186/ Призванная музеем] 4. [http://gov.tuva.ru/press_center/tyva_news/1464/ Национал музейде чаа делгелге залы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929175201/http://gov.tuva.ru/press_center/tyva_news/1464/ |date=2020-09-29 }} == Демдеглелдер == [[Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары]] [[Аңгылал:Алфавиттээн кижилер]] [[Аңгылал:Майның 3 төрүттүнген]] ohzsll963m7x5eok3f9xjy4qq4qqdl3 Белина, Анна Васильевна 0 8431 52957 52030 2026-11-11T00:01:05Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52957 wikitext text/x-wiki {{Кижи}} '''Анна Васильевна Белина''' ([[1941 чыл]]—[[2019 чыл]]) — совет база россий педагог база хөй-ниити ажылдакчызы. == Намдары == 1941 чылда Тыарасинский наслег Таттинский районга төрүттүнген, якут.<ref name=myseldon>[https://news.myseldon.com/ru/news/index/214326625 Парламент Якутии выражает глубокое соболезнование в связи с кончиной Анны Белиной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241214052921/https://news.myseldon.com/ru/news/index/214326625 |date=2024-12-14 }}</ref> Якутскунуң күрүне университедин (бо үеде [[Соңгу-Чөөн чүк федералдыг университеди]] дооскаш), дээди эртемни алган. Жиганской район Кыстатыамской школазынга өөредилге-кижизидилге ажылының директорнуң оралакчызылап ажылдап турган. Ооң соонда Черкехский ортумак школага орус дыл биле чогаал башкызы турган; Ытык-Кюельский ортумак школага башкы биле завуч. Ооң бот-идепкейлии-биле Алдар музейин чогааткан. Ол соонда инспекторлап ажылдап турган Таттинский район килдизи улус өөредилгези Якутск АССР. Үш дептержигештерниң автору, 8-10 класстарга орус чогаал база спецкурстар программазы.<ref name=tattalib></ref> Хары угда хөй-ниити ажыл-чорудулга кылып турган — ССРЭ Мегино-Кангаласский национал-девискээр соңгулда {{s|округа № 697}} Якутск АССР улусчу депутады турган. Совет Национал Дээди Совет ССРЭ XII чыыжы кежигүнү турган. Якутскуга 5 август 2019 чылда чок болган. == Ачы-хавыяалары== * [[РСФСР-ниң школаның алдарлыг башкызы]], [[Отличник народного просвещения РСФСР]], Саха (Якутия) Республиканың башкыларның башкызы.<ref name=myseldon></ref> * Таттинский улустуң 2001 чылдан хүндүлүг хамаатызы.<ref name=tattalib>[http://tattalib.ru/%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%BC/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%BB%D1%83%D1%81%D0%B0/%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%83%D0%BB%D1%83%D1%81%D0%B0/ Почетные граждане Таттинского улуса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326115151/http://tattalib.ru/%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%BC/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%BB%D1%83%D1%81%D0%B0/%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%83%D0%BB%D1%83%D1%81%D0%B0/ |date=2020-03-26 }}</ref> == Демдеглелдер == {{демдеглелдер}} == Шөлүглер == * [http://supsov.9im.ru/HTML/D211.HTML БЕЛИНА Анна Васильевна]{{Чедимчок шөлүг|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://sakhalife.ru/ministr-obrazovaniya-i-nauki-rs-ya-vstretilsya-s-veteranami-pedagogicheskogo-truda/ Министр образования и науки РС(Я) встретился с ветеранами педагогического труда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920235902/https://sakhalife.ru/ministr-obrazovaniya-i-nauki-rs-ya-vstretilsya-s-veteranami-pedagogicheskogo-truda/ |date=2020-09-20 }} * [http://iroipk.ykt.ru/archives/5152 «Учитель — интеллектуальный и духовный потенциал общества»] {{Библиоинформация}} [[Аңгылал:Башкылар]] [[Аңгылал:Якутскунуң күрүне университединиң доозукчулары]] [[Аңгылал:Таттинский улустуң хүндүлүг хамаатылары]] [[Аңгылал:ССРЭ-ниң улусчу депутаттары]] f81i8opjy913u1vljus7or8w2f0ioir Ливинская, Лидия Архиповна 0 8434 52966 51460 2026-11-11T01:35:18Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52966 wikitext text/x-wiki {{Кижи}} '''Лидия Архиповна Ливинская''' ({{lang-uk|Лідія Архипівна Лівінська}}, кыс фамилиязы ''Асмолова''; [[1928 чыл]]—[[2010 чыл]]) — музей база хөй-ниити ажылдакчызы. == Намдары == 22 октябрь 1928 Тихоновка көдээ суур Мелитопольская округ Украин ССР хөй уруглуг өг-бүлеге төрүттүнген, 12 уруглар турган. Адазы — Архип Асмолов [[Бир дугаар делегей дайыны|бир дугаар делегей дайынынга]] инвалид турган. Төрээн көдээ суурунуң көдээ школазынга өөренип турган, амдыызында уругнуң өөредилгезин [[Ада-чурттуң Улуг дайыны]] ара үскен. Лидияның алды акылары дайылдажып чорупкан, оларның үжү өлген. Немец оккупация үезинде ол партизаннарга дузалажып турган. 1943 чылда көдээ суурну немецтер аткаарлаашкында өрттедипкен, Асмоловтарның бажыңы база өрттенген. Ам-даа дайын үезинде Лидия тус черниң школазынга өөредилгезин уламчылаар шиитпирлээн. Тихоновка көдээ суурга [[Ниити өөредилге|чеди класс]] дооскан (өөреникчилер бир өөредилге чылында хары угда {{s|5, 6 база 7 класстарны) эрткен.}} Өөредилгезин [[Мелитополь|Мелитопольга]] уламчылаан, сес класс дооскан соонда бухгалтерлер курузун эрткен. 1946 чылда Запорожскиниң педагогика техникумунче шенеп кирип көрген,ынчалза-даа не попав в него, бо-ла чылда [[Киев]]те чап-чаа тургускан хоорайда электротранспордунга ажылдакчылар белеткээр техникумче кирген, 1950 чылда дооскан. Эгезинден № 5 троллейбус маршруттуң начальниги ажылдап турган, ооң соонда — трамвайның {{s|маршрут № 17;}} после этого была улуг диспетчер выпуска Красина аттыг трамвай депо база цех начальниги ол-ла депода. 1959 чылдан Лидия Архиповна Киев хоорайда чап-чаа тургускан Дарницкий депода ажыглал начальниги болуп турар. [[Куренёвская хай-халап|Куреневской хай-халап]] соонда, март 1961 чылда Ливинская Красина аттыг депоже катап ажылдап келген, 1970 чылга чедир директорнуң оралакчызы — ажыглал начальниктеп ажылдап турган. Ооң соонда Өөредилге-курс комбинады Киевтиң трамвай-троллейбус башкарар бүдүрүлге өөредилге мастери ажылдап турган. 1983 чылда Л. А. Ливинская пенсияже үнген, ынчалза-даа ынак херээн арттырбаан база над созданием [[Музей КП «Киевпасстранс»|Киев транспорттуң төөгү Музейи]] ажылдап эгелээн. И накануне празднования 100-летия со дня открытия Киев трамвай — 6 июнь 1992 чылда — в одном из помещений [[Киевтиң электротранспорт заводу|Киевтиң электротранспорт заводу]] Киев транспорттуң төөгү Музейи ажыттынган. Лидия Архиповна аңаа сөөлүнде барып экскурсия баштакчызылап ажылдап турган. Ещё одной тала ажыл-чорудулга Лидия Ливинская хөй-ниити ажыл-чорудулга турган. Ам-даа совет үеде ол эгелекчи турган база хурал Куреневской хай-халап ою хей-аът киирикчизи турган. ССРЭ буурап дүшкен соонда бо хуралдар чыл санында апарган.<ref>[https://oleksa-kyivsky.livejournal.com/4707.html Бабин Яр і Хрещатик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190408134823/https://oleksa-kyivsky.livejournal.com/4707.html |date=2019-04-08 }}{{ref-uk}}</ref>Ливинскаяның бот-идепкейлии база «Киевпастранс» бүдүрүлгениң техниктиг килдис удуртукчузу [[Брамский, Казимир Антонович|Брамский Казимир Антонович]] өлген кижилер тураскаал түңнелинде Куреневской хай-халап трамвай депонуң ажылдакчылары у его входа 1995 чылда уттундурбас демдек ажыткан турган, бүдүрүлгениң девискээринде [[бичии хүрээ]] туткан. Оларның күш-ажылының ачызы-биле долу даңзы тургускан погибших на рабочих местах электротранспортников трамвайного депо. <center><gallery widths=180 heights=180 mode="packed"> File:Открытие мемориальной доски Владимиру Векличу. Выступление К.А. Брамского.jpg|Брамский Казимир Антонович Файл:Ливинская Лидия Архиповна конец 2000-х.JPG|Ливинская Лидия Архиповна </gallery></center> Оон аңгыда ол кирип турган в правление секции памятников эртем биле техника Украин общества охраны памятников төөгү биле культура. Эртем чыындыларынга база парлап каан үндүрүлгелерге парлап үндүрүп турган. 14 апрель 2010 чылда Киевке чок болган.<ref>[https://interesniy-kiev.livejournal.com/3240098.html Светлой памяти Лидии Архиповны Ливинской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250603151106/https://interesniy-kiev.livejournal.com/3240098.html |date=2025-06-03 }}</ref> == Чогаал == * ''Брамський К. А.'' Технічний відділ київського трамвайно-тролейбусного управління К: 2013 — 26 с., 30 іл. == Демдеглелдер == {{демдеглелдер}} == Шөлүглер == * [http://gorodkiev.info/lidiya-livinskaya/ Лидия Архиповна Ливинская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203114127/http://gorodkiev.info/lidiya-livinskaya/ |date=2020-12-03 }} * [http://kreschatic.kiev.ua/ua/2328/art/5537.html Жінка і… колеса]{{Чедимчок шөлүг|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-uk}} {{Библиоинформация}} [[Аңгылал:Киевке орнукшутканнар]] brgnuvyiwt6gx35uxdrqosercx3hcf2 Десюк, Матрёна Дмитриевна 0 8478 52958 50613 2026-11-11T00:42:12Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52958 wikitext text/x-wiki {{Кижи}} '''Матрёна Дмитриевна Десюк''' ([[1911 чыл]]—[[2004 чыл]]) — совет көдээ ажыл-агый ажылдакчызы, [[Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры]]. == Намдары == 9 ноябрь 1911 чылда станица Кореновской Россия империязынга төрүттүнген, бо үеде Кореновкс хоорай Краснодар край. 14 харлыындан бодунуң күш-ажыл оруун артель Кызыл Хүнчүгешке эгелээн. Артель буурап дүшкен соонда, 1929 чылдан ол Микоян аттыг ((бо үеде ФГУП «Кореновский»)) свёкла [[совхоз]]ка чигир свёклазының шөлдеринге ажылдап турган. 1934 чылда звено удуртукчузу апарган, база шагда-ла 1940 чылда ооң звенозу бедик түңнелдерни чедип алган, гектардан 350 центнер свёкла өстүрүп турган. 1943 чылда, немец шериглерден Кубаньны хостаан соонда, бо-ла совхозка хову ажылының бригадазын удурткан. 1947 чылда бедик дүжүт дээш Ленинниң бир дугаар ордени-биле шаңнаткан турган. Совхозка оон-даа ыңай уламчылап ажылдавышаан, эң эки сорттуг свёклаларны өстүрүп турган база улам бедик дүжүттү чедип алган. 1952 чылда чигир свёкла өстүреринге чедип алган чедиишкиннери дээш Күш-ажылдың Кызыл Знамени ордени-биле шаңнаткан турган. 1956—1958 чылдарда, как Кубаньның эң эки свекловоду, Матрёна Дмитриевна Бүгү-эвилелдиң көдээ ажыл-агый делгелгезинге (ВСХВ, 1959 чылдан — [[Улус ажыл-агыйының делгелге чедиишкиннери]]) Москвага киржип турган, бодунуң чедиишкиннерин өске ажыл-ишчилер-биле үлежип турган. ВСХВ-ның үш медальдарга шаңнаткан турган, оларның сөөлгүзү — биче алдын медаль.<ref name=korbibl></ref> ССРЭ-ниң Дээди Совет Президиуму 31 октябрь 1957 чылдың Чарлыы-биле тускай ачы-хавыяалар көдээ ажыл-агый хөгжүдер база бедик көргүзүглер чедиишкиннер дээш бүдүрүлге продукт көдээ ажыл-агый Десюк Матрёна Дмитриевнага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тывыскан Ленинниң ийи дугаар ордени тыпсыры база «Серп биле Молот» алдын медаль. Совхозка алдарлыг дыштанылгаже үнерге чедир уламчылап ажылдап турган, соонда чего Кореновск районга чурттап турган. Краснодар крайның удуртур чер баштыңының доктаалы-биле 5 апрель 2002 чылда «Күш-ажыл ветераны» ат тывыскан. 2004 чылда чок болган.<ref name=korbibl>[http://www.korbibl.ru/wp-content/uploads/2019/06/%D0%93%D0%95%D0%A0%D0%9E%D0%98-%D0%A1%D0%9E%D0%A6%D0%98%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%98%D0%A7%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%93%D0%9E-%D0%A2%D0%A0%D0%A3%D0%94%D0%90-%D0%94%D0%BB%D1%8F-%D0%BF%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B8-2.pdf Сборник биобиблиографических обзоров о кореновцах — Героях Социалистического Труда и Героях труда Кубани]{{Чедимчок шөлүг|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Матрёна Дмитриевна Десюк Николай Васильевич Хализевтиң «Кореновцы на полях сражений» номнарының бир маадыры апарган.<ref>[http://korenovsk-gorod.ru/about/info/news/5767/ Кореновцы на полях сражений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120235245/https://korenovsk-gorod.ru/about/info/news/5767/ |date=2025-01-20 }}</ref> == Улай көр. == * [[Краснодар крайның Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары]] == Библиография == * Трудовая слава Кубани. Под. ред. [[Заздравных, Наталия Леонидовна|Н. Л. Заздравных]]<ref>[http://sovet-nko.ru/?page_id=3796&um_user=zazdravnix Заздравных Наталия Леонидовна]{{Чедимчок шөлүг|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[Краснодар]], 2003. == Демдеглелдер == {{демдеглелдер}} == Шөлүглер == * [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=18944 Десюк Матрёна Дмитриевна] * [http://mykor.ru/knigi/n-halizev-50-let-v-nogu-so-vremenem/chast-iii/n-halizev-50-let-v-nogu-so-vremenem-chast-iii-zvyozdnye-rossypi-korenovska.html Звёздные россыпи Кореновска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160713184517/http://mykor.ru/knigi/n-halizev-50-let-v-nogu-so-vremenem/chast-iii/n-halizev-50-let-v-nogu-so-vremenem-chast-iii-zvyozdnye-rossypi-korenovska.html |date=2016-07-13 }} * [http://zx-news.narod.ru/if/news_421.html Герою Социалистического Труда Матрене Дмитриевне Десюк — 90 лет] * [http://gazetavk.ru/?d=2018-09-06&r=30&s=23920 Газета «Вольная Кубань» — Подвиг во имя Родины] [[Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары]] bc7xg6pbsv663y5s3eemdyfhshyzjpq Норбу, Тамара Чаш-ооловна 0 8598 52972 52603 2026-11-11T02:04:10Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52972 wikitext text/x-wiki {{Чогаалчы}} '''Норбу Тамара Чаш-ооловна''' (1921 чылдың март 18, Эйлиг-Хем суур, Улуг-Хем кожуун, Урянхай край – 2015 чылдың апрель 29, [[Кызыл]], [[Тыва Республика]]) – билдингир тыва политик, хөй-ниити ажылдакчызы, Тываның Профэвилелдер баштыңчызы (1959-1982), Тываның Дээди Чөвүлелиниң баштайгы даргазы, Тываның республика чергелиг чурт шинчилел музейиниң директору (1985-1989). "Күш-ажылдың Кызыл Тук" ордениниң кавалери. <br /> == Намдары == Тамара Чаш-ооловна Норбу 1921 чылдың март 18-те Тыва Арат Республиканың Улуг-Хем кожуунунуң Эйлиг-Хем деп черинге төрүттүнген. Төрүттүнүп келирге, аңаа Мөңге-Назын деп ат берген турган, ынчалза-даа 4 харлыында аарып туруп бээрге, хам кижиге көргүзерге, адын солааш, өске улуска азыралга ериптер болза эки-дир деп сүмелээн. Ынчан ол Тамара апарып, төрелдериниң өг-бүлезинге кижизиттинген. 12 харлыында Шагонарже өөредип чорудупкан, ону тергиин доозарга, баштайгы тыва херээженнерниң аразынга Горно-Алтайскиниң (ынчан Ойрат-Тура) көдээ ажыл-агый техникумунга тускай ортумак билигни мал эмчизи деп мергежилге чедип алган. Аңаа өөренип тура, келир үеде өөнүң ээзи болур Кыргыс Аракчаа-биле найыралдажып алган. === Ажыл-ижи === Олар 1939 чылда өөредилгезин дооскаш келгеш, 8 чыл дургузунда Таңды, Чаа-Хөл, Тес-ем кожууннарга мал эмчизи кылдыр ажылдааннар. 1947 чылда Кыргыс Аракчаа Тере-Хөл райкүүскомунуң даргазынга соңгуткан, а Тамара Чаш-ооловна 1948 чылдан тура ол кожууннуң херээженнер шимчээшкинин баштаан. Ынчан аныяк башкарыкчыларны Салчак Калбак-Хөрекович Тока эскерип каан. 1949 чылда оларны Кызылче кыйгырткан. Аңаа келгеш, Тамара Чаш-ооловна СЭКП-тиң Тыва обкомунуң херээженнер-биле ажылдаар килдизиниң эргелекчизи кылдыр томуйлаттынган. Сөөлзүреди "Шын" солуннуң редакциязынга ажылдаан. 1956 чылда партия ажылдакчызы кижи ол үеде ыяап дээди партия эртемниг болур ужурлуг боорга, Тамара Норбуну Красноярскиде партияның дээди школазынче өөредип чорудупкан. 1959 чылда ону Тыва аблазының Профэвилелдер Чөвүлелиниң даргазы кылдыр томуйлаан, аңаа ол 23 чыл иштинде ажылдаан. Ажыл-чорудулгазының аайы-биле үш профилакторийниң, он ийи пионер лагериниң, "Мөңгүлек" турисчи комплекстиң болгаш өске-даа профэвилел объектилериниң тудуун хайгаарап турган. Тамара Чаш-ооловна "Тыва даг дүгү", "Тыва кобальт" комбинаттарын тудар талазы-биле респблика штавының кежигүнү база турган. === Хөй-ниити ажылы === Т.Ч. Норбу хөй-ниити ажылын база кагбаан. 1961 чылдан 1967 чылга чедир Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Даргазынга, а 1960 чылдан 1982 чылга чедир – СЭКП Тыва обкомунуң бюро кежигүнүнге соңгудуп келген. Он чыл дургузунда ол республиканың херээженнер чөвүлелиниң ажылын удурткан. Назыны улгадып, эвилел чергелиг пенсионер апаргаш, ол Тураскаалдар камгалаарының тыва ниитилелиниң харыысалгалыг секретары кылдыр ажылдап чораан. Республиканың Алдан-Маадыр аттыг чурт-шинчилел музейиниң директору бооп улаштыр ажылдаан. Аңаа ажылдап турар үезинде Национал музейниң чаа оран-савазын тудар бодалды кииргеш, проектизин идепкейлиг киржип тургузуп кылдырган. == Шаңналдары, алдар ады == * "Күш-ажылдың Кызыл Тук" ордениниң кавалери * "Хүндүткел демдээ" ордениниң кавалери * "Тайбың болгаш найыралдың" ордениниң кавалери. == Дөс == Тамара Чаш-ооловна Норбу // XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери. Кызыл, 2004. А. 103. ''Даржай, Ш.''<nowiki> Чонунга бараалгал : [Тываның алдырлыг херээженнериниң бирээзи Т.Ч. Норбунуң дугайында]. Кызыл, 2002. </nowiki> ''Самдан, А.'' Норбу Тамара Чаш-ооловна: Построить дом легче, чем перестроить сознание // Созидатели Советской Тувы. Чтобы помнили... Абакан, 2017. ''Серен, А. С.'' Легендарная женщина Тувы // Культура. Искусство Тувы. Кызыл, 2011. А. 52-53. == Шөлүглер == 1. [https://www.tuva.asia/news/tuva/3154-norbu90.html Мөңге-Назын — Норбу — Тамара] 2. [https://www.tuvaonline.ru/2006/03/18/norbu.html Норбу Тамара. Знаменитому профбоссу сегодня 85 лет] 3. [https://www.tuva.asia/news/tuva/3163-norbu90.html Сегодня чествуют легендарную Тамару Норбу] 4. [https://www.tuva.asia/news/tuva/7930-norbu.html Ушла из жизни Тамара Чаш-ооловна Норбу] 5. [https://web.archive.org/web/20190719171931/http://mkyzyl.ru/about/info/news/6560/ УШЛА ИЗ ЖИЗНИ ПОЧЁТНЫЙ ГРАЖДАНИН КЫЗЫЛА ТАМАРА ЧАШ-ООЛОВНА НОРБУ] nzcj19dpcwxnmxp5t9it8819xwh4ete Медникова, Юлия Александровна 0 8711 52969 52807 2026-11-11T01:40:10Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52969 wikitext text/x-wiki {{Кижи}} '''Юлия Александровна Медникова''' ([[8 март]] [[1983 чыл]]да [[Москва|Москвага]] төрүттүнген)<ref>[https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf Список кандидатов в спортивные сборные команды России по спорту лиц с поражением ОДА (летние дисциплины) на сезон 2019 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203750/https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf |date=2020-03-18 }} {{ref-ru}}</ref> — россий [[олурар волейбол|олурар волейболистказы]], «ЦСП-Крылатское» ойнакчызы; 2018 чылда делегей чемпиону [[Женская сборная России по волейболу сидя|женской сборной России]] тургузуунга<ref>[https://www.championat.com/volleyball/news-3496755-zhenskaja-sbornaja-rossii-po-volejbolu-sidja-vpervye-vyigrala-chm.html Женская сборная России по волейболу сидя впервые выиграла ЧМ] {{ref-ru}}</ref>, 2017 чылда Европаның чемпиону<ref>[https://krylatskoe.com/sport_i_zdorovie/sportsmenki-csp-krylatskoe-stali-chempionkami-evropy-po-volejjbolu-sidya.html Спортсменки ЦСП «Крылатское» стали чемпионками Европы по волейболу сидя] {{ref-ru}}</ref>. [[Россияның Алдарлыг спорт мастери]] (2018). == Намдары == Москва команда дээш ойнап турар «ЦСП-Крылатское». 2017 чылда Европа чемпионадынга россияның херээжен чыынды тургузуунга тиилеп алган<ref>[http://mosday.ru/news/item.php?1076236 Спортсменки из района Восточный стали чемпионками по волейболу сидя] {{ref-ru}}</ref> база 2019 чылдар<ref>[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ МУЖСКАЯ И ЖЕНСКАЯ СБОРНЫЕ КОМАНДЫ РОССИИ ВЫИГРАЛИ ЧЕМПИОНАТ ЕВРОПЫ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210045410/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ |date=2021-02-10 }} {{ref-ru}}</ref>, а оон аңгыда 2018 чылда делегей чемпионады<ref>[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ ЖЕНСКАЯ СБОРНАЯ КОМАНДА РОССИИ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ ВПЕРВЫЕ ЗАВОЕВАЛА ТИТУЛ ЧЕМПИОНА МИРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203751/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ |date=2020-03-18 }} {{ref-ru}}</ref> (эң эки диагональный деп санаан база бүгү чемпионаттың MVP)<ref>[http://www.worldparavolley.org/russia-women-claim-first-world-championship-title/ Russia women claim first World Championship title] {{ref-en}}</ref>. Оон аңгыда 2014 чылда делегей чемпионадынга хүлер призёру болуп турар<ref>[https://paralymp.ru/sport/athletes/yuliya-mednikova/ Профиль на сайте Паралимпийского комитета России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924112136/https://paralymp.ru/sport/athletes/yuliya-mednikova/ |date=2020-09-24 }} {{ref-ru}}</ref>. 2018 чылда делегей чемпионадын тиилээн дээш Россияның Алдарлыг спорт мастери атты тывыскан, а оон аңгыда «Точка опоры» номинацияга [[Паралимпийский комитет России|Паралимпийского комитета России]] шаңнал-биле шаңнаткан<ref>[https://krsk.sibnovosti.ru/sport/371319-v-krasnoyarske-nagradili-laureatov-premii-paralimpiyskogo-komiteta-rossii В Красноярске наградили лауреатов премии Паралимпийского комитета России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412181321/https://krsk.sibnovosti.ru/sport/371319-v-krasnoyarske-nagradili-laureatov-premii-paralimpiyskogo-komiteta-rossii |date=2020-04-12 }} {{ref-ru}}</ref> база Национал спорт шаңналче номинироватьтаан<ref>[https://www.gorodnabire.ru/novosti/sobitiya/lenta/pochti-poltori-tisyachi-chelovek-progolosovali-za-ekaterinu-rumyantsevu-v-natsionalnoy-sportivnoy-premii ПОЧТИ ПОЛТОРЫ ТЫСЯЧИ ЧЕЛОВЕК ПРОГОЛОСОВАЛИ ЗА ЕКАТЕРИНУ РУМЯНЦЕВУ В НАЦИОНАЛЬНОЙ СПОРТИВНОЙ ПРЕМИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412181333/https://www.gorodnabire.ru/novosti/sobitiya/lenta/pochti-poltori-tisyachi-chelovek-progolosovali-za-ekaterinu-rumyantsevu-v-natsionalnoy-sportivnoy-premii |date=2020-04-12 }} {{ref-ru}}</ref>. Юлияның чугаазы-биле, бо тиилелге-биле россиянкалар шынзыткан, оларга ылап-ла по силам бороться база тиилелге дээш Паралимпийский оюннар олурар волейбол<ref>[https://rsport.ria.ru/20180724/1139697261.html Медникова: победой на ЧМ мы доказали, что могли выиграть Паралимпиаду-2016] {{ref-ru}}</ref>. Москвада чурттап турар. Чарлып алган (эрги ашаа Алексей), уруглары бар. 15 ноябрь 2018 чылда ооң хоорай дашты бажыңынга москваның [[СОБР]] MMA дайынчызы Евгений Гонтарев база ооң акызы Вадимни тудуп алган, үптелге база хөреңги оорлаашкын 1,6 млн. рубльга буруудаттырып турар<ref>[https://www.tumen.kp.ru/daily/26909.7/3954139/ В Москве в доме спортсменки паралимпийской сборной по волейболу задержали бойца ММА Евгения Гонтарева] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://informing.ru/2018/11/16/boyca-mma-gontareva-zaderzhali-v-dome-sportsmenki-paralimpiyskoy-sbornoy-rossii.html Бойца ММА Гонтарева задержали в доме спортсменки паралимпийской сборной России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412181315/https://informing.ru/2018/11/16/boyca-mma-gontareva-zaderzhali-v-dome-sportsmenki-paralimpiyskoy-sbornoy-rossii.html |date=2020-04-12 }} {{ref-ru}}</ref>. == Демдеглелдер == {{демдеглелдер}} [[Аңгылал:Олурар Волейболисты]] [[Аңгылал:Олурар волейболга делегей чемпионнары]] [[Аңгылал:Россияның Волейболисты]] 67nlya8y6nyslewreehtwstb4qontjc Кандаурова, Герта Семёновна 0 8840 52962 52340 2026-11-11T01:07:53Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52962 wikitext text/x-wiki {{Эртемден | Имя = Герта Семёновна Кандаурова | Учёное звание = {{Учёное звание||0}}&nbsp;(1976) | Викитека = | Сайт = | Ширина росписи = | Роспись = | Награды и премии = {{Заслуженный деятель науки Российской Федерации}} (1995)<br> Почетный профессор [[УрФУ]] (2012) | Известен как = специалист по физике магнитных доменов | Знаменитые ученики = [[Дерягин, Александр Васильевич|А. В. Дерягин]]&nbsp;<br>[[Васьковский, Владимир Олегович|В. О. Васьковский]] | Научный руководитель = [[Шур, Яков Шебселевич|Я. С. Шур]] | Альма-матер = [[Уральский государственный университет]]&nbsp;(1951) | Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|физико-математических наук}}&nbsp;(1974) | Изображение = | Место работы = [[Уральский государственный университет|УрФУ]] | Научная сфера = [[физика]] [[Магнетизм|магнетизм]] | Гражданство = {{Флагификация|СССР}} → {{Флагификация|Россия}} | Место смерти = {{МестоСмерти|Екатеринбург}} | Дата смерти = 5.08.2013 | Место рождения = {{МестоРождения|Москва}}, [[СССР]] | Дата рождения = 09.03.1929 | Описание изображения = | Ширина = | Викисклад = }} '''Ге́рта Семёновна Кандау́рова ''' (1929 март 9 Москвага төрүттүнген — 2013 чылда август 5 Екатеринбург хоорайга чок болган) — совет болгаш российжи физик эртемдээн, физика-математика эртемнерниң доктору, профессор, домен тургузулуг магнетиктер лабораториязының эргелекчизи турган (1989 чылдан тура), Уралдың күрүне университединиң физика болгаш херек кырында ажыглалдыг математика Эртем шинчилел институдунуң кол эртем ажылдакчызы {{Sfn|УрГУ в биографиях. Кандаурова Герта Семеновна}}{{Sfn|К юбилею Герты Семёновны Кандауровой}}. Г.С. Кандаурованың цитаталарын парлаан чүүлдерниң ниити саны 518 четкен. == Намдары == Герта Семёновна Кандаурова 1929 чылда март 9 Москва хоорайга төрүттүнген. 1951 чылда Уралдың күрүне университедин физика-математика факультедин дооскан. 1954 чылда — экспериментилиг физика кафедраның доцентизи, дузалакчызы. 1957 чылда "Ферромагнит порошоктуң магниттыг-анизатрон үлегериниң магнитыг шынарларын шинчидилгези" деп кандидат ажылын камгалап алган.<ref>{{Шаблон:Cite web|url=http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/2488/1/trud_1958.pdf|title=Материалы к библиографии печатных работ преподавателей Уральского университета|website=elar.urfu.ru|accessdate=2019-12-17}}</ref> 1967 чылдан тура Уралдың күрүне университединиң кол эртем ажылдакчызы, доцент, магнетизм кафедразының профессору кылдыр ажылдап чораан, база Уралдың күрүне университединиң физика болгаш херек кырында ажыглалдыг математика Эртем шинчилел институдунуң кол эртем ажылдакчызы турган. 1974 чылда "Однонос ферромагнетиктенриң домен тургузуу болгаш магнитыг гистерезизи" деп доктор ажылын камгалап алган.{{Sfn|Докторская диссертация}} 1992 чылдан тура 2004 чылга дээр — магнит-доменниг тургузуг шинчилээр лаброторияның эргелекчизи турган.{{Sfn|УрГУ в биографиях. Кандаурова Герта Семёновна}} 18 эртем кандидаттарын белектээн{{Sfn|Герта Семёновна Кандаурова - famous-scientists}}, оларның аразындан ийизи физика-математика эртемнерниң доктору болганнар, а бирээзи Россияның эртемнер академизының кежигүүн-корреспондетизи кылдыр ажылдап чораан.{{Sfn|Памяти профессора}} 2013 чылда август 5 чок болган. Широкореченск хөөрде хөөржүтүнген.{{Sfn|66.ru - Почетный профессор УрФУ скончалась после тяжелой болезни}} == Эртем болгаш башкы ажылдары == Магнитыг гистерезистиг тургузугларны эксперименты болгаш теория кырынга шинчилеп ажылдап турган. Улуг шөлдүг магнитыг кристаллдарның болгаш чиңге пленкаларның доменниг тургузуун шинчилеп турган. Өөреникчилери болгаш ажылчыннары-биле картай тодараткан ажылдары: * магнитыг доменнерниң болгаш доменнерниң кызыгаарының чаа дүрүм ёзугаар болуп турар чурумун база шынарларын тодаратканнар; * ассиметрия спекторлуг магнитооптикалыг дифракцияның чаа хевирин үндүргеннер; * нарын полидвойниктиг микротургузулуг кристаллдарның кооперативтиг домен тургузуун дугайында чаа билиишкиннерни киирген; * нарын магнит анизотропиялыг чиңге магниттыг кезектерде доменнер тывылган, оларның-биле 8 аңгы магниттелгенин көргүзер веторнуң быжыг, чайылбас хевирин боттандырып болур деп билгеннер. Ооң дузазы-биле медээ бижиириниң сырыйын экижидип болур деп билгеннер. * чаа физиктиг болуушкунарын ажытканнар - магниттыг доменнер бот боттарын динамиктиг организастаары болгаш хөй доменниг магнитыг среда ангерлыг (туруш чок, быжыг эвес) байдалдыг деп ажыдыышкын кылганнар.{{Sfn|УрГУ в биографиях. Кандаурова Герта Семёновна}} === Номчаан курстары === "Кадыг телонуң магнетизми" деп курсту тургускаш база өскелерге өөредип турган, микромагнетика, магнитыг доменнерниң физиказын дугайында болгаш магнитыг память дугайнда тускай курстарны кылган. Ол ажылдары 2-томнуг "Магнетиктерниң доменныг тургузуу" ("Доменная структура магнетиков") деп өөредилге номунче кирген.{{Sfn|Доменная структура магнетиков. Основные вопросы микромагнетики}} Николай Варфоломеевич Мушников Россияның эртем академиязының (РЭА) Уралда салбырының Демирлер физиказы деп иститудунуң директору, РЭА-ның академиги Кандаурованың талантызын дугайында мынча деп сактып чугаалап турган<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Мээң университетке мергежил шилип турар үемде Герта Семеновна Кандаурова салдарын чедирген, чуге дизе магнетизм айтырыгларын дыка солун тайылбырлаар турган. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite><span class="citation">''Е. ''</span></cite><cite><span class="citation">''Понизовкина.''&#x20;[https://web.archive.org/web/20200920101107/http://www.uran.ru/gazetanu/2009/03/nu07_08/wvmnu_p5_07_08_032009.htm Заместитель председателя УрО РАН Н.В.] [https://web.archive.org/web/20200920101107/http://www.uran.ru/gazetanu/2009/03/nu07_08/wvmnu_p5_07_08_032009.htm Мушников:"Будем работать по правилам"]&nbsp;// Наука Урала&nbsp;: Газета УрO РАН.&nbsp;— 2009.&nbsp;— Март&#x20;(<span class="nowrap">№ 7-8 (991)</span>).</span></cite></div></blockquote> == Ундурген ажылдары == 300 эртем ажылдарын бижип ундурген, 8 авторлуг эртем чогаадышкынарга барымдаалаткан {{Sfn|Г. С. Кандаурова - Авторские свидетельства}}<ref>{{Шаблон:Cite web|author=|url=https://www1.fips.ru/registers-doc-view/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=875454&TypeFile=html|title=Патент РФ № 875454|lang=|website=|publisher=www1.fips.ru|date=|accessdate=2019-12-17}}</ref>, 1 Россия Федерациязының патентизин демдеглеткен{{Sfn|Герта Семёновна Кандаурова - famous-scientists}}. * {{Парлаан чүүл|статья|автор=Кандаурова|тип=журн|день=|номер=|том=172:10|doi=10.3367/UFNr.0172.200210c.1165|удк=|архив=|архив дата=|ref=Г. С. Кандаурова - Новые явления в низкочастотной динамике коллектива магнитных доменов}} * Г. С. Кандаурова, “Особенности доменной структуры псевдоодноосных кристаллов – пластин {111} ферритов-гранатов”, Докл. АН СССР, 243:5 (1978), 1165–1167 * {{Ном|автор=Г. С. Кандаурова, Л. Г. Оноприенко|заглавие=Доменная структура магнетиков. Основные вопросы микромагнетики|ответственный=|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001348189|место=Свердловск|издательство=УрГУ|год=1986|том=|страниц=136|страницы=|isbn=|ref=Доменная структура магнетиков. Основные вопросы микромагнетики}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191217065110/https://search.rsl.ru/ru/record/01001348189 |date=2019-12-17 }} === Эртем чүүлдери === * {{Чүүл|автор=Г. С. Кандаурова|заглавие=Хаос, порядок и красота в мире магнитных доменов|ссылка=http://hdl.handle.net/10995/23504|язык=|издание=Известия Уральского государственного университета|тип=|год=1997|том=|номер=5|страницы=31-52|doi=|issn=|ref=}} * {{Чүүл|автор=Г. С. Кандаурова|заглавие="Жизнь" магнитных доменов|ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/10221/|язык=|издание=[[Наука и жизнь]]|тип=журнал|год=2007|месяц=|число=|том=|номер=5|страницы=26-32|doi=|issn=0028-1263}} === Парлаан чүүлдериниң даңзызы === * [https://elibrary.ru/author_items.asp?authorid=20339 Перечень публикаций] в РИНЦ == Шаңналдары болгаш алдар ады == * Заслуженный деятель науки Российской Федерации (1995), * Первые премии Уральского университета за циклы работ «Исследование доменной структуры высокоанизотропных ферромагнетиков» (1977), * «Динамическая самоорганизация и ангерное состояние многодоменной магнитной среды» (1999). * Почетный профессор Уральского федерального университета (2012). == Демдеглелдер == {{Примечания}} == Шөлүглелдер == * {{Шаблон:Cite web|url=http://biography.ideafix.co/index7cbe.html?base=mag&id=a_0125|title=Герта Семёновна Кандаурова|website=biography.ideafix.co|accessdate=2019-12-16|ref=УрГУ в биографиях. Кандаурова Герта Семёновна}} * {{Шаблон:Cite web|url=http://www.spsl.nsc.ru/FullText/konfe/magnetizn_new.pdf|title=Сборник трудов XXI Международной конференции «Новое в Магнетизме и Магнитных Материалах». 28 июня – 4 июля 2009 г., Москва. К юбилею Герты Семёновны Кандауровой|website=www.spsl.nsc.ru|accessdate=2019-12-16|ref=К юбилею Герты Семёновны Кандауровой}} * {{Шаблон:Cite web|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01009787362|title=Докторская диссертация|website=rsl.ru|accessdate=2019-12-16|ref=Докторская диссертация}} * {{Шаблон:Cite web|url=http://elar.urfu.ru/handle/10995/1321|title=Учебно-методический комплекс дисциплины "Доменная структура ферромагнетиков"|website=elar.urfu.ru|accessdate=2019-12-17|ref=Доменная структура ферромагнетиков}} * {{Шаблон:Cite web|url=https://patents.google.com/?inventor=%D0%93%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0+%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0+%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0&oq=inventor:(%D0%93%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0+%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0+%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0)|title=Г. С. Кандаурова - Авторские свидетельства|website=patents.google.com|accessdate=2019-12-16|ref=Г. С. Кандаурова - Авторские свидетельства}} * {{Шаблон:Cite web|url=https://www.famous-scientists.ru/school/440|title=Герта Семёновна Кандаурова|website=www.famous-scientists.ru|accessdate=2019-12-17|ref=Герта Семёновна Кандаурова - famous-scientists}} * Почетный профессор УрФУ скончалась после тяжелой болезни (неопр.). 66.ru. Дата обращения 16 декабря 2019. * Кандаурова Герта Семёновна (1929-2013) (неопр.). skorbim.com. Дата обращения 16 декабря 2019. * Памяти профессора (неопр.). urfu.ru. Дата обращения 28 марта 2014. [[Аңгылал:Алфавиттээн кижилер]] [[Аңгылал:Августтуң 5 мөчээн]] [[Аңгылал:Марттың 9 төрүттүнген]] da1t06yxbyu9wqd5fdrjxyj1r1v0c0k Динчмен, Филиз 0 8907 52959 52136 2026-11-11T00:44:47Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52959 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель|имя=Филиз Динчмен|периодконец_3=1988|периодначало_6=2002|должность_6=Посол Турции на Мальте|периодконец_5=2004|периодначало_5=2002|должность_5=Посол Турции в Ватикане|периодконец_4=1997|периодначало_4=1993|должность_4=Посол Турции в Австрии|периодначало_3=1984|изображение=|должность_3=Представитель Турции в Совете Европы|периодконец_2=1984|периодначало_2=1982|должность_2=Посол Турции в Нидерландах|периодконец=1 мая 2009|периодначало=19 ноября 2002|должность=Посол Турции в Нидерландах|описание изображения=|ширина=|периодконец_6=2004}} '''Филиз Динчмен''' (24 июль 1939, Зонгулдак) — турк дипломат, Турцияның өске чуртта бир дугаар херээжен элчини. == Намдары == Филиз Динчмен 1939 чылда Турцияның Зонгулдак деп хоорайынга төрүттүнген. 1956 чылда Филиз Динчмен Анкарага уруглар школазын дооскан. 1956—1960 чылдарда Анкараның университединиң политиктиг эртемнер факультединге өөренип турган болгаш уран-чүүлдүң бакалавр эртемин чедип алган. Ооң соонда Даштыкы херектер яамызынга ажылдап турган. 1965 чылдың август база 198 чылдың январь аразында Динчмен Нью-Йоркта ООН-нуң чанында Турцияның Доктаамал төлээ черинге бирги болгаш ийиги секретарь кылдыр ажылдап турган. 1968—1970 чылдарда Иранда Турцияның посольствозунга бирги секретарь кылдыр ажылдаан. 1972—1976 чылдарда — Европаның экономиктиг ниитилелиниң чанында Турцияның Доктаамал төлээ чериниң бирги секретары база сүмелекчизи кылдыр ажылдай берген. 1982 чылдың сентябрьдан — 1984 чылдың ноябрьга чедир Нидерладыларда Турцияның элчини. Филиз Динчмен Турцияның өске чуртта бир дугаар херээжен элчини болган. 1984—1988 чылдарда Европаның Чөвүлелинде Турцияның элчини болуп келген. 1993—1997 чылдарда Динчмен Австрияда Турцияның элчини болуп ажылдап турган. 2001 чылда Ватиканда болгаш Мальтада Турцияның элчини кылдыр 2004 чылга чедир ажылдаан. Турцияга чанып келгенде, хүндүлүг дыштанылгаже үнген. == Демдеглелдер == {{Примечания|refs=<ref name="etik">{{cite web |url=http://www.etik.gov.tr/test/kurumsalyapi/f_dincmen.htm |publisher=Emekli Büyükelçi - TC Başbakanlık Kamu Görevlileri |title=Filiz Dİinçmen, Kurul Üyesi |lang=tr |accessdate=2014-08-04 |deadlink=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924002659/http://www.etik.gov.tr/test/kurumsalyapi/f_dincmen.htm |archivedate=2015-09-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924002659/http://www.etik.gov.tr/test/kurumsalyapi/f_dincmen.htm |date=2015-09-24 }}</ref> <ref name="b">{{cite web |url=http://bultenler.ankara.edu.tr/dergiler/45/970/sayi970.pdf |publisher=Bülten Ankara Üniversitesi |title=Söyleşi Mezunlarımız - Filiz Dinçmen |lang=tr |accessdate=2014-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629172525/http://bultenler.ankara.edu.tr/dergiler/45/970/sayi970.pdf |date=2017-06-29 }}</ref> <ref name="hdn1">{{cite news |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=mulkiye-8211-an-elite-school-or-a-school-for-elites-2009-12-28 |newspaper=[[Hürriyet Daily News]] |title=Mülkiye – an elite school or a school for elites? |author=Ertan, Nazlan |date=2009-12-28 |accessdate=2014-08-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512140636/http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=mulkiye-8211-an-elite-school-or-a-school-for-elites-2009-12-28 |archivedate=2011-05-12 }}</ref> <ref name="h1">{{cite news |url=http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2001/09/24/32427.asp |newspaper=[[Hürriyet]] |title=Vatikan'da ilk Müslüman kadın büyükelçi |author=Süsoy, Yener |date=2001-09-24 |language=Turkish |accessdate=2014-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814062547/http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2001/09/24/32427.asp |date=2014-08-14 }}</ref> <ref name="hbr3">{{cite news |url=http://www.haber3.com/papaya-kadin-sovalye-haberi-60044h.htm |newspaper=Haber 3 |title=Papa'ya Kadın Şövalye |date=2005-09-23 |language=Turkish |accessdate=2014-08-04 }}</ref>}} == Шөлүглер == * [http://www.russianistanbul.com/top-10/samye-izvestnye-tureckie-zhenshhiny-xx-veka Самые известные турецкие женщины XX века] [[Аңгылал:Июльдуң 24 төрүттүнген]] injxmpy85vaegi1nsjq2uv9ejaegds0 Мак-Клинток, Барбара 0 9132 52967 51619 2026-11-11T01:37:25Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52967 wikitext text/x-wiki {{Эртемден | Имя = Барбара Мак-Клинток | Научная сфера = [[генетика]] | Награды и премии = {{Национальная научная медаль США}} [[Национальная научная медаль США]] ([[1970 год в науке|1970]])<ref name=nsfgov>{{cite web |url = http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.cfm?recip_id=234 |title = The President's National Medal of Science: Recipient Details |publisher = National Science Foundation |accessdate = 2009-10-20 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/613xjeebG?url=http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.cfm?recip_id=234 |archivedate = 2011-08-19 |deadlink = no }}</ref><br> [[Премия Луизы Гросс Хорвиц]] (1982) <br>{{Нобелевская медаль|1983}} [[Нобелевская премия по физиологии и медицине]] ([[1983 год в науке|1983]]) | Известен как = открывшая [[транспозон]]ы | Знаменитые ученики = [[Крейтон, Харриет|Харриет Крейтон]]<ref name=Creighton>{{статья |автор = Kass L. B. |заглавие = Harriet B. Creighton (1909-2004), on Women Pioneers in Plant Biology |ссылка = http://www.aspb.org/committees/women/pioneers.cfm#Creighton American Society of Plant Biologists |язык = en |издание = American Society of Plant Biologists website |год = 2007 |архив = https://web.archive.org/web/20031203235101/http://www.aspb.org/committees/women/pioneers.cfm#Creighton |архив дата = 2003-12-03 |deadlink = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20031203235101/http://www.aspb.org/committees/women/pioneers.cfm#Creighton |archivedate = 2003-12-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031203235101/http://www.aspb.org/committees/women/pioneers.cfm#Creighton |date=2003-12-03 }}</ref><br>[[Краус, Элен|Элен Краус]]<ref>{{cite web |author = Gerbi S.A. |datepublished = 2009 |url = http://www.genetics.org/cgi/reprint/175/1/1.pdf |title = Helen Crouse (1914–2006): Imprinting and Chromosome Behavior |format = pdf |publisher = Genetics Society of America |accessdate = 2009-08-21 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/613xj2zuS?url=http://www.genetics.org/content/175/1/1.full.pdf |archivedate = 2011-08-19 |deadlink = no }}</ref> | Научный руководитель = [[Эмерсон, Роллинс Адамс|Роллинс Эмерсон]]<ref name=golub>{{книга |автор = Голубовский М. Д. |заглавие = Век генетики: эволюция идей и понятий |издательство = Борей Арт |год = 2000 |allpages = 262 |isbn = 5-7187-0304-3 }}</ref> | Альма-матер = [[Корнеллский университет]] | Место работы = [[Корнеллский университет]]<br>[[Университет Миссури (Колумбия)|Университет Миссури]]<br>[[Лаборатория в Колд Спринг Харбор]] | Место смерти = {{МС|Хантингтон|в Хантингтоне (Нью-Йорк)|Хантингтон (Нью-Йорк)}}, штат [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], США | Оригинал имени = {{lang-en|Barbara McClintock}} | Дата смерти = 2.09.1992 | Место рождения = {{МР|Хартфорд|в Хартфорде|Хартфорд (Коннектикут)}}, штат [[Коннектикут]], [[Соединённые Штаты Америки|США]] | Дата рождения = 16.06.1902 | Описание изображения = в лаборатории, 1947 г. | Ширина = 250px | Изображение = Barbara McClintock (1902-1992).jpg | Роспись = Barbara McClintock (signature).svg }} '''Ба́рбара Мак-Кли́нток''' ({{lang-en|Barbara McClintock}}; 16 июнь 1902, Хартфорд, Коннектикут — 2 сентябрь 1992, Хантингтон, Нью-Йорк) — американ цитогенетик-эртемден, физиология болгаш эмнелгеде Нобель шаңналының эдилекчизи<ref name="nobel_83"> {{Шаблон:Cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1983/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1983|publisher=The Nobel Foundation|accessdate=2009-08-16|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/613xk5p3n?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1983/|archivedate=2011-08-19|deadlink=no}} </ref>. Бүгү назынында Мак-Клинток кукурузаның цитогенетиказын шинчилеп чораан. <br /> == Намдары<ref name="bookrags"> {{Шаблон:Cite web|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://www.bookrags.com/biography/barbara-mcclintock|title=Barbara McClintock Biography|format=|work=|publisher=|accessdate=2009-07-09|lang=en|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/613xnTS5j?url=http://www.bookrags.com/biography/barbara-mcclintock|archivedate=2011-08-19|deadlink=no}} </ref> == Барбара Мак-Клинток (төрүттүнгенде Элеонора)<ref name="gardner"> {{Шаблон:Cite web|url=http://www.the-aps.org/education/k12curric/pdf/mclintck.pdf|title=«Barbara McClintock, Geneticist, 1902—1992»|publisher=Matyas, M.L. & Haley-Oliphant, A.E.|accessdate=2009-08-16|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/613xntM3N?url=http://www.the-aps.org/education/k12curric/pdf/mclintck.pdf|archivedate=2011-08-19|deadlink=yes}} </ref> Американың Коннектикут штаттың Хартфордка төрүттунген<ref>{{Шаблон:Cite web|url=http://www.houseofnames.com/xq/asp.c/qx/mcclintock-coat-arms.htm|title=McClintock Coat of Arms and Name History|publisher=|accessdate=2009-07-09|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/613xoJoZw?url=http://www.houseofnames.com/mcclintock-coat-of-arms|archivedate=2011-08-19|deadlink=yes}}</ref>. 1918 чылда школа дооскан<ref> {{Шаблон:Cite web|author=David Boyer|authorlink=|datepublished=|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F04EED8143AF932A25750C0A9679C8B63|title=«Neighborhood Report: Flatbush; Grads Hail Erasmus as It Enters a Fourth Century»|format=|work=|publisher=''[[The New York Times]]''|accessdate=2009-07-05|lang=en|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/613xpMxUP?url=http://www.nytimes.com/2001/03/11/nyregion/neighborhood-report-flatbush-grads-hail-erasmus-as-it-enters-a-fourth-century.html|archivedate=2011-08-19|deadlink=no}} </ref>. Корнелл университединче кирип аар деп сагыштаалап турган<ref name="gardner"> {{Шаблон:Cite web|author=Gardner A. L.|authorlink=|datepublished=1997|url=http://www.the-aps.org/education/k12curric/pdf/mclintck.pdf|title=«Barbara McClintock, Geneticist, 1902—1992»|format=pdf|work=|publisher=Matyas, M.L. & Haley-Oliphant, A.E.|accessdate=2009-08-16|lang=en|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/613xntM3N?url=http://www.the-aps.org/education/k12curric/pdf/mclintck.pdf|archivedate=2011-08-19|deadlink=yes}} </ref>. == Өөредилгези база шинчилел ажылы == 1919 чылда Корнеллдиң көдээ ажыл-агый колледжинче кирип алган. 1923 чылда ботаниканың бакалавры апарган. Колледжке эртип турган генетика кичээлдери Гарвардта курстардан улуг ылгал чок турган<ref> {{Чүүл|автор=Kass L. B., Provine W. B.|заглавие=Genetics in the roaring 20s: The influence of Cornell’s professors and curriculum on Barbara McClintock’s development as a cytogeneticist|ссылка=|язык=en|издание=[[American Journal of Botany]]|тип=Abstracts|год=1997|том=84 (6)|номер=123|страницы=|издательство=[[Ботаническое общество Америки|Botanical Society of America]]}}</ref><ref> {{Чүүл|автор=Kass L. B.|заглавие=Barbara McClintock, *Botanist, cytologist, geneticist|ссылка=|язык=en|издание=[[American Journal of Botany]]|тип=Abstracts|год=2000|том=87 (6)|номер=193|страницы=|издательство=[[Ботаническое общество Америки|Botanical Society of America]]}}</ref>. Ол үеде генетикада эртем чадазын кыл улуска тывыспас турганы-биле ооң магистр база доктор чадалары ботаникада турган<ref>{{Чүүл|автор=Kass L. B.|заглавие=Records and recollections: A new look at Barbara McClintock, Nobel Prize-Winning geneticis|ссылка=http://www.aspb.org/committees/women/pioneers.cfm#McClintock American Society of Plant Biologists|язык=en|издание=Genetics|тип=|год=2003|том=|номер=164|страницы=1251—1260|archiveurl=https://web.archive.org/web/20031203235101/http://www.aspb.org/committees/women/pioneers.cfm#McClintock|archivedate=2003-12-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031203235101/http://www.aspb.org/committees/women/pioneers.cfm#McClintock |date=2003-12-03 }}</ref>. == Кол кылып чораан ажылы == Барбара Мак-Клинток кукурузаның клетказының хромосомаларын хевирлеп чуруур арганы чогааткан<ref>{{Ном|автор=Fedoroff N., Brown, N. M.|заглавие=Mendel in the Kitchen: A Scientist's View of Genetically Modified Foods|издательство=Joseph Henry Press|год=2001|allpages=384|isbn=0-309-09205-1}}</ref> база кукурузаның тургузуун шичилеп тургаш, цитогенетикада дыка хөй үндезин ажыдыышкыннарны кылган<ref>{{Ном|автор=Fedoroff N., Botstein D.|заглавие=The Dynamic Genome: Barbara McClintock's Ideas in the Century of Genetics|издательство=Cold Spring Harbor Laboratory Pr|год=1992|allpages=422|isbn=0-879-69422-X}}</ref>. Кукурузаның генетиктиг картазын кылган<ref name="maize2835">{{Ном|автор=Kass L. B., Bonneuil C.|заглавие=Mapping and seeing: Barbara McClintock and the linking of genetics and cytology in maize genetics, 1928-1935|издание=Classical Genetic Research and its Legacy: The Mapping Cultures of 20th Century Genetics|издательство=Hans-Jörg Rheinberger and Jean-Paul Gaudilliere (eds.)|год=2004|pages=91—118}}</ref>. Кукурузаның чижээнге салгалдан салгалче дамчып чоруур шынарларның дамчыыр системазын чогааткан<ref name="maize_pnas"> {{Чүүл|автор=McClintock B.|заглавие=The origin and behavior of mutable loci in maize|язык=en|издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|год=1950|номер=36|страницы=344—355}}</ref>. 1951 чылда Мак-Клинток транспозоннарны ажыткан. 1983 чылда Мак-Клинток Нобель шаңналын алган. == Чуруктар == [[Файл:McClintock_nobel_conference.jpg|солагай|мини|Барбара Мак-Клинток Нобель лекциязын номчуп турар. (8 декабрь 1983 чыл)]] == Кол парлап үндурген ажылдары == * «A cytological and genetical study of triploid maize». (1929) * «A Correlation of Cytological and Genetical Crossing-Over in Zea Mays». (1931) * «The order of the genes C, Sh, and Wx in Zea Mays with reference to a cytologically known point in the chromosome». (1931) * «The stability of broken ends of chromosomes in Zea Mays». (1941) * «Neurospora: preliminary observations of the chromosomes of Neurospora crassa». (1945) * «The origin and behavior of mutable loci in maize». (1950) * «Induction of instability at selected loci in maize». (1953) * «Some parallels between gene control systems in maize and in bacteria». (1961) * «Chromosome constitution of races of maize. Its significance in the interpretation of relationships between races and varieties in the Americas». (1981) == Демдеглелдер == {{Примечания|2}} == Литература == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * {{Ном|автор=Вавий Т. П., Коханова Л. Л., Костюк Г. Г., Задорожный А. Г., Матвеенко С. А.|часть=|заглавие=Биологи: Биографический справочник|оригинал=|ссылка=|ответственный=Серков Ф. Н|издание=|место=|издательство=Наукова думка|год=1984|том=|pages=392—393|allpages=815|серия=|isbn=|тираж=}} * {{Ном|автор=[[Жимулев, Игорь Фёдорович|Жимулев И. Ф.]]|часть=|заглавие=Общая и молекулярная генетика: учёное пособие для студентов университетов, обучающихся по направлению 510600 — Биология и биологическим специальностям|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=2-e, испр. и доп|место=Новосибирск|издательство=Сиб. унив. изд-во|год=2003|том=|pages=|allpages=478|серия=|isbn=5-94087-077-5|тираж=2500}} * {{Чүүл|автор=[[Богданов, Юрий Фёдорович|Bogdanov, Yu.F.]]|заглавие=«A life devoted to science. In «Commemoration of the 100th anniversary of the birth of Barbara McClintock».|ссылка=http://www.springerlink.com/content/h887hbva8lmqf70v/fulltext.pdf|язык=en|издание=Russian Journal of Genetics|тип=pdf|год=2004|том=|номер=38|страницы=984—987}}{{Чедимчок шөлүг|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Март 2020|bot=InternetArchiveBot}} * {{Чүүл|автор=[[Фёдорова, Нина Всеволодовна|Fedoroff, N.V.]]|заглавие=Barbara McClintock|ссылка=|язык=en|издание=Biographical Memoirs of the National Academy of Science|тип=|год=1995|том=|номер=68|страницы=211—236}} * {{Чүүл|автор=Fedoroff, N. V.|заглавие=How jumping genes were discovered|ссылка=http://www.nature.com/nsmb/journal/v8/n4/full/nsb0401_300.html|язык=en|издание=Nature Structural Biology|тип=|год=2001|том=|номер=8|страницы=300—301}} * {{Чүүл|автор=Fedoroff, N. V.|заглавие=The well mangled McClintock myth|ссылка=|язык=en|издание=Trends in Genetics|тип=|год=2001|том=7|номер=18|страницы=378—379|издательство={{Нп3|Cell Press}}}} * {{Ном|автор=Fedoroff, N. V., Botstein D.|часть=|заглавие=The Dynamic Genome: Barbara McClintock’s Ideas in the Century of Genetics|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=|издательство=Cold Spring Harbor Laboratory Press|год=1993|том=|pages=|allpages=|серия=|isbn=0-87969-396-7|тираж=}} * {{Чүүл|автор=Jones, R. N.|заглавие=McClintock’s controlling elements: the full story|ссылка=|язык=en|издание=Cytogenetics Research|тип=|год=2005|том=|номер=109|страницы=90—103}} * {{Чүүл|автор=Kahmann, R.|заглавие=Barbara McClintock — a personal view|ссылка=|язык=en|издание=Trends in Genetics|тип=|год=1992|том=8|номер=12|страницы=407|издательство={{Нп3|Cell Press}}}} * {{Чүүл|автор=Kass, L. B., Bonneuil C., Coe Ed.|заглавие=Cornfests, cornfabs and cooperation: The origins and beginnings of the Maize Genetics Cooperation News Letter|ссылка=http://www.genetics.org/cgi/content/full/169/4/1787|язык=en|издание=Genetics|тип=|год=2005|том=|номер=169|страницы=1787—1797}} * {{Чүүл|автор=Kass, L. B.|заглавие=Current list of Barbara McClintock’s publications|ссылка=http://www.agron.missouri.edu/mnl/73/110kass.html|язык=en|издание=Maize Genetics Cooperation Newsletter|тип=|год=1998|том=|номер=73|страницы=42—48|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717183735/http://www.agron.missouri.edu/mnl/73/110kass.html|archivedate=2011-07-17}} * {{Чүүл|автор=Kass, L. B., Provine W. B.|заглавие=Formerly restricted interview with Barbara McClintock, now available at Cornell University Archives|ссылка=http://www.agron.missouri.edu/mnl/73/11kass.html|язык=en|издание=Maize Genetics Cooperation Newsletter|тип=|год=1999|том=|номер=73|страницы=41|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717184206/http://www.agron.missouri.edu/mnl/73/11kass.html|archivedate=2011-07-17}} * {{Чүүл|автор=Kass, L. B.|заглавие=McClintock, Barbara, American botanical geneticist, 1902—1992|ссылка=|язык=en|издание=Plant Sciences|тип=|год=2000|том=|номер=|страницы=66—69}} * {{Чүүл|автор=Kass, L. B., Murphy R. P.|заглавие=Will the real Maize Genetics Garden please stand up?|ссылка=http://www.maizegdb.org/mnl/77/79kass.html|язык=en|издание=Maize Genetics Cooperation Newsletter|тип=|год=2003|том=|номер=77|страницы=41—43|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201027071012/https://www.maizegdb.org/mnl/77/79kass.html|archivedate=2020-10-27}} * {{Чүүл|автор=Kass, L. B.|заглавие=Women Pioneers in Plant Biology: Barbara McClintock (1902—1992)|ссылка=http://www.aspb.org/committees/women/pioneers.cfm#McClintock|язык=en|издание=American Society of Plant Biologists|тип=|год=2007|том=|номер=|страницы=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20031203235101/http://www.aspb.org/committees/women/pioneers.cfm#McClintock|archivedate=2003-12-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031203235101/http://www.aspb.org/committees/women/pioneers.cfm#McClintock |date=2003-12-03 }} * {{Чүүл|автор=Lamberts, W. J.|заглавие=McClintock, Barbara|ссылка=|язык=en|издание=American National Biography Online|тип=|год=2000|том=|номер=109|страницы=90—103}} </div> == Шөлүглер == * [https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1983/mcclintock/ Информация на Нобелевском сайте]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20110927171607/http://library.cshl.edu/archives/archives/bmcbio.htm Cold Spring Harbor Laboratory Archives, Barbara McClintock:A Brief Biographical Sketch] * [http://www.arabidopsis.org/info/springer.jsp Enhancer and Gene Trap Transposon Mutagenesis in Arabidopsis], comprehensive article on the use of ''Ac/Ds'' and other transposons for plant mutagenesis * [http://www.vestnik.com/issues/2001/0327/win/golubovsky.htm Парадоксы непризнания: Мендель и МакКлинток] * [https://web.archive.org/web/20160304105330/http://collection.edu.yar.ru/dlrstore/422ade22-9138-e54e-e1c3-ab3400a3f4bd/20-25_05_2002.pdf Гиганты генетики: неизбежность непризнания] * [http://school-collection.edu.ru/catalog/res/d53a8c0a-962c-4a11-ac2f-844e78f02fc7/view/ Подвижные гены] * [https://web.archive.org/web/20081209092339/http://www.nsu.ru/education/biology/genetics/glava6.pdf Структура и организация генома] [[Аңгылал:Алфавиттээн кижилер]] fr2ib4bqxpy7rkyxzhdpkzc1w0fuyy5 Крылов, Порфирий Никитич (ботаник) 0 9799 52965 52620 2026-11-11T01:26:23Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52965 wikitext text/x-wiki {{Эртемден | Изображение = Porfiry_Krylov_1900-10.jpg | Ширина = 180px | Научная сфера = [[ботаника]] | Учёное звание = {{УЗ|АН СССР|1}}<br>{{УЗ|АН УССР|1}} | Альма-матер = {{Императорский Казанский университет||}} | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = профессора [[Ревердатто, Виктор Владимирович|В. В. Ревердатто]], [[Сергиевская, Лидия Палладиевна|Л. П. Сергиевская]], Л. А. Уткин, [[Шишкин, Борис Константинович|Б. К. Шишкин]] | Известен как = один из основоположников [[Геоботаника|фитоценологии (''фитосоциологии'')]] | Награды и премии = | Сайт = [http://ido.tsu.ru/resources/10/gerbdop1.html Гербарий им. П. Н. Крылова при ТГУ] }} '''Порфирий Никитич Крылов''' (1850 чылдың август 1 [13], Сагайская суур, [[Улуг-Хем|Енисей]] губерниязы — 1931 чылдың декабрь 27, Томск, Барыын-Сибирь край) — орус ботаник, флорист база педагог, фитоценология (фитосоциологии) эртемниң үндезилекчилериниң бирээзи. == Намдары == Порфирий Крылов 1850 чылдың август 1-де Красноярск крайның Каратуз районунуң Сагайская суурга садыгжы өг-бүлеге төрүттүнген. Бичии тургаш-ла, Пермь хоорайже көже берген. 1868 чылда Крылов Пермь хоорайның бир эм садыынга өөреникчилеп кирип алгаш, химия болгаш эм оъттарны сонуургай берген. Чоорту ботаниканы ниитизи-биле сонуургаар болу берген. === Казань хоорайга === Үш чыл иштинде эм садыынга өөреникчилеп келгеш, Крылов Казань хоорайже чорупкан. 1873 чылда аңаа Казань университединиң ийи чылдыг курстарынче провизор ат чедип алыр дээш кирип алган. Курстарны тергиин дооскаш, провизор [[Диплом|дипломун]] алгаш, университетке ажылдап артып калган. Кезек ажылдааш, ботаниктиг сесерликтиң эртемден садовниги кылдыр кирип алган. === Томск университединге ажылы === Барыын-Сибирь өөредилге округунуң хандырыкчызы, ол уеде Томскунуң университединиң тудуун удуртуп турган В.М. Флоринский Крыловту университет чанынга кылыр деп турган ботаниктиг сесерлик болгаш гербарий тургузулгазынга киржири-биле чалаан. 1885 чылдың июль 23-те Крылов Томск хоорайга чедип келген. Ол 700 горшок үнүштерни ботаниктиг музейни ([[Гербарий|гербарийни]]) тургузары-биле эккелген. 1890 чылдардан тура ботаниктиг сесерликтиң болгаш гербарийтиң үнүштерин көвүдедири-биле Крылов [[Алдай (даглары)|Алтай]], Барыын Сибирь, [[Казахстан|Казахстанче]] элээн каш аян-чорукту кылган. Томск хоорайга келгенден бээр 15 чыл болганда, 1901 чылда Крылов «Флора Алтая и Томской губернии» деп улуг үндезин ажылының бирги томун үндүрген. 1909 чылда Казань университеди «Флора Алтая» деп ажылдың авторунга ботаниканың доктору деп эртем чадазын тывыскан. 1917 чылда Крыловка Томск университединиң профессору деп атты тывыскан. 1918 чылда ийиги улуг үндезин ажылы «Флора Западной Сибири» деп номун кылып эгелээн, ону эртемден чок болган соонда ооң өөреникчилери дооскан. 1925 чылда Крылов Украинаның Эртемнер академиязының кежигүн-корреспондентизи, 1929 чылда — ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының кежигүн-корреспондентизи апарган. == Экспедициялары == 60 чыл иштинде эртем ажылын кылып чоруур үезинде Крылов 36 аян-чорук кылган. Уралдың, Алтайның база [[Саян (даглар)|Саянның]] сыннарынга, Уралдан Даурияга чедир Сибирьниң ховуларынга, [[Казахстан|Казахстанның]] ховуларынга база дагларынга Томскунуң соңгу талазнда тайгаларга база тулааланчак черлерге чоруп чораан. === [[Алдай (даглары)|Алтай]] === Алтайже Крылов 1891, 1901, 1903, 1911, 1915&amp;nbsp;чылдарда 5 аян-чорук кылган. Аңаа барып, дараазында сыннарны шинчилээн: ''Чуйский, Айгулакский, Катунский, Тигерецкий, Теректинский, Каракольский''. === [[Тыва Республика|Тыва]] === 1892 чылда Петербургтуң ботаниктиг сесерлии болгаш Орус Географтыг ниитилелдиң даалгазы-биле Крылов Урянхайлар чуртунче аян-чорук кылып чораан. Экспедицияның түңнелинде улуг эртем материалы чыгдынган болгаш Барыын Саянның үнүштери шинчилеттинген. == Эртем ажылдары == * Флора Алтая и Томской губернии: Руководство к определению растений Зап. Сибири. Т. 1-17. Томск, 1903—1914. * Флора Западной Сибири: руководство к определению зап.-сиб. растений. 2-е изд., доп. и расшир. изд. «Флоры Алтая и Том. губернии». Т.1-11. Томск, 1927—1949. * Липа на предгорьях Кузнецкого Ала-тау / [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000168237 Изв. Том. ун-та. 1891. Т.3, отд. 2.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201025090313/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000168237 |date=2020-10-25 }} С.1-40. * Очерк растительности Томской губернии / [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000187103 Научные очерки Томского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023123051/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000187103 |date=2020-10-23 }}. Томск, 1898. С. 1-26. карт. * Краткий очерк флоры Томской губернии и Алтая / Изв. С.-Петерб. ботан. Сада. 1902. Т.2, вып. 3. С. 85-106. * Маршрут путешествия по Алтаю в 1903 г. / Изв. С.-Петерб. ботан. Сада. 1903. Т.3, вып. 1. С. 1-12; вып. 2. С. 13-18; Т. 4, вып. 4. С. 18-20. * Plantae altaicae novae / Тр. С.-Петерб. ботан. Сада. 1903. Т.21, вып. 1. С. 1-12. табл. вып. 2. С. 13-18. * Эндемизм алтайской флоры: Предварит. сообщ. / Протоколы Том. о-ва естествоиспытателей и врачей за 1903—1904 г. Томск, 1905. С. 65-67. * Растительность в Барабинской степи и смежных в ней мест / Предварительный отчёт о ботанических исследованиях в Сибири и Туркестане в 1912 г. СПб., 1913. С. 41-84; карт., табл. * К вопросу о колебании границы между лесной и степной областями / Тр. ботан. Музея имп. АН. Пг., 1915. Вып. 14. С. 82-130. * Степи западной части Томской губернии: Ботан.-геогр. обзор / Тр. почв.-ботан. Экспедиций по исслед. колонизац. р-нов Азиат. России. Ч.1. Переселенческое упр. М-ва земледелия. Ч.2. Ботан. Исслед. 1913 г. Пг., 1916. Вып.1. С. 1-139: ил., карт. * Очерк растительности Сибири / Стат. — эконом. бюл. Томск, 1919. С. 1-24: ил., цв. карт. * Флористические этюды Прикатунского края / Изв. Том. отделения Рус. ботан. О-ва. 1921. Т.1, вып. 1-2. С. 1-22. * Материалы к флоре споровых растений Алтая и Томской губернии. 1. Листостебельные мхи / Изв. Том. ун-та. 1925. Т.75. С. 1-48. * Ботанико-географическая экспедиция в Западной Сибири / Сибиреведение. 1927. С. 4-5. * К изучению растительности Западной Сибири / 1 Сиб. краев. н.- и. съезд. Новосибирск, 1927. Т.3. Поверхность. С. 195—197. * Новый гражданин алтайской флоры — Krascheninnikowia Borodini Kryl. sp. n. / Юбилейный сборник, посвящённый И. П. Бородину. Л., 1927. С. 220—228: табл. * Систематические заметки по материалам Гербария Томского университета. 1928. 37. С. 1-2; 1932. Вып. 3. С. 1-4; табл.; Вып. 7-8. С. 1-3: табл.; 1933. вып. 1-2. С. 1-2. * Фитостатистический очерк альпийской области Алтая / Изв. Том. отд-ния рус. ботан. О-ва. 1931. Т. 3. вып. 1-2. С. 28-83: табл. == Демдеглелдер == {{Примечания}} == Литература == * Крылов Порфирий Никитич (ботаник) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * ''Сергиевская Л. П.'' Порфирий Никитич Крылов — Новосибирск: областное изд-во, 1952. * ''Шишкин Б. К., Сергиевская Л. П.'' П. Н. Крылов и его научная деятельность: Биогр. очерк / Изв. Том. отд-ния Рус. ботан. О-ва. 1931. Т.3, вып. 1-2. С. 1-16. * Памяти П. Н. Крылова в связи со 100-летием со дня рождения: Сб. ст. — Томск, 1951. — 282 с. * ''Воронов А. Г.'' Крылов / Отечественные физико-географы и путешественники. М., 1959. С. 670—676: портр. * ''Камбалов Н. А.'' Крылов / Страницы истории Алтая. Барнаул, 1971. С. 0-52. * ''Булыгин Ю. С.'' Крылов / Энцикл. Алт. края. Барнаул, 1997. Т.2. С. 198. * Крылов, Порфирий Никитич // Томск от А до Я: Краткая энциклопедия города. / Под ред. д-ра ист. наук Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томск: Изд-во НТЛ, 2004. — С. 174-175. — 440 с. — 3 000 экз. — <nowiki>ISBN 5-89503-211-7</nowiki>. == Шөлүглер == * [http://herbarium.tsu.ru/herb/?p=122&lang=ru Гербарий им. П. Н. Крылова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200623013656/http://herbarium.tsu.ru/herb/?p=122&lang=ru |date=2020-06-23 }} * [https://web.archive.org/web/20210501215847/http://www.soran1957.ru/soran1957.aspx?id=PA_folders24-59_0003_0639 Фото из собрания Фотоархива СО РАН] [[Аңгылал:Декабрьның 27 мөчээн]] [[Аңгылал:Августтуң 13 төрүттүнген]] [[Аңгылал:Императорнуң Казань университединиң доозукчулары]] [[Аңгылал:Императорнуң Казань университединиң башкылары]] [[Аңгылал:Императорнуң Томск университединиң башкылары]] a81ofdijanzqqa6vcf4a4jqfk4odsmh Филиппов, Александр Павлович 0 10487 52979 52698 2026-11-11T03:27:06Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52979 wikitext text/x-wiki {{Чогаалчы}} '''Филиппов Александр Павлович''' ([[7 ноябрь]] [[1932 чыл]] — [[15 октябрь]] [[2011 чыл]], [[Уфа]]) — шүлүкчү, очулдурукчу, литератор, Башкортостан Республиканың улусчу шүлүкчүзү. == Намдары == 1955 чылда Уфага [[Башкир педагогика институт|К. А. Тимирязева аттыг Башкир педагогика институдун]] дооскан, Башкортостанның Аургазинский районнуң көдээ суур [[Ишлы]] школа башкылап ажылдап турган, ооң соонда [[Кумертау]] Башкир радионуң корреспондентизи, [[Салават]]. 1961 чылдан — Уфада: БАССР-ниң Министрлер Чөвүлелиниң телевидение база радио дамчыдылгазы Комитединиң аныяктар дамчыдылгазының редактору(1961—1968). 1965 чылдан ССРЭ-ниң чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/538 Филиппов Александр Павлович | Литературная карта Республики Башкортостан<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416024141/http://libmap.bashnl.ru/node/538 |date=2021-04-16 }}</ref> [[1991 чыл]]дан — [https://web.archive.org/web/20190816045226/https://www.istokirb.ru/ «Истоки»] солуннуң {{кол редактор|России|СССР}}.<ref>{{Cite web|url=https://www.istokirb.ru/|title="Истоки" - культурная, литературная газета"|publisher=www.istokirb.ru|accessdate=2019-11-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200520162404/https://www.istokirb.ru/ |date=2020-05-20 }}</ref> [[1968 чыл]]да ол Башкир АССР-ниң чогаалчылар Эвилелиниң орус чогаалчылар бөлүктүң удуртукчулап соңгуттуруп турган. [[1983 чыл]]дан [[1991 чыл]]га чедир БАССР-ниң чогаалчылар Эвилелиниң Литература фондузун удуртуп турган, даштыкы чогаалчылар-биле харылзаалар Чөвүлелиниң кежигүнү турган база ССРЭ-ниң чогаалчылар Эвилелиниң Литература фонд чагыргазы, элээн каш үндүрүлгелерниң редакция коллегияның кежигүнү турган. Уфаның Кировский район совединиң депутады болуп турган, Башкортостан Республиканың Президент чөвүлелиниң кежигүнү. Хөй аян-чорук кылып турган, Анголага, Конгога, Вьетнамга, Кубага, Венгрияга, ГДР база өске чурттарга турган. Уфада {{МестоЗахоронения|Мурнуу чевег|Мурнуу чевегге (Уфа)|Мурнуу чевегге (Уфа)}} орнукшуткан. == Чогаадылга == Филиппов-биле 30 ажыг номнарны чогааткан: «Зарницы», «Зимний сон», «Когда сверкает молния», «Горсть земли»(1968), «Пора тополиных вьюг» (1972), «И много-много лет» (1976), «Перелески» (1981), «Добрый свет дня. Избранные произведения» (1982), «Слог» (1984), ном очулгалары «Звездные пути» (1989), «Белая верба» (1992) база өскелер. Шүлүк чогаалының чыындызы «Журавлиный полёт». Муса Галиниң шүлүглелин «Солнце и слезы» орус дылче очулгазы. {{Врезка | Выравнивание = right | Ширина = 254px | Заголовок = | Содержание = « Александр Филиппов “улам башкир”, ооң чамдык башкир чогаадыкчы цех со-алышкыларның орнунга» | Подпись = ''М. Карим'' }} Шүлүглелдер «Тиртей», «Шателяр», «Поэт и конник» о Салавате Юлаеве, «Птицы», «Сербиянка», «Высокий свет». Башкир авторларның орус дылче очулгалары: «Зимагоры» С. Мифтахова, «Сын Отчизны» Х. Гиляжева, романнар «Бахтизин» В. Исхакова, «Памятники для живых» Ф. Исянгулова, либретто З. Исмагилова «Салават Юлаев». Филипповтуң сценарийи-биле 1965 чылда «Башкирский мёд» фильмни тырттырган. Фильм Бухарестке Улустар аразының конкурзунга бир дугаар шаңналды тывыскан турган. {{External media |image1=[https://img-fotki.yandex.ru/get/196141/16389044.38/0_bb1de_890d02ee_orig Филиппов 1950 чылдарда] }} == Шаңналдары база премиялары == * Г. Саляма аттыг Республиканың аныяктар шаңналы (1972) — ''«Пора тополиных вьюг» ном дээш''; * [[Салават Юлаев Ордени]]; * Башкортостан Республиканың алдарлыг культура ажылдакчызы; * Башкортостан Республиканың улусчу шүлүкчүзү (2004). == Демдеглелдер == {{демдеглелдер}} == Чогаал == * Филиппов А. П. "Когда сверкает молния: Повесть, рассказы, очерки" : Сборник. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1987. * Филиппов А. П. "Туесок народных сокровищ". Очерктер. Уфа, 1969; * Филиппов А. П. "Добрый свет дня". Шилиттинген чогаалдар Уфа, 1982; * Филиппов А. П. "Когда сверкает молния". Тоожулар, чечен чугаалар. Уфа, 1987; * Филиппов А. П. "Белая верба". Шүлүктер, шүлүглелдер. Уфа, 1992. == Шөлүглер == * {{cite web|url=http://publ.lib.ru/ARCHIVES/F/FILIPPOV_Aleksandr_Pavlovich/_Filippov_A.P..html|title=Александр Павлович Филиппов|date=Публичная библиотека|accessdate=2013-04-01}} * {{cite web|url=http://www.mrakovo.ru/showthread.php?t=442|title=Александр Павлович Филиппов|publisher=Форум Кугарчинского района Республики Башкортостан|accessdate=2013-04-01|archiveurl=|archivedate=}}{{Чедимчок шөлүг|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web|url=http://libmap.bashnl.ru/node/538|title=Филиппов Александр Павлович|publisher=Национальная библиотека им. А.-З.Валиди Республики Башкортостан.|accessdate=2013-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305061659/http://libmap.bashnl.ru/node/538|archivedate=2016-03-05}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416024141/http://libmap.bashnl.ru/node/538 |date=2021-04-16 }} * {{cite web|url=http://www.kugarchi-rb.ru/news/detail.php?id=9309|title=Ушел из жизни наш земляк Филиппов Александр Павлович|date=2011-10-17|publisher=Официальный сайт муниципального района : Кугарчинский район Республики Башкортостан|accessdate=2013-04-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FfovXFI3|archivedate=2013-04-06}}{{Чедимчок шөлүг|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{статья|автор=Якупова М.|заглавие=Жить доброй и созидательной памятью : Народный поэт Башкортостана Александр Филиппов — о жизни, о Родине, о творчестве…|ссылка=http://www.agidel.ru/?param1=9851&tab=21|издание=Республика Башкортостан|год=2007, 12 июля|nodot=1}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809124605/http://agidel.ru/?param1=9851&tab=21 |date=2016-08-09 }} * {{статья|автор=Шафиков Г.|заглавие=Музыка души : К 75-летию народного поэта Башкортостана Александра Филиппова|ссылка=http://www.hrono.ru/text/2007/shaf06_07.html|издание=Бельские просторы|год=2007|номер=6}} * {{статья|автор=Хамитов Р. З., Толкачев К. Б., Илимбетов А. Ф. и др.|заглавие=Ушел поэт…|ссылка=http://www.istoki-rb.ru/index.php?article=2022|издание=Истоки|год=2011, 19 октября|nodot=1}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305042104/http://www.istoki-rb.ru/index.php?article=2022 |date=2016-03-05 }} * [https://web.archive.org/web/20161226224357/http://www.knizhnyj-larek.ru/news/vladimir-denisov-aleksandr-pavlovich-nachinaetsya/ АЛЕКСАНДР ПАВЛОВИЧ НАЧИНАЕТСЯ…] [[Аңгылал:Башкир күрүне университединиң доозукчулары]] [[Аңгылал:Орус шүлүкчүлер]] [[Аңгылал:Алфавиттээн орус чогаалчылар]] [[Аңгылал:XX вектиң орус чогаалчылары]] [[Аңгылал:Г. Саляма аттыг Республика шаңналдың лауреаттары]] [[Аңгылал:ССРЭ-ниң чогаалчылар Эвилелиниң кежигүннери]] [[Аңгылал:Россияның чогаалчылар Эвилелиниң кежигүннери]] [[Аңгылал:Алфавиттээн редакторлар]] [[Аңгылал:XX вектиң редакторлары]] [[Аңгылал:ССРЭ-ниң кол редакторлары]] [[Аңгылал:Россияның редакторлары]] [[Аңгылал:Солуннар редакторлары]] [[Аңгылал:Башкортостанның улусчу шүлүкчүлери]] [[Аңгылал:Башкортостан Республиканың алдарлыг культура ажылдакчылары]] [[Аңгылал:Степан Злобин аттыг шаңналдың лауреаттары]] qwyayw53fqqbggdimhfd9y13j5467ey Арыг-Бажы 0 10961 52956 51243 2026-11-10T23:51:11Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52956 wikitext text/x-wiki {{ЧЧ+Россия|герб=|C в регион=нет|цифровой идентификатор 2=93654425101|цифровой идентификатор=93254825001|почтовый индекс=668234|этнохороним=|агломерация=|год переписи={{ Население | Арыг-Бажы | г }}|статус с=|первое упоминание=|дата основания=|глава=|внутреннее деление=|поселение в таблице=Кок-Чыраанский сумон{{!}}Кок-Чыраанский|флаг=|поселение=Кок-Чыраанский сумон|вид поселения=сельское поселение|район в таблице=Улуг-Хемский кожуун|район=Улуг-Хемский кожуун|вид района=муниципальный район|регион в таблице=Тыва|регион=Тыва|CoordScale=20000|CoordAddon=|lon_deg=93.057379|lat_deg=51.444747|сайт=}} '''Арыг-Бажы''' — [[Тыва Республика|Тыва Республиканың]] [[Улуг-Хем кожууну|Улуг-Хем кожуунунда]] суур. Көк-Чыраа сумузунуң административтиг төвү болгаш чаңгыс чурттакчылыг чери. == Төөгүзү == ССРЭ үезинде Арыг-Бажы «Улуг-Хая» деп бода мал азыраар болгаш тараа, мал чеми кылыр шылгараңгай совхозтуң төп чери турган. Россия үезинде совхоз буурап дүшкен. == Географиязы == Тула биле Кара-Суг деп хемнер чанында турар. Суурнуң кыдыында (суур статузу чок) черлер бар: Алаак-Аразы, Алдыы-Көк-Хаак, м. Дөң-Алаак, Кызыл-Даг (Чалбаа-Даа), Мугур-Саадак, Сайлыг-Кежии, Самдан-Кара-Чурту, Тей-Дужу, Тулаа-Бажы, Устуу-Көк-Хаак, Ханы-Чоога-Аксы, Шаңчы-Ужу. === Кудумчулары === Айлыг-Кыйыг куд., Александр Шойдук куд., Балчый-оол куд., Детская куд., Тойлук куд., Чоон-Дыт куд., Шивилиг, Эрик. == Чурттакчы чону == {{Население|Арыг-Бажы}}{{население|Арыг-Бажы|график}} === Националдыг тургузуу === 2002 чылдың чизези-биле суурда 100% [[Тыва кижи|тывалар]] чурттап турар<ref>{{Шаблон:Cite web|url=http://lingvarium.org/russia/BD/2015/Tyva.xls|author=[[Коряков, Юрий Борисович|Коряков Ю. Б.]]|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»}}</ref> == Сураглыг чурттакчылары == Арыг-Бажы суурга хостуг хүрештиң сураглыг мөгези, 1972 чылдың РСФСР-ниң чемпионадының шаңналдыг черин ээлээн Александр Шойдуктуң чашкы болгаш элээди үези эрткен. Суурга ооң чырык адынга тураскааткан хостуг хүреш маргылдаазы болуп эртип турар. Ооң ады-биле суурда кудумчу ады адаттынган. == Шөлүглер == * Антон ПОСОХИН. [https://web.archive.org/web/20211112155142/https://www.tuvapravda.ru/?q=content/rostki-kooperacii-v-aryg-bazhy Ростки кооперации в Арыг-Бажы]// Тувинская правда, 27.11.2018, №: 132 * [http://wikimapia.org/10927308/ Арыг-Бажы] на Викимапии * № 0751138 / Реестр наименований географических объектов на территорию Республики Тыва по состоянию на 18.7.2018 // Государственный каталог географических названий. rosreestr.ru. == Демдеглелдер == {{Примечания}} f9flxi0pyw3den2ulraxl12p7dwz1d2 Ийи-Тал 0 11066 52960 51258 2026-11-11T00:52:22Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52960 wikitext text/x-wiki {{ЧЧ+Россия|герб=|внутреннее деление=|цифровой идентификатор 2=93654416101|цифровой идентификатор=93254816001|почтовый индекс=668210|этнохороним=|агломерация=|год переписи={{ Население | Ийи-Тал | г }}|статус с=|первое упоминание=|дата основания=|глава=|C в регион=нет|флаг=|поселение в таблице=Ийи-Тал (сумон){{!}}Ийи-Тал|поселение=Ийи-Тал (сумон)|вид поселения=сельское поселение|район в таблице=Улуг-Хемский кожуун|район=Улуг-Хемский кожуун|вид района=муниципальный район|регион в таблице=Тыва|регион=Тыва|CoordScale=20000|lon_deg=93.338551|lat_deg=51.567059|сайт=}} '''Ийи-Тал''' — [[Тыва Республика|Тыва Республиканың]] [[Улуг-Хем кожууну|Улуг-Хем кожуунунда]] суур. Ийи-Тал сумузунуң административтиг төвү болгаш чаңгыс чурттакчылыг чери. Чурттакчы чонунуң саны 567 кижи (2007), 647 кижи (2013). == Төөгүзү == 1941 чылда суурга школа туттунган. 2018 чылдың сентябрьда ортумак школа болгаш малчыннарның ажы-төлүнге школа-интернат туттунган. == Географиязы == Суур [[Улуг-Хем]] эриинде турар. Суурнуң чанында суур статузу чок черлер бар: Барык, Салдам, Чодураалыг-Алаак, Шарлан-Хавак. === Кудумчулары === Барык куд., Малчын куд., Механизаторлар куд., Найырал куд., Норбу-оол куд., Улуг-Хем куд., Эрик куд. === Географтыг туружу === Кожуун төвү [[Шагаан-Арыг|Шагаан-Арыгга]] чедир: 29 км. Республиканың найысылалы [[Кызыл|Кызылга]] чедир: 78 км. === Чоогунда чурттакчылыг черлер === [[Хайыракан (Улуг-Хем кожуун)]] (14 км), [[Баян-Кол (Кызыл кожуун)]] (14 км), Алдыы-Шынаа (26 км), Каък (Как) (27 км), [[Шагаан-Арыг]] (29 км). == Чурттакчы чону == {{Население|Ийи-Тал}} == Шөлүлгелер == * Сайт Правительства Республики Тыва. [http://gov.tuva.ru/press_center/photo/37780/ В Туве открыли новую школу-интернат аграрного профиля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929163425/http://www.gov.tuva.ru/press_center/photo/37780/ |date=2020-09-29 }}, 03.09.2018 Все материалы сайта доступны по лицензии: Creative Commons Attribution 4.0 * [http://www.tuvapravda.ru/?q=content/v-sele-iyi-tal-ulug-hemskogo-rayona-stroitsya-novaya-shkola-vzamen-staroy-1941-goda В селе Ийи-Тал Улуг-Хемского района строится новая школа взамен старой 1941 года постройки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211225172201/https://www.tuvapravda.ru/?q=content/v-sele-iyi-tal-ulug-hemskogo-rayona-stroitsya-novaya-shkola-vzamen-staroy-1941-goda |date=2021-12-25 }}// Тувинская правда, 11/30/2017 * [https://web.archive.org/web/20211225172159/https://www.tuvapravda.ru/?q=content/iyi-tal-zdorovoe-selo Ийи-Тал — здоровое село]// Тувинская правда, 08/28/2015 * [http://wikimapia.org/10926798/ Ийи-Тал] на Викимапии * № 0567734 / Реестр наименований географических объектов на территорию Республики Тыва по состоянию на 18.7.2018 // Государственный каталог географических названий. rosreestr.ru. * [https://www.geonames.org/1505246 Ийи-Тал] на сайте GeoNames == Демдеглелдер == {{Примечания}} s962ibqlc8m8ut04yynabg6c6brqn5b Конфуций 0 12551 52964 52688 2026-11-11T01:24:14Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52964 wikitext text/x-wiki {{Эртемден |ат = Конфуций |үндезин ат = {{lang-zh|孔(夫)子}} |чурумал = Konfuzius-1770.jpg |калбаа = 275px |описание изображения = |төрүмел ады = Кун Цю ({{lang-zh|孔丘}}) {{МФА2|*|k|ʰ|l|o|ː|ŋ|ʔ|пробел|k|ʰ|ʷ|ɯ}} |школа = основатель [[Конфуцианство|конфуцианства]] |сонуургалы = [[социальная философия]],<br>[[этика]] |идейлери = [[Конфуцианство]] |предшественники = |делгереңней өөреникчилери = көвей санныг чөөн философтар,<br>[[Вольф, Христиан фон|Христиан фон Вольф]],<br>[[Невилл, Роберт Каммингс|Роберт Каммингс Невилл]] }} [[Файл:Confucius - Project Gutenberg eText 15250.jpg|thumb|Конфуций («Кыдаттың тоолчургу чугаалары» деп номдан алган чурук — ''E.T.C. Werner, 1922'')]] '''Конфуций''' ({{lang-la|Confucius}}, {{lang-zh|孔子}}, азы {{lang-zh|孔夫子}}; б.э.м. 551 – б.э.м. 479) – Кыдаттың эрте-бурунгу бодалчызы болгаш филосову. Ооң өөредии Кыдат болгаш Чөөн Азия чоннарының амыдыралынга улуг салдарны чедирип, конфуцианство деп ат алганы-биле билдингир апарган философчу системаның үндезини болган. Конфуций бир-ле дугаар университетти үндезилеп тургускаш, аңгы-аңгы ноян баштаан черлерге чыып тургускан чылдар бижилгезин чурумчуткан кижи болур. Конфуцийниң нояннар, дүжүметтер, дайынчылар болгаш тараачыннарның боттарын ап чоруурунуң дугайында өөредии Кыдатка «Индияга Будданың өөредии»-биле бир дөмей тарап нептерээн. Чогум ады Кун Цю (孔丘 Kǒng Qiū), ынчалзажок литературада болганчок-ла Кун-цзы, Кун Фу-Цзы («Кун башкы»{{sfn|Rainey|2010|p=1}}{{sfn|Phan|2012|p=170}}), азы анаа Цзы – «Башкы» деп адап бижээн турар. Ол 20 хире харлыг тургаш Дээр адаанда чурттуң бир-ле дугаар тускай эртемниг башкызы болуп алдаржаан. Легизм деп школа тиилээриниң мурнунда Конфуций школазы «Чүс школа» деп аттыг болган үе-шагда философияның хөй угланыышкыннарының бирээзи турган. Цинь күрүне буурап дүшкен соонда-ла катап тыптып сайзырай берген конфуцианство күрүне идеологиязының статузунга чедип, туружун түр када буддизм биле даосизмге чайлап, XX чүс чылдың эгезинде оскунган. == Намдары == Конфуций Кун деп ызыгуурлуг өг-бүлениң салгалы турган. Ортаакы чүс чылдар үезинде кыдат авторларның экидир шинчилеп көргени ооң төрел-салгалы Чжоу күрүнениң эжен хааны Чэнь-ванның шынчы талалакчызы болур Вэй-цзы деп аттыг кижиден эгелээн. Ол шынчы, эрес-дидим чоруу дээш удел-биле (хаанныг күрүне) шаңнаткаш, болур-чогууру-биле хоу чжоу деп ат-дужаалга төлептиг болган. Ынчалза-даа сөөлүнде барып Конфуцийниң өг-бүлези ооң мурнундагы ат-алдарын оскунгаш, ядарай берген; ооң өгбелериниң бирээзи болур Му Цзинфу деп аттыг кижи төрээн черинден дезип, Лу деп хары чуртка турумчуур ужурга таварышкан{{sfn|Переломов Л.С. Конфуций|1993|с=43}}. Конфуций 63 харлыг шериг кижи болур Шулян Хэ (叔梁纥, Shūliáng Hé) болгаш Янь Чжэнцзай (颜征在 Yán Zhēngzài) деп аттыг он чеди харлыг ынакшааны кыс кижизиниң оглу болган. Келир үедеги философтуң адазы оглу чүкүй-ле бир хар чартык апаарга мөчээн. Конфуцийниң иези Янь Чжэнцай биле 2 улуг кадайы аразында хорадажыр болган. Ооң чылдагааны улуг кадайы төл божуп шыдавас, а ийи дугаар улуг кадайы Шулян Хэге аарыг оол (ады Бо Ни) божуп бергенинде турган. Ындыгның төлээзинде Конфуцийниң иези оглу-биле кады бажыңын каггаш, төрээн чурту Цюйфуже чанып келгеш, ада-иезинге-даа турумчуп кирбейн, боду-ла чурттай берген{{sfn|Переломов Л.С. Конфуций|1993|с=45—48}}. Биче өг-бүлези ядыы чурттап турган ужун Конфуций кара чажындан хөй ажыл кылып өскен. Ынчалзажок иези Янь Чжэнцзай өгбелеринге чалбарып тургаш (Кыдаттың чер бүрүзүнге өгбелерге чүдүүр чоруктуң эргежок чугула кезээ турган), оглунга адазы, өгбелерниниң кылып чораан улуг ажыл-херээниниң дугайында чугаалап берип турган. Ынчангаш Конфуций ада-өгбелериниң төлептиг туружун ээлээр ужурлуг дээрзин медереп билгеш, боду-ла өөренип, ол үеде Кыдаттың ызыгууртан кижи бүрүзүнүң билген турары эргежок чугула уран чүүлдерин шиңгээдип эгелээн. Кызымаа-биле өөренгени үре-түңнелин берип, Конфуцийни Лу хаанныг күрүнениң Цзи омак-сөөктүглериниң (Чөөн Кыдат, амгы Шаньдун можузу) тараа хүлээп алыр, бээр хүлээлгелиг, дараазында мал харыылааар дүжүмединиң албан-дужаалынга томуйлаттырып турган. Аңгы-аңгы шинчилекчилерниң үнелээшкини-биле алырга, ынчан келир үениң филосову 20-25 харлыг турган (19 харлыында өлгенгеш, оол божудуп алган){{sfn|Переломов Л.С. Конфуций|1993|с=49—56}}. Чжоу күрүне буурап дүжүп, эжен хаанының күчү-күжү суларап, патриархалдыг ниитилел тарап, аймак ызыгууртаннарының орнунга билиг чок дүжүметтер-биле хүрээлеттирген каш күрүнелерниң чагырыкчылары олурупкан үе турган. Ооң түңнелинде эрги шагның өг-бүле үндезиннери буурап, чон аразында маргыжып, дүжүметтер хээли ап, чазый-чилбизинге алзып, карачал кижилерге ажыг-човалаң таварышкан. Бо бүгү болуушкуннар эрги шагның ëзу-чаңчылдарын сагып чаңчыккан кижилерниң чидиг шүгүмчүлелин алган. Күрүнениң политиказынга салдар чедириптер аргажогун медереп билген Конфуций халашкаш, өөреникчилерин эдертип алгаш Кыдатка аян-чорук кылып чорааш, аңгы-аңгы можуларның чагырыкчыларынга бодунуң идеяларын чедирерин оралдажып турган. 60 хире харлыг назынында Конфуций ээп чанып келгеш, амыдыралының сөөлгү чылдарын чаа өөреникчилер ап, оларын өөредип сургап, Ши-цзин (Ырлар ному), И цзин (Өскерлиишкиннер ному) болгаш өске-даа ол ышкаш эрткен үениң литературлуг салгалын чурумчудар ажылга тураскааткан. Конфуцийниң өөреникчилери башкызының чугаалап чораан сөстери кирген материалга үндезилеп, «Лунь Юй» («Чугаа болгаш бодал») деп сөөлүнде конфуцианствонуң онза хүндүткелдиг болган номун чырыкче үндүрген. Классиктиг номнардан чүгле Чуньцю («Час болгаш Күс», бистиң эраның мурнунда 722-481 чч Лу хаанныг күрүнениң демдеглелдери) Конфуцийниң чогаалы деп санаттынары чугаажок. Чеже-даа Конфуцийниң өөреникчилерин кыдат эртемденнер 3000, ооң иштинде аңаа эң чоогу 70 хире өөреникчи деп тодаратса, херек кырында алдаржаан 26 чигзиниг чок өөреникчизин-не санап болур. == Өөредии == [[Файл:Confucius 02.png|thumb|Конфуций]] [[Файл:Confuciusmansionqufu.jpg|thumb|Төрээн Цюйфу хоорайында Конфуцийниң салгакчыларының бажыңнары.|альт=]] Чамдык кижилер конфуцианствону шажын деп көөр. Ынчалза-даа ооң тускай хүрээ-хииди чок, бурган дугайында айтырыг аңаа чугула эвес. Конфуцианство этиказы бурганга чүдүүр чорук-биле холбаа чок. Конфуцианствонуң кол идеязы – кижи бүрүзү боду хүлээлгелиг, бурунгу шагда дег аразында эп-найыралдыг ниитилелди тургузарында болур. Эп-найралдыг ниитилелге дарга болгаш аңаа чагырткан кижилер бот-боттарынга шынчы болуру эргежок чугула. Конфуций ук этиканың алдын дүрүмүн мынчаар илереткен: «Бодуңга күзевексээриң чүүлдү өске кижиге күзеве». == Тураскаалы болгаш салгалы == === Конфуцианствонуң Барыын Европага тарап нептерээни === [[Файл:武汉市第六中学.jpg|thumb|Ухань хоорайның № 6 ортумак школазының чанында Конфуцийниң турскаалы]] XVII чүс чылдың ортан үезинде Барыын Европага Кыдат болгаш Чөөн чүк-биле холбашкан бүгү чүвеге хандыкшыыры аян болган. Кижилер кыдат философияны өөренип, ооң дугайында магадап чугаалаар апарган. Роберт Бойль деп англичан кижи кыдаттар биле индийлерни эрте-бурунгу улуг гректер, римляннар-биле дөмейлеп көрүп турган. 1687 чылда Конфуцийниң бижээн «Лунь Юй» деп чогаалының латин очулгазы чырыкче үнген. Очулганы бөлүк иезуит шинчилекчилери кылган. Ол үеде иезуиттерниң Кыдатка төлээ черлери хөй санныг турган. Парлап үндүргеннерниң бирээзи Филипп Купле, Мишель деп ат-биле шажынга кирген кыдат аныяк оол-биле кады Европаже чанып келген. 1684 чылда оолдуң Кыдаттан Версаль хоорайже кылган аян-чоруу европейжилерниң кыдат культурага сонуургалын немей күштелдирген. Француз философ Николя Мальбранш «Христиан бодалчының кыдат бодалчы-биле кылган чугаазы» деп 1706 чылда парлап үндүрген номунда конфуцианствога удур үзел-бодалын илереткен. Мельбранш бодунуң номунда христан философияның үнелиг чүүлүн хары угда угаан-бодал культуразынга-даа, шажынның үнелиг чүүлдеринге-даа даянып турар деп бадыткаан. Ол конфуцианствону угаан-бодалче артык кичээнгей салып, шажынның чугулазын барымдаалавайн турар деп көрген. Готфрид Вильгельм Лейбниц Конфуцийниң өөредиин Платоннуң философчу туружу болгаш христан философия-биле дөмейлеп шинчилээн. Ол конфуцианствонуң «Ли» деп аттыг болган кол принцивин Платоннуң «дээди чаагай чоруунуң» дугайында билии болгаш христиан шажынның Бурган дугайында билии-биле кончуг дөмей деп түңнелге келген. Бо бүгү философиялар өртемчейниң алыс бүдүжү, дес-дараалашкаан тодарадыр кандыг-бир дээди алыс ужур азы үндезин бар деп илереткени ол. Лейбництиң метафизиказының талалакчызы, нептередикчизи, Чырыдыышкын үезиниң эң ат-алдарлыг философтарының бирээзи Христиан фон Вольф башкызындан кыдат культура, ылаңгыя конфуцианствога хүндүлээчел хамаарылгазын салгап алган. Ол «Кыдаттарның мөзү-шынар өөредииниң дугайында чугаа» деп чогаалы болгаш өске-даа ажылдарында Конфуцийниң өөредииниң улуг ужур-дузалыы, ону Барыын Европага экидир өөренип көөрү эргежок чугула дээрзин каш-даа удаа онзалап демдеглеп турган. Билдингир герман төөгүчү Иоганн Готфрид Гердер Кыдаттың культуразы болгаш Конфуцийниң өөредииниң дугайында эпчок тайылбыр кылган. Ол кыдат культураны өске чоннарның культуразындан чыдып каап, чогууру-биле хөгжүвейн турар деп көрген. Төөгүчү оон ыңай Конфуцийниң өөредии кижини чүгле чалча болдуруп, даштыкы делегейден чардыктырып, мораль-даа, культура-даа талазы-биле хөгжүтпес деп бадыткап турган. Гегель философия төөгүзүнүң лекцияларынга XVII-XVIII чүс чылдарда Барыын Европага конфуцианствону сонуургап турганынга чигзинип турган. Ооң бодалы-биле «Лунь юй» деп чогаалда онзагай азы кайгамчык дээн чүү-даа чок – ол ону анаа мөзү-шынар принциптериниң чыындызы деп көрген. Гегель Конфуцийни Барыын Европаның философиязындан ылгалып турар практиктиг мерген угаанның чижээ деп санап турар. Конфуцийниң ажылдарын өске дылдарже очулдурбаан турган болза, оон артык билдингир боор турган деп бодалын база ол илереткен. Вебер «Кыдаттың шажыны: конфуцианство болгаш даосизм» деп ажылында конфуцианствону эртем-билиглиг шажынчы эвес кижилерниң боттарын ап чоруурунуң дүрүмнери кирген канчаар-даа аажок улуг кодекс болур деп демдеглээн. Оон ыңай ол Кыдаттың шажыннарын өөренип көрбүшаан капитализм чүге даштыкының салдары чокка-ла кыдат культурадан тывылганын тайылбырлаар дээш оралдашкан<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ruchina.org/confucius.html|title=Конфуций|website=ruchina.org|accessdate=2020-11-06|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813192629/https://ruchina.org/confucius.html|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200813192629/https://ruchina.org/confucius.html|archivedate=2020-08-13}}</ref>. === Бижимел тураскаалдар === Конфуций-биле холбаалыг чогаалдардан ылап болгаш ооң үзел-бодалынга эң чоогу «Лунь Юй» болур дээрзи-биле эртемденнерниң хөй кезии чөпшээрежир. Ол сөзүглелди өөреникчилери Конфуций чок апарган соонда демдеглелдеринден чыып бижээн. Конфуцийниң чугаалаан сөстери «Кун-цзы цзя юй» 孔子家語 дээш өске-даа эрте сөзүглелдерде бижиттинген. === Аңаа ханы хүндүткел === Чоорту Конфуций Кыдаттың классиктиг өөредилгезинде онза чугула кижи апарган. Эгезинде ооң адын Мо-цзы-биле кады азы Кыдат эжен хаанныг күрүне болурунуң мурнундагы үениң өске-даа угаанныг кижилериниң даңзызынга демдеглеп айтып турган. Хань күрүнениң үезинде Конфуций кончуг ат-сураглыг кижи турган. Ооң ниитилде ролю чүгле башкылаар, төре херээнге киржир эвес, а хоойлу чогаадыр, караң көрнүр, ол-даа байтыгай барык бурганга санаттырып турган. Ооң ажылдарын өөренип көрген кижилер ону дээрден онзагай айыс алган дээш «дүжүлгеге саадатпаан хаан» деп адаар турганын айтып бижээн. Баштай бистиң эравыстың 1 дугаар чылында күрүне ону хүндүткеп, тускай хүндүлүг аттарны тыпсып эгелээн. Дараазында бистиң эравыстың 59 чылдан эгелеп тус черниң деңнелинде аңаа хүндүткел көргүзүп эгелээн. 241 чылда ызыгууртаннар пантеонунче киирип, 739 чылда (Тан күрүнениң үезинде) ван деп ат-дужаалды тывыскан. 1530 чылда (Мин күрүнениң үезинде) Конфуций «Эрткен үениң башкыларының аразында дээди мерген угаанныг кижи» деп атты алган. === Амгы үеде === Конфуцийге алдар кылдыр Кыдат Улус Республиказының Өөредилге яамызы аңгы-аңгы чурттарның албан черлери-биле кады тургускан өөредилге төптериниң четкизи болур Конфуций институдун үндезилеп тургускан. Конфуций институттары Кыдат болгаш өске-даа чурттарның аразында культура, өөредилге талазы-биле солчуушкун ажылын чорудуп турар. 1867 чылда Калифорнияда Трансконтиненталдыг демир орукка кыдат ажылчыннар ажыл соксадыышкынын чарлап тургаш, Конфуцийниң өөредиглеринге үндезилеттинген аргаларны ажыглап турганы билдинген<ref>{{cite journal|last1=Ryan|first1=Patrick Spaulding|title=Saving Face Without Words: A Confucian Perspective on The Strike of 1867 («Сохранение лица без слов: конфуцианский взгляд на забастовку 1867 года»)|journal=International Journal of Humanities, Art and Social Studies (IJHAS)|date=2022-05-05|volume=(forthcoming, May 2022)|}}</ref>. == Демдеглелдер == {{Демдеглелдер|2}} == Ажыглаан литература == * ''Буранок С. О.'' [https://web.archive.org/web/20080401011808/http://www.hist.usu.ru/rsih/text/buranok.htm Проблема интерпретации и перевода первого суждения в «Лунь юй»] // Научная конференция «Интеллектуальная культура исторической эпохи» УрО РОИИ, Екатеринбург, 26-27 апреля 2007 г. * ''Васильев В. А.'' [http://www.studfiles.ru/preview/3651908/ Конфуций о добродетели] // [[Социально-гуманитарные знания]]. 2006. № 6. С.132-146. * ''[[Головачёва, Лидия Ивановна|Головачёва Л. И.]]'' Конфуций о преодолении отклонений при просветлении: тезисы // XXXII научная конференция «Общество и государство в Китае» / [[Институт востоковедения РАН]]. М., 2002. С.155-160. * ''Головачёва Л. И.'' Конфуций о цельности // XII Всероссийская конф. «Философии Восточно-Азиатского региона и современная цивилизация» / РАН. Ин-т Дал. Востока. М., 2007. С. 129—138. (Информ. материалы. Сер. Г; Вып.14) * ''Головачёва Л. И.'' Конфуций поистине непрост // XL научая конференция «Общество и государство в Китае». М., 2010. С.323-332. (Учён. зап. / Отд. Китая; Вып.2) * ''Го Сяо-ли''. [http://mexalib.com/view/44344 Мир трансцендентный и мир действительный: сравнительный анализ культурного мышления через призму произведений Достоевского, Конфуция и Лао-цзы] {{Wayback|url=http://mexalib.com/view/44344 |date=20190125232855 }} // [[Вопросы философии]]. 2013. № 3. С.103-111. * ''Гусаров В. Ф.'' Непоследовательность Конфуция и дуализм философии [[Чжу Си]] // Третья научная конференция «Общество и государство в Китае». Тезисы и доклады. Т.1. М., 1972. * ''[[Илюшечкин, Василий Павлович|Илюшечкин В. П.]]'' Конфуций и [[Шан Ян]] о путях объединения Китая // XVI Научная конференция «Общество и государство в Китае». Ч.I, М., 1985. С.36-42. * ''Карягин К. М.'' [http://elib.tomsk.ru/purl/1-9477/ Конфуций, его жизнь и философская деятельность : биографический очерк]{{Чедимчок шөлүг|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / с портр. Конфуция, гравир. в Лейпциге Геданом. — СПб.: Типография Ю. Н. Эрлих, 1891. — 77, [4] с., [1] л. ил., портр. ([[Жизнь замечательных людей]] : биографическая библиотека [[Павленков, Флорентий Фёдорович|Ф. Павленкова]]) * ''[[Кобзев, Артём Игоревич|Кобзев А. И.]]'' [http://phisci.ru/files/issues/2015/02/RJPS_2015-02_Kobzev.pdf Конфуций против Конфузия с глинозёма, или Уточнение данных о первом китайском философе и его главном произведении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181024231940/http://phisci.ru/files/issues/2015/02/RJPS_2015-02_Kobzev.pdf |date=2018-10-24 }} // [[Философские науки]]. 2015. № 2. С.78-106. * {{НФЭ|||А. И. Кобзев| ссылка=https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH019bdff3058c388087a2579b }} * ''[[Кравцова, Марина Евгеньевна|Кравцова М. Е.]]'', ''Баргачева В. Н.'' [http://www.synologia.ru/a/Культ_Конфуция Культ Конфуция] // [[Духовная культура Китая (энциклопедия)|Духовная культура Китая]]. — М., 2006. T.2. С.196-202. * ''[[Кычанов, Евгений Иванович|Кычанов Е. И.]]'' Тангутский апокриф о встрече Конфуция и Лао-цзы // XIX научная конференция по историографии и источниковедению истории стран Азии и Африки. — СПб., 1997. С.82-84. * ''[[Лукьянов, Анатолий Евгеньевич|Лукьянов А. Е.]]'' Лао-цзы и Конфуций: Философия Дао. — М.: [[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]], 2001. — 384 с. — ISBN 5-02-018122-6 * ''[[Малявин, Владимир Вячеславович|Малявин В. В.]]'' Конфуций. [1-е изд.] М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 1992. — 336 с. ([[ЖЗЛ]]) — ISBN 5-235-01702-1; 2-е изд., испр. и доп. 2001, — ISBN 978-5-235-03023-7; 3-е изд. 2007, — ISBN 978-5-235-03023-7; 4-е изд. 2010, — ISBN 978-5-235-03344-3. * ''[[Маслов, Алексей Александрович|Маслов А. А.]]'' [http://ec-dejavu.ru/c-2/Confucio.html Конфуций] // ''Маслов А. А.'' Китай: колокольца в пыли. Странствия мага и интеллектуала. — М.: [[Алетейа (издательство)|Алетейа]], 2003. С.100-115. * ''[[Переломов, Леонард Сергеевич|Переломов Л. С.]]'' Конфуций. Лунь Юй. Исследование; перевод древнекитайского, комментарии. Факсимильный текст Лунь юя с комментариями Чжу Си. — М.: Восточная литература, 1998. — 588 с. — ISBN 5 02 018024 6 * {{книга |автор=''[[Переломов, Леонард Сергеевич|Переломов Л. С]]''|часть= |ссылка часть= |заглавие=Конфуций: жизнь, учение, судьба |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Москва |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1993 |том= |страницы= |страниц=440 |серия= |isbn=5-02-017069-0 |тираж=| ref=Переломов Л.С. Конфуций}} * ''[[Попов, Павел Степанович|Попов П. С.]]'' Изречения Конфуция, учеников его и других лиц. — СПб., 1910. * ''Роузман, Генри''. О знании (чжи): дискурс-руководство к действию в «Аналектах» Конфуция // Сравнительная философия: Знание и вера в контексте диалога культур / Институт философии РАН. — М.: Восточная литература. 2008. С.20-28. (Сравнительная философия) — ISBN 978-5-02-036338-0. * ''Чепурковский Е. М.'' Соперник Конфуция: библиографическая заметка о философе [[Мо-цзы]] и об объективном изучении народных воззрений Китая. — [[Харбин]], 1928. * ''[[Ян Хиншун|Ян Хин-шун]]'', ''Донобаев А. Д.'' Этические концепции Конфуция и [[Ян Чжу]] // X научная конференция «Общество и государство в Китае» Ч.I. М., 1979. C. 195—206. * {{книга |автор=[[:en:Daniel Bonevac|Bonevac, Daniel]]; Phillips, Stephen |часть= |ссылка часть= |заглавие=Introduction to world philosophy |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2009 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=978-0-19-515231-9 |тираж= | ref=Bonevac, Phillips |язык= en }} * {{книга |автор=[[:en:Herrlee Glessner Creel|Creel, Herrlee Glessner]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= Confucius: The man and the myth |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=[[:en:John Day Company|John Day Company]] |год=1949 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=| ref=Creel}} * {{статья |автор=[[Дабс, Гомер|Dubs, Homer H.]] |заглавие=The political career of Confucius |ссылка= |язык= |издание={{нп3|Journal of the American Oriental Society|Journal of the American Oriental Society||Journal of the American Oriental Society}} |тип= |год=1946 |том=4 |номер=66 |страницы= |doi= |issn=| ref=Dubs}} * ''[[Головачёва, Лидия Ивановна|Golovacheva L. I.]]'' Confucious Is Not Plain, Indeed // Современная миссия конфуцианства — сборник докладов междунар. науч. конф. в память 2560 годовщины Конфуция. — Пекин, 2009. В 4 т. — С.405-415. 《儒学的当代使命——纪念孔子诞辰2560周年国际学术研讨会论文集(第四册)》 2009年. * {{книга |автор=[[:en:John M. Hobson|Hobson, John M.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=The Eastern origins of Western civilisation |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Cambridge |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=2004 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=| ref=Hobson}} * {{книга |автор=[[:en:Annping Chin|Chin, Ann-ping]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=The authentic Confucius: A life of thought and politics |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=[[:en:Charles Scribner's Sons|Scribner]] |год=2007 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=978-0-7432-4618-7 |тираж=| ref=Chin}} * {{книга |автор=Kong Demao; Ke Lan; Roberts, Rosemary|часть= |ссылка часть= |заглавие=The house of Confucius |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=[[:en:Hodder & Stoughton|Hodder & Stoughton]] |год=1988 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=| ref=Kong, Ke, Roberts}} * {{книга |автор=Parker, John |часть= |ссылка часть= |заглавие=Windows into China: The Jesuits and their books, 1580-1730 |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/windowsintochina00park|викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Trustees of the Public Library of the City of Boston |год=1977 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=0-89073-050-4 |тираж=| ref=Parker}} * {{книга |автор=[[:en:Peter C. Phan|Phan, Peter C.]] |часть=Catholicism and Confucianism: An intercultural and interreligious dialogue |ссылка часть= |заглавие=Catholicism and interreligious dialogue |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2012 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=978-0-19-982787-9 |тираж= | ref=Phan |язык= en }} * {{книга |автор=Rainey, Lee Dian|часть= |ссылка часть= |заглавие=Confucius & Confucianism: The essentials |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Oxford |издательство=[[:en:Wiley-Blackwell|Wiley-Blackwell]] |год=2010 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=978-1-4051-8841-8 |тираж=| ref=Rainey}} * {{статья |автор=Riegel, Jeffrey K.|заглавие=Poetry and the legend of Confucius's exile |ссылка= |язык= |издание=[[:en:Journal of the American Oriental Society|Journal of the American Oriental Society]] |тип= |год=1986 |том=106 |номер=1 |страницы= |doi= |issn=|ref=Riegel}} * {{книга |автор=[[:en:Xinzhong Yao|Yao Xinzhong]]|часть= |ссылка часть= |заглавие=Confucianism and Christianity: A Comparative Study of Jen and Agape |оригинал= |ссылка=https://books.google.com/books?id=BN47m0BHtLkC |викитека= |ответственный= |издание= |место=Brighton |издательство=[[:en:Sussex Academic Press|Sussex Academic Press]] |год=1997 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=1-898723-76-1 |тираж=| ref=Yao}} * {{книга |автор=Yao Xinzhong|часть= |ссылка часть= |заглавие=An Introduction to Confucianism |оригинал= |ссылка=https://books.google.com/books?id=tAE2OJ9bPG0C |викитека= |ответственный= |издание= |место=Cambridge |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=2000 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=0-521-64430-5 |тираж=| ref=Yao}} * ''[[:en:Jiyuan Yu|Yu, Jiyuan]]''. The Beginnings of Ethics: Confucius and Socrates // Asian Philosophy 15 (July 2005). Pр.173-89. * ''Yu, Jiyuan''. The Ethics of Confucius and Aristotle: Mirrors of Virtue. — [[Routledge]], 2007. — 276 p. — ISBN 978-0-415-95647-5. == Айтыглар == * [https://www.lunyu.ru/ Книга «Беседы и суждения» Конфуция, пять переводов на русский «на одной странице»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230807120752/https://lunyu.ru/ |date=2023-08-07 }} * [http://www.confucianism.ru/ Конфуций. Китайская философия.] * [http://www.confucius.org/index.html Труды Конфуция и сопутствующие материалы на 23 языках] (Confucius Publishing Co.Ltd.) * [http://china.kulichki.net/Religion.shtml Религия Китая] * {{cite web|ref=harv|last=Ahmad|first=Mirza Tahir|title=Confucianism|url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html|publisher=Ahmadiyya Muslim Community|year=???|accessdate=2010-11-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BR2MnGB7?url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html|archivedate=2012-10-15}} * {{cite web|ref=harv|last1=Baxter|first1=William H.|last2=Sagart|first2=Laurent|title=Baxter-Sagart Old Chinese reconstruction|url=http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207|date=2011-02-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BR2NLvdA?url=http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207|archivedate=2012-10-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425064509/http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207 |date=2012-04-25 }} * {{cite web | url=http://eng.bandao.cn/newsdetail.asp?id=4644 | title=Confucius descendents say DNA testing plan lacks wisdom | publisher=Bandao | date=2007-08-21 | ref=Bandao2007 | deadlink=404 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707013208/http://eng.bandao.cn/newsdetail.asp?id=4644 | archivedate=2011-07-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707013208/http://eng.bandao.cn/newsdetail.asp?id=4644 |date=2011-07-07 }} * {{cite web | url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2007-02/02/content_800011.htm | title=Confucius family tree to record female kin | publisher=China Daily | date=2007-02-02 | ref=China_Daily2007 | archiveurl=https://www.webcitation.org/6BRwBmiOI?url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2007-02/02/content_800011.htm | archivedate=2012-10-16 }} * {{cite web | url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-09/24/content_8733256.htm | title=Confucius' Family Tree Recorded biggest | publisher=China Daily | date=2009-09-24 | ref=China_Daily2009 | archiveurl=https://www.webcitation.org/6BRwFCB2G?url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-09/24/content_8733256.htm | archivedate=2012-10-16 }} * {{cite web | title=Confucius family tree revision ends with 2 mln descendants | url=http://en.ce.cn/National/culture/200901/04/t20090104_17866318.shtml | publisher=China Economic Net | date=2009-01-04 | ref=China_Economic_Net2009 | archiveurl=https://www.webcitation.org/6BR2O0bdh?url=http://en.ce.cn/National/culture/200901/04/t20090104_17866318.shtml | archivedate=2012-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101092536/http://en.ce.cn/National/culture/200901/04/t20090104_17866318.shtml |date=2012-11-01 }} * {{cite web | url=http://www.china.org.cn/english/culture/171840.htm | title=DNA Testing Adopted to Identify Confucius Descendants | publisher=China Internet Information Center | date=2006-06-19 | ref=China_Internet_Information_Center2006 | archiveurl=https://www.webcitation.org/6BR2TzWbG?url=http://www.china.org.cn/english/culture/171840.htm | archivedate=2012-10-15 }} * {{cite web | url=http://ye2.mofcom.gov.cn/aarticle/chinanews/200606/20060602462372.html | title=DNA test to clear up Confucius confusion | publisher=Ministry of Commerce of the People's Republic of China | date=2006-06-18 | ref=Ministry_of_Commerce_of_the_PRC2006 | archiveurl=https://www.webcitation.org/6BR2VqGNp?url=http://ye2.mofcom.gov.cn/aarticle/chinanews/200606/20060602462372.html | archivedate=2012-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114055952/http://ye2.mofcom.gov.cn/aarticle/chinanews/200606/20060602462372.html |date=2012-01-14 }} * {{статья|автор=Riegel, Jeffrey|заглавие=Confucius|ссылка=http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/confucius/|язык=|издание=[[The Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|издательство=[[:en:Stanford University Press|Stanford University Press]]|тип=|год=2012|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BR2WVqgT?url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/confucius/|archivedate=|ref=Riegel}} * {{cite web|ref=harv|last=Qiu|first=Jane|url=http://seedmagazine.com/content/article/inheriting_confucius/|title=Inheriting Confucius|publisher=Seed Magazine|date=2008-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BR2WxmCd?url=http://seedmagazine.com/content/article/inheriting_confucius/|archivedate=2012-10-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029141657/http://seedmagazine.com/content/article/inheriting_confucius/ |date=2012-10-29 }} * {{cite web|ref=harv|last=Yan|first=Liang|title=Updated Confucius family tree has two million members|url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/16/content_7616027.htm|publisher=Xinhua|date=2008-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121022002217/http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/16/content_7616027.htm|archivedate=2012-10-22|accessdate=2026-09-25}} * {{cite news | ref=harv | last=Zhou | first=Jing| title=New Confucius Genealogy out next year | url=http://www.china.org.cn/china/features/content_16696029.htm | date=2008-10-31 | publisher =[[:en:China Internet Information Center|China Internet Information Center]]}} salkcj9v6x22dtnr2y7p37d6w76wfq9 Сентябрь 24 0 14694 52975 51874 2026-11-11T02:57:33Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52975 wikitext text/x-wiki '''Сентябрь 24''' — григориан календарь ёзугаар чылдың 267 дугаар хүнү (хүндүлүг чылдарда 268 дугаар хүнү), ынчангаш чыл төнчүзүнге чедир 98 хонук арткан. == Болуушкуннар == * 1852 чыл – [[Анри Жиффар]] күштүг ужудуушкунну чедиишкинниг чедип алган. * 1869 чыл – Делегейде бир дугаар атомнуг авианосец «Энтерпрайз» деп корабльди далайже үндүрген. * 1877 чыл – Сейнань дайынынга уттурган соонда, Сайго Такамори Широямага бодун өлүрүп алган.<ref>https://yokaguide.com/sightseeing/7470.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250926060902/https://yokaguide.com/sightseeing/7470.html |date=2025-09-26 }}</ref> * 2000 чыл – Такахаси Наоко Сиднейниң Олимпий оюннарынга херээженнер аразынга марафонга алдын медальды чаалап алган. == Үндезин == [[Аңгылал:Хүнү]] pbiykrf5w3o888frj5nzi9xofveb55o Мох(көрей) 0 15137 52971 51364 2026-11-11T01:45:45Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 52971 wikitext text/x-wiki {{朝鮮の事物|state=|title=モッ|titlestyle=|picture-type=|picture=|caption=|hangeul=멋|hanja=|hiragana=|katakana=モッ|latin=mŏt}}'''Мох''' дээрге көрей эстетика-дыр . Тодаргай тодарадылгазы чок, ынчалза-даа ол нормадан ойталаашкынны, өскерлиишкинни, агымны, ритмни, ийленчек чарашты, дүрүм чок хевирлерни, онзагай чорукту, каттырынчыг чорукту болгаш хөглээшкинни илередип турар болгаш онзагай корей культураны илередип турар үнелиг чүүлдерни илередип турар. <ref>[https://kotobank.jp/word/%E3%83%A2%E3%83%83-1211508 モッ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129120508/https://kotobank.jp/word/%E3%83%A2%E3%83%83-1211508 |date=2021-11-29 }} [[世界大百科事典]]第2版、[[コトバンク]] (япон дыл)</ref> == Адаанда демдеглел == {{Примечания}} [[Аңгылал:Көрей]] gugfs6xhuiju6q2ikthoc97njex30s8 Майык:Potd/2026-11-11 10 15934 52952 2026-11-10T14:22:20Z Frhdkazan 1195 Чаа арын чаяатынган: «Kościelec view 2.jpg» 52952 wikitext text/x-wiki Kościelec view 2.jpg c3yx7hwsensc699k0chu69ehq3rwkao Майык:Motd/2026-11-11 10 15935 52953 2026-11-10T14:39:13Z Frhdkazan 1195 Чаа арын чаяатынган: «War cemetery Pöstlingberg in Linz, Upper Austria, Austria-hover VNr°0010.webm» 52953 wikitext text/x-wiki War cemetery Pöstlingberg in Linz, Upper Austria, Austria-hover VNr°0010.webm 44of93x6j63tub0273x55ro9ay2rh3f Майык:Potd/2026-11-12 10 15936 52954 2026-11-10T14:42:56Z Frhdkazan 1195 Чаа арын чаяатынган: «CZE-22-Czechoslovak National Bank-50 Korun (1929).jpg» 52954 wikitext text/x-wiki CZE-22-Czechoslovak National Bank-50 Korun (1929).jpg kimfqj3felt0kdkxncg8on5o4mzy1mv Майык:Motd/2026-11-12 10 15937 52955 2026-11-10T14:46:35Z Frhdkazan 1195 Чаа арын чаяатынган: «Mark Rounding W Class yacht Wild Horses by Don Ramey Logan.webm» 52955 wikitext text/x-wiki Mark Rounding W Class yacht Wild Horses by Don Ramey Logan.webm nlystg2t8eexz6fqn28s4kd8s8iju2t Майык:Potd/2026-11-13 10 15938 52980 2026-11-11T08:21:07Z Frhdkazan 1195 Чаа арын чаяатынган: «Indian Courser in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 07.jpg» 52980 wikitext text/x-wiki Indian Courser in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 07.jpg hu34k48jc4f1xf6r5z4odsgnxg4ml47 Майык:Motd/2026-11-13 10 15939 52981 2026-11-11T08:48:34Z Frhdkazan 1195 Чаа арын чаяатынган: «A Black Swan Swims in Newport Beach by Don Ramey Logan.webm» 52981 wikitext text/x-wiki A Black Swan Swims in Newport Beach by Don Ramey Logan.webm hil8obckthfc0ctjjf6peq0j1v7eerl