Wikipedia ugwiki https://ug.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B4_%D8%A8%DB%95%D8%AA MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter ۋاسىتە ئالاھىدە مۇنازىرە ئىشلەتكۈچى ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى Wikipedia Wikipediaمۇنازىرىسى ھۆججەت ھۆججەت مۇنازىرىسى MediaWiki MediaWiki مۇنازىرىسى قېلىپ قېلىپ مۇنازىرىسى ياردەم ياردەم مۇنازىرىسى تۈر تۈر مۇنازىرىسى TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3887 175790 169071 2026-05-09T05:26:55Z Kwamikagami 2197 175790 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> [[ھۆججەت:LASER.jpg|left|thumb]] لازىر---ئەسلى ئىنگىلىزچە LASER دىگەن سۆز بولوپ بىزگە روسچىدىن ئۆزلىشىپ كىرگەن.ئىنگىلىزچە قوزغىتىلغان رادىئاتسيە ئارقىلىق كۆچەيتىلگەن نۇردىگەن سۆزنىڭ قىسقارتىپ يىزىلىشى.لازىر نۇرى ئوخشاش دولقۇن ئۇزۇنلۇقىدىكى فوتونلار ئىقىمىنى تارقىتىدىغان نۇر مەنبەسى بولوپ ھىسابلىنىدۇ. [[ھۆججەت:Laser sizes.jpg|left|thumb]] [[ھۆججەت:Starfire_Optical_Range_-_sodium_laser.jpg|left|thumb]] يېقىنقى يىللاردىن بۇيان دوختۇرلار مېڭە ئوپېراتسىيىسىدە تىغ ئىشلەتمەستىن، بەلكى يىڭنە ئۇچى چوڭلۇقىدا يىغىلغان نۇر نۇقتىسىدىن پايدىلىنىپ ئوپېراتىسيە ئېلىپ بېرىپ، نېرۋىنىڭ كېسەللىك ئۆزگىرىش بولغان توقۇلمىلىرىنى چىقىرىپ تاشلاپ، يەنە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى باشقا نېرۋىنىڭ زەخىملىنىشىدىن ساقلىنالايدىغان بولدى. بۇ خىل ئاجايىپ نۇر نۇقتىسى ئىنسانىيەتكە بەخت ئېلىپ كېلىپ، ئۈمىد نۇرى، يەنى لازېر دەپ ئاتالدى. 1960- يىلى ئامېرىكا تۇنجى بولۇپ، دۇنيادىكى ئالاھىدە ئىقتىدارغا ئىگە بولغان تۇنجى يېڭى يورۇقلۇق مەنبەسى − لازېر ئەسۋابىنى تەتقىق قىلىپ مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشتى. ئارىدىن بىر يىل ئۆتكەندىن كېيىن، جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسى چاڭچۈن ئوپتىكا مېخانىزملىرى تەتقىقات ئورنى بۇ خىل يېڭى يورۇقلۇق مەنبەسىنى تەتقىق قىلىپ ياساپ چىقىشتا مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشتى. لازېر ئەسۋابىنىڭ بارلىققا كېلىشى ھازىرقى زامان پەن - تېخنىكا تەتقىقات تارىخىدىكى دەۋر بۆلگۈچ بىر چوڭ ئىش ھېسابلىنىدۇ. ئۇزاقتىن بۇيان، ئىنسانىيەت يۇقىرى يورۇش دەرىجىسىگە ئىگە، يەككە رەڭلىكلىكى ياخشى بولغان يورۇقلۇق مەنبەسىگە ئېرىشىشنى ئارزۇ قىلىپ كەلدى، لازېر ئەسۋابى ئىنتايىن يۇقىرى يورۇش دەرىجىسىگە ئىگە يورۇقلۇق مەنبەسى بولۇپ، ئۇ يېتەلەيدىغان يورۇش دەرىجىسى تەبىئەتتىكى يورۇش دەرىجىسى ئەڭ يۇقىرى بولغان يورۇقلۇق مەنبەسى − قۇياش يورۇقلۇقىدىن نەچچە ئون مىليارد ھەسسە يۇقىرى بولۇپ، بىر غايىۋى يەككە رەڭلىك يورۇقلۇق مەنبەسى ھېسابلىنىپ، يۇقىرى يەككە رەڭلىك خۇسۇسىيەتكە ئىگە. ئادەتتىكى گېلىي - نېئون لازېر ئەسۋابى چىقارغان دولقۇن ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن6328 ئانگىسترېم بولغان قىزىل نۇرنى ئېلىپ ئېيتساق، ئۇنىڭ دولقۇن ئۇزۇنلۇقىنىڭ دائىرىسى پەقەت10 مىليوندىن بىر ئانگىستېرىم (°A) پەرقلىنىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىر ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئۇ يۇقىرى يۆنىلىشچانلىققا ئىگە بولۇپ، يۆنىلىشلىك نۇرلار دەستىسى چېچىلىپ كەتمەي تۈز سىزىق بويىچە ئالدىغا تارقىلالايدۇ. لازېرنىڭ ئالاھىدە ئەۋزەل ئىقتىدارلىرى بولغانلىقتىن، سانائەت، يېزا ئىگىلىك، تېببىي داۋالاش - ساقلىقنى ساقلاش، ئالاقىلىشىش، ھەربىي ئىشلار ۋە پەن - تەتقىقات قاتارلىق نۇرغۇن ساھەلەردە كەڭ قوللىنىلماقتا. لازېرنى يىغىپ دىئامېتىرى m6 -10 دىن كىچىك يورۇقلۇق نۇقتىسى ھاسىل قىلىنسا، بۇ يورۇقلۇق نۇقتىسىغا ناھايىتى يۇقىرى ئېنېرگىيە توپلىنىدۇ - دە، قاتتىق قىزىل ياقۇت، داتلاشماس پولات قاتارلىقلارنى ئېرىتىۋېتەلەيدۇ ياكى ھورلاندۇرۇۋېتەلەيدۇ، شۇڭا بۇ ئارقىلىق نازۇكلۇق دەرىجىسى تەلىپى ئىنتايىن يۇقىرى بولغان ماشىنىسازلىق پىششىقلاپ ئىشلەش، مەسىلەن، لازېر ئارقىلىق كېسىش، تۆشۈك ئېچىش، كەپشەرلەشلەرنى ئېلىپ بېرىشقا بولىدۇ، بۇنىڭدا ئېنېرگىيە مەنبەسى تېجىلىپ، ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمى يۇقىرى كۆتۈرۈلۈپلا قالماي، يەنە ئاپتوماتلىشىشنى ئاسانلا ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولىدۇ. ئوخشاش بولمىغان دولقۇن ئۇزۇنلۇقى ياكى ئوخشاش بولمىغان مىقدار (ئۆلچەم) دىكى لازېر جانلىقلار ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئۆسۈشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ ياكى تورمۇزلاپ، بۇزغۇنچىلىق قىلىش رولىنى ئوينايدۇ، دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىقتا لازېردىن پايدىلىنىپ سورت يېتىشتۈرۈپ، زىرائەتلەر ۋە چارۋا مەھسۇلاتلىرىنىڭ مىقدارى ۋە سۈپىتىنى يۇقىرى كۆتۈرگىلى بولىدۇ. داۋالاش - ساقلىقنى ساقلاش ئىشلىرىدا، دىئاگنوز قويۇش، كېسەللىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش، ئوپېراتسىيە قىلىش، فىزىكىلىق داۋالاش، يىڭنە سانجىپ داۋالاش، ئىچكى ئەزانى كۆزىتىش ئەينىكى ئارقىلىق داۋالاش قاتارلىقلاردا لازېر ئىشلىتىلىپ، ئەنئەنىۋى تېببىي ئىلمىدە ھەل بولمىغان نۇرغۇن قىيىن مەسىلەر ھەل قىلىندى. لازېر ئوپتىكىلىق ئالاقىلىشىش، دۆلەت مۇداپىئەسىدە رازۋېدكا قىلىش ۋە قوغدىنىشلاردا ئىشلىتىلىدۇ. لازېر ئۇسۇلى ئارقىلىق يادرو ئېلېكتر ئىستانسىلىرىنىڭ يادرو يېقىلغۇسىنى ئىشلەپچىقىرىش ئەنئەنىۋى ئۇسۇلىدىكىگە قارىغاندا ئەرزان ۋە قۇلاي بولىدۇ. لازېرنىڭ قوللىنىلىشى ئۇنىڭ كەڭ ئىستىقبالىنى كۆرسىتىپ بەردى، لازېر ھەقىقەتەن ئىنسانىيەتنىڭ ئۈمىد نۇرىدۇر..<ref>[https://web.archive.org/web/20211127151351/http://bilqut.com/ بىلقۇت ئۇنىۋېرسال تور بېكىتى]</ref> == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:فىزىكا]] rq9boywwkgz4l9u9hg22jsjq9bre52p 175791 175790 2026-05-09T05:27:16Z Kwamikagami 2197 175791 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> [[ھۆججەت:LASER.jpg|left|thumb]] لازىر---ئەسلى ئىنگىلىزچە LASER دىگەن سۆز بولوپ بىزگە روسچىدىن ئۆزلىشىپ كىرگەن.ئىنگىلىزچە قوزغىتىلغان رادىئاتسيە ئارقىلىق كۆچەيتىلگەن نۇردىگەن سۆزنىڭ قىسقارتىپ يىزىلىشى.لازىر نۇرى ئوخشاش دولقۇن ئۇزۇنلۇقىدىكى فوتونلار ئىقىمىنى تارقىتىدىغان نۇر مەنبەسى بولوپ ھىسابلىنىدۇ. [[ھۆججەت:Laser sizes.jpg|left|thumb]] [[ھۆججەت:Starfire_Optical_Range_-_sodium_laser.jpg|left|upright|thumb]] يېقىنقى يىللاردىن بۇيان دوختۇرلار مېڭە ئوپېراتسىيىسىدە تىغ ئىشلەتمەستىن، بەلكى يىڭنە ئۇچى چوڭلۇقىدا يىغىلغان نۇر نۇقتىسىدىن پايدىلىنىپ ئوپېراتىسيە ئېلىپ بېرىپ، نېرۋىنىڭ كېسەللىك ئۆزگىرىش بولغان توقۇلمىلىرىنى چىقىرىپ تاشلاپ، يەنە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى باشقا نېرۋىنىڭ زەخىملىنىشىدىن ساقلىنالايدىغان بولدى. بۇ خىل ئاجايىپ نۇر نۇقتىسى ئىنسانىيەتكە بەخت ئېلىپ كېلىپ، ئۈمىد نۇرى، يەنى لازېر دەپ ئاتالدى. 1960- يىلى ئامېرىكا تۇنجى بولۇپ، دۇنيادىكى ئالاھىدە ئىقتىدارغا ئىگە بولغان تۇنجى يېڭى يورۇقلۇق مەنبەسى − لازېر ئەسۋابىنى تەتقىق قىلىپ مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشتى. ئارىدىن بىر يىل ئۆتكەندىن كېيىن، جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسى چاڭچۈن ئوپتىكا مېخانىزملىرى تەتقىقات ئورنى بۇ خىل يېڭى يورۇقلۇق مەنبەسىنى تەتقىق قىلىپ ياساپ چىقىشتا مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشتى. لازېر ئەسۋابىنىڭ بارلىققا كېلىشى ھازىرقى زامان پەن - تېخنىكا تەتقىقات تارىخىدىكى دەۋر بۆلگۈچ بىر چوڭ ئىش ھېسابلىنىدۇ. ئۇزاقتىن بۇيان، ئىنسانىيەت يۇقىرى يورۇش دەرىجىسىگە ئىگە، يەككە رەڭلىكلىكى ياخشى بولغان يورۇقلۇق مەنبەسىگە ئېرىشىشنى ئارزۇ قىلىپ كەلدى، لازېر ئەسۋابى ئىنتايىن يۇقىرى يورۇش دەرىجىسىگە ئىگە يورۇقلۇق مەنبەسى بولۇپ، ئۇ يېتەلەيدىغان يورۇش دەرىجىسى تەبىئەتتىكى يورۇش دەرىجىسى ئەڭ يۇقىرى بولغان يورۇقلۇق مەنبەسى − قۇياش يورۇقلۇقىدىن نەچچە ئون مىليارد ھەسسە يۇقىرى بولۇپ، بىر غايىۋى يەككە رەڭلىك يورۇقلۇق مەنبەسى ھېسابلىنىپ، يۇقىرى يەككە رەڭلىك خۇسۇسىيەتكە ئىگە. ئادەتتىكى گېلىي - نېئون لازېر ئەسۋابى چىقارغان دولقۇن ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن6328 ئانگىسترېم بولغان قىزىل نۇرنى ئېلىپ ئېيتساق، ئۇنىڭ دولقۇن ئۇزۇنلۇقىنىڭ دائىرىسى پەقەت10 مىليوندىن بىر ئانگىستېرىم (°A) پەرقلىنىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىر ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئۇ يۇقىرى يۆنىلىشچانلىققا ئىگە بولۇپ، يۆنىلىشلىك نۇرلار دەستىسى چېچىلىپ كەتمەي تۈز سىزىق بويىچە ئالدىغا تارقىلالايدۇ. لازېرنىڭ ئالاھىدە ئەۋزەل ئىقتىدارلىرى بولغانلىقتىن، سانائەت، يېزا ئىگىلىك، تېببىي داۋالاش - ساقلىقنى ساقلاش، ئالاقىلىشىش، ھەربىي ئىشلار ۋە پەن - تەتقىقات قاتارلىق نۇرغۇن ساھەلەردە كەڭ قوللىنىلماقتا. لازېرنى يىغىپ دىئامېتىرى m6 -10 دىن كىچىك يورۇقلۇق نۇقتىسى ھاسىل قىلىنسا، بۇ يورۇقلۇق نۇقتىسىغا ناھايىتى يۇقىرى ئېنېرگىيە توپلىنىدۇ - دە، قاتتىق قىزىل ياقۇت، داتلاشماس پولات قاتارلىقلارنى ئېرىتىۋېتەلەيدۇ ياكى ھورلاندۇرۇۋېتەلەيدۇ، شۇڭا بۇ ئارقىلىق نازۇكلۇق دەرىجىسى تەلىپى ئىنتايىن يۇقىرى بولغان ماشىنىسازلىق پىششىقلاپ ئىشلەش، مەسىلەن، لازېر ئارقىلىق كېسىش، تۆشۈك ئېچىش، كەپشەرلەشلەرنى ئېلىپ بېرىشقا بولىدۇ، بۇنىڭدا ئېنېرگىيە مەنبەسى تېجىلىپ، ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمى يۇقىرى كۆتۈرۈلۈپلا قالماي، يەنە ئاپتوماتلىشىشنى ئاسانلا ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولىدۇ. ئوخشاش بولمىغان دولقۇن ئۇزۇنلۇقى ياكى ئوخشاش بولمىغان مىقدار (ئۆلچەم) دىكى لازېر جانلىقلار ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئۆسۈشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ ياكى تورمۇزلاپ، بۇزغۇنچىلىق قىلىش رولىنى ئوينايدۇ، دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىقتا لازېردىن پايدىلىنىپ سورت يېتىشتۈرۈپ، زىرائەتلەر ۋە چارۋا مەھسۇلاتلىرىنىڭ مىقدارى ۋە سۈپىتىنى يۇقىرى كۆتۈرگىلى بولىدۇ. داۋالاش - ساقلىقنى ساقلاش ئىشلىرىدا، دىئاگنوز قويۇش، كېسەللىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش، ئوپېراتسىيە قىلىش، فىزىكىلىق داۋالاش، يىڭنە سانجىپ داۋالاش، ئىچكى ئەزانى كۆزىتىش ئەينىكى ئارقىلىق داۋالاش قاتارلىقلاردا لازېر ئىشلىتىلىپ، ئەنئەنىۋى تېببىي ئىلمىدە ھەل بولمىغان نۇرغۇن قىيىن مەسىلەر ھەل قىلىندى. لازېر ئوپتىكىلىق ئالاقىلىشىش، دۆلەت مۇداپىئەسىدە رازۋېدكا قىلىش ۋە قوغدىنىشلاردا ئىشلىتىلىدۇ. لازېر ئۇسۇلى ئارقىلىق يادرو ئېلېكتر ئىستانسىلىرىنىڭ يادرو يېقىلغۇسىنى ئىشلەپچىقىرىش ئەنئەنىۋى ئۇسۇلىدىكىگە قارىغاندا ئەرزان ۋە قۇلاي بولىدۇ. لازېرنىڭ قوللىنىلىشى ئۇنىڭ كەڭ ئىستىقبالىنى كۆرسىتىپ بەردى، لازېر ھەقىقەتەن ئىنسانىيەتنىڭ ئۈمىد نۇرىدۇر..<ref>[https://web.archive.org/web/20211127151351/http://bilqut.com/ بىلقۇت ئۇنىۋېرسال تور بېكىتى]</ref> == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:فىزىكا]] likysh2bzj7w3s3vhvlx9kneasv5tlt 175792 175791 2026-05-09T05:27:35Z Kwamikagami 2197 175792 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Segoe UI', 'Tahoma'"> [[ھۆججەت:LASER.jpg|left|thumb]] لازىر---ئەسلى ئىنگىلىزچە LASER دىگەن سۆز بولوپ بىزگە روسچىدىن ئۆزلىشىپ كىرگەن.ئىنگىلىزچە قوزغىتىلغان رادىئاتسيە ئارقىلىق كۆچەيتىلگەن نۇردىگەن سۆزنىڭ قىسقارتىپ يىزىلىشى.لازىر نۇرى ئوخشاش دولقۇن ئۇزۇنلۇقىدىكى فوتونلار ئىقىمىنى تارقىتىدىغان نۇر مەنبەسى بولوپ ھىسابلىنىدۇ. [[ھۆججەت:Laser sizes.jpg|left|upright|thumb]] [[ھۆججەت:Starfire_Optical_Range_-_sodium_laser.jpg|left|upright|thumb]] يېقىنقى يىللاردىن بۇيان دوختۇرلار مېڭە ئوپېراتسىيىسىدە تىغ ئىشلەتمەستىن، بەلكى يىڭنە ئۇچى چوڭلۇقىدا يىغىلغان نۇر نۇقتىسىدىن پايدىلىنىپ ئوپېراتىسيە ئېلىپ بېرىپ، نېرۋىنىڭ كېسەللىك ئۆزگىرىش بولغان توقۇلمىلىرىنى چىقىرىپ تاشلاپ، يەنە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى باشقا نېرۋىنىڭ زەخىملىنىشىدىن ساقلىنالايدىغان بولدى. بۇ خىل ئاجايىپ نۇر نۇقتىسى ئىنسانىيەتكە بەخت ئېلىپ كېلىپ، ئۈمىد نۇرى، يەنى لازېر دەپ ئاتالدى. 1960- يىلى ئامېرىكا تۇنجى بولۇپ، دۇنيادىكى ئالاھىدە ئىقتىدارغا ئىگە بولغان تۇنجى يېڭى يورۇقلۇق مەنبەسى − لازېر ئەسۋابىنى تەتقىق قىلىپ مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشتى. ئارىدىن بىر يىل ئۆتكەندىن كېيىن، جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسى چاڭچۈن ئوپتىكا مېخانىزملىرى تەتقىقات ئورنى بۇ خىل يېڭى يورۇقلۇق مەنبەسىنى تەتقىق قىلىپ ياساپ چىقىشتا مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشتى. لازېر ئەسۋابىنىڭ بارلىققا كېلىشى ھازىرقى زامان پەن - تېخنىكا تەتقىقات تارىخىدىكى دەۋر بۆلگۈچ بىر چوڭ ئىش ھېسابلىنىدۇ. ئۇزاقتىن بۇيان، ئىنسانىيەت يۇقىرى يورۇش دەرىجىسىگە ئىگە، يەككە رەڭلىكلىكى ياخشى بولغان يورۇقلۇق مەنبەسىگە ئېرىشىشنى ئارزۇ قىلىپ كەلدى، لازېر ئەسۋابى ئىنتايىن يۇقىرى يورۇش دەرىجىسىگە ئىگە يورۇقلۇق مەنبەسى بولۇپ، ئۇ يېتەلەيدىغان يورۇش دەرىجىسى تەبىئەتتىكى يورۇش دەرىجىسى ئەڭ يۇقىرى بولغان يورۇقلۇق مەنبەسى − قۇياش يورۇقلۇقىدىن نەچچە ئون مىليارد ھەسسە يۇقىرى بولۇپ، بىر غايىۋى يەككە رەڭلىك يورۇقلۇق مەنبەسى ھېسابلىنىپ، يۇقىرى يەككە رەڭلىك خۇسۇسىيەتكە ئىگە. ئادەتتىكى گېلىي - نېئون لازېر ئەسۋابى چىقارغان دولقۇن ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن6328 ئانگىسترېم بولغان قىزىل نۇرنى ئېلىپ ئېيتساق، ئۇنىڭ دولقۇن ئۇزۇنلۇقىنىڭ دائىرىسى پەقەت10 مىليوندىن بىر ئانگىستېرىم (°A) پەرقلىنىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىر ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئۇ يۇقىرى يۆنىلىشچانلىققا ئىگە بولۇپ، يۆنىلىشلىك نۇرلار دەستىسى چېچىلىپ كەتمەي تۈز سىزىق بويىچە ئالدىغا تارقىلالايدۇ. لازېرنىڭ ئالاھىدە ئەۋزەل ئىقتىدارلىرى بولغانلىقتىن، سانائەت، يېزا ئىگىلىك، تېببىي داۋالاش - ساقلىقنى ساقلاش، ئالاقىلىشىش، ھەربىي ئىشلار ۋە پەن - تەتقىقات قاتارلىق نۇرغۇن ساھەلەردە كەڭ قوللىنىلماقتا. لازېرنى يىغىپ دىئامېتىرى m6 -10 دىن كىچىك يورۇقلۇق نۇقتىسى ھاسىل قىلىنسا، بۇ يورۇقلۇق نۇقتىسىغا ناھايىتى يۇقىرى ئېنېرگىيە توپلىنىدۇ - دە، قاتتىق قىزىل ياقۇت، داتلاشماس پولات قاتارلىقلارنى ئېرىتىۋېتەلەيدۇ ياكى ھورلاندۇرۇۋېتەلەيدۇ، شۇڭا بۇ ئارقىلىق نازۇكلۇق دەرىجىسى تەلىپى ئىنتايىن يۇقىرى بولغان ماشىنىسازلىق پىششىقلاپ ئىشلەش، مەسىلەن، لازېر ئارقىلىق كېسىش، تۆشۈك ئېچىش، كەپشەرلەشلەرنى ئېلىپ بېرىشقا بولىدۇ، بۇنىڭدا ئېنېرگىيە مەنبەسى تېجىلىپ، ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمى يۇقىرى كۆتۈرۈلۈپلا قالماي، يەنە ئاپتوماتلىشىشنى ئاسانلا ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولىدۇ. ئوخشاش بولمىغان دولقۇن ئۇزۇنلۇقى ياكى ئوخشاش بولمىغان مىقدار (ئۆلچەم) دىكى لازېر جانلىقلار ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئۆسۈشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ ياكى تورمۇزلاپ، بۇزغۇنچىلىق قىلىش رولىنى ئوينايدۇ، دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىقتا لازېردىن پايدىلىنىپ سورت يېتىشتۈرۈپ، زىرائەتلەر ۋە چارۋا مەھسۇلاتلىرىنىڭ مىقدارى ۋە سۈپىتىنى يۇقىرى كۆتۈرگىلى بولىدۇ. داۋالاش - ساقلىقنى ساقلاش ئىشلىرىدا، دىئاگنوز قويۇش، كېسەللىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش، ئوپېراتسىيە قىلىش، فىزىكىلىق داۋالاش، يىڭنە سانجىپ داۋالاش، ئىچكى ئەزانى كۆزىتىش ئەينىكى ئارقىلىق داۋالاش قاتارلىقلاردا لازېر ئىشلىتىلىپ، ئەنئەنىۋى تېببىي ئىلمىدە ھەل بولمىغان نۇرغۇن قىيىن مەسىلەر ھەل قىلىندى. لازېر ئوپتىكىلىق ئالاقىلىشىش، دۆلەت مۇداپىئەسىدە رازۋېدكا قىلىش ۋە قوغدىنىشلاردا ئىشلىتىلىدۇ. لازېر ئۇسۇلى ئارقىلىق يادرو ئېلېكتر ئىستانسىلىرىنىڭ يادرو يېقىلغۇسىنى ئىشلەپچىقىرىش ئەنئەنىۋى ئۇسۇلىدىكىگە قارىغاندا ئەرزان ۋە قۇلاي بولىدۇ. لازېرنىڭ قوللىنىلىشى ئۇنىڭ كەڭ ئىستىقبالىنى كۆرسىتىپ بەردى، لازېر ھەقىقەتەن ئىنسانىيەتنىڭ ئۈمىد نۇرىدۇر..<ref>[https://web.archive.org/web/20211127151351/http://bilqut.com/ بىلقۇت ئۇنىۋېرسال تور بېكىتى]</ref> == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:فىزىكا]] n0l46jpknhfub9nu6cj4vrvgv6y9dqo 0 6477 175785 175413 2026-05-08T19:35:10Z ~2026-28068-08 25748 ئازراق 175785 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: left; margin: 0 0 1em 1em; font-size+1: 90%; width: 150px;" ! style="background: #ccf; text-align: center;" | <font size="+1">'''سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى'''</font> <font size="+0">المملكة العربية السعودية</font><br /> <font size="+0">al-Mamlaka l-ʻArabiyya s-Suʻūdiyya</font> <font size="+0">Suudi Arabistan</font> |- | {| class="sortable" | width=40% | [[ھۆججەت:Emblem of Saudi Arabia.svg|120px|center]] '''دۆلەت گېربى''' |[[ھۆججەت:Flag of Saudi Arabia.svg|200px|center]] '''دۆلەت بايرىقى''' |- |'''شۇئارى'''<br /><br /> |'''"لا إله إلا الله محمد رسول الله"'''<br />اللەتىن باشقا ئىلاھ يوقتۇر، مۇھەممەد اللەنىڭ رەسۇلى |- | width=30% |'''پايتەخت'''<small>&ئەڭ چوڭ شەھرى</small> |[[رىياد]] |- |'''تىلى''' |[[ئەرەب تىلى|ئەرەبچە]] |- |'''دىنى''' |[[ئىسلام]] |- |'''ھۆكۈمەت'''<br />- پادىشاھ - ۋەلىئەھد |مۇتلەق مۇنارخيىلىك پادىشاھلىق<br />[[سەلمان بىن ئابدۇلئەزىز]] [[مۇھەممەد بىن نايىڧ]] |- |'''قۇرۇلىشى''' <small>سەئۇدىي ئەرەبىستان پادىشاھلىقى</small> |1932- يىلى 9- ئاينىڭ 23- كۈنى |- |'''يەر مەيدانى'''<br />-سۇ |2,149,690 كلومتر2 (13نچى)<br />0.7% |- |'''نۇڧۇسى''' -زىچلىق |29.994.272 جان (43نچى) 12.3جان\كلومېتر2 |- |'''ئ.ئ.ئۇ.ق'''<br />-2013 تەخمىنەن -كىشى باشى |927,762 مىلىيارد دوللار 31،309 دوللار\كىشى |- |'''پۇل بىرلىكى''' |[[رىيال]] (SAR) |- |'''ۋاقت رايونى''' |ئە.ۋ.ر. UTC+3 |- |'''قاتناش''' |ئوڭدىن |- |'''خەلق.ارالىق تېلېڧون كودى''' |966+ |- |'''تور بەت''' |sa. |} |} '''سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى''' ({{ئەرەبچە|المملكة العربيّة السعوديّة}}), [[ئاسىيا|ئاسىيانىڭ]] غەربىگە، [[ئەرەب يېرىم ئارىلى|ئەرەب يېرىم ئارىلىغا]] جايلاشقان ئەڭ چوڭ دۆلەتتۇر. غەربىي شىمالدا [[ئىئوردانىيە]]، شىمال ۋە شەرقىي شىمالدا [[ئىراق]]، شەرقتە [[كۇۋەيت]]، [[قاتار]]، [[بەھرەين]] ۋە [[بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى]]، شەرقىي جەنۇبتا [[ئومان|ئۇممان]]، جەنۇبتا [[يەمەن]]، شەرقىي شىمالدا [[پارس قولتۇغى]] ۋە غەربتە [[قىزىل دېڭىز]] بىلەن قورشىلىپ تۇرىدۇ. بۇ يەرگە ئىككى مۇقەددەس مەسجىت توپرىغى ھەم دېيىلىدۇ. چۈنكى [[ئىسلام دىنى|ئىسلام دىنىغا]] كۆرە مۇقەددەس بولغان ئىككى شەھەر [[مەككە]] ۋە [[مەدىنە]] بۇ دۆلەتتە يەر ئالىدۇ. سەئۇدى ئەرەبىستان، [[ئوتتۇرا شەرق|ئوتتۇرا شەرقتىكى]] پۈتۈن پارس قولتۇغى ئەللىرىدە بولغانىدەك تىز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلماقتا. == تارىخچە == ئەرەب يېرىم ئارلىلىنىڭ بۈيۈك بىر قىسمىدا مىڭ يىللاردىن بېرى كۆچمەن قەبىلە ھاياتى سۈرۈلۈپ كەلگەن. ھەزرىتى [[مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام|مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ]] 571- يىلى [[مەككە]]دە توغۇلىشى، دۇنيا تارىخىدە يېڭى بىر دەۋىر باشلىتىپ، ئەرەبىستاننىڭ ئورنىنى يۈكسەلدۈرگەن بولسىمۇ، ئەمەسىي خانەدانىنىڭ، [[شام|شامنى]] پايتەخت قىلىشى بىلەن، ئىسلام ئالەمىنىڭ ئېغىرلىق مەركىزى [[سۇرىيە]] تەرەپكە قايدى (692). ئەرەب يېرىم ئارىلىنىڭ 16. ئەسردىن [[بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى|بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغا]] قەدەر، ئوسمانلى ئىدارەسىدە بولدى. 1730- يىللاردا ئوتتۇرىغا چىققان [[ۋەھھابىيلىك|ۋەھھابىي]] ھەرىكىتى 1745- يىلى سەئۇد ئائىلىسى تەرىپىدىن ئۆزلەشتۈرۈلدى. 1902- يىلى [[كۇۋەيت|كۇۋەيتتە]] سۈرگۈندە بولغان [[ئابدۇلئەزىز بىن سەئۇد]]، [[رىياد]]قا قايتىپ يېڭىدىن سىياسىي ئىزدىنىش يولىغا قويۇلدى. ئۇ يىللاردا ئوسمانلى دۆلىتى بۇ ئەھۋالنىڭ قارشىسىدا ئابدۇلئەزىزنىڭ دادىسى ئابدۇرراھماننى رىياد ھاكىمى تەئيىن ئەتتى. بالقان ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئوسمانلى ئەسكەرلىرىنىڭ بۇ رايوندا ئازىيىشىنى پۇرسەت بىلگەن نەجىت ئەمىرى ۋە ۋەھھابىي ئىمامى بولمىش ئابدۇلئەزىز بىن سەئۇد، ئىدارىي مەركەز بولمىش ھاسا\ئاھسانى قولغا كىرگۈزدى (1913). كېيىنچە 1921-1926 ئارىسى خائىل، [[مەككە]]، [[جىددە]] ۋە ئەسرنى قولغا كىرگۈزۈپ توپراقلىرىنى كېڭەيىتتى ۋە 1926- يىلى [[ھىجاز]] قىرالى، 1931- يىلى سەئۇدى ئەرەبىستان قىرالى (پادىشاھى) ئېلان قىلىندى. 1936- يىلى تۇنجى نېفىت زاپىسىنىڭ بايقىلىشى، ئەمما [[ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى|ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغىچە]] سالماقلىق بىر شەكىلدە نېفىت قۇدۇغى قېزىلمىغان بولسىمۇ، ئابدۇلئەزىز بىن سەئۇدنىڭ ئۆلىمىدىن (1953) كېيىن، ئورنىغا چىققان ئوغلى سەئۇد بىن ئابدۇلئەزىزدىن ئىتىبارەن ھەم قىرال ھەم باشۋەزىر بولدى، 1964- يىلى سەئۇدىي ئائىلە مەجلىسىنىڭ قارارى بىلەن تەختتىن تۈشۈرۈلدى ۋە ئورنىغا قېرىنداشى فايسال بىن ئابدۇلئەزىز چىقارىلدى (1964-11-02). مەملىكەتنى زامانەۋىيلەشتۈرۈشكە كىرىشكەن فايسال بىن ئابدۇلئەزىزنىڭ 1975- يىلى جىيەنلىرىدىن بىرى تەرەفىدىن ئۆلتۈرۈلىشىدىن سوڭرە، ئورنىغا چىققان ئۇكىسى [[خالىد بىن ئابدۇلئەزىز]]، 1979- يىلى [[مىسىر]] - [[ئىسرائىلىيە|ئىسرائىل]] تېنچلىق توىتامىغا شىددەت بىلەن قارشى چىقىش بىلەن بىرگە، [[ئەرەب]] - ئىسرائىل كېلىشەلمەسلىكىدە مۆتىدىل بىر سىياسەت تۇتتى. خالىد بىن ئابدۇلئەزىزنىڭ 1982- يىلدىكى ئۆلۈمى بىلەن ئورنىغا [[فەھد بىن ئابدۇلئەزىز]] ئۆتتى. ==مەمۇرىي رايونلىرى== سەئۇدى ئەرەبىستاندا 13 دانە ئۆلكە بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=400 style="margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ |- |align="center" colspan=2 |[[ھۆججەت: Saudi Arabia, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg |center|400x400px]]'''سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ ئۆلكىلىرى''' |- |} *1.[[جوف ئۆلكىسى]]; 2.[[شىمالىي ھۇدۇد ئۆلكىسى]]; *3.[[تەبۇك ئۆلكىسى]]؛ 4.[[ھائىل ئۆلكىسى]]؛ *5.[[مەدىنە ئۆلكىسى]]؛ 6.[[قاسسىم ئۆلكىسى]]؛ *7.[[مەككە ئۆلكىسى]]؛ 8.[[رىياد ئۆلكىسى]]؛ *9.[[شەرقىيە ئۆلكىسى]]؛ *10.[[باھا ئۆلكىسى]]؛ 11.[[ئاسىر ئۆلكىسى]]؛ *12. [[جازان ئۆلكىسى]]؛ 13.[[نەجران ئۆلكىسى]]؛ ==ئىقتىسادى== ==يەر تۈزۈلىشى==بهبنصسوبرمسظيورىظزسيرميزرزيظيزيزرزويؤنيؤزيزؤزيزي بعبتيورر ==بايلىقى== ==ئىقلىمى== ==بايراملىرى== *روزا ھېيت، نورمالدا 5 كۈن قويۇپ بېرىلىدۇ. مىسال: 2026-يىلى 20-مارت جۈمە روزا ھېيت، 19، 20، 21، 22، 23 قويۇپ بېرىلدى. *قۇربان ھېيت، نورمالدا 6 كۈن قويۇپ بېرىلىدۇ. مىسال: 2026-يىلى 27-ماي چاشەنبە قۇربان ھېيت، 26، 27، 28، 29، 30، 31 قويۇپ بېرىلدى. ==ساياھەتچىلىكى== ==سىياسىتى== پادىشاھلىرى: *1. عبد العزيز بن عبد الرحمن آل سعود. 1932-1953 *2. سعود بن عبد العزيز آل سعود. 1953-1964 *3. فيصل بن عبدالعزيز آل سعود. 1964-1975 *4. خالد بن عبد العزيز آل سعود. 1975-1982 *5. فهد بن عبد العزيز آل سعود. 1982-2005 *6. عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود. 2005-2015 *7. سلمان بن عبد العزیز آل سعود. 2015-ھازىرغىچە ==باشقىلار== [[سەئۇدى ئەرەبىستان ئىقامىتى]] *قىزىل دېڭىز 13:10 - رىياد 15:05، پەيشەنبىدىن باشقا ھەر كۈن *قىزىل دېڭىز 16:35 - رىياد 18:30، پەيشەنبە *قىزىل دېڭىز 09:50 - جىددە 11:05، دۈشەنبە *قىزىل دېڭىز 13:10 - جىددە 14:25، پەيشەنبە *قىزىل دېڭىز 15:10 - جىددە 16:25، شەنبە - ئۈرۈمچى رىياد ئۇچۇشلىرى 2026-يىلى 6-ئاينىڭ 16-كۈنى باشلايدۇ. تەپسىلاتى تۆۋەندىكىچە: *ئۈرۈمچى 20:30 - رىياد 22:30، CZ8807، سەيشەنبە ۋە شەنبە *رىياد 00:30 - ئۈرۈمچى 11:30، CZ8808 چارشەنبە ۋە يەكشەنبە *رىياد 21:35 - شاڭخەي 13:05 (+1)، MU 270، چارشەنبە، پەيشەنبە، جۈمە، شەنبە، يەكشەنبە؛ *رىياد 21:35 - شاڭخەي 13:05 (+1)، SV 6841، چارشەنبە، پەيشەنبە، جۈمە، شەنبە، يەكشەنبە؛ *رىياد 20:05 - بېيجىڭ 09:35، CA 790، دۈشەنبە، سەيشەنبە پەيشەنبە، جۈمە، شەنبە *رىياد 02:20 - بېيجىڭ 17:05، SV 888، چارشەنبە، يەكشەنبە *رىياد 23:45 - گۇاڭجۇ 13:30 (+1)، SV 884، دۈشەنبە، چارشەنبە، جۈمە *جىددە 01:05 - گۇاڭجۇ 15:25، SV 882، دۈشەنبە، چارشەنبە، جۈمە ==مەنبەلەر== ===سىرتقى ئۇلانمىلار=== {{ئاسىيا}} == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:دۆلەتلەر]] [[تۈر:غەربىي ئاسىيا]] 9h7z0b1iengpujnhvotjoyi8ojf7gds 175786 175785 2026-05-08T19:41:20Z ~2026-28068-08 25748 /* بايراملىرى */ 175786 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: left; margin: 0 0 1em 1em; font-size+1: 90%; width: 150px;" ! style="background: #ccf; text-align: center;" | <font size="+1">'''سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى'''</font> <font size="+0">المملكة العربية السعودية</font><br /> <font size="+0">al-Mamlaka l-ʻArabiyya s-Suʻūdiyya</font> <font size="+0">Suudi Arabistan</font> |- | {| class="sortable" | width=40% | [[ھۆججەت:Emblem of Saudi Arabia.svg|120px|center]] '''دۆلەت گېربى''' |[[ھۆججەت:Flag of Saudi Arabia.svg|200px|center]] '''دۆلەت بايرىقى''' |- |'''شۇئارى'''<br /><br /> |'''"لا إله إلا الله محمد رسول الله"'''<br />اللەتىن باشقا ئىلاھ يوقتۇر، مۇھەممەد اللەنىڭ رەسۇلى |- | width=30% |'''پايتەخت'''<small>&ئەڭ چوڭ شەھرى</small> |[[رىياد]] |- |'''تىلى''' |[[ئەرەب تىلى|ئەرەبچە]] |- |'''دىنى''' |[[ئىسلام]] |- |'''ھۆكۈمەت'''<br />- پادىشاھ - ۋەلىئەھد |مۇتلەق مۇنارخيىلىك پادىشاھلىق<br />[[سەلمان بىن ئابدۇلئەزىز]] [[مۇھەممەد بىن نايىڧ]] |- |'''قۇرۇلىشى''' <small>سەئۇدىي ئەرەبىستان پادىشاھلىقى</small> |1932- يىلى 9- ئاينىڭ 23- كۈنى |- |'''يەر مەيدانى'''<br />-سۇ |2,149,690 كلومتر2 (13نچى)<br />0.7% |- |'''نۇڧۇسى''' -زىچلىق |29.994.272 جان (43نچى) 12.3جان\كلومېتر2 |- |'''ئ.ئ.ئۇ.ق'''<br />-2013 تەخمىنەن -كىشى باشى |927,762 مىلىيارد دوللار 31،309 دوللار\كىشى |- |'''پۇل بىرلىكى''' |[[رىيال]] (SAR) |- |'''ۋاقت رايونى''' |ئە.ۋ.ر. UTC+3 |- |'''قاتناش''' |ئوڭدىن |- |'''خەلق.ارالىق تېلېڧون كودى''' |966+ |- |'''تور بەت''' |sa. |} |} '''سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى''' ({{ئەرەبچە|المملكة العربيّة السعوديّة}}), [[ئاسىيا|ئاسىيانىڭ]] غەربىگە، [[ئەرەب يېرىم ئارىلى|ئەرەب يېرىم ئارىلىغا]] جايلاشقان ئەڭ چوڭ دۆلەتتۇر. غەربىي شىمالدا [[ئىئوردانىيە]]، شىمال ۋە شەرقىي شىمالدا [[ئىراق]]، شەرقتە [[كۇۋەيت]]، [[قاتار]]، [[بەھرەين]] ۋە [[بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى]]، شەرقىي جەنۇبتا [[ئومان|ئۇممان]]، جەنۇبتا [[يەمەن]]، شەرقىي شىمالدا [[پارس قولتۇغى]] ۋە غەربتە [[قىزىل دېڭىز]] بىلەن قورشىلىپ تۇرىدۇ. بۇ يەرگە ئىككى مۇقەددەس مەسجىت توپرىغى ھەم دېيىلىدۇ. چۈنكى [[ئىسلام دىنى|ئىسلام دىنىغا]] كۆرە مۇقەددەس بولغان ئىككى شەھەر [[مەككە]] ۋە [[مەدىنە]] بۇ دۆلەتتە يەر ئالىدۇ. سەئۇدى ئەرەبىستان، [[ئوتتۇرا شەرق|ئوتتۇرا شەرقتىكى]] پۈتۈن پارس قولتۇغى ئەللىرىدە بولغانىدەك تىز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلماقتا. == تارىخچە == ئەرەب يېرىم ئارلىلىنىڭ بۈيۈك بىر قىسمىدا مىڭ يىللاردىن بېرى كۆچمەن قەبىلە ھاياتى سۈرۈلۈپ كەلگەن. ھەزرىتى [[مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام|مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ]] 571- يىلى [[مەككە]]دە توغۇلىشى، دۇنيا تارىخىدە يېڭى بىر دەۋىر باشلىتىپ، ئەرەبىستاننىڭ ئورنىنى يۈكسەلدۈرگەن بولسىمۇ، ئەمەسىي خانەدانىنىڭ، [[شام|شامنى]] پايتەخت قىلىشى بىلەن، ئىسلام ئالەمىنىڭ ئېغىرلىق مەركىزى [[سۇرىيە]] تەرەپكە قايدى (692). ئەرەب يېرىم ئارىلىنىڭ 16. ئەسردىن [[بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى|بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغا]] قەدەر، ئوسمانلى ئىدارەسىدە بولدى. 1730- يىللاردا ئوتتۇرىغا چىققان [[ۋەھھابىيلىك|ۋەھھابىي]] ھەرىكىتى 1745- يىلى سەئۇد ئائىلىسى تەرىپىدىن ئۆزلەشتۈرۈلدى. 1902- يىلى [[كۇۋەيت|كۇۋەيتتە]] سۈرگۈندە بولغان [[ئابدۇلئەزىز بىن سەئۇد]]، [[رىياد]]قا قايتىپ يېڭىدىن سىياسىي ئىزدىنىش يولىغا قويۇلدى. ئۇ يىللاردا ئوسمانلى دۆلىتى بۇ ئەھۋالنىڭ قارشىسىدا ئابدۇلئەزىزنىڭ دادىسى ئابدۇرراھماننى رىياد ھاكىمى تەئيىن ئەتتى. بالقان ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئوسمانلى ئەسكەرلىرىنىڭ بۇ رايوندا ئازىيىشىنى پۇرسەت بىلگەن نەجىت ئەمىرى ۋە ۋەھھابىي ئىمامى بولمىش ئابدۇلئەزىز بىن سەئۇد، ئىدارىي مەركەز بولمىش ھاسا\ئاھسانى قولغا كىرگۈزدى (1913). كېيىنچە 1921-1926 ئارىسى خائىل، [[مەككە]]، [[جىددە]] ۋە ئەسرنى قولغا كىرگۈزۈپ توپراقلىرىنى كېڭەيىتتى ۋە 1926- يىلى [[ھىجاز]] قىرالى، 1931- يىلى سەئۇدى ئەرەبىستان قىرالى (پادىشاھى) ئېلان قىلىندى. 1936- يىلى تۇنجى نېفىت زاپىسىنىڭ بايقىلىشى، ئەمما [[ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى|ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغىچە]] سالماقلىق بىر شەكىلدە نېفىت قۇدۇغى قېزىلمىغان بولسىمۇ، ئابدۇلئەزىز بىن سەئۇدنىڭ ئۆلىمىدىن (1953) كېيىن، ئورنىغا چىققان ئوغلى سەئۇد بىن ئابدۇلئەزىزدىن ئىتىبارەن ھەم قىرال ھەم باشۋەزىر بولدى، 1964- يىلى سەئۇدىي ئائىلە مەجلىسىنىڭ قارارى بىلەن تەختتىن تۈشۈرۈلدى ۋە ئورنىغا قېرىنداشى فايسال بىن ئابدۇلئەزىز چىقارىلدى (1964-11-02). مەملىكەتنى زامانەۋىيلەشتۈرۈشكە كىرىشكەن فايسال بىن ئابدۇلئەزىزنىڭ 1975- يىلى جىيەنلىرىدىن بىرى تەرەفىدىن ئۆلتۈرۈلىشىدىن سوڭرە، ئورنىغا چىققان ئۇكىسى [[خالىد بىن ئابدۇلئەزىز]]، 1979- يىلى [[مىسىر]] - [[ئىسرائىلىيە|ئىسرائىل]] تېنچلىق توىتامىغا شىددەت بىلەن قارشى چىقىش بىلەن بىرگە، [[ئەرەب]] - ئىسرائىل كېلىشەلمەسلىكىدە مۆتىدىل بىر سىياسەت تۇتتى. خالىد بىن ئابدۇلئەزىزنىڭ 1982- يىلدىكى ئۆلۈمى بىلەن ئورنىغا [[فەھد بىن ئابدۇلئەزىز]] ئۆتتى. ==مەمۇرىي رايونلىرى== سەئۇدى ئەرەبىستاندا 13 دانە ئۆلكە بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=400 style="margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ |- |align="center" colspan=2 |[[ھۆججەت: Saudi Arabia, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg |center|400x400px]]'''سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ ئۆلكىلىرى''' |- |} *1.[[جوف ئۆلكىسى]]; 2.[[شىمالىي ھۇدۇد ئۆلكىسى]]; *3.[[تەبۇك ئۆلكىسى]]؛ 4.[[ھائىل ئۆلكىسى]]؛ *5.[[مەدىنە ئۆلكىسى]]؛ 6.[[قاسسىم ئۆلكىسى]]؛ *7.[[مەككە ئۆلكىسى]]؛ 8.[[رىياد ئۆلكىسى]]؛ *9.[[شەرقىيە ئۆلكىسى]]؛ *10.[[باھا ئۆلكىسى]]؛ 11.[[ئاسىر ئۆلكىسى]]؛ *12. [[جازان ئۆلكىسى]]؛ 13.[[نەجران ئۆلكىسى]]؛ ==ئىقتىسادى== ==يەر تۈزۈلىشى==بهبنصسوبرمسظيورىظزسيرميزرزيظيزيزرزويؤنيؤزيزؤزيزي بعبتيورر ==بايلىقى== ==ئىقلىمى== ==بايراملىرى== *روزا ھېيت، نورمالدا 5 كۈن قويۇپ بېرىلىدۇ. مىسال: 2026-يىلى 20-مارت جۈمە روزا ھېيت، 19، 20، 21، 22، 23 قويۇپ بېرىلدى. مىسال: 2027-يىلى 09-مارت سەيشەنبە روزا ھېيت، 08، 09، 10، 11، 12 قويۇپ بېرىلدى. *قۇربان ھېيت، نورمالدا 6 كۈن قويۇپ بېرىلىدۇ. مىسال: 2026-يىلى 27-ماي چاشەنبە قۇربان ھېيت، 26، 27، 28، 29، 30، 31 قويۇپ بېرىلدى. ==ساياھەتچىلىكى== ==سىياسىتى== پادىشاھلىرى: *1. عبد العزيز بن عبد الرحمن آل سعود. 1932-1953 *2. سعود بن عبد العزيز آل سعود. 1953-1964 *3. فيصل بن عبدالعزيز آل سعود. 1964-1975 *4. خالد بن عبد العزيز آل سعود. 1975-1982 *5. فهد بن عبد العزيز آل سعود. 1982-2005 *6. عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود. 2005-2015 *7. سلمان بن عبد العزیز آل سعود. 2015-ھازىرغىچە ==باشقىلار== [[سەئۇدى ئەرەبىستان ئىقامىتى]] *قىزىل دېڭىز 13:10 - رىياد 15:05، پەيشەنبىدىن باشقا ھەر كۈن *قىزىل دېڭىز 16:35 - رىياد 18:30، پەيشەنبە *قىزىل دېڭىز 09:50 - جىددە 11:05، دۈشەنبە *قىزىل دېڭىز 13:10 - جىددە 14:25، پەيشەنبە *قىزىل دېڭىز 15:10 - جىددە 16:25، شەنبە - ئۈرۈمچى رىياد ئۇچۇشلىرى 2026-يىلى 6-ئاينىڭ 16-كۈنى باشلايدۇ. تەپسىلاتى تۆۋەندىكىچە: *ئۈرۈمچى 20:30 - رىياد 22:30، CZ8807، سەيشەنبە ۋە شەنبە *رىياد 00:30 - ئۈرۈمچى 11:30، CZ8808 چارشەنبە ۋە يەكشەنبە *رىياد 21:35 - شاڭخەي 13:05 (+1)، MU 270، چارشەنبە، پەيشەنبە، جۈمە، شەنبە، يەكشەنبە؛ *رىياد 21:35 - شاڭخەي 13:05 (+1)، SV 6841، چارشەنبە، پەيشەنبە، جۈمە، شەنبە، يەكشەنبە؛ *رىياد 20:05 - بېيجىڭ 09:35، CA 790، دۈشەنبە، سەيشەنبە پەيشەنبە، جۈمە، شەنبە *رىياد 02:20 - بېيجىڭ 17:05، SV 888، چارشەنبە، يەكشەنبە *رىياد 23:45 - گۇاڭجۇ 13:30 (+1)، SV 884، دۈشەنبە، چارشەنبە، جۈمە *جىددە 01:05 - گۇاڭجۇ 15:25، SV 882، دۈشەنبە، چارشەنبە، جۈمە ==مەنبەلەر== ===سىرتقى ئۇلانمىلار=== {{ئاسىيا}} == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:دۆلەتلەر]] [[تۈر:غەربىي ئاسىيا]] 37d9p1v6spqh49kjn6jfm4rn2y9a08g 175787 175786 2026-05-08T19:47:43Z ~2026-28068-08 25748 /* بايراملىرى */ 175787 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: left; margin: 0 0 1em 1em; font-size+1: 90%; width: 150px;" ! style="background: #ccf; text-align: center;" | <font size="+1">'''سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى'''</font> <font size="+0">المملكة العربية السعودية</font><br /> <font size="+0">al-Mamlaka l-ʻArabiyya s-Suʻūdiyya</font> <font size="+0">Suudi Arabistan</font> |- | {| class="sortable" | width=40% | [[ھۆججەت:Emblem of Saudi Arabia.svg|120px|center]] '''دۆلەت گېربى''' |[[ھۆججەت:Flag of Saudi Arabia.svg|200px|center]] '''دۆلەت بايرىقى''' |- |'''شۇئارى'''<br /><br /> |'''"لا إله إلا الله محمد رسول الله"'''<br />اللەتىن باشقا ئىلاھ يوقتۇر، مۇھەممەد اللەنىڭ رەسۇلى |- | width=30% |'''پايتەخت'''<small>&ئەڭ چوڭ شەھرى</small> |[[رىياد]] |- |'''تىلى''' |[[ئەرەب تىلى|ئەرەبچە]] |- |'''دىنى''' |[[ئىسلام]] |- |'''ھۆكۈمەت'''<br />- پادىشاھ - ۋەلىئەھد |مۇتلەق مۇنارخيىلىك پادىشاھلىق<br />[[سەلمان بىن ئابدۇلئەزىز]] [[مۇھەممەد بىن نايىڧ]] |- |'''قۇرۇلىشى''' <small>سەئۇدىي ئەرەبىستان پادىشاھلىقى</small> |1932- يىلى 9- ئاينىڭ 23- كۈنى |- |'''يەر مەيدانى'''<br />-سۇ |2,149,690 كلومتر2 (13نچى)<br />0.7% |- |'''نۇڧۇسى''' -زىچلىق |29.994.272 جان (43نچى) 12.3جان\كلومېتر2 |- |'''ئ.ئ.ئۇ.ق'''<br />-2013 تەخمىنەن -كىشى باشى |927,762 مىلىيارد دوللار 31،309 دوللار\كىشى |- |'''پۇل بىرلىكى''' |[[رىيال]] (SAR) |- |'''ۋاقت رايونى''' |ئە.ۋ.ر. UTC+3 |- |'''قاتناش''' |ئوڭدىن |- |'''خەلق.ارالىق تېلېڧون كودى''' |966+ |- |'''تور بەت''' |sa. |} |} '''سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى''' ({{ئەرەبچە|المملكة العربيّة السعوديّة}}), [[ئاسىيا|ئاسىيانىڭ]] غەربىگە، [[ئەرەب يېرىم ئارىلى|ئەرەب يېرىم ئارىلىغا]] جايلاشقان ئەڭ چوڭ دۆلەتتۇر. غەربىي شىمالدا [[ئىئوردانىيە]]، شىمال ۋە شەرقىي شىمالدا [[ئىراق]]، شەرقتە [[كۇۋەيت]]، [[قاتار]]، [[بەھرەين]] ۋە [[بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى]]، شەرقىي جەنۇبتا [[ئومان|ئۇممان]]، جەنۇبتا [[يەمەن]]، شەرقىي شىمالدا [[پارس قولتۇغى]] ۋە غەربتە [[قىزىل دېڭىز]] بىلەن قورشىلىپ تۇرىدۇ. بۇ يەرگە ئىككى مۇقەددەس مەسجىت توپرىغى ھەم دېيىلىدۇ. چۈنكى [[ئىسلام دىنى|ئىسلام دىنىغا]] كۆرە مۇقەددەس بولغان ئىككى شەھەر [[مەككە]] ۋە [[مەدىنە]] بۇ دۆلەتتە يەر ئالىدۇ. سەئۇدى ئەرەبىستان، [[ئوتتۇرا شەرق|ئوتتۇرا شەرقتىكى]] پۈتۈن پارس قولتۇغى ئەللىرىدە بولغانىدەك تىز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلماقتا. == تارىخچە == ئەرەب يېرىم ئارلىلىنىڭ بۈيۈك بىر قىسمىدا مىڭ يىللاردىن بېرى كۆچمەن قەبىلە ھاياتى سۈرۈلۈپ كەلگەن. ھەزرىتى [[مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام|مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ]] 571- يىلى [[مەككە]]دە توغۇلىشى، دۇنيا تارىخىدە يېڭى بىر دەۋىر باشلىتىپ، ئەرەبىستاننىڭ ئورنىنى يۈكسەلدۈرگەن بولسىمۇ، ئەمەسىي خانەدانىنىڭ، [[شام|شامنى]] پايتەخت قىلىشى بىلەن، ئىسلام ئالەمىنىڭ ئېغىرلىق مەركىزى [[سۇرىيە]] تەرەپكە قايدى (692). ئەرەب يېرىم ئارىلىنىڭ 16. ئەسردىن [[بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى|بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغا]] قەدەر، ئوسمانلى ئىدارەسىدە بولدى. 1730- يىللاردا ئوتتۇرىغا چىققان [[ۋەھھابىيلىك|ۋەھھابىي]] ھەرىكىتى 1745- يىلى سەئۇد ئائىلىسى تەرىپىدىن ئۆزلەشتۈرۈلدى. 1902- يىلى [[كۇۋەيت|كۇۋەيتتە]] سۈرگۈندە بولغان [[ئابدۇلئەزىز بىن سەئۇد]]، [[رىياد]]قا قايتىپ يېڭىدىن سىياسىي ئىزدىنىش يولىغا قويۇلدى. ئۇ يىللاردا ئوسمانلى دۆلىتى بۇ ئەھۋالنىڭ قارشىسىدا ئابدۇلئەزىزنىڭ دادىسى ئابدۇرراھماننى رىياد ھاكىمى تەئيىن ئەتتى. بالقان ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئوسمانلى ئەسكەرلىرىنىڭ بۇ رايوندا ئازىيىشىنى پۇرسەت بىلگەن نەجىت ئەمىرى ۋە ۋەھھابىي ئىمامى بولمىش ئابدۇلئەزىز بىن سەئۇد، ئىدارىي مەركەز بولمىش ھاسا\ئاھسانى قولغا كىرگۈزدى (1913). كېيىنچە 1921-1926 ئارىسى خائىل، [[مەككە]]، [[جىددە]] ۋە ئەسرنى قولغا كىرگۈزۈپ توپراقلىرىنى كېڭەيىتتى ۋە 1926- يىلى [[ھىجاز]] قىرالى، 1931- يىلى سەئۇدى ئەرەبىستان قىرالى (پادىشاھى) ئېلان قىلىندى. 1936- يىلى تۇنجى نېفىت زاپىسىنىڭ بايقىلىشى، ئەمما [[ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى|ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغىچە]] سالماقلىق بىر شەكىلدە نېفىت قۇدۇغى قېزىلمىغان بولسىمۇ، ئابدۇلئەزىز بىن سەئۇدنىڭ ئۆلىمىدىن (1953) كېيىن، ئورنىغا چىققان ئوغلى سەئۇد بىن ئابدۇلئەزىزدىن ئىتىبارەن ھەم قىرال ھەم باشۋەزىر بولدى، 1964- يىلى سەئۇدىي ئائىلە مەجلىسىنىڭ قارارى بىلەن تەختتىن تۈشۈرۈلدى ۋە ئورنىغا قېرىنداشى فايسال بىن ئابدۇلئەزىز چىقارىلدى (1964-11-02). مەملىكەتنى زامانەۋىيلەشتۈرۈشكە كىرىشكەن فايسال بىن ئابدۇلئەزىزنىڭ 1975- يىلى جىيەنلىرىدىن بىرى تەرەفىدىن ئۆلتۈرۈلىشىدىن سوڭرە، ئورنىغا چىققان ئۇكىسى [[خالىد بىن ئابدۇلئەزىز]]، 1979- يىلى [[مىسىر]] - [[ئىسرائىلىيە|ئىسرائىل]] تېنچلىق توىتامىغا شىددەت بىلەن قارشى چىقىش بىلەن بىرگە، [[ئەرەب]] - ئىسرائىل كېلىشەلمەسلىكىدە مۆتىدىل بىر سىياسەت تۇتتى. خالىد بىن ئابدۇلئەزىزنىڭ 1982- يىلدىكى ئۆلۈمى بىلەن ئورنىغا [[فەھد بىن ئابدۇلئەزىز]] ئۆتتى. ==مەمۇرىي رايونلىرى== سەئۇدى ئەرەبىستاندا 13 دانە ئۆلكە بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=400 style="margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ |- |align="center" colspan=2 |[[ھۆججەت: Saudi Arabia, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg |center|400x400px]]'''سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ ئۆلكىلىرى''' |- |} *1.[[جوف ئۆلكىسى]]; 2.[[شىمالىي ھۇدۇد ئۆلكىسى]]; *3.[[تەبۇك ئۆلكىسى]]؛ 4.[[ھائىل ئۆلكىسى]]؛ *5.[[مەدىنە ئۆلكىسى]]؛ 6.[[قاسسىم ئۆلكىسى]]؛ *7.[[مەككە ئۆلكىسى]]؛ 8.[[رىياد ئۆلكىسى]]؛ *9.[[شەرقىيە ئۆلكىسى]]؛ *10.[[باھا ئۆلكىسى]]؛ 11.[[ئاسىر ئۆلكىسى]]؛ *12. [[جازان ئۆلكىسى]]؛ 13.[[نەجران ئۆلكىسى]]؛ ==ئىقتىسادى== ==يەر تۈزۈلىشى==بهبنصسوبرمسظيورىظزسيرميزرزيظيزيزرزويؤنيؤزيزؤزيزي بعبتيورر ==بايلىقى== ==ئىقلىمى== ==بايراملىرى== *روزا ھېيت، نورمالدا 5 كۈن قويۇپ بېرىلىدۇ. مىسال: 2026-يىلى 20-مارت جۈمە روزا ھېيت، 19، 20، 21، 22، 23 قويۇپ بېرىلدى. مىسال: 2027-يىلى 09-مارت سەيشەنبە روزا ھېيت، 08، 09، 10، 11، 12 قويۇپ بېرىلىدۇ. *قۇربان ھېيت، نورمالدا 6 كۈن قويۇپ بېرىلىدۇ. مىسال: 2026-يىلى 27-ماي چاشەنبە قۇربان ھېيت، 26، 27، 28، 29، 30، 31 قويۇپ بېرىلدى. ==ساياھەتچىلىكى== ==سىياسىتى== پادىشاھلىرى: *1. عبد العزيز بن عبد الرحمن آل سعود. 1932-1953 *2. سعود بن عبد العزيز آل سعود. 1953-1964 *3. فيصل بن عبدالعزيز آل سعود. 1964-1975 *4. خالد بن عبد العزيز آل سعود. 1975-1982 *5. فهد بن عبد العزيز آل سعود. 1982-2005 *6. عبدالله بن عبدالعزيز آل سعود. 2005-2015 *7. سلمان بن عبد العزیز آل سعود. 2015-ھازىرغىچە ==باشقىلار== [[سەئۇدى ئەرەبىستان ئىقامىتى]] *قىزىل دېڭىز 13:10 - رىياد 15:05، پەيشەنبىدىن باشقا ھەر كۈن *قىزىل دېڭىز 16:35 - رىياد 18:30، پەيشەنبە *قىزىل دېڭىز 09:50 - جىددە 11:05، دۈشەنبە *قىزىل دېڭىز 13:10 - جىددە 14:25، پەيشەنبە *قىزىل دېڭىز 15:10 - جىددە 16:25، شەنبە - ئۈرۈمچى رىياد ئۇچۇشلىرى 2026-يىلى 6-ئاينىڭ 16-كۈنى باشلايدۇ. تەپسىلاتى تۆۋەندىكىچە: *ئۈرۈمچى 20:30 - رىياد 22:30، CZ8807، سەيشەنبە ۋە شەنبە *رىياد 00:30 - ئۈرۈمچى 11:30، CZ8808 چارشەنبە ۋە يەكشەنبە *رىياد 21:35 - شاڭخەي 13:05 (+1)، MU 270، چارشەنبە، پەيشەنبە، جۈمە، شەنبە، يەكشەنبە؛ *رىياد 21:35 - شاڭخەي 13:05 (+1)، SV 6841، چارشەنبە، پەيشەنبە، جۈمە، شەنبە، يەكشەنبە؛ *رىياد 20:05 - بېيجىڭ 09:35، CA 790، دۈشەنبە، سەيشەنبە پەيشەنبە، جۈمە، شەنبە *رىياد 02:20 - بېيجىڭ 17:05، SV 888، چارشەنبە، يەكشەنبە *رىياد 23:45 - گۇاڭجۇ 13:30 (+1)، SV 884، دۈشەنبە، چارشەنبە، جۈمە *جىددە 01:05 - گۇاڭجۇ 15:25، SV 882، دۈشەنبە، چارشەنبە، جۈمە ==مەنبەلەر== ===سىرتقى ئۇلانمىلار=== {{ئاسىيا}} == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:دۆلەتلەر]] [[تۈر:غەربىي ئاسىيا]] ojosb3lh4cxjwlw5bpcn728lhubd6u0 0 6642 175910 169316 2026-05-09T06:10:48Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175910 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Gelada Baboon male.jpg|thumb|left]] [[ھۆججەت:Colubusmonkey.JPG|thumb|left]] [[ھۆججەت:Monkey batu.jpg|thumb|left]] [[ھۆججەت:AtelesGeoffroyi.jpg|thumb|left]] '''مايمۇن''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 67dvgteviyxqp1v1v1yegh9idzpzyob 0 7255 175811 165895 2026-05-09T05:48:14Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175811 wikitext text/x-wiki [[Image:Fely wit.jpg|thumb|right|Kepter]] [[Image:Fely geel geeks.jpg|thumb|right|Kepter]] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 4g3z544esvvbzo8gzooqseu3lozrv0j 0 7256 175810 168911 2026-05-09T05:48:12Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175810 wikitext text/x-wiki Keklik [[Image:Alectoris-chukar-001.jpg|thumb|right|Keklik]] [[Image:Perdix perdix (Marek Szczepanek).jpg|thumb|right|Keklik]] {{stub}} == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 7d6ptw3u5dtij79k0uaxeocf6hnxnbp 0 7258 175908 168903 2026-05-09T06:10:32Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175908 wikitext text/x-wiki كېپىنەك [[ھۆججەت:Delias mysis The Union Jack Butterfly.jpg|thumb|right|كېپىنەك]] [[ھۆججەت:Butterfly Luc Viatour.JPG|thumb|right|كېپىنەك]] [[ھۆججەت:Butterfly-green black.jpg|thumb|right|كېپىنەك]] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 7nms7ps5zb3hqop07u59fxhsi2f17a4 0 7259 175844 167295 2026-05-09T05:53:44Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175844 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Giraffe standing.jpg|thumb|left|زىراپە]] [[ھۆججەت:Giraffe Ithala KZN South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|thumb|left|زىراپە]] [[ھۆججەت:Giraffa camelopardalis angolensis (mating).jpg|thumb|left|زىراپە]] [[ھۆججەت:Giraffa camelopardalis subspecies map.jpg|thumb|left|زىراپە ھاياتى]] '''زىراپە''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] jrm7628wg7frgvzzderghfwbg774s39 0 7260 175817 165884 2026-05-09T05:49:42Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175817 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Sortbroget dansk malkerace.jpg|thumb|left|ئىنەك]] [[ھۆججەت:Hungarian Grey Cattle8.jpg|thumb|left|ئىنەك]] [[ھۆججەت:Belmont Red.jpg|thumb|left|ئىنەك]] [[ھۆججەت:Longhorns 037.jpg|thumb|left|ئىنەك]] '''ئىنەك''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] sxtnbfly8sz2bjytd5hv5w79nbpcbzq 0 7394 175886 168514 2026-05-09T06:07:42Z Kwamikagami 2197 175886 wikitext text/x-wiki [[File:Хуастунифт.jpg|left|thumb|upright|قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى]] [[File:Old Uyghur alphabet.jpg|left|thumb|upright|قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى]] [[File:Uighur native name.svg|left|thumb|50px]] '''قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى''' قەدىمكى ئارامى يېزىقى ئاساسىدىكى كونا سوغدى يېزىقىدىن ئۆزلەشتۈرۈلگەن ئېلىپبەلىك يېزىق بولۇپ، يېزىق تارىخىمىزدىكى يېڭى بىر دەۋر ھېسابلىنىدۇ. بۇ يېزىق ئۇيغۇرلار غەربكە كۆچكەندىن كېيىن ئىدىقۇت خانلىقى ۋە قاراخانىلار سۇلالىسىدە كەڭ قوللىنىلغان، جۈملىدىن شىنجاڭ ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشىغۇچى كۆپلىگەن تۈركىي تىللىق خەلىقلەرنىڭ ئورتاق يېزىقى سۈپىتىدە خىزمەت قىلغان. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىغا قارىغاندا شۇ دەۋر ئۇيغۇر تىلىنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىگە ئۇيغۇنلاشقان بىر قەدەر ئىلمىي يېزىق بولغاچقا، ئۇيغۇر تىلىنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىنى تولۇق ئىپادىلەپ، ئۇيغۇرلار ئارىسىدا كەڭ قوللىنىلىپلا قالماستىن، بەلكى پۈتكۈل ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشىغۇچى تۈركىي خەلقلار ۋە قەبىلىلەر ئارىسىدىمۇ ئومۇملاشقانلىقى كېيىنكى ۋە يېقىنقى مەزگىللەردە جاھان تۈركشۇناسلىرى تەرىپىدىن تولۇق ئاساسلار بىلەن ئىسپاتلاندى. 10- ئەسىردە ياشىغان ۋە شىنجاڭغا ساياھەتكە كەلگەن مەشھۇر سەيياھ ۋاڭ يەندېنىڭ: «ئۇيغۇرلار شېئىر-قوشاق يېزىشقا ناھايىتى ھەۋەسمەن كېلىدىكەن، ئۆز يېزىقلىرىنى كۈندىلىك ھاجەتلىرىگە ئەدەبىي ئەسەر يېزىشقا ئىشلەتكەندەك ئىشلىتىدىكەن. راھىبلارنىڭ قولىدا ئۇيغۇرچە يېزىلغان كىتابلار بەك كۆپ ئىكەن» دەپ يازغانلىقى بۇنىڭ ياخشى ئىسپاتى بولالايدۇ. ئۇيغۇرلار قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنى 8- ئەسىردىن باشلاپ قوللانغان بولۇپ، تۈركىي خەلقلەر جۈملىدىن، ئۇيغۇرلار بۇ يېزىقنى خېلى ئۇزاق ۋاقىتلارغىچە ئىلگىرىكى ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى بىلەن قاتار قوللىنىپ كەلگەن. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى تۈركىي قەبىلىلەر ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىشتىن خېلى ئىلگىرى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنمۇ شىنجاڭ زېمىنىدا ياشىغان ئۇيغۇر قەبىلىلىرى ئارىسىدا كەڭ قوللىنىلىپ، جەنۇبىي شىنجاڭدا 8-11- ئەسىرلەرگىچە، تۇرپان، قۇمۇللاردا 14-15- ئەسىرلەرگىچە، خۇراسان ۋە ئالتۇن ئوردىدا 16- ئەسىرگىچە، گەنسۇدا ياشىغۇچى يۇغۇر (سېرىق ئۇيغۇر)لار ئارىسىدا بولسا، 19- ئەسىرگىچە قوللىنىلغان. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى تارىختا باشقا مىللەتلەر مەدەنىيىتىنىڭ تەرەققىياتىغا ناھايىتى زور تۆھپە قوشقان. 13- ئەسىردە قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئاساسىدا موڭغۇل يېزىقى ئىجاد قىلىنغان بولۇپ، ئۇ يېزىق موڭغۇل خەلقى ئارىسىدا ھازىرغىچە قوللىنىلىۋاتىدۇ. 17- ئەسىردە موڭغۇل يېزىقى ئاساسىدا مانجۇ يېزىقى ئىجاد قىلىنغان. كېيىن مانجۇ يېزىقى ئاساسىدا شىبە يېزىقى ئىجاد قىلىنغان. 1748- يىلى بۇ يېزىقلار موڭغۇل ۋە مانجۇ تىللىرىنىڭ فونېتىكىلىق ئالاھىدىلىكىگە لايىقلاشتۇرۇلۇپ، بىر قېتىم ئىسلاھ قىلىنىپ، مۇكەممەللەشتۈرۈلگەندىن كېيىن ھازىرغىچە قوللىنىلماقتا. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى يۇقىرىدىن تۆۋەنگە ياكى سولدىن ئوڭغا يېزىلىدۇ. بۇ يېزىقتا جەمئىي 23 ھەرپ بولۇپ، بەش ھەر سەككىز سوزۇق تاۋۇشنى، 18 ھەرپ 21 ئۈزۈك تاۋۇشنى ئىپادىلەيدۇ. يەنى سوزۇق تاۋۇشلاردىن «ئى، ئە» بىر ھەرپ بىلەن، «ئو، ئۇ» بىر ھەرپ بىلەن، «ئۆ، ئۈ» بىر ھەرپ بىلەن ئىپادىلىنىدۇ. ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن «ب، پ» بىر ھەرپ بىلەن، «ك، گ» بىر ھەرپ بىلەن، «د، ت» بىر ھەرپ بىلەن ئىپادىلەنگەن. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ھەربىر ھەرپى باشتا، ئوتتۇرىدا، ئاخىرىدا كېلىدىغان ئۈچ خىل شەكىلگە ئىگە. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدا يېزىلغان ھەر خىل دىنىي مەزمۇندىكى يادىكارلىقلار ۋە ئەدەبىي ئەسەرلەر ناھايىتى نۇرغۇن بولۇپ، بۇلارنىڭ ئىچىدىدن ۋەكىللىك خاراكتېرىگە ئىگىلىرىدىن تۆۋەندىكىلەرنى كۆرسىتىشكە بولىدۇ: *[[1. ئالتۇن يارۇق.]] *[[2. شۇەنجۇاڭنىڭ تەرجىمىھالى.]] *[[3. مايتىرى سىمىت درامىسى.]] *[[4. چوڭ ھەجىملىك بۇددا ھېكايىلىرى توپلىمى – داشاكوما بۇددا ئاۋات.]] *[[5. خۇۋاست نەھۇفت. (يوشۇرۇن تىلەك)]] *[[6. قۇتادغۇ بىلىك. (ۋېنا نۇسخىسى)]] *[[7. ئەتەبەتۇل ھەقايىق. (A نۇسخا)]] *[[8. ئېزوف مەسەللىرى.]] *[[9. بەختىيارنامە.]] *[[10. ئوغۇزنامە.]] *[[11. قەدىمكى تۇرپان خەلق قوشاقلىرى.]] *12. ئىدىقۇت قوجۇ خانىنىڭ ھاياتىدىكى تۆھپىلىرى يېزىلغان خاتىرە ۋە باشقا نۇرغۇنلىغان دىنىي، ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي ۋەسىقىلەر، كالىندارلار، ئىككى تىللىق سېلىشتۇرما لۇغەت قاتارلىقلار. == مەنبەلەر== {{reflist}} <br /> <br /> <br /> == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر يېزىقلىرى]] {{ئۇيغۇر يېزىقى}} 7uhb7chvarjot9jmdmz01y93j6zpn60 175887 175886 2026-05-09T06:08:00Z Kwamikagami 2197 175887 wikitext text/x-wiki [[File:Хуастунифт.jpg|left|thumb|upright|قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى]] [[File:Old Uyghur alphabet.jpg|left|thumb|upright|قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى]] [[File:Uighur native name.svg|left|thumb|upright=0.5]] '''قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى''' قەدىمكى ئارامى يېزىقى ئاساسىدىكى كونا سوغدى يېزىقىدىن ئۆزلەشتۈرۈلگەن ئېلىپبەلىك يېزىق بولۇپ، يېزىق تارىخىمىزدىكى يېڭى بىر دەۋر ھېسابلىنىدۇ. بۇ يېزىق ئۇيغۇرلار غەربكە كۆچكەندىن كېيىن ئىدىقۇت خانلىقى ۋە قاراخانىلار سۇلالىسىدە كەڭ قوللىنىلغان، جۈملىدىن شىنجاڭ ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشىغۇچى كۆپلىگەن تۈركىي تىللىق خەلىقلەرنىڭ ئورتاق يېزىقى سۈپىتىدە خىزمەت قىلغان. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىغا قارىغاندا شۇ دەۋر ئۇيغۇر تىلىنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىگە ئۇيغۇنلاشقان بىر قەدەر ئىلمىي يېزىق بولغاچقا، ئۇيغۇر تىلىنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىنى تولۇق ئىپادىلەپ، ئۇيغۇرلار ئارىسىدا كەڭ قوللىنىلىپلا قالماستىن، بەلكى پۈتكۈل ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشىغۇچى تۈركىي خەلقلار ۋە قەبىلىلەر ئارىسىدىمۇ ئومۇملاشقانلىقى كېيىنكى ۋە يېقىنقى مەزگىللەردە جاھان تۈركشۇناسلىرى تەرىپىدىن تولۇق ئاساسلار بىلەن ئىسپاتلاندى. 10- ئەسىردە ياشىغان ۋە شىنجاڭغا ساياھەتكە كەلگەن مەشھۇر سەيياھ ۋاڭ يەندېنىڭ: «ئۇيغۇرلار شېئىر-قوشاق يېزىشقا ناھايىتى ھەۋەسمەن كېلىدىكەن، ئۆز يېزىقلىرىنى كۈندىلىك ھاجەتلىرىگە ئەدەبىي ئەسەر يېزىشقا ئىشلەتكەندەك ئىشلىتىدىكەن. راھىبلارنىڭ قولىدا ئۇيغۇرچە يېزىلغان كىتابلار بەك كۆپ ئىكەن» دەپ يازغانلىقى بۇنىڭ ياخشى ئىسپاتى بولالايدۇ. ئۇيغۇرلار قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنى 8- ئەسىردىن باشلاپ قوللانغان بولۇپ، تۈركىي خەلقلەر جۈملىدىن، ئۇيغۇرلار بۇ يېزىقنى خېلى ئۇزاق ۋاقىتلارغىچە ئىلگىرىكى ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى بىلەن قاتار قوللىنىپ كەلگەن. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى تۈركىي قەبىلىلەر ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىشتىن خېلى ئىلگىرى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنمۇ شىنجاڭ زېمىنىدا ياشىغان ئۇيغۇر قەبىلىلىرى ئارىسىدا كەڭ قوللىنىلىپ، جەنۇبىي شىنجاڭدا 8-11- ئەسىرلەرگىچە، تۇرپان، قۇمۇللاردا 14-15- ئەسىرلەرگىچە، خۇراسان ۋە ئالتۇن ئوردىدا 16- ئەسىرگىچە، گەنسۇدا ياشىغۇچى يۇغۇر (سېرىق ئۇيغۇر)لار ئارىسىدا بولسا، 19- ئەسىرگىچە قوللىنىلغان. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى تارىختا باشقا مىللەتلەر مەدەنىيىتىنىڭ تەرەققىياتىغا ناھايىتى زور تۆھپە قوشقان. 13- ئەسىردە قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئاساسىدا موڭغۇل يېزىقى ئىجاد قىلىنغان بولۇپ، ئۇ يېزىق موڭغۇل خەلقى ئارىسىدا ھازىرغىچە قوللىنىلىۋاتىدۇ. 17- ئەسىردە موڭغۇل يېزىقى ئاساسىدا مانجۇ يېزىقى ئىجاد قىلىنغان. كېيىن مانجۇ يېزىقى ئاساسىدا شىبە يېزىقى ئىجاد قىلىنغان. 1748- يىلى بۇ يېزىقلار موڭغۇل ۋە مانجۇ تىللىرىنىڭ فونېتىكىلىق ئالاھىدىلىكىگە لايىقلاشتۇرۇلۇپ، بىر قېتىم ئىسلاھ قىلىنىپ، مۇكەممەللەشتۈرۈلگەندىن كېيىن ھازىرغىچە قوللىنىلماقتا. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى يۇقىرىدىن تۆۋەنگە ياكى سولدىن ئوڭغا يېزىلىدۇ. بۇ يېزىقتا جەمئىي 23 ھەرپ بولۇپ، بەش ھەر سەككىز سوزۇق تاۋۇشنى، 18 ھەرپ 21 ئۈزۈك تاۋۇشنى ئىپادىلەيدۇ. يەنى سوزۇق تاۋۇشلاردىن «ئى، ئە» بىر ھەرپ بىلەن، «ئو، ئۇ» بىر ھەرپ بىلەن، «ئۆ، ئۈ» بىر ھەرپ بىلەن ئىپادىلىنىدۇ. ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن «ب، پ» بىر ھەرپ بىلەن، «ك، گ» بىر ھەرپ بىلەن، «د، ت» بىر ھەرپ بىلەن ئىپادىلەنگەن. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ھەربىر ھەرپى باشتا، ئوتتۇرىدا، ئاخىرىدا كېلىدىغان ئۈچ خىل شەكىلگە ئىگە. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدا يېزىلغان ھەر خىل دىنىي مەزمۇندىكى يادىكارلىقلار ۋە ئەدەبىي ئەسەرلەر ناھايىتى نۇرغۇن بولۇپ، بۇلارنىڭ ئىچىدىدن ۋەكىللىك خاراكتېرىگە ئىگىلىرىدىن تۆۋەندىكىلەرنى كۆرسىتىشكە بولىدۇ: *[[1. ئالتۇن يارۇق.]] *[[2. شۇەنجۇاڭنىڭ تەرجىمىھالى.]] *[[3. مايتىرى سىمىت درامىسى.]] *[[4. چوڭ ھەجىملىك بۇددا ھېكايىلىرى توپلىمى – داشاكوما بۇددا ئاۋات.]] *[[5. خۇۋاست نەھۇفت. (يوشۇرۇن تىلەك)]] *[[6. قۇتادغۇ بىلىك. (ۋېنا نۇسخىسى)]] *[[7. ئەتەبەتۇل ھەقايىق. (A نۇسخا)]] *[[8. ئېزوف مەسەللىرى.]] *[[9. بەختىيارنامە.]] *[[10. ئوغۇزنامە.]] *[[11. قەدىمكى تۇرپان خەلق قوشاقلىرى.]] *12. ئىدىقۇت قوجۇ خانىنىڭ ھاياتىدىكى تۆھپىلىرى يېزىلغان خاتىرە ۋە باشقا نۇرغۇنلىغان دىنىي، ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي ۋەسىقىلەر، كالىندارلار، ئىككى تىللىق سېلىشتۇرما لۇغەت قاتارلىقلار. == مەنبەلەر== {{reflist}} <br /> <br /> <br /> == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر يېزىقلىرى]] {{ئۇيغۇر يېزىقى}} 8u1v3j3qp0u7fzdqvkis3kkh0n5xm9l 0 7398 175925 164361 2026-05-09T06:13:58Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175925 wikitext text/x-wiki [[1930- يىل|1930- يىللاردىن]] كېيىن [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى|شىنجاڭدا]] زامانىۋى مەتبەئە بارلىققا كېلىپ، [[چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقى]] ئۇيغۇر تىلىنىڭ فونېتىكىلىق خۇسۇسىيىتىگە قەدەممۇ قەدەم ئۇيغۇنلاشتۇرۇلدى. چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىنى ئورتاق قوللىنىپ كەلگەن تۈركىي مىللەتلەر ئارقا-ئارقىدىن يېزىق ئىسلاھاتى ئېلىپ باردى ياكى باشقا يېزىق سىستېمىدىكى يېزىقلارنى قوللاندى. [[File:Ug script 009.jpg|thumb|[[1954]]- يىلى ماقۇللانغان ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى]] ئازادلىقتىن كېيىن پارتىيىمىز مىللىي تىل-يېزىق ئىشلىرىغا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلدى. 1950- يىلى شىنجاڭ ئۆلكىلىك خەلق ھۆكۈمىتى قارىمىقىدا «شىنجاڭ مىللەتلەر تىل –يېزىقىنى مۇزاكىرە قىلىپ يېتەكچىلىك قىلىش ھەيئىتى» قۇرۇلدى. بۇ ھەيئەت خىزمەتنى ئۇيغۇر يېزىقىنى ئىسلاھ قىلىش، ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنى قېلىپلاشتۇرۇشتىن باشلاپ، ئۈرۈمچىدىكى ئاخبارات، نەشرىيات، مەتبۇئات، تىل-يېزىق خادىملىرى، ئالىي، ئوتتۇرا، باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇتقۇچىلىرى ئارىسىدا كۆپ قېتىم مۇزاكىرە، تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىشلار ئارقىلىق ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئېلىپبەسى بىلەن «ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ قىسقىچە ئىملا قائىدىلىرى» نىڭ لايىھىسىنى تۈزۈپ چىقىپ، 1953- يىل 10- ئايدا ئۈرۈمچىدە مەخسۇس يىغىن چاقىرىپ مۇزاكىرە قىلدى. 1954- يىل 3-ئايدا ھەر قايسى مۇناسىۋەتلىك ئورۇنلاردىن ۋەكىل قاتناشتۇرۇپ چاقىرىلغان تىل-يېزىق خىزمىتى يىغىنىدا ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئېلىپبەسى بىلەن ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ قىسقىچە ئىملا قائىدىلىرىنىڭ لايىھىسى مۇزاكىرە قىلىنىپ ماقۇللاندى. بۇ لايىھىنى سابىق شىنجاڭ ئۆلكىلىك خەلق ھۆكۈمىتى 1954- يىل 4- ئاينىڭ 23- كۈنىدىكى 21- سانلىق ھەيئەتلەر يىغىنى بىلەن 125- سانلىق مەمۇرىي يىغىندا ماقۇللاپ، 1954- يىل 5- ئاينىڭ 1- كۈنىدىن باشلاپ پۈتۈن شىنجاڭ بويىچە ئومۇميۈزلۈك قوللىنىش توغرىسىدا قارار چىقاردى. ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ بۇ ئېلىپبەسىدە ئۇيغۇر تىلىدا مۇستەقىل فونېما سۈپىتىدە قوللىنىلمايدىغان، پەقەت ئەرەب تىلىدىن قوبۇل قىلىنغان سۆزلەرنى يېزىشتا ئىشلىتىلىدىغان « ح، ث، ذ، ص. ض. ط. ظ، ع» قاتارلىق سەككىز ھەرپ ئېلىپبە جەدۋىلىدىن چىقىرىپ تاشلاندى. شۇنداقلا ئۇيغۇر تىلىدا ناھايىتى كەڭ قوللىنىلىدىغان، ئۇيغۇر يېزىقىدا كەم بولسا بولمايدىغان سوزۇق تاۋۇشلارنى ئىپادىلەيدىغان سەككىز فونېما ئۈچۈن «ئا، ئە، ئې، ئى، ئو (ئو، ئۆ)، ئۇ (ئۇ،ئۈ) دىن ئىبارەت ئالتە ھەرپ قوشۇلدى. ئېلىپبە تەرتىپى بىلەن ھەرپلەرنىڭ نامى قايتىدىن بېكىتىلدى. بۇمۇ ئەمەلىيەتتە چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىدىن كېيىن ئېلىپ بېرىلغان يېقىنقى زامان ئۇيغۇر يېزىقىدىن ئىبارەت بىر قېتىملىق ئىسلاھات بولسىمۇ، يېزىق شەكلى ھەم يېزىق سىستېمىسى جەھەتتىن چوڭ پەرق بولمىغاچقا، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ باسقۇچلىرى ھېسابىدا ئۇنىڭ تەركىبىگە قوشۇۋېتىلدى. بۇ يېزىق 1954- يىل 5- ئاينىڭ 1- كۈنىدىن 1976- يىل 8- ئاينىڭ 1- كۈنىگىچە ھەممە ئاخبارات-نەشرىيات، مەتبۇئات ئورۇنلىرىدا، ھەر دەرىجىلىك پارتىيە-ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنىڭ خەت-ئالاقە ھۆججەتلىرىدە، مەدەنىيەت-مائارىپ سەھەلىرىدە ئومۇميۈزلۈك قوللىنىلدى. ئۇيغۇر تىلىنى ئىپادە قىلىغۇچى 32 تاۋۇش بۇ يېزىقتا 30 ھەرپ بىلەن ئىپادىلەندى. [[File:Ug script 010.jpg|thumb|ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى]] ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقى كەڭ مەنىدە چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىدىن كېيىنكى يېزىقنى، يەنى ئازادلىقتىن كېيىن قوللىنىلغان يېزىقنى، تار مەنىدە لاتىن ئېلىپبەسى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى قوللىنىلىشتىن توختاپ، قايتىدىن ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن ھەمدە بىر ئاز تولۇقلاپ ئىسلاھ قىلىنغان ئەرەب ئېلىپبەسى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر كونا يېزىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقى 1000 يىللار مابەينىدە خەلقىمىزنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇس، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت-مائارىپ ئىشلىرىنىڭ تەرەققىياتىدا ئىنتايىن مۇھىم روللارنى ئويناپ كەلمەكتە. ھەممىمىزگە مەلۇم بولغىنىدەك، مۇشۇنداق ئۇزۇن تارىخىي جەرياندا مەلۇم ئېھتىياجلار تۈپەيلىدىن ئۇيغۇر يېزىقىدا كۆلىمى ئوخشاش بولمىغان ئىسلاھاتلار ئېلىپ بېرىلدى. بۇ ئىسلاھاتلارنىڭ بەزىلىرى ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئەمەلىيىتىگە ماس كەلگەنلىكى ئۈچۈن يېزىق تەرەققىيات تارىخىمىزدا ئاكتىپ رول ئوينىدى. يەنە بەزىلىرى بولسا، ئۇنىڭ ئەكسىچە پەسسىپ رول ئوينىدى. 1983- يىلى ئۇيغۇر كونا يېزىقى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەندىن كېيىن، يېزىقىمىزدىكى ئۇزۇن يىللار داۋامىدا ھەل بولمىغان ئىملا مەسىلىلىرى گەۋدىلىك كۆرۈلۈشكە باشلاپ، ھەل قىلىنمىسا تەرەققىياتقا توسالغۇ بولىدىغان دەرىجىگە يەتتى. بۇ مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ئاپتونوم رايونلۇق مىللەتلەر تىل-يېزىق خىزمىتى كومىتېتى تەرىپىدىن 1983- يىل 4- ئايدا كەڭ كۆلەملىك يىغىن چاقىرىلىپ، مۇناسىۋەتلىك يولداشلارنىڭ كەڭ تۈردە مۇھاكىمە قىلىشى ئارقىلىق ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ فونېما سىستېمىسى ۋە يېزىق ئەنئەنىسىگە ئاساسەن ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئېلىپبەسى تۈزۈپ چىقىلدى. ئۇنىڭدا لەۋلەشكەن تۆت سۇزۇق تاۋۇشنى پەقەت «ئو، ئۇ» دىن ئىبارەت ئىككى ھەرپ بىلەنلە ئىپادىلەشتەك ئۇسولغا خاتىمە بېرىلىپ، بىر فونېمىغا بىر ھەرپ بولۇش پرىنسىپىغا ئاساسەن «ئۆ، ئۈ» ھەرپلىرى تولۇقلاپ كىرگۈزۈلدى. ئېلىپبە تەرتىپى يېڭىدىن بېكىتىلدى. ھەرپلەرنىڭ نامى ۋە شەكلى مۇقىملاشتۇرۇلدى. ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ بۇ ئېلىپبەسى ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ 1983- يىل 9- ئاينىڭ 23- كۈنىدىكى تەستىقى ۋە [[1984- يىل]] [[1- يانىۋار|1- ئاينىڭ 1- كۈنىدىن]] باشلاپ ئومۇميۈزلۈك قوللىنىش ھەققىدىكى ئومۇمىي ئۇقتۇرۇشىغا ئاساسەن كەڭ تۈردە قوللىنىلىۋاتىدۇ. ==ئېلىپبە جەدۋىلى== {| class="wikitable" |+ ئۇيغۇر كونا يېزىق جەدۋىلى | '''ھەرپلەر''' || ئا،ا || ئە،ە ||ب || پ || ت || ج || چ || خ || د || ر || ز || ژ || س || ش || غ || ف | ق || ك || گ || ڭ || ل || م || ن || ھ || ئو،و || ئۇ،ۇ || ئۆ،ۆ || ئۈ،ۈ || ۋ || ئې،ې || ئى،ى || ي |- | '''IPA''' || ɑ,a || ɛ,æ || b || p || t || dʒ || tʃ || χ,x || d || r,ɾ || z || ʒ || s || ʃ || ʁ,ɣ || f,ɸ | q || k || g || ŋ || l || m || n || h,ɦ || o,ɔ || u,ʊ || ø || y,ʏ || w,v || e || i,ɨ ||j |} قىسقىسى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقى بىر قەدەر ئىلمىي، ئاممىباب، تامغىلىرى ئاددىي، ئوقۇش-ئوقۇتۇش، ساۋات چىقىرىشقا بىر قەدەر ئەپلىك يېزىققا ئايلىنىپ، خەلقىمىزنىڭ پەن-مەدەنىيەت ئۆگىنىشى، جەمئىيەت تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈشىدىكى مۇھىم قورالغا ئايلاندى. [[File:Ug script 011.jpg|thumb|ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى|right]] [[File:Ug script 012.jpg|center|thumb|ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى]] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} {{ئۇيغۇر يېزىقى}} atzu148nmrr7ikxf6yf6n5j2o8sk65t 175926 175925 2026-05-09T06:14:57Z Kwamikagami 2197 175926 wikitext text/x-wiki [[1930- يىل|1930- يىللاردىن]] كېيىن [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى|شىنجاڭدا]] زامانىۋى مەتبەئە بارلىققا كېلىپ، [[چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقى]] ئۇيغۇر تىلىنىڭ فونېتىكىلىق خۇسۇسىيىتىگە قەدەممۇ قەدەم ئۇيغۇنلاشتۇرۇلدى. چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىنى ئورتاق قوللىنىپ كەلگەن تۈركىي مىللەتلەر ئارقا-ئارقىدىن يېزىق ئىسلاھاتى ئېلىپ باردى ياكى باشقا يېزىق سىستېمىدىكى يېزىقلارنى قوللاندى. [[File:Ug script 009.jpg|thumb|upright|[[1954]]- يىلى ماقۇللانغان ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى]] ئازادلىقتىن كېيىن پارتىيىمىز مىللىي تىل-يېزىق ئىشلىرىغا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلدى. 1950- يىلى شىنجاڭ ئۆلكىلىك خەلق ھۆكۈمىتى قارىمىقىدا «شىنجاڭ مىللەتلەر تىل –يېزىقىنى مۇزاكىرە قىلىپ يېتەكچىلىك قىلىش ھەيئىتى» قۇرۇلدى. بۇ ھەيئەت خىزمەتنى ئۇيغۇر يېزىقىنى ئىسلاھ قىلىش، ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنى قېلىپلاشتۇرۇشتىن باشلاپ، ئۈرۈمچىدىكى ئاخبارات، نەشرىيات، مەتبۇئات، تىل-يېزىق خادىملىرى، ئالىي، ئوتتۇرا، باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇتقۇچىلىرى ئارىسىدا كۆپ قېتىم مۇزاكىرە، تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىشلار ئارقىلىق ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئېلىپبەسى بىلەن «ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ قىسقىچە ئىملا قائىدىلىرى» نىڭ لايىھىسىنى تۈزۈپ چىقىپ، 1953- يىل 10- ئايدا ئۈرۈمچىدە مەخسۇس يىغىن چاقىرىپ مۇزاكىرە قىلدى. 1954- يىل 3-ئايدا ھەر قايسى مۇناسىۋەتلىك ئورۇنلاردىن ۋەكىل قاتناشتۇرۇپ چاقىرىلغان تىل-يېزىق خىزمىتى يىغىنىدا ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئېلىپبەسى بىلەن ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ قىسقىچە ئىملا قائىدىلىرىنىڭ لايىھىسى مۇزاكىرە قىلىنىپ ماقۇللاندى. بۇ لايىھىنى سابىق شىنجاڭ ئۆلكىلىك خەلق ھۆكۈمىتى 1954- يىل 4- ئاينىڭ 23- كۈنىدىكى 21- سانلىق ھەيئەتلەر يىغىنى بىلەن 125- سانلىق مەمۇرىي يىغىندا ماقۇللاپ، 1954- يىل 5- ئاينىڭ 1- كۈنىدىن باشلاپ پۈتۈن شىنجاڭ بويىچە ئومۇميۈزلۈك قوللىنىش توغرىسىدا قارار چىقاردى. ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ بۇ ئېلىپبەسىدە ئۇيغۇر تىلىدا مۇستەقىل فونېما سۈپىتىدە قوللىنىلمايدىغان، پەقەت ئەرەب تىلىدىن قوبۇل قىلىنغان سۆزلەرنى يېزىشتا ئىشلىتىلىدىغان « ح، ث، ذ، ص. ض. ط. ظ، ع» قاتارلىق سەككىز ھەرپ ئېلىپبە جەدۋىلىدىن چىقىرىپ تاشلاندى. شۇنداقلا ئۇيغۇر تىلىدا ناھايىتى كەڭ قوللىنىلىدىغان، ئۇيغۇر يېزىقىدا كەم بولسا بولمايدىغان سوزۇق تاۋۇشلارنى ئىپادىلەيدىغان سەككىز فونېما ئۈچۈن «ئا، ئە، ئې، ئى، ئو (ئو، ئۆ)، ئۇ (ئۇ،ئۈ) دىن ئىبارەت ئالتە ھەرپ قوشۇلدى. ئېلىپبە تەرتىپى بىلەن ھەرپلەرنىڭ نامى قايتىدىن بېكىتىلدى. بۇمۇ ئەمەلىيەتتە چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىدىن كېيىن ئېلىپ بېرىلغان يېقىنقى زامان ئۇيغۇر يېزىقىدىن ئىبارەت بىر قېتىملىق ئىسلاھات بولسىمۇ، يېزىق شەكلى ھەم يېزىق سىستېمىسى جەھەتتىن چوڭ پەرق بولمىغاچقا، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ باسقۇچلىرى ھېسابىدا ئۇنىڭ تەركىبىگە قوشۇۋېتىلدى. بۇ يېزىق 1954- يىل 5- ئاينىڭ 1- كۈنىدىن 1976- يىل 8- ئاينىڭ 1- كۈنىگىچە ھەممە ئاخبارات-نەشرىيات، مەتبۇئات ئورۇنلىرىدا، ھەر دەرىجىلىك پارتىيە-ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنىڭ خەت-ئالاقە ھۆججەتلىرىدە، مەدەنىيەت-مائارىپ سەھەلىرىدە ئومۇميۈزلۈك قوللىنىلدى. ئۇيغۇر تىلىنى ئىپادە قىلىغۇچى 32 تاۋۇش بۇ يېزىقتا 30 ھەرپ بىلەن ئىپادىلەندى. [[File:Ug script 010.jpg|thumb|upright|ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى]] ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقى كەڭ مەنىدە چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىدىن كېيىنكى يېزىقنى، يەنى ئازادلىقتىن كېيىن قوللىنىلغان يېزىقنى، تار مەنىدە لاتىن ئېلىپبەسى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى قوللىنىلىشتىن توختاپ، قايتىدىن ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن ھەمدە بىر ئاز تولۇقلاپ ئىسلاھ قىلىنغان ئەرەب ئېلىپبەسى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر كونا يېزىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقى 1000 يىللار مابەينىدە خەلقىمىزنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇس، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت-مائارىپ ئىشلىرىنىڭ تەرەققىياتىدا ئىنتايىن مۇھىم روللارنى ئويناپ كەلمەكتە. ھەممىمىزگە مەلۇم بولغىنىدەك، مۇشۇنداق ئۇزۇن تارىخىي جەرياندا مەلۇم ئېھتىياجلار تۈپەيلىدىن ئۇيغۇر يېزىقىدا كۆلىمى ئوخشاش بولمىغان ئىسلاھاتلار ئېلىپ بېرىلدى. بۇ ئىسلاھاتلارنىڭ بەزىلىرى ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئەمەلىيىتىگە ماس كەلگەنلىكى ئۈچۈن يېزىق تەرەققىيات تارىخىمىزدا ئاكتىپ رول ئوينىدى. يەنە بەزىلىرى بولسا، ئۇنىڭ ئەكسىچە پەسسىپ رول ئوينىدى. 1983- يىلى ئۇيغۇر كونا يېزىقى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەندىن كېيىن، يېزىقىمىزدىكى ئۇزۇن يىللار داۋامىدا ھەل بولمىغان ئىملا مەسىلىلىرى گەۋدىلىك كۆرۈلۈشكە باشلاپ، ھەل قىلىنمىسا تەرەققىياتقا توسالغۇ بولىدىغان دەرىجىگە يەتتى. بۇ مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ئاپتونوم رايونلۇق مىللەتلەر تىل-يېزىق خىزمىتى كومىتېتى تەرىپىدىن 1983- يىل 4- ئايدا كەڭ كۆلەملىك يىغىن چاقىرىلىپ، مۇناسىۋەتلىك يولداشلارنىڭ كەڭ تۈردە مۇھاكىمە قىلىشى ئارقىلىق ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ فونېما سىستېمىسى ۋە يېزىق ئەنئەنىسىگە ئاساسەن ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئېلىپبەسى تۈزۈپ چىقىلدى. ئۇنىڭدا لەۋلەشكەن تۆت سۇزۇق تاۋۇشنى پەقەت «ئو، ئۇ» دىن ئىبارەت ئىككى ھەرپ بىلەنلە ئىپادىلەشتەك ئۇسولغا خاتىمە بېرىلىپ، بىر فونېمىغا بىر ھەرپ بولۇش پرىنسىپىغا ئاساسەن «ئۆ، ئۈ» ھەرپلىرى تولۇقلاپ كىرگۈزۈلدى. ئېلىپبە تەرتىپى يېڭىدىن بېكىتىلدى. ھەرپلەرنىڭ نامى ۋە شەكلى مۇقىملاشتۇرۇلدى. ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ بۇ ئېلىپبەسى ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ 1983- يىل 9- ئاينىڭ 23- كۈنىدىكى تەستىقى ۋە [[1984- يىل]] [[1- يانىۋار|1- ئاينىڭ 1- كۈنىدىن]] باشلاپ ئومۇميۈزلۈك قوللىنىش ھەققىدىكى ئومۇمىي ئۇقتۇرۇشىغا ئاساسەن كەڭ تۈردە قوللىنىلىۋاتىدۇ. ==ئېلىپبە جەدۋىلى== {| class="wikitable" |+ ئۇيغۇر كونا يېزىق جەدۋىلى | '''ھەرپلەر''' || ئا،ا || ئە،ە ||ب || پ || ت || ج || چ || خ || د || ر || ز || ژ || س || ش || غ || ف | ق || ك || گ || ڭ || ل || م || ن || ھ || ئو،و || ئۇ،ۇ || ئۆ،ۆ || ئۈ،ۈ || ۋ || ئې،ې || ئى،ى || ي |- | '''IPA''' || ɑ,a || ɛ,æ || b || p || t || dʒ || tʃ || χ,x || d || r,ɾ || z || ʒ || s || ʃ || ʁ,ɣ || f,ɸ | q || k || g || ŋ || l || m || n || h,ɦ || o,ɔ || u,ʊ || ø || y,ʏ || w,v || e || i,ɨ ||j |} قىسقىسى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقى بىر قەدەر ئىلمىي، ئاممىباب، تامغىلىرى ئاددىي، ئوقۇش-ئوقۇتۇش، ساۋات چىقىرىشقا بىر قەدەر ئەپلىك يېزىققا ئايلىنىپ، خەلقىمىزنىڭ پەن-مەدەنىيەت ئۆگىنىشى، جەمئىيەت تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈشىدىكى مۇھىم قورالغا ئايلاندى. [[File:Ug script 011.jpg|thumb|upright|ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى|right]] [[File:Ug script 012.jpg|center|thumb|upright|ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى]] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} {{ئۇيغۇر يېزىقى}} pvsefyazpkm488mcw349cbt2m38whxo 0 7403 175812 162371 2026-05-09T05:48:46Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175812 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Animhorse.gif|thumb|left]] [[ھۆججەت:Applebite-Gentlemen.jpg|thumb|left]] [[ھۆججەت:Przewalski Wild Horse.jpg|thumb|left]] [[ھۆججەت:Gallopingbashkircurly2.jpg|thumb|left]] [[ھۆججەت:Cheval canadien au trot 3372.jpg|thumb|left]] [[ھۆججەت:FriesianSporthorsestallion.jpg|thumb|left]] [[ھۆججەت:Mo fox trotter 2.jpg|thumb|left]] [[ھۆججەت:Ardennerpäerd.jpg|thumb|left]] [[ھۆججەت:2003horse.PNG|thumb|left]] '''ئات''' ئىنسانىيەت تارىخىدا ئىنتايىم مۇھىم ئۇرۇندا تۇردىغان ھايۋان. ئات __توپ ئاتىلىشى__ يىلقا . ئايرىم ئاتىلىشى __ تۇياق . ئەركىكى __ ئايغىر . چىشىسى __ بايتال . يېڭى تۇغۇلغان بالىسى __ قۇلۇن . === ئات ۋە ئۇيغۇرلار === ئۇيغۇر مىللىتى ئۇزۇن مۇددەت چارۋىچىلىق، باقمىچىلىق بىلەن شوغۇللانغان مىللەت بولغاچقا، ھايۋانلارغا قارىتا كۈچلۈك سېزىمچانلىق ۋە ئىنچىكە كۆزىتىش، پەرق ئېتىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولغان. مەسلەن، ئات ئۇيغۇرلارنىڭ قەلبىدە ئالاھىدە ئورۇننى ئىگەللىگەچكە «ئەر قانتى ئات » دىگەن ماقال بىلەن تەرپلىنىدۇ. ئۇيغۇرلار «ئات»نى ناھايىتى ئىنچىكە پەرقلەندۈرگەن. بىر ياشقا توشمىغان يىلقا «ياباغۇ»، بىر ياشلىق يىلقا «قۇلان»، ئىككى ياشلىق يىلقا «تايچاق،تاي»،ئۈچ ياشلىق يىلقا «غۇنان»، ئۈچ ياشلىق چىشى يىلقا «بىيە»،تۆت ياشلىق ئەركەك يىلقا «دۆنەنچىن»، تۆت ياشلىق بايتال «دۆنەنچىنبىيە»، يېتىلگەن ئەركەك يىلقا «ئايغىر»، يېتىلگەن چىشى يىلقا «بىيە»، پىچىۋىتىلگەن يىلقا «ئات» دەپ ئاتىلىدۇ.ئاتلارنى رەڭگىگە ئاساسەن « كۈرەڭ ئات، بوز ئات، سۈر ئات، ئاق بوز ئات، تورۇق ئات ،چىلان تورۇق ئات، قارا تورۇق ئات »دەپ ئىنچىكە ئايرىغاندىن باشقا، ئاتلارنىڭ ھەرىكەتلىرىمۇ ناھايىتى ئىنچىكە كۆزۈتۈلۈپ ،ئايرىم سۆزلەر بىلەن ئىپادىلەنگەن. مەسلەن: ئاستا قەدەم بىلەن مېڭىش «ئاياڭدىماق»، سىلىق مېڭىش «پايپاڭدىماق»، سوكۇلداپ مېڭىش «بۇلاڭلىماق»،ئۇششاق قەدەم بىلەن يۈگۈرۈش «بۈلكۈرمەك»، مىسىلداپ مېڭىش «كىتىڭلىماق»دەپ ئېلىنغان.بۇنىڭدىن باشقا يىلقىنىڭ ئوخشىمىغان كىشنىشى، يىلقا جابدۇقلىرى،يىلقىچىنىڭ يىلقىلارنى چاقىرىشى، يىلقىنىڭ باشقا ھەركەتلىرنىمۇ ئالاھىدە بەلگىلىگەن سۆزلەر بىلەن ئىپادىلىگەن.يىلقىلا ئەمەس باشقا كالا، قوي، تۈگە قاتارلىق ھايۋانلارنىڭمۇ شۇنداق. بۇسۆزلەردە روشەن بولغان يايلاق مەدەنىيتىنىڭ تەسىرى ساقلىنىپ قالغان. {{مەنبە|http://www.nur.cn/news/2013/04/116048.shtml}} == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] dklbamjqhaztmf7v1s6s1wcxhuf9wj6 0 7910 175788 167375 2026-05-09T05:23:10Z Kwamikagami 2197 175788 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:NGC 4414 (NASA-med).jpg|left|thumb|سامان يولى سىستېمىسى]] '''سامانيولى''' (أم النجوم / مَجَرَّةٌ درب التبانة / The Milky Way) ياكى '''سامانيولى سىستېمىسى''': بىز ياشاۋاتقان يەر شارىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان [[قۇياش سىستېمىسى]] جايلاشقان [[يۇلتۇز تۈركۈمى]] بولۇپ، ھاۋا ئوچۇق ۋە بولۇپمۇ قاتتىق ئايدىڭ ئەمەس [[كېچە|كېچىلەردا]] كۆك يۈزدە پەيدا بولىدىغان، [[كۆز]] بىلەن كۆرۈش مۇمكىن بولغان، ئەمما تەپسىلىي ۋە ئېنىق كۆرۈش مۇمكىن بولمىغان يۇلتۇزلاردىن تەشكىل تاپقان تۇمانلىق بىر بەلۋاغ. ئاتا - بوۋىلىرىمىز بۇ مەنزىرىنى خۇددى سامان باسقان ھارۋىنىڭ كەينىدىن تۆكۈلگەن سامان يول يۈزىنى نېپىز قاپلاپ تۇرغىنىغا ئوخشىتىپ سامانيولى دەپ ئاتىغان بولسا كېرەك. [[ئەرەبلەر]] (درب التبانة / أم النجوم)، [[پارسلار]] (راه شیری)، [[ئىنگلىز مىللىتى|ئىنگلىزلەر]] (The Milky Way)، [[فرانسۇز مىللىتى|فرانسۇزلار]] (La Voie lactée)، [[رۇسلار]] (Млечный Путь) «سۈت يولى»، [[خەنزۇ مىللىتى|خىتايلار]] «كۈمۈش دەريا» دەپ ئاتىغان سامانيولى يۇلتۇز تۈركۈمى ئىنتايىن چوڭ بىر [[تۇرغۇن يۇلتۇز|تۇرغۇن يۇلتۇزلار]] ئائىلىسى بولۇپ، ئۇنىڭغا قۇياشقا ئوخشاش نەچچە يۈز مىليارد دانە تۇرغۇن يۇلتۇز ۋە نۇرغۇن [[يۇلتۇزلارئارا ماددىلار]] ماكانلاشقان. سامانيولى يۇلتۇز تۈركۈمىنىڭ دىئامېترى 87.400 ± 3.590 نۇر يىلى، قېلىنلىقى 1000 [[نۇر يىلى|نۇر يىلىدۇر]] ۋە 200 مىلياردتىن 400 مىلياردقىچە يۇلتۇزدىن تەشكىل تاپماقتىدۇر. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [https://sajiya.biz/?p=10715&uls=uu ساجىيە ئىسلام بىلىملىرى تورى] سامانيولى ماددىسى. بېكىتىش كۈنى: 2023 مارت 06 [[تۈر:ئالەم بوشلۇقى]] [[تۈر:يۇلتۇز تۈركۈمى]] [[تۈر:قۇياش سىستېمىسى]] [[تۈر:سامانيولى سىستېمىسى]] [[تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى]] tixqnazuux2zrjv7uihtgg7jmyxxyga 0 7913 175840 165879 2026-05-09T05:53:22Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175840 wikitext text/x-wiki '''دىنوزاۋر''' qedimi ölük keslenchük xelq burun xeterlik [[ھۆججەت:Centrosaurus dinosaur.png|thumb|left|Dinozawr]] [[ھۆججەت:Field dinos 2.jpg|thumb|left|Dinozawr]] [[ھۆججەت:Eoraptor sketch5.png|thumb|left|Dinozawr]] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] ackejqyf4glwrk2xtj1hkhwwinsipoc 0 7934 175855 167817 2026-05-09T05:54:28Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175855 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:African Lion Panthera leo Male Pittsburgh 2800px adjusted.jpg|thumb|left|شىر]] [[ھۆججەت:Okonjima Lioness.jpg|thumb|left|شىر]] [[ھۆججەت:Lion waiting in Namibia.jpg|thumb|left|شىر]] '''شىر''' (''Panthera leo'') == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 7zcjk2vu0bo6g7t0w95rh96ff7fv48r 0 7935 175818 164493 2026-05-09T05:49:44Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175818 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Ane Chanteraines.jpg|thumb|left|ئېشەك]] [[ھۆججەت:Donkey in Clovelly, North Devon, England.jpg|thumb|left|ئېشەك]] [[ھۆججەت:Mudchute farm donkey.jpg|thumb|left|ئېشەك]] [[ھۆججەت:Weßer Esel im Stralsunder Tierpark (2007-02-16).JPG|thumb|left|Éshek]] '''ئېشەك''' ئېشەك __توپ ئاتىلىشى __ ئۇيۇر . ئايرىم ئاتىلىشى __ تۇياق . ئەركىكى__ ھاڭگا . چىشىسى __ مىدە . يىڭى تۇغۇلغان بالىسى __ تەخەي . == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 31hmp8d4tj7z9fo54eexhf0seqwstto 0 8866 175934 166005 2026-05-09T06:17:55Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175934 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Carrot.jpg|200 px]] [[ھۆججەت:CarrotDiversityLg.jpg|200 px]] [[File:Daucus carota subsp. maximus MHNT.BOT.2007.40.407.jpg|thumb|right|''Daucus carota subsp. maximus'']] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۆسۈملۈك]] 4w41jxzr327mrhgye6dctp5i6u5f6kz 175941 175934 2026-05-09T06:20:17Z Kwamikagami 2197 175941 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Carrot.jpg|thumb]] [[ھۆججەت:CarrotDiversityLg.jpg|thumb]] [[File:Daucus carota subsp. maximus MHNT.BOT.2007.40.407.jpg|thumb|right|''Daucus carota subsp. maximus'']] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۆسۈملۈك]] 00579iitlo7itqd3o82il9yvh1h9g5e 0 9085 175949 166003 2026-05-09T06:22:01Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175949 wikitext text/x-wiki [[File:Toghraq.jpg|thumb|توغراق]] ئى ① <بوت> تال ۋە تېرەكلەر ئائىلىسىدىكى يوپۇرماق تاشلايدىغان دەرەخ . ياغىچى قۇرۇلۇش ، ئۆي جاھازىلىرىنى ياساشقا ئىشلىتىلىدۇ ، تارىم ۋادىسىغا كەڭ تارقالغان . ② غۇلجا شەھىرىگە قاراشلىق بىر يېزىنىڭ نامى.<ref>ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى</ref> توغراق – زېمىن تاللىمايدىغان، ماسلىشىشچانلىقى، چىدامچانلىقى كۈچلۈك، ئۆمرى ئۇزۇن، دۆلەت تەرىپىدىن 2 – دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان دەرەخ. ئاقسۇ ۋىلايىتىدىلا 3 مىليون 400 مىڭ مودىن كۆپرەك توغراقلىق بار. بۇ توغراقلىقلار ئاساسلىقى [[تارىم دەرياسى]]، [[يەكەن دەرياسى]] ۋە [[ئاقسۇ دەرياسى|ئاقسۇ دەرياسىنىڭ]] ئىككى قىرغىقىغا مەركەزلەشكەن. ئىپتىدائىي توغراقلىقلار ئەزەلدىن بوراندىن مۇداپىئەلىنىش، قۇمنى تىزگىنلەش، سۇ مەنبەسىنى قوغداش، ئېكولوگىيەلىك مۇھىتنى ياخشىلاش قاتارلىق جەھەتلەردە مۇھىم رولىنى جارى قىلدۇرۇپ كەلدى. 2000 – يىلىدىن بۇيان، ئاپتونوم رايونىمىز ئىچى – سىرتىدا توغراق نامىدىكى بايراملار، سەيلىگاھلار، ئەسەرلەر ۋە توغراقلىقنى قوغداش ئاساسىي مەزمۇن قىلىنغان تەشۋىقات پائالىيەتلىرى كۆپلەپ ئۆتكۈزۈلدى. 2007 – يىلى [[مارالبېشى ناھىيىسى|مارالبېشى ناھىيەسىدە]] ئۆتكۈزۈلگەن تۇنجى نۆۋەتلىك توغراق بايرىمىدا نەچچە 10 مىڭ ساياھەتچى كۈتۈۋېلىندى. ھازىر [[ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى|ئاپتونوم رايون]] بويىچە يېڭىدىن قۇرۇلغان سەيلىگاھلارنىڭ كۆپىنىڭ نامىنىڭ ‹‹توغراق›› بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇشى، شۇ ئورۇننىڭ جۇغراپىيەلىك يەر شارائىتى ۋە شۇ جايدىكى توغراقلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. قىسقىسى، توغراق نامىدىكى بايراملار، سەيلىگاھلار، ئەدەبىي ئەسەرلەر ۋە تۈرلۈك تەشۋىقات پائالىيەتلىرىنىڭ تۈرتكىسىدە، تارىم ۋادىسىدىكى توغراقلىقنى قوغداش خىزمىتى يۇقىرى دولقۇنغا كۆتۈرۈلدى. توغراق ساياھەتچىلەرنى جەلپ قىلىشتىكى مۇھىم كوزىرغا ئايلاندى.<ref>تۇرسۇن ئېلى، [http://uy.ts.cn/wenhua/content/2013-04/27/content_276820.htm?lang= تەڭرىتاغ تورى]، 27 دېكابىر 2016 ئۇلانمىسى</ref> == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۆسۈملۈك]] [[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] [[تۈر:ئۆسۈملۈك ئىلمى]] 6h1jzk2jxa220tl3e4k52z6ccdfs4tt 175950 175949 2026-05-09T06:22:23Z Kwamikagami 2197 175950 wikitext text/x-wiki ئى ① <بوت> تال ۋە تېرەكلەر ئائىلىسىدىكى يوپۇرماق تاشلايدىغان دەرەخ . ياغىچى قۇرۇلۇش ، ئۆي جاھازىلىرىنى ياساشقا ئىشلىتىلىدۇ ، تارىم ۋادىسىغا كەڭ تارقالغان . ② غۇلجا شەھىرىگە قاراشلىق بىر يېزىنىڭ نامى.<ref>ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى</ref> توغراق – زېمىن تاللىمايدىغان، ماسلىشىشچانلىقى، چىدامچانلىقى كۈچلۈك، ئۆمرى ئۇزۇن، دۆلەت تەرىپىدىن 2 – دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان دەرەخ. ئاقسۇ ۋىلايىتىدىلا 3 مىليون 400 مىڭ مودىن كۆپرەك توغراقلىق بار. بۇ توغراقلىقلار ئاساسلىقى [[تارىم دەرياسى]]، [[يەكەن دەرياسى]] ۋە [[ئاقسۇ دەرياسى|ئاقسۇ دەرياسىنىڭ]] ئىككى قىرغىقىغا مەركەزلەشكەن. ئىپتىدائىي توغراقلىقلار ئەزەلدىن بوراندىن مۇداپىئەلىنىش، قۇمنى تىزگىنلەش، سۇ مەنبەسىنى قوغداش، ئېكولوگىيەلىك مۇھىتنى ياخشىلاش قاتارلىق جەھەتلەردە مۇھىم رولىنى جارى قىلدۇرۇپ كەلدى. 2000 – يىلىدىن بۇيان، ئاپتونوم رايونىمىز ئىچى – سىرتىدا توغراق نامىدىكى بايراملار، سەيلىگاھلار، ئەسەرلەر ۋە توغراقلىقنى قوغداش ئاساسىي مەزمۇن قىلىنغان تەشۋىقات پائالىيەتلىرى كۆپلەپ ئۆتكۈزۈلدى. 2007 – يىلى [[مارالبېشى ناھىيىسى|مارالبېشى ناھىيەسىدە]] ئۆتكۈزۈلگەن تۇنجى نۆۋەتلىك توغراق بايرىمىدا نەچچە 10 مىڭ ساياھەتچى كۈتۈۋېلىندى. ھازىر [[ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى|ئاپتونوم رايون]] بويىچە يېڭىدىن قۇرۇلغان سەيلىگاھلارنىڭ كۆپىنىڭ نامىنىڭ ‹‹توغراق›› بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇشى، شۇ ئورۇننىڭ جۇغراپىيەلىك يەر شارائىتى ۋە شۇ جايدىكى توغراقلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. قىسقىسى، توغراق نامىدىكى بايراملار، سەيلىگاھلار، ئەدەبىي ئەسەرلەر ۋە تۈرلۈك تەشۋىقات پائالىيەتلىرىنىڭ تۈرتكىسىدە، تارىم ۋادىسىدىكى توغراقلىقنى قوغداش خىزمىتى يۇقىرى دولقۇنغا كۆتۈرۈلدى. توغراق ساياھەتچىلەرنى جەلپ قىلىشتىكى مۇھىم كوزىرغا ئايلاندى.<ref>تۇرسۇن ئېلى، [http://uy.ts.cn/wenhua/content/2013-04/27/content_276820.htm?lang= تەڭرىتاغ تورى]، 27 دېكابىر 2016 ئۇلانمىسى</ref> == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۆسۈملۈك]] [[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] [[تۈر:ئۆسۈملۈك ئىلمى]] 2x5tid53ydcx5ourcam24dp5p411ovb 0 9335 175956 168211 2026-05-09T11:55:31Z ~2026-27956-40 25750 ئۇيغۇردۆلىتى 175956 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Karahanlı devleti.png|thumb|left|قاراخانىيلارئۇيغۇر دۆلىتىنىڭ تەمسىلىي بايرىقى]] [[ھۆججەت:Kingdom of Kara-Khanids- 999-1212.png|thumb|left|قاراخانىيلار ئۇيغۇر ئىمپېرىيىسىنىڭ زېمىنى (مىلادى 999 - 1212)]] [[ھۆججەت:Kara-Khanid_Khanate.png|thumb|left|قاراخانىيلار ئۇيغۇر ئىمپېرىيىسى، 1006 - يىللار]] <div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px"> '''قاراخانىيلار ئۇيغۇر خانلىقى،''' ھىجرى 225 - 609، مىلادى 840 - 1212 - يىللار ئارىسى بۇگۈنكى [[كاشغەر]] مەركەزلىك شەرقىي تۈركىستان ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا تۇپراقلىرىدا ھۆكۈم سۈرگەن بىر تۈرك دۆلىتىدۇر. بەزى تارىخىي مەنبەلەردە «ئىلكخانلار دۆلىتى» دەپمۇ قەيت قىلىنغان. بايقالغان تەڭگىلەردە تىپىك «الک (ئىلك، ئىلېك، ئەلىك دەپمۇ ئوقۇش مۇمكىن)» كەلىمىسى باردۇر. ئىسلام مەنبەلىرىدە « ''ئەل خاقەنىيە''، ''ئەل خانىيە'' ياكى ''ئەل ئافراسىياب''» دەپ تونۇلغان (تارىخى ئىبنۇلئەسر). زامانداش بەزى باشقا مەنبەلەردە بولسا ئادەتتە خانىدان نامى بىلەن آل أفراسياب (ئافراسىياب ئوغۇللىرى)، آل خاقان (خاقان ئوغۇللىرى، خاقانىيلەر)، ياكى الملك الخانيە الترك (ئەل مۈلكۇل خانىيەتۇل ئەتراك / تۈرك خانلىرىنىڭ مەملىكىتى) دېيىلگەن. ھۆكۈمدارلىرى قاراخان ياكى ئىلكخان نامى بىلەن مەشھۇردۇر. ==قۇرۇلۇشى== تۈرك قەبىلىلىرىدىن ياغمىلار 9- ئەسىرنىڭ باشلىرىدىن باشلاپ 13 - ئەسىرگە قەدەر بولغان 300 يىللىق ئارىلىقتا ئۇيغۇر، ياغما ۋە تۈركىي تىللىق مىللەتلەرنىڭ قەدىمكى مۇقەددەس ئانا ماكانى بولغان ارىم ۋادىسى ۋە ماۋەرائۇننەھردە قاراخانىيلار سەلتەنىتىنى قۇردى. قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ راسا گۈللەنگەن مەزگىللىرىدە ئۇنىڭ زېمىنى ھازىرقى تارىم ئويمانلىقىنىڭ ئوتتۇرا ۋە غەربىي قىسمى، ئىلى مىڭلاق ۋادىلىرى ۋە بالقاش كۆلىنىڭ جەنۇبىي، چۇ دەريا ۋادىسى ۋە ئىسسىقكۆل ئەتراپى شۇنىڭدەك ماۋەرائۈننەھرنىڭ شەرقىدىكى رايونلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغانىدى. بۇ مەزگىللەردە قاراخانىيلار سۇلالىسى بىلەن قوجۇ ئۇيغۇر خانلىغىنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى چېگرا كۇچار بولغانىدى. قاراخانىيلار ئۇيغۇر دۆلىتى ھاكىمىيىتى دەسلەپ بالاساغۇن ( بالاساغۇن شەھىرىنىڭ ئورنى ھازىرقى قىرغىزىستان جۇمھۇرىيىتى توقماق رايونىنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا توغرا كېلىدۇ ) شەھىرىنى ئاندىن قەشقەر (ئوردا كەنت) نى پايتەخت قىلدى. «قارا» دېگەن ئىسىم قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ خانلىق ئۇنۋانىدا قوللانغان. قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ ئەڭ ئالىي دەرىجىلىك ھۆكۈمرانى (خاقان) بۇغراخان ( بۇغرا — نار تۆگەدېگەن بولىدۇ ) ياكى قارا خان ( قارا — بۈيۈك، قۇدرەتلىك دېگەن بولىدۇ )، تاۋغاچخان ئۇنۋان سۈپەتلىرى بىلەن بىللە قوللىنىلغانىدى. قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ ئەڭ ئالىي دەرىجىلىك ھۆكۈمرانىنىڭ «بۇغراخان» (بۇغراخان ئەڭ بۇرۇن ئۇيغۇر، ياغما ھۆكۈمدارلىرى قوللانغان ئۇنۋان) نىڭ ئۇنۋان سۈپىتىدە قوللىنىشىغا كەلسەك، ياغمىلارغا رەھبەرلىك قىلغان ھۆكۈمدارلارنىڭ بۇرۇندىنلا بۇغراخان ئۇنۋانىنى قوللانغانلىقى تارىخىي مەنبەلەردە قەيت قىلىنغان. تارىخىي مەنبەلەردە بۇ ئۇنۋاننىڭ قاراخانىيلار دۆلىتىدە ئومۇميۈزلۈك قوللىنىشىمۇئەجەپلىنەرلىك ئەمەس. چۈنكى بۇ ياغمىلارنىڭ قاراخانىيلار خاقانى تاۋغاچ بۇغرا قاراخان ئەبۇ ئەلى ھەسەننىڭ ئۇنۋانلىرى ئىچىدە بۇغراخان خاقان ئۇنۋانى سۈپىتىدە قوللىنىلغان. بۇ ئەسەرنى خاقانغا تەقدىم قىلغانلىقىنىمۇ كۆرسىتىدۇ. قاراخانىيلارنىڭ ھاكىمىيەت تۈزۈمىدە خانلار ئۆزلىرىنىڭ بۈيۈك ئۇلۇغ خاقان ئىكەنلىكىنى نامايەندە قىلىش ئۈچۈن تاۋغاچ خان دېگەن نامنىمۇ قوشۇپ قوللانغانىدى. قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ خاقانلىرى ئۆزلىرىنى قەدىمكى قاراخانىيلاردىن بولغان مەشھۇر «قاراخان» (ئەفراسىياپ) نىڭ ئەۋلادىدىن دەپ قارىغانلىقى، قەدىمكى مەنبەلەردە كۆرسىتىلگەن قاراخان دېگەن نام، بۇرۇندىنلا ئېلىمىزنىڭ تارىخىي كىتابلىرىدا، يەنىسۇڭ سۇلالىسى تارىخىدا، مۇسۇلمان تارىخشۇناسلىرىنىڭ ئەسەرلىرىدە قاراخانىيلار ئۇيغۇر خاندانلىقى ياكى خاقانىيە الأويغورية دېگەن ناملار بىلەن بىللە قوللىنىلغان. ئىرانلىقلار «بۇقاخاقان»ياكى «قاراخان» نى پارس تىلىدا ئەفراسىياپ دەپ ئاتىغان. مەھمۇد قەشقەرى «تۈركىيتىللار دىۋانى» دا بۇقا خاقاننى ئالىپ ئەرتۇڭا دەپ ئاتىغان……… [[ھۆججەت:Sutuq Bughraxan Qebrisi.JPG|thumb|left|ئۇيغۇر سۇلتان سۇتۇق بۇغراخاننىڭ ئاتۇشتىكى مەقبەرىسى]] قاراخانىيلار ئۇيغۇر سۇلالىسىنىڭ قايسى نەسەبكە مەنسۇپلۇقى ۋە قايسى تۈركىي قەبىلىلىرى تەرىپىدىن قۇرۇلغانلىقى توغرىسىدا ئىلمىي ساھەدىكى ئالىملارنىڭ كۆز قاراشلىرى، ھەر خىل مۇلاھىزىلىرى داۋام قىلدى. بۇ خېلىدىن بېرى تالاش – تارتىش تېمىسى بولۇپ كەلدى. بىر مۇنچە قاراشلار ئوتتۇرىغا چىقماقتا. مۇنداق بولۇشى مەۋجۇت مەنبەلەردە بېرىلگەن مەلۇماتلارنىڭ بەكمۇ كەمچىل بولۇشى، بۇ ھەقتىكى پەرەزلەرنىڭ ھەر خىل بولۇشىغا سەۋەب بولغان. بۇلارنىڭ ئەڭ مۇھىملىرى : (1) ئۇيغۇرلار ئىدى دېگەن ئىدى پەرەز — ( ۋامبىرى، رادلوف) (2) ياغمىلاردىن ئىدى دېگەن پەرەز– ( مىنورىسكى) (3) تۈركمەنلەردىن ئىدى دېگەن پەرەز –( ھاممە) (4) قارلۇقتىن ئىدى دېگەن پەرەز ( فۇئات كۇپرۇلۇ) (5) قارلۇق – ياغمىلاردىن ئىدى دېگەن پەرەز — ( فۇئات – كوپرۇلۇ) (6) چېگىللەردىن ئىدى دېگەن پەرەز — (بارتولد) (7) تۈركتىن ئىدى دېگەن پەرەز — (ۋەلىدى تورغان) دېمەك، قاراخانىيلار ئۇيغۇر دۆلىتىنىڭ قايسى تۈركىي قەبىلىلەر تەرەپتىن قۇرۇلغانلىقى ھەققىدىكىمۇلاھىزىلەر بىر مەزگىل داۋاملاشتى. مۇنداق بولۇشى، تولۇق ئىسپاتلار بولۇپ تۇرۇقلۇقمۇ، مەنبەلەرنىڭ توغرىلىقى ھەل قىلىنمىغان. بۇ خىل مەنبەلەردە ئۇيغۇر قەدىمكى قوليازمىلىرى، «تۈركىي تىللار دىۋانى»، «قۇتادغۇبىلىك» ۋە خەنزۇچە مەنبەلەر بىلەن مۇسۇلمان تارىخشۇناسلارنىڭ تارىخىي ئىسپاتلىرىغائاساسلانغان، قاراخانىيلار ئۇيغۇر سۇلالىسىنى ئۇيغۇرلار قۇرغان دېگەن قاراش، دەل تارىخىي مەنبەلەرگە بىرقەدەر ئۇيغۇن. بىز ئەمدى خەنزۇ مەنبەلەرگە قاراپ باقايلى. ياغما دېگەن نامنى تۇنجى قېتىم مىلادىيە 801 – يىللىرى تاڭ سۇلالىسىنىڭ مەشھۇر تارىخچىسى دۇيۈ تەرەپتىن يېزىلغان «ئومۇمىي قامۇس» دېگەن ئەسىرىنىڭ ئۇيغۇر تەزكىرىسىدە شۇدەۋردىكى خەنزۇ تىلى بويىچە«ئۇيغۇر»دېگەن نام بىلەن تىلغا ئېلىنغان. ياغمىت ئۇرۇقى بولسا شۇ چاغدا «توققۇز ئوغۇز» ئۇيغۇر قەبىلىسىنىڭ بىر قىسمى ئىدى. بەزى ئالىملار ياغمىتدېگەن سۆز ئۇيغۇرچە ياغما سۆزىنىڭ خەنزۇچە ئاھاڭ تەرجىمىسى دەپ قاراپ كەلمەكتە. رەشىدىدىن( 1274 – 1318 – يىللار ) تەرەپتىن يېزىلغان«جامىئۇت تاۋارىخ» ناملىق كىتابنىڭ ئۇيغۇرلار قىسمىدا «بۇ ئۇرۇقنىڭ نامى ئودۇرغار دېگەن نام بىلەن تىلغا ئېلىنغان». بۇنام دەل ئۇيغۇر ياغما قەبىلىسىنىڭ يەنە بىر خىل ئاتىلىشى بولسا كېرەك دەپ قارايمىز. قاراخانىيلار ئۇيغۇر دۆلىتىنىڭ تەختىدە ئۆزىنى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەپسانىۋى قەھرىمانى ئالىپئارتۇڭا ( ئەفراسىياپ) نىڭ ئەۋلادى دەپ ئاتىۋالغان بىرەيلەننى ئەمىلىيەتتە ئۇنىڭخاندانى ئافراسىياپ دەپ ئاتىغانىدى. جامال قارشى «مۇلھا قاتۇس – سۇراھ» ئەسىرىدەئۇلارنى ئەئاراسىياپ نەسلىدىن دەپ قەيت قىلغان. ( جامال قارشى ”سۇراھ“ ) مەھمۇد قەشقىرىنىڭ «تۈركىي تىللار دىۋانى» دا ئۇنۋان ھەقققىدە توختىلىپ : «خانتۈركىي خەلقلىرىنىڭ ئەڭ بۈيۈك ھۆكۈمدارى بولۇپ، ئەفراسىياپ خاقان دەپ ئاتىلىدۇ» دەپمەلۇمات بەرگەن. «مەجمەئۇت – تاۋارىخ» نىڭ نەقىل قىلىنغىنىدەك، ئەفراسىياپنىڭ سۇلتانزادىلىرىدىن ھەزرىتى سۇلتان سۇتۇق بۇغراخان، كىچىك ياشلىق ھاياتىدا پادىشاھ بولۇپ، تامام كاشىغەر ۋىلايىتىنى ئىسلامغا كىرگۈزدى. كاشىغەر ۋە ماۋەرائۈننەھرنىڭ پادىشاھلىرى بۇلارنىڭ نەسلىدىن ئىدى. ( «تارىخىي رەشىدى» دىن ) ئەمدى ئىسلام تارىخچىلىرىنىڭ مەنبەلىرىگە ئاساسلانغاندا، 9 – ئەسىرلەردە ئۇيغۇر ياغما قەبىلىسى ھازىرقى ئوتتۇرائاسىيادىكى نارىن دەرياسىنىڭ جەنۇبىغا كۆچكەن. <references group="«ئىسلام ئېنسكلوپېدىيىسى» دىن" /> «ھۇدۇدۇلئالەم» ناملىق كىتابتا، ئۇيغۇر ياغمىلارنىڭ «توققۇز ئوغۇزلار»دىن ئىكەنلىكى ۋە ھاكىمىيەت بېشىدا تۇرۇۋاتقان ھۆكۈمدارلارنىڭمۇ «توققۇز ئوغۇزلار» (ئۇيغۇرلار) ھۆكۈمرانئائىلىسىدىن بولغانلىقى بايان قىلىنىدۇ. شۇ مەنبەگە قارىغاندا، قەشقەر ۋە ئاتۇش ( ئارتۇچ) ناھىيىلىرىمۇ شۇ چاغدا ياغمىلارنىڭ قولىدا ئىدى. «مۇجمەلەت – تاۋارىخ ۋەل – قىسەس» ناملىق ئەسەردىمۇ مۇئەللىپ ياغمىلاردىن ھاكىمىيەتبېشىدا تۇرۇۋاتقان ھۆكۈمدارلارنىڭ بۇغرا ئۇنۋانىنى قوللايدىغانلىقىنى ناھايىتى ئېنىق يازىدۇ. قارلۇقلار بىلەن بىرلىكتە كۆكتۈرك ئېمپىراتورلۇقىنى يىقىتىشكۈرەشلىرىدە بىللە بولغان، شۇنداقلا ئۇيغۇرلار بىلەن ھاكىمىيەت تالىشىش كۈرىشىدە مەغلۇب بولغاندىن كېيىن غەربكە يۈرۈش قىلىپ، غەربىي تۈركلەرنىڭ قەدىمىي زېمىنى ئونئوقلارنىڭ يۇرتىنى بېسىۋالدى. مىلادىيە 766 – يىلللاردىن كېيىن ئۇلار ئۆزىنى ئون ئوقلارنىڭ خوجايىنى دەپ ئاتىدى.ئۇلار 840 – يىللىرىدىن كېيىن، يەنى ئۇيغۇر دۆلىتى مۇنقەرز بولغاندا، قارلۇقلار ئىسسىقكۆلنىڭ جەنۇبىي بىلەن ئىسپجاپ، چۇ دەرياسى، ئىلى دەرياۋادىلىرىغا قەدەربولغان جايلارنى ئىگىلىدى. 840 – يىللىرى ئۇيغۇر دۆلىتىنىڭ تەركىبىدىكى بىر قوۋم بولغان ئۇيغۇرلار ھۆكۈمران ئائىلىسىدىن كېلىپ چىققان باش قوماندانلارنىڭ گۇرۇھىدىكى ياغمىلار غەربكە چېكىنىپ، قەشقەر ئەتراپىغا ئورۇنلاشتى. بەزى يەرلەرنىقارلۇقلاردىن تارتىۋېلىپ ھاكىملىق قىلىشتى. 10 – ئەسىردىكى جۇغراپىئونلارنىڭ مەلۇماتىغا قارىغاندا، ياغمىلارنى قەشقەر بىلەن ئۇنىڭ غەربىي شىمالىغا يېقىن بولغان جايلارنىڭ ھاكىملىرى بولغان دەپ كۆرسەتكەنلىكى ئەجەپلىنەرلىك ئەمەس. «ھۇدۇدۇل ئالەم» دە قەشقەرنى تىلغا ئېلىپ، بۇ شەھەرنىڭ ھۆكۈمرانلىرى قارلۇقلاردىنئەمەس، بەلكى ياغمىلاردىن ئىكەنلىكىنى كۆرسەتكەن خاتىرىلەر قالدۇرۇلغان. تارىخىي مەنبەلەردىن شۇنى كۆرۈشكە بولىدۇكى : « ياغمىلار چۇ دەرياسى، ئىلى ۋادىلىرىنىقارلۇقلاردىن تارتىۋېلىپ، بۇ جايلارغا ھاكىم بولغانلىقى كۆرسىتىدۇ. مەھمۇد قەشقىرى11 – ئەسىرنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدا، ئۇلاردىن خېلى كۆپ بىرقىسىمنىڭ ئىلى ۋادىسىدا،بىر قىسمىنىڭ بولسا تىراز (تالاس) ئەتراپىدا ياشىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ («تۈركىيتىللار دىۋانى» دىن ). مەھمۇد قەشقىرى ئىلى ۋادىسىنى تىلغا ئالغىنىدا، «تۈركلەردىن ياغما، توخسۇ بىلەن چېگىللەرنىڭ بىر قىسمى چۈشكەن جىلغا دەپ يەشكەن ». بەسىم ئاتالاي ئاق تېرەكنى ياغمىلار ئىلىدىكى ئىلى دەرياسى ئۈستىدىكى بىر كېچىك دەپ يازىدۇ. بىر قاتار پاكىتلارغا قاراپ شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى، ياغمىلار چۇ دەرياسىبويىدىكى بالاساغۇننىڭ ئىستراتېگىيىلىك جەھەتتە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىپ، بۇ جايلارنى ئىگىلىگەن. شۇڭا، قاراخانىيلار خانىدانلىقى قۇرۇلغاندابالاساغۇن بىلەن قەشقەر بۇ دۆلەتنىڭ مەركىزى بولۇپ قالدى. قاراخانىيلار سۇلالىسى قۇرۇلغاندا، قەشقەرنىڭ ئوردۇ كەنت (مەركەز) بولۇشى،قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ قەبرىستانلىقىمۇ ئاتۇشتا بولۇشى، مانا بۇ بىر قاتارمەنبەللەردىكى تارىخىي پاكىتلاردا ياغمىلار قاراخانىيلار دۆلىتىنىڭ قۇرغۇچىلىرىئىكەنلىكى، ئۇلارنىڭ خانلىق نەسىبىنىڭ شەكىللىنىشىدە مەركىزىي ھۆكۈمەتتىكىۋەكىللىك خاراكتېرگە ئىگە نۇرغۇن مۈلكى، ھەربىي ئەمەلدار ۋە ھەربىي سەركەردىلەرقوشۇنلاردا مۇھىم رول ئوينىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئەمما، خان جەمەتى قارلۇقلاربىلەن چېگىللەردىن چىقمىدى. قاراخانىيلار خاقانى تۈركىي قەۋملەر ئىچىدە جەڭگىۋارلىقىمەشھۇر بولغانلار ياغمىلاردىن چىقتى. مانا بۇلار ياغمىلارنىڭ قاراخانىيلاردۆلىتىنىڭ قۇرغۇچىلىرى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدىغان ئەڭ كۈچلۈك دەلىلدۇر. قاراخانىيلار سۇلالىسىنىڭ شەكىللىنىشى بىلەن بىۋاستە مۇناسىۋەتلىك بولغان ياغمىلارئوردا شەھەرلىرىدە تۇراتتى. ئۇنىڭ فېئوداللىق ئىقتىسادىي تۈزۈمى يۈكسەك دەرىجىدەتەرەققىي قىلغانىدى. 9 – ئەسىرلەردە «توققۇز ئوغۇز»خەلقىنىڭ جەڭگىۋار ئالدىنقىقىسمى بولغان ياغمىلاردىن ئاساسىي گەۋدە قىلغان ھالدا قاراخانىيلار خانىدانلىقىنىقۇرۇشتا مۇھىم رول ئوينىدى. مىلادىيە 850 – يىلىدىن 880 – يىللىرى بىلگە كۆل قىدىرخان قاراخانىيلار سۇلالىسىنى قۇرغان دەۋردىن تارتىپ، ئۇيغۇرلار تارىخىدا ئەڭ گۈللەنگەن ئالتۇن دەۋرگە قەدەم قويۇپ، قۇدرەت تاپقان فېئوداللىق سۇلالە ئىدى. بۇ خانىدانلىق ئىلگىرى – ئاخىربولۇپ، 399 يىل ھۆكۈم سۈردى. قاراخانىيلار خانىدانلىقى مۇشۇ ئۇزاق تارىخىي جەرياننى بېسىپ ئۆتۈش جەريانىدا يۇقۇرى گۈللىنىش تەدرىجىي زەئىپلىشىشتە ك باسقۇچلارنى باشتىن كەچۈردى. بىلگە كۆل قىدىرخان ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى بارىز ئىنىسى ئوغۇلچاق ھاكىمىيەت باشقۇردى. قاراخانىيلار خانىدانلىقىنىڭ قۇرۇلۇشى ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت تارىخىدا پارلاق يېڭى گۈللىنىش دەۋرىنى مەيدانغا كەلتۈردى.قاراخانىيلارنىڭ يۈكسەك تەرەققىي قىلغان دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق ۋە قول – سانائەت ئاساسىدا ئىقتىسادنىڭ راۋاجلىنىشى بىلەن بۇ دەۋردە مۇتەپپەككۈر سەنئەتكارلار،تارىخشۇناسلار، كەشپىياتچىلار، سىياسىيونلار، ھەربىي مۇتەخەسىس ئالىملار، ئەدىبتىلشۇناسلار، تىببىي ئالىملار، دىن پىشۋالىرى مەيدانغا كەلدى. ئۇلار كېيىنكىئەۋلادلارغا مول قىممەتلىك جاھانشۇمۇل ئەسەرلەر ۋە ئابىدىلەرنى قالدۇردى. قاراخانىيلارنىڭ زېمىنى كېڭەيگەندىن كېيىن زېمىن تېرىتورىيىسى مەمۇرىي جەھەتتىنئۈچ قىسىمغا بۆلۈنگەن بولۇپ، بىرىنچىسى، مەركىزىي قىسىم ”خاقانىيە ئۆلكىسى“ دەپئاتىلاتتى. ئىككىنچىسى، غەربىي قىسىم بولۇپ، ئىسسىقكۆلنىڭ غەربىي، كاسپىيدېڭىزىغىچە بولغان كەڭ رايونلارنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى.ئۈچىنچىسى، شەرقىي جەنۇبىي قىسىم بولۇپ، يەكەندىن تارتىپ چەرچەنغىچە بولغان خوتەن رايونىنى ئۆز ئىچىگەئالاتتى. قاراخانىيلار دەۋرىدە چوڭ شەھەرلەر ئىقتىسادىي مەدىنىيىتى ۋە مەدەنىيەت مەركىزىتەرەققىي قىلغانىدى. قاراخانىيلارنىڭ شەرقىي ۋە شەرقىي شىمال تەرەپلىرىدە، قەشقەر،بارچۇق، بالاساغۇن، بارسىغان، غەربىي ۋە جەنۇب تەرەپلىرىدە تالاس، مەرغىلان،سەمەرقەند، تېرمىز ۋە باشقىلار مەدەنىيەت، سودا – سانائەت ئەڭ تەرەققىي قىلغانشەھەرلەر ئىدى. قاراخانىيلارنىڭ پايتەختى ئىككى بولۇپ، قەشقەر ۋە بالاساغون ئىدى. قەشقەر «ئوردۇكەنت» دېيىلىدۇ. بۇنىڭ مەنىسى، خان شاھلار تۇرىدىغان مەركەز دېگەن بولىدۇ. چۈنكى بۇ شەھەرنىڭ ھاۋاسى ياخشى بولغانلىقتىن، ئەفراسىياپ شۇ يەردە تۇرغان. <references group="مەھمۇدقەشقىرىي«تۈركىي تىللار دىۋانى»1- توم" /> قەشقەر ئەڭ قەدىمىي شەھەر بولۇپ، قاراخانىيلارنىڭ چوڭ خاقانى قەشقەر – ئوردۇكەنتتە تۇراتتى. بالاساغۇن قاراخانىيلارنىڭ يەنە بىر پايتەختى ئىدى. 10 – ئەسىردىكىجۇغراپىئونلاردىن مۇقدەسى بالاساغۇن ھەققىدە توختىلىپ : «خەلقى كۆپ، چوڭ ۋە بايشەھەر»دەپ مەلۇمات بەرگەن. مەھمۇد قەشقىرىنىڭ تەبىرىچە «قۇز ئوردۇ بالاساغۇنغايېقىن بىر شەھەر. بالاساغۇن شەھىرىمۇ قۇز ئوردۇ دېيىلىدۇ ». مەنبەسى: «قەدىمكى ئۇيغۇرلار ۋە قاراخانىيلار» ناملىق كىتابدىن ئېلىندى. == قاراخانىيلار خانىدانلىقى خاقانلار نەسەبنامىسى == === '''قاراخانىيلار سۇلالىسى''' === *[[بىلگە كۆل قادىرخان]] (840 – 893) *[[بازىر ئارسلانخان]] (893 – 920) *[[ئوغۇلچاق خان]] (893 – 940) *[[سۇلتان سۇتۇق بۇغراخان]] (920 – 958)، - مىلادى 932 – يىلى ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلدى، 940 – يىلى قارلۇقلارنى بويسۇندۇردى. * [[مۇسا بۇغراخان]] (956 – 958) * [[سۇلايمان ئارسلان خان]] (958 – 970) * [[بۈيۈك قاغان – ئېلى ئارسلان خان]] (970 – 998) * [[I ئەھمەھ تۇغانخان]] (998 – 1017) * [[مەنسۇر ئارسلان خان]] (1017 – 1024) * [[II ئەھمەد توغان خان]] (1024 – 1026) * [[يۈسۈپ قادىر خان]] (1026 – 1032) * سەمەرقەند بۈيۈك قاغانى – [[ئالىپ تېكىن بۇغرا خان]] (1020 – 1034) * [[ئەبۇ شۇجا – سۇلايمان]] (1034 – 1042) === '''غەربى قاراخانىيلار سۇلالىسى''' === === شەرقىي قاراخانىيلار === == مەنبە == <references group="«ئىسلام ئېنسكلوپېدىيىسى» دىن" /> ==سىرتقى ئۇلانمىلار== == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} {{شەرقىي تۈركىستان زېمىنىغا مۇناسىۋەتلىك دۆلەتلەر}} ldsb58jp9lj5hc021p4k2dtl8bougs4 0 9528 175821 175163 2026-05-09T05:50:24Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175821 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">[[ھۆججەت:Panthera tigris tigris in Bandhavgarh National Park, 2006-05.jpg|left|thumb|بارس]] [[ھۆججەت:Tiger distribution3.PNG|left|thumb|Kaplanların yaşaşı]] [[ھۆججەت:Panthera tigris tigris.jpg|thumb|left|بارس]] [[ھۆججەت:Panthera tigris amoyensis.jpg|thumb|left|بارس]] [[ھۆججەت:Siberian-Tiger.jpg|thumb|left|بارس]] بارس ، [[يولۋاس]] . تۈرك خەلقلىرىدىكى ئون ئىككى مۆچەلدىن بىرىنىڭ نامى . تۈركلەر ئون ئىككى خىل ھايۋاننىڭ ئىسمىنى ئېىلپ ، ئون ئىككى يىلغا ئات قوغان . ئۇلار باللىرىنىڭ ياشلىرىنى ، جەڭ تارخلىرىنى ۋە شۇنىڭغا ئوخشاشلارنى مۇشۇ يىللارنىڭ ئايلىنىشى (دەۋرى قىلىشى) بىلەن ھېسابلىنىدۇ . تۈرك خاقانلىرىدىن بىرى ئۆزىدىن بىرنەچچە يىل ئىلگىرى بولۇپ ئۆتكەن بىر ئۇرۇشنى ئۆگنمەكچى بولغان ، بۇنىڭغا ئۇ شۇ ئۇرۇش بولۇپ ئۆتكەن ئېنىقلاشتا خاتالاشقان ، شۇ مۇناسىۋەت بىلەن بۇ خاقان ئۆز خەلقى بىلەن كېڭەش ئۆتكۈزۈپ قۇرۇلتايدا مۇنداق دېگەن : «بىز بۇ تارخنى ئېنىقلاشتا قانداق خاتالاشقان بولساق ، بىزنىڭ كېلىچەك ئەۋلادلىرىمىزمۇ شۇنداق خاتالىشىدۇ . شۇڭا ، بىز ئون ئىككى ئاي ۋە ئاسماننىڭ ئون ئىككى بۇرجىغا ئاساسلىنىپ ، ھەر بىر يىلغا بىر ئات قويايلى ، بىزدىن كېيىن يىل ھېسابى شۇ يىللارنىڭ ئايلىنىشى بىلەن ھېسابلانسۇن ، بۇ ئارىمىزدا مەڭگۈ بىر يادىكارلىق بولۇپ قالسۇن» . خەلق خاقاننىڭ بۇ پىكرىنى «شۇنداق بولسۇن» دەپ ماقۇللىغان . شۇ مۇناسىۋەت بىلەن خاقان ئوۋغا چىققان ۋە ھەممە ياۋا ھايۋانلارنى ئىلى دەرياسىغا قاراپ قوغلاشنى بۇيرىغان . بۇ ناھايىتى چوڭ بىر دەريا ، خەلق بۇ ھايۋانلارنى ئوۋلاپ يۈرۈپ ، ئىلى دەرياسىغا قاراپ ھەيدىگەن . بىرمۇنچە ھايۋانلار ئۆزلىرىنى سۇغا ئاتقان . ئۇلاردىن ئون ئىككى خىل ھايۋان سۇدىن ئۈزۈپ ئۆتكەن . ئەنە شۇ ئون ئىككى ھايۋاننىڭ ئىسمى ئون ئىككى يىلغا ئات قىلىپ قويۇلغان . سۇدىن ئەڭ ئاۋۋال چاشقان ئۆتكەن. شۇڭا، يىل بېشى شۇنىڭ نامى بىلەن ئاتىلىپ چاشقان يىلى دېيىلگەن == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] dxpg9u4hvhz45aa0mxciomplydggwxr 0 9529 175951 166120 2026-05-09T06:23:12Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175951 wikitext text/x-wiki ئىنگىلىزچە:Alligator [[File:Two american alligators.jpg|thumb|ئامرىكاتىمساھى]] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 9wxyz7cceh51fy1e29k6k0m59t786cs 0 9530 175954 169857 2026-05-09T06:24:06Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175954 wikitext text/x-wiki Animalia [[ھۆججەت:Animaldiversity.jpg|thumb|ھايۋاناتلار]] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] sy6xk2qjgo8ng0zxh8ric6fkg8c7fxs 175955 175954 2026-05-09T06:24:29Z Kwamikagami 2197 175955 wikitext text/x-wiki Animalia [[ھۆججەت:Animaldiversity.jpg|upright=1.25|thumb|ھايۋاناتلار]] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] fihjixoujx6ih096g078ug813u21d6e 0 9534 175953 165894 2026-05-09T06:23:56Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175953 wikitext text/x-wiki ئىگلىزچە:Cat [[ھۆججەت:Domestic cat cropped.jpg|thumb|مۈشۈك]] [[ھۆججەت:Scheme cat anatomy-en.svg|thumb|مۈشۈكنىڭ تۈزلىشى]] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 8b1iyyass11i6xf5kik6rpltsnq37qb 0 9539 175952 165883 2026-05-09T06:23:32Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175952 wikitext text/x-wiki قوتاز __توپ ئاتىلىشى __[[پادا]] . ئايرىم ئاتىلىشى __ باش . ئەركىكى __ [[بۇقا]] . چىشىسى __ [[ئىنەك]] . بالىسى __ [[موزاي]] . [[ھۆججەت:Yak at third lake in Gokyo.jpg|thumb|نېپالدىكى قوتاز]] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] bmpf5yq95qgfk61ajhllwyui1u0fwb5 0 9959 175890 168187 2026-05-09T06:09:26Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175890 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Sable - 2.png|left|thumb|قارا بۇلغۇن]] '''قارا بۇلغۇن'''/سۆسۈن بۇلغۇن/قىزىل بۇلغۇن == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] atrunaa2dqx1ygmg6b0x5fvq6fta2w9 0 9961 175850 167678 2026-05-09T05:54:07Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175850 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Martes flavigula Dresden.jpg|left|thumb|سېرىق بوغۇز بولغۇن]] '''سېرىق بوغۇز بولغۇن'''/سېرىق تاماق بۇلغۇن == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] ht5rfstyc6df8xzykw3n4nov89fdug7 0 9962 175816 170980 2026-05-09T05:49:39Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175816 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Mustela erminea upright.jpg|left|thumb|ئاق ئاغمىخان]] [[File:Mustela erminea MHNT.ZOO.2010.11.236.12.jpg|thumb|''Mustela erminea'']] '''ئاق ئاغمىخان''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 79vs25ixpl70ytifaku5cteft48n9ji 0 9963 175806 168763 2026-05-09T05:45:31Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175806 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Mustela nivalis -British Wildlife Centre-4.jpg|left|thumb|كىچىك سېسىق كۈزەنى]] '''كىچىك سېسىق كۈزەنى''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋانلار]] mp2ifwbtf6gsh1n47uvbatvapb4mcob 0 9964 175849 167676 2026-05-09T05:54:05Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175849 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Mustela sibirica dd winter 2002.jpg|left|thumb|سېرىق ئاغمىخان]] '''سېرىق ئاغمىخان''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] h933qnm7zpklipbc3jl1i769n6xz5p8 0 9966 175920 166684 2026-05-09T06:11:24Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175920 wikitext text/x-wiki [[File:Viverra zibetha Schreber.jpg|left|thumb|چوڭ ئىپار مۈشۈك]] '''چوڭ ئىپار مۈشۈك''' ==بەلگە== ==جايلاشماق== ==ئادەت== ==ئاۋۇماق== ==قونالغۇ== ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== ==كەنجى تۈر== ==قارالسۇن== ==سىرتقى ئۇلاش== == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] amyarwlgrrw1wkfqdlktw0dpc71i1yg 0 9968 175923 166727 2026-05-09T06:11:44Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175923 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Zigong People's Park Zoo.jpg|left|thumb|چىپار يۈز قوڭغارچا]] '''چىپار يۈز قوڭغارچا''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] r0b90lsp9bak62b3e1kkxh0a5gpyl1x 0 9970 175896 168285 2026-05-09T06:09:46Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175896 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:LutraCanadensis fullres.jpg|left|thumb|قاما]] '''قاما''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] db1txys3uepjpa81apmj2vy2wnqmecs 0 9976 175857 167825 2026-05-09T05:54:34Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175857 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Equus kiang holdereri03.jpg|left|thumb|شىزاڭ ياۋا ئېشىكى]] '''شىزاڭ ياۋا ئېشىكى'''/تىبەت قۇلانى == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] byeg1qalxxdrvx48oenucww08pl6519 0 9978 175901 168348 2026-05-09T06:09:56Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175901 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Sambar deer.JPG|left|thumb|قوڭۇر بۇغا]] '''قوڭۇر بۇغا''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] ovny3p5hij9f23n4jpgjlsnl744qm86 0 9979 175922 166726 2026-05-09T06:11:42Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175922 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Cervus nippon dybowski Solo.jpg|left|thumb|چىپار بۇغا]] '''چىپار بۇغا''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] n8grrvlpyhyledtl8dvuczmh49uksqn 0 9981 175838 166929 2026-05-09T05:52:57Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175838 wikitext text/x-wiki [[File:Cervus eldii2.jpg|left|thumb|خەينە بۇغىسى]] '''خەينە بۇغىسى''' ==بەلگە== ==جايلاشماق== ==ئادەت== ==ئاۋۇماق== ==قونالغۇ== ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== ==كەنجى تۈر== ==قارالسۇن== ==سىرتقى ئۇلاش== == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 9yh2lr5f4m9ut8jik7394ul4trsz4bl 0 9984 175841 167128 2026-05-09T05:53:26Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175841 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Shammy.jpg|left|thumb|دەريا بۇغىسى]] '''دەريا بۇغىسى''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] lqqzddb6937lsk43dihsgv7b2z035yv 0 9985 175917 170306 2026-05-09T06:11:10Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175917 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Tufteddeer-2.jpg|left|thumb|يۇڭ تاجلىق بۇغا]] '''يۇڭ تاجلىق بۇغا''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 7s19jt9iv0z6dwie6n1b6j42d3gc88m 0 9986 175809 168764 2026-05-09T05:47:12Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175809 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Hairy-fronted muntjac.JPG|thumb|كىچىك مونتياك]] '''كىچىك مونتياك''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋانلار]] brbqa1440492vuxr9oi07l0wawtx2f2 0 9987 175851 167677 2026-05-09T05:54:09Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175851 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Muntiacus reevesi Toruń .jpg|left|thumb|سېرىق مۇنتجاك بۇغىسى]] '''سېرىق مۇنتجاك بۇغىسى''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] ffq0yfv11mjy9j5y1xnw6sm03ubrhcm 0 9988 175897 165880 2026-05-09T06:09:48Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175897 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Wading moose.jpg|left|thumb|قانداغاي]] '''قانداغاي''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 136bdfxxlftdartofe6hzpgtwmmuvsq 0 9990 175858 167826 2026-05-09T05:54:38Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175858 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Rentier fws 1.jpg|left|thumb|شىمال بۇغىسى]] '''شىمال بۇغىسى''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 3nuvn9fm7n1n9aljxcttxt439s4oxnv 0 9993 175907 168811 2026-05-09T06:10:27Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175907 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Rook goat.jpg|left|thumb|كۆكمەت]] '''كۆكمەت''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] jlc3xqtprnnlwdl42xqmxyejrd5a6d0 0 9994 175826 165675 2026-05-09T05:50:33Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175826 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:MC Steinbock.jpg|left|thumb|تاغ ئۆچكىسى]] '''تاغ ئۆچكىسى''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] mj4jd1k79s1otvqqappd99zrst7oanq 0 9995 175807 173161 2026-05-09T05:45:33Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175807 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Ailurus fulgens RoterPanda LesserPanda.jpg|left|thumb|كۆكمەت]] [[ھۆججەت:Redpanda.svg|left|thumb|350px|]] [[File:Red panda eating bamboo at Symbio Wildlife Park.webm|thumb|كىچىك مۈشۈكئېيىق]] '''كىچىك مۈشۈكئېيىق''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋانلار]] 36hyl78zbrh4gque99ovniq20kmhu1w 175808 175807 2026-05-09T05:46:22Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175808 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Ailurus fulgens RoterPanda LesserPanda.jpg|left|thumb|كۆكمەت]] [[ھۆججەت:Redpanda.svg|left|thumb|]] [[File:Red panda eating bamboo at Symbio Wildlife Park.webm|thumb|كىچىك مۈشۈكئېيىق]] '''كىچىك مۈشۈكئېيىق''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋانلار]] k4177ji3jmgzl4u0bkbowxnjesgfj51 0 9996 175814 168186 2026-05-09T05:49:35Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175814 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Ursus thibetanus 3 (Wroclaw zoo).JPG|left|thumb|ئاسىيا قارا ئېيىق]] [[ھۆججەت:Leefgebied aziatische zwarte beer.jpg|left|thumb|]] '''ئاسىيا قارا ئېيىق'''([[لاتىن تىلى]]: Ursus thibetanus) == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] f54n0yfdle1hpfkken3cp90ckz9txtp 0 9998 175900 165885 2026-05-09T06:09:54Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175900 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Ours brun parcanimalierpyrenees 1.jpg|left|thumb|قوڭۇر ئېيىق]] [[ھۆججەت:Ursus arctos distribution.png|left|thumb|]] '''قوڭۇر ئېيىق''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 39n4s87uwnbwnqhbpewf1tykq4skkq5 0 9999 175912 173162 2026-05-09T06:10:55Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175912 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Chengdu-pandas-d04.jpg|left|thumb|مۈشۈكئېيىق]] [[File:Pandas playing 640x480.ogv|thumb|مۈشۈكئېيىق]] [[ھۆججەت:Mapa distribuicao Ailuropoda melanoleuca.png|left|thumb|]] '''مۈشۈكئېيىق''' ئېلىمىزدە ياشايدىكەن ئۆزگىچە ئەتىۋارلىق ھايۋان، شۇنداقلا دۇنيا بويىچە ئەڭ ئەتىۋارلىق ھايۋانلارنىڭ بىرى. ئۇ پەقەت ئېلىمىزنىڭ [[سىچۈەن ئۆلكىسى|سىچۇەن]]، [[گەنسۇ ئۆلكىسى|گەنسۇ]]، [[شەنشى ئۆلكىسى|شەنشى]] ئۆلكىلىردىكى بەزى تاغلىق رايونلاردا ياشايدۇ. ئۇنىڭ سانى ناھايىتى ئاز بولغاچقان، «دۆلەت گۆھىرى» دەپ نام بېرىلگەن. ==سىرتقى شەكىلى== مۈشۈكئېيىقنىڭ ئۇزۇنلۇقى1.5 -1.8 مېتىر، ئېغىرلىقى 100 كىلوگرامدىن ئارتۇق بولۇپ، بېشى يۇمىلاق، قۇلىقى كىچىك، پۇت-قوللىرى توم، قۇيرۇقى ناھايىتى قىسقا كېلىدۇ. مۈرە، پۇت-قول، بۇرۇن ۋە قۇلىقى قارا بولغاندىن سىرت قالغان يەرلىرى ئاق رەڭلىك بولىدۇ، كۆزلىرى قارا چوڭ، كۆزىنىڭ ئەتراپى بولسا قارا ھالقىسىمان شەكلىدە. ئۇنىڭ كۆرۈنۈشى ئوماق بولۇپلا قالماي، ھەرىكىتىمۇ ناھايىتى قىزىقارلىق بولۇپ، كىشىنىڭ ئامراقلىقىنى كەلتۈرىدۇ. ==ياشاش قانۇنىيىتى== مۈشۈكئېيىقنى ياخشى بېقىش ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە ئىنچىكە خىزمەت. شۇنىڭدا ئالدى بىلەن مۈشۈكئېيىقنىڭ تەبىئەت دۇنياسىدىكى تۇرمۇش ئادىتىنى چوڭقۇر، ئىنچىكە ئىگىلەپ، ئەڭ زور تىرىشچانلىقق كۆرستىپ، سۈنئىي بېقىش شارائىتى ئۇنىڭ ئەسلىدىكى ياشاش ئادىتىگە ئۇيغۇنلاشتۇرۇپ، ئۇنى تەدرىجىي ھالدا يېڭى تۇرمۇش مۇھىتىقا، يېمەكلىك، يېتىپ-قوپۇش شارائىتىغا ماسلاشتۇرۇپ، ساغلام ياشاش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلىش كېرەك. مۈشۈكئېيىقنىڭ ئەۋلادى گۆشخور ھايۋان بولسىمۇ، لېكىن تەدرىجىي ئۆزگىرىپ بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە، ئۇ ئوت-چۆپ يېيىشكە ئامراق بولۇپ قالغان. بامبۇك ئۇنىڭ يېمەكلىكلىرىنىڭ 99 پىرسەنتىنى ئىگلەيدۇ. ئۇ جۇڭگو بامبۇكىغا ئالاھىدە ئامراق. جۇڭگو بامبۇكى قەرەرللىك چېچەكلەيدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە چېچەكلىگەندىن كېيىن قۇرۇپ قالىدۇ. يېڭى نوتىلار 20-30 يىلدا ئاران چوڭ بولىدۇ. ئەگەر مۈشۈكئېيىق تۇرۇۋاتقان جايدىكى جۇڭگو بامبۇكى چېچەكلەپ قالسا، ئۇنىڭ ئوزۇقلۇقى ئېغىر دەرىجىدە يېتىشمەيدۇ-دە، ھاياتى خەۋپكە دۇچ كېلىدۇ. == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] h31f6opg1z5y2w9hrrw6yibgrtzvfko 0 10000 175909 169267 2026-05-09T06:10:36Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175909 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Sun Bear.jpg|left|thumb|مالاي ئېيىقى]] '''مالاي ئېيىقى''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] shaj5c89gu1rqs0h04184gb2fbcd2i4 0 10001 175916 165856 2026-05-09T06:11:08Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175916 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Lightmatter snowleopard.jpg|left|thumb|يىلپىز]] '''يىلپىز''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == يىلپىز:مۈشۈك ئائىلىسىگە تەۋە گۆشخور ھايۋان،دەرەخكە يامىشالايدۇ،سۈرئىتى ئىنتايىن تېز،باشقا ھايۋانلارنى ئوۋلاپ ھايات كەچۈرىدۇ == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 8uimc51y6gen3f74phyfsks6r9erk04 0 10002 175898 173124 2026-05-09T06:09:50Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175898 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:African leopard.jpg|left|thumb|قاپلان]] [[File:Leopard distribution.gif|left|thumb|]] [[File:Leopard.ogv|قاپلان|thumb]] '''قاپلان''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] fu1vhjdjcf0jbij82htnk6mvh50ppfb 0 10004 175805 163836 2026-05-09T05:45:04Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175805 wikitext text/x-wiki [[File:AfricanWildCat.jpg|left|thumb|ئوتلاق ياۋا مۈشۈكى]] '''ئوتلاق ياۋا مۈشۈكى''' ==بەلگە== ==جايلاشماق== ==ئادەت== ==ئاۋۇماق== ==قونالغۇ== ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== ==كەنجى تۈر== ==قارالسۇن== ==سىرتقى ئۇلاش== == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:مۈشۈك ئائىلىسىدىكى ھايۋانلار]] ol2facwemanrj4zetx241o7w3od2stm 0 10005 175852 167679 2026-05-09T05:54:11Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175852 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Catopuma temminckii.jpg|left|thumb|سېرىق ياۋا مۈشۈك]] '''سېرىق ياۋا مۈشۈك''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] fhugw0bfyo30aiu1agscqrul2ssyzt2 0 10006 175828 165781 2026-05-09T05:50:37Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175828 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Manul2.jpg|left|thumbnail|توشقانسىمان سۈلەيسۈن]] '''توشقانسىمان سۈلەيسۈن''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] mauye3w1nncc3vm683ytax4164qvulb 0 10007 175848 167636 2026-05-09T05:54:04Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175848 wikitext text/x-wiki [[File:Lynx-canadensis.jpg|left|thumb|سۈلەيسۈن]] [[File:Lynx range.png|left|thumb|]] '''سۈلەيسۈن''' ==بەلگە== ==جايلاشماق== ==ئادەت== ==ئاۋۇماق== ==قونالغۇ== ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== ==كەنجى تۈر== ==قارالسۇن== ==سىرتقى ئۇلاش== == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] ab9killtlq5luf8gmqdw693bg8x06px 0 10010 175905 168490 2026-05-09T06:10:20Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175905 wikitext text/x-wiki [[File:Fischotter Lutra lutra1.jpg|left|thumb|قۇندۇز ئۇرۇقدىشى]] '''قۇندۇز ئۇرۇقدىشى''' ==بەلگە== ==جايلاشماق== ==ئادەت== ==ئاۋۇماق== ==قونالغۇ== ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== ==كەنجى تۈر== ==قارالسۇن== ==سىرتقى ئۇلاش== == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] m1jxvg1b9pi1f32ipete9gz4betkeg5 0 10011 175853 167680 2026-05-09T05:54:13Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175853 wikitext text/x-wiki [[File:Civet.JPG|left|thumb|سېسىق قوزان]] [[File:AfricanCivet.jpg|left|thumb|سېسىق قوزان]] '''سېسىق قوزان''' ==بەلگە== ==جايلاشماق== ==ئادەت== ==ئاۋۇماق== ==قونالغۇ== ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== ==كەنجى تۈر== ==قارالسۇن== ==سىرتقى ئۇلاش== == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 7efbzw7jk00jkt4nn53bfq20sc0usqx 0 10013 175892 168257 2026-05-09T06:09:29Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175892 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Procapra gutturosa - Bertuch.jpg|left|thumb|قارىقۇيرۇق]] '''قارىقۇيرۇق''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] brxb6nfp8dxpzml7rgmot1els8gdxcp 0 10014 175819 164541 2026-05-09T05:49:46Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175819 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Bundesarchiv Bild 135-S-05-13-21, Tibetexpedition, Gazellenbock.jpg|left|thumb|ئېگىز تاغ بۆكىنى]] '''ئېگىز تاغ بۆكىنى''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار‏]] ipjnyrskvwr9eqgxo52qlxz906uyah9 0 10016 175856 167824 2026-05-09T05:54:32Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175856 wikitext text/x-wiki [[File:Procapra picticaudata.jpg|left|thumb|شىزاڭ بۆكىن]] '''شىزاڭ بۆكىن''' ==بەلگە== ==جايلاشماق== ==ئادەت== ==ئاۋۇماق== ==قونالغۇ== ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== ==كەنجى تۈر== ==قارالسۇن== ==سىرتقى ئۇلاش== == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] it8oee4ix3os8vdztj0398smsvmsr6g 0 10017 175899 165882 2026-05-09T06:09:52Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175899 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Saiga.jpg|left|thumb|قاڭشارلىق بۆكەن]] '''قاڭشارلىق بۆكەن''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] o7ra0qbjjgz3dwj3oda9bf1oma198gy 0 10019 175924 169883 2026-05-09T06:11:50Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175924 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Hemitragus jemlahicus01.jpg|left|thumb|ھىمالايا چۇپۇرلۇق قويى]] '''ھىمالايا چۇپۇرلۇق قويى''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 0cl1zhlcwc17p55qq6ukyfcrqvw8a0a 0 10020 175847 167590 2026-05-09T05:54:01Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175847 wikitext text/x-wiki [[File:Capricornis sumatraensis.jpg|left|thumb|سۇماترا بۆكىنى]] '''سۇماترا بۆكىنى''' ==بەلگە== ==جايلاشماق== ==ئادەت== ==ئاۋۇماق== ==قونالغۇ== ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== ==كەنجى تۈر== ==قارالسۇن== ==سىرتقى ئۇلاش== == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] j73oytykjn87pqqg1jwn9g9p24jloii 0 10021 175921 166725 2026-05-09T06:11:41Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175921 wikitext text/x-wiki [[File:Naemorhedus goral.jpg|left|thumb|چىپار بۆكەن]] '''چىپار بۆكەن''' ==بەلگە== ==جايلاشماق== ==ئادەت== ==ئاۋۇماق== ==قونالغۇ== ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== ==كەنجى تۈر== ==قارالسۇن== ==سىرتقى ئۇلاش== == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] dsiqk1svns1qfopabbilvy1e8ekb6cl 0 10022 175831 166394 2026-05-09T05:50:43Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175831 wikitext text/x-wiki [[File:長鬃山羊.jpg|left|thumb|تەيۋەن بۆكىنى]] '''تەيۋەن بۆكىنى''' ==بەلگە== ==جايلاشماق== ==ئادەت== ==ئاۋۇماق== ==قونالغۇ== ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== ==كەنجى تۈر== ==قارالسۇن== ==سىرتقى ئۇلاش== == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] nk30k9jdk2qk6utv76p6ai545d2umyt 0 10024 175891 168242 2026-05-09T06:09:28Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175891 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Vulpes corsac.jpg|left|thumb|قارساق]] '''قارساق''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] gjynsdssiqb8q81n4ec580h1ry2p5si 0 10025 175903 165876 2026-05-09T06:09:59Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175903 wikitext text/x-wiki [[File:Vulpes vulpes laying in snow.jpg|left|thumb|قىزىل تۈلكە]] '''قىزىل تۈلكە''' ==بەلگە== ==جايلاشماق== ==ئادەت== ==ئاۋۇماق== ==قونالغۇ== ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== ==كەنجى تۈر== ==قارالسۇن== ==سىرتقى ئۇلاش== == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] exjustepmdl2k78ijaaunzbbt1uwau6 0 10026 175894 168277 2026-05-09T06:09:33Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175894 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Tanuki01 960.jpg|left|thumb|قاشقىئوغلاق]] '''قاشقىئوغلاق''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] a5k0deg4h63vcjfbxqz0j5kysv2ns23 0 10028 175815 163435 2026-05-09T05:49:37Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175815 wikitext text/x-wiki [[File:WEASEL.JPG|left|thumb|ئاغمىخان ئائىلىسى]] '''ئاغمىخان ئائىلىسى''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 8vbv2dconse71a1zwrbvsxm9r38zrmx 0 10029 175911 169513 2026-05-09T06:10:50Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175911 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Panthera tigris tigris edited2.jpg|left|thumb|مۈشۈك ئائىلىسى]] '''مۈشۈك ئائىلىسى''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 2fbo2v7utzc5pvub6k08rl2xvixnz1d 0 10033 175913 170234 2026-05-09T06:10:58Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175913 wikitext text/x-wiki [[File:Przewalskis-horse-036437.jpg|left|thumb|ياۋا ئات]] '''ياۋا ئات''' ==بەلگە== ==جايلاشماق== ==ئادەت== ==ئاۋۇماق== ==قونالغۇ== ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== ==كەنجى تۈر== ==قارالسۇن== ==سىرتقى ئۇلاش== == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] e6x2hws98u889hbnzez4dcnm52o0v4l 0 10035 175835 165878 2026-05-09T05:52:51Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175835 wikitext text/x-wiki [[File:Kangaroo and joey03.jpg|left|thumb|خالتىلىق چاشقان]] كېنگۇرۇ بىر مەرۋايىت. كېنگورۇ ئاۋىستىرالىيەدە يەرلىك. ئاۋىستىرالىيە ھۆكۈمىتىنىڭ مۆلچەرىچە ، 2011-يىلى ئاۋىستىرالىيەنىڭ سودا ھوسۇلى ئىچىدە 34 مىليون 300 مىڭ كېنگۇرۇ ياشايدىكەن ، بۇ بىر يىل ئىلگىرىكى 25 مىليون 100 مىڭ ئىدى. كېنگورۇنىڭ چوڭ ، كۈچلۈك ئارقا پۇتى ، سەكرەشكە ماس كېلىدىغان چوڭ پۇتى ، تەڭپۇڭلۇقى ئۈچۈن ئۇزۇن مۇسكۇل قۇيرۇقى ۋە بېشى كىچىك. كۆپىنچە مەرۋايىتلارغا ئوخشاش ، ئايال كېنگۇرۇلارنىڭ ئەۋلادلىرى تۇغۇتتىن كېيىنكى يېتىلىشىدە بىر خالتا بار. ياۋا كېنگۇرۇ گۆش ، تېرە تېرىسى ۋە ئوتلاقنى قوغداش ئۈچۈن ئېتىلىدۇ. گەرچە تالاش-تارتىش قوزغىغان بولسىمۇ ، كېنگورۇ گۆشى كېنگۇرۇدىكى ياغنىڭ تۆۋەنلىكى سەۋەبىدىن ئەنئەنىۋى گۆشلەرگە سېلىشتۇرغاندا ، كىشىلەرنىڭ ئىستېمال قىلىشى ئۈچۈن سالامەتلىككە پايدىلىق ئىكەنلىكىنى ھېس قىلدى. ==باج ۋە چۈشەندۈرۈش== *[[قىزىل كېنگورۇ]] (Osphranter rufus) دۇنيادىكى ھەرقانداق جايدا ساقلىنىپ قالغان ئەڭ چوڭ مەرۋايىت. ئۇ دۆلەتنىڭ قۇرغاق ۋە يېرىم قۇرغاق مەركىزىنى ئىگىلەيدۇ. قىزىل كېنگۇرۇنىڭ نوپۇس زىچلىقى ئەڭ يۇقىرى يېڭى جەنۇبىي ۋېلىشنىڭ غەربىدىكى رايونلاردا كۆرۈلىدۇ. قىزىل كېنگورۇ ئادەتتە كېنگۇرۇنىڭ ئەڭ كۆپ تۈرى دەپ قارىلىدۇ ، ئەمما شەرق كۈلرەڭلىرىنىڭ نوپۇسى بىر قەدەر كۆپ. چوڭ ئەرنىڭ بوي ئېگىزلىكى 2 مېتىر ، ئېغىرلىقى 90 كىلوگىرام كېلىدۇ == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] scggykijke5gzuv2r1fkhxfokh1qxwl 0 10036 175836 166801 2026-05-09T05:52:53Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175836 wikitext text/x-wiki [[File:Young red necked wallaby.jpg|left|thumb|خالتىلىق چاشقانلار ئائىلىسى]] '''خالتىلىق چاشقانلار ئائىلىسى''' ==بەلگە== ==جايلاشماق== ==ئادەت== ==ئاۋۇماق== ==قونالغۇ== ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== ==كەنجى تۈر== ==قارالسۇن== ==سىرتقى ئۇلاش== == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] hrso8vas2a09j5ywfej5gkvm7ahy4pt 0 10037 175842 174351 2026-05-09T05:53:28Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175842 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Koala climbing tree.jpg|left|thumb|دەرەخ خالتىلىق ئېيىقى]] '''دەرەخ خالتىلىق ئېيىقى''' '''كاۋلا''' (Koala) ئاۋسترالىيەگە خاس بولغان، دەرەختە ياشايدىغان ئۆسۈملۈك خورىغۇچى '''خالتىلىق ھايۋان''' (Marsupial) بولۇپ، ئۇ ئادەتتە «دەرەخ خالتىلىق ئېيىقى» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. گەرچە تاشقى كۆرۈنۈشى ئېيىققا ئوخشاپ كەتسىمۇ، ئەمما ئۇ ئېيىق ئائىلىسىگە كىرمەيدۇ. كاۋلا ئۆمرىنىڭ كۆپ قىسمىنى دەرەخ ئۈستىدە ئۇخلاش ۋە ئېۋكالىپت يوپۇرمىقى يېيىش بىلەن ئۆتكۈزىدىغان، ھەرىكىتى ئاستا، ئىنتايىن تىنچ ھايۋاندۇر. == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر<nowiki/>https://24saet.com/kawla/ == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 8bh9vj32nhni76g6ldlnooz5m8zn99k 0 10039 175830 166152 2026-05-09T05:50:42Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175830 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Ostriches cape point cropped.jpg|left|thumb|تۆگىقۇش]] '''تۆگىقۇش''' == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 5t9uko1phvvsiwael9c9807r0edlkvn 0 10801 175902 165886 2026-05-09T06:09:57Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175902 wikitext text/x-wiki [[File:Neofelis nebulosa.jpg|left|thumb|قوڭۇر يىلپىز]] '''قوڭۇر يىلپىز''' بولسا [[سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار]] (ياكى سۈت ئەمگۈچىلەر) == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] cq01qo70vj4m41u78fw0hwqty25s4tp 0 11155 175795 169260 2026-05-09T05:35:22Z Kwamikagami 2197 175795 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Basma', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'">[[ھۆججەت:University of Birmingham - Mechanical Engineering - geograph.org.uk - 3598367.jpg|thumb]]'''ماشىنىسازلىق ئىنژىنىرلىقى''' ياكى '''ماشىنىسازلىق قۇرۇلۇشى''' - [[مېخانىكا]] ئېلىمىنىڭ بىر تارمىقى بولۇپ ئاساسلىقى ماتېرياللارنىڭ ڧىزىكىلىق خۇسۇسىيىتىنى تەتقىق قىلىدىغان بىر تۈر ۋە ياكى بىر كەسىپتۇر. == كىرىش == بۇ پەننىڭ ئاسالىق تەتقىقات يۆنىلىشى ۋە ياكى بۇ كەسپتە ئاساسلىقى [[ماددا]]لارنىڭ [[مېخانىكا]]سى، [[تېرمودىنامىكا]](''ئىسسىقلىق دىنامىكىسى'')، [[سۇيۇقلۇق دىنامىكىسى]]، [[ئىسسىقلىق ئالمىشىشى]] قاتارلىق جەھەتلەردە قاتلاملىق چۈشىنىش ۋە تەتقىقات ئوبىكتى بولۇش تەلەپ قىلىنىدۇ. == تەرەققىياتى == [[ھۆججەت:Hambye15.JPG|thumb]] == ئوقۇتۇلىشى == == سانائەت ساھەسى == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ماشىنىسازلىق قۇرۇلۇشى]] [[تۈر:مېخانىكا]] [[تۈر:ئىنژىنىرلىق]] 5taiazcy69vwwdhmoy0y3ao4ssqdeu6 0 11433 175884 163847 2026-05-09T06:06:17Z Kwamikagami 2197 175884 wikitext text/x-wiki {{TwinARAB|Orqun-Yénsey Yéziqi|Орхун-Йәнсей Йәзики}} <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Alkatip', 'Microsoft Uighur', 'Uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> [[ھۆججەت:Kyzyl orkhon inscription.jpg|upright|thumb|كۆكتۈرك يېزىقى يېزىلغان ئەڭ ئەسكى ئابىدە [[قىزىل (شەھەر)|قىزىل]] شەھرىدە جاي ئالماقتا. ]][[ھۆججەت:Orkhon.svg|[https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA ]:Orkhon.svg|left|thumb]]'''ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى ([[تۈركچە]]: ''Orhun alfabesi''، [[موڭغۇلچە]]: хөх Түрүгийн бичиг ''ھۆھ تۈرۈگىين بىچىگ'')''' [[جۇڭگو]] ۋە چەت ئەل ئالىملىرى بۇ يېزىق بىلەن يېزىلغان مەڭگۈ تاش يادىكارلىقلىرى موڭغۇلىيىدىكى ئورقۇن دەرياسى ۋادىلىرىدىن ھەم سىبىرىيىدىكى يېنسەي دەرياسى بويلىرىدىن تېپىلغاچقا، تېپىلغان ئورنىغا قاراپ ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى دەپ ئاتىغان. شۇ ۋاقىتتا بۇ يېزىقنى ئىشلەتكەن ئاساسىي خەلقنىڭ نامىغا قاراپ ''قەدىمكى تۈرك يېزىقى''، ''كۆكتۈرك يېزىقى'' دېگەن ناملار بىلەن ئاتىغان. بۇ يېزىق يەنە شەكىل جەھەتتىن شىمالىي ياۋروپادىن تېپىلغان قەدىمكى گېرمانلار ئىشلەتكەن رونىك (گوتچە «سىرلىق، نامەئلۇم») يېزىقىغا ئوخشاپ قالغانلىقى ئۈچۈن، [[ياۋروپا]] ۋە [[رۇسىيە فېدېراتسىيىسى|رۇس]] [[تۈركولوگىيە]] ساھەسىدە، ''سىبىرىيا رۇن ھەرپلىرى، يېنىسەي رۇن ھەرپلىرى، رۇنىك ئېلىپبە'' ۋە ''قەدىمكى'' '''''تۈرك-رونىك يېزىقى''''' دەپمۇ ئاتالغان. شۇنداقلا تۈركىي خەلقلەر بۇ يېزىقنى ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىشتىن بۇرۇن ئىشلەتكەن يېزىق بولغاچقا، ''ئىسلامىيەتتىن بۇرۇنقى يېزىق'' دېگەنگە ئوخشاش ناملار بىلەنمۇ ئاتىغان. بۇ ناملار پەقەت يېزىقشۇناسلار ۋە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن قويۇلغان ناملار ئىدى. بۇ ھەقتىكى ئىزدىنىش ۋە تەتقىقاتلار نەتىجىسىدە بۇ يېزىقنىڭ ئەسلى '''[[دولبارچىن يېزىقى]]''' دەيدىغان نامىنىڭ بارلىقى ھەققىدىكى مەلۇمات بىزگە كېيىنرەك مەلۇم بولدى. شۇنىڭدىن كېيىن بۇ يېزىقنى ئۆز نامى بىلەن دولبارچىن يېزىقى دەپ ئاتاش ھەققىدە ماقالىلەر يېزىلىپ، تەشەببۇسلار ئوتتۇرىغا قويۇلدى. [[ھۆججەت:Bilge Khagan inscription lines 36-40 in original Old Turkic script.svg|thumb|503x503px|ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى]]ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىدا 39 [[ھەرپ]]، بىر ئايرىش بەلگىسى بولۇپ، بۇ يېزىق ئېلىپبەلىك يېزىق بىلەن بوغۇملۇق يېزىقنىڭ ئارىلاشمىسىدۇر. ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى ئومۇمەن، ئوڭدىن سولغا قاراپ توغرىسىغا يېزىلىدۇ. لېكىن، يېنسەي مەڭگۈ تاشلىرىدا سولدىن ئوڭغا يېزىلغان، ئايرىم مەڭگۈ تاشلاردا بىر قۇرى ئوڭدىن سولغا، يەنە بىر قۇرى سولدىن ئوڭغا زەنجىرسىمان ئۇلاپ يېزىلغان ئەھۋاللارمۇ ئۇچرايدۇ. بۇ يېزىقتا تۆت ھەرپ سەككىز سوزۇق تاۋۇشنى، 31 ھەرپ 18 ئۈزۈك تاۋۇشنى، بەش ھەرپ قوش ھەرپلىك بوغۇملارنى ئىپادىلەيدۇ. سۆزلەر بىر-بىرىدىن قوش چېكىت ( : ) ئارقىلىق ئايرىپ يېزىلىدۇ. بەزى سۆز بىرىكمىلىرى بىر سۆز قىلىپ قوشۇپ يېزىلىدۇ. ئايرىم ئورۇنلاردا «~» سۆز ئايرىش بەلگىسى ئورنىدا قوللىنىلىدۇ. ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىنىڭ مەنبەسى ۋە تۈركىي خەلقلەرنىڭ بۇ يېزىقنى قايسى دەۋردىن باشلاپ قوللانغانلىقى قاتارلىق مەسىلىلەردە ئالىملارنىڭ كۆز قارىشى بىردەك ئەمەس. بەزى تارىخىي ماتېرىياللارغا ئاساسلانغاندا بۇ يېزىقنى ئۇيغۇرلار 5- ئەسىردىن 8- ئەسىرگىچە، يەنى، غەربكە كۆچۈشتىن ئىلگىرىكى مەزگىللەردە قوللانغان. [[File:Ug script 001.jpg|left|thumb|300px]] ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىدا يېزىلغان مەدەنىي يادىكارلىقلار ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ تارىخىنى، سىياسىي، ئىقتىسادىي ئەھۋالىنى، ئىتنوگرافىيىسىنى، تىل-يېزىقى، ئەدەبىيات-سەنئىتى ۋە مەدەنىيەت تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. [[ھۆججەت:Gok turk Epigraph Copy in Gazi University Ankara.jpg|[https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Gok turk Epigraph Copy in Gazi University] Ankara.jpg|left|thumb|267x267px]] ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىدا يېزىلغان يادىكارلىقلارنىڭ ئاساسلىقى خاقانلار، قەبىلە باشلىقلىرى، لەشكەر باشلىقلىرىنىڭ قەھرىمانلىق ھاياتى، باتۇرلۇقى، تەسۋىرلەنگەن مەدھىيىلەر ۋە ئۇلار ئۆلگەندىن كېيىن ھاياتلىقىدىكى تۆھبىلىرى خاتىرىلەنگەن مەڭگۈ تاشلار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئاساسلىقى تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت. *[[1. چورىن مەڭگۈ تېشى]] *[[2. تۇنيۇقۇق مەڭگۈ تېشى]] *[[3. كۆل تېگىن مەڭگۈ تېشى]] *[[4. بىلگە قاغان مەڭگۈ تېشى]] *[[5. كۇلچۇر مەڭگۈ تېشى]] *[[6. مويۇنچۇر مەڭگۈ تېشى]] *[[7. توققۇز ئوغۇز قاغانى مەڭگۈ تېشى]] *[[8- سۇجى مەڭگۈ تېشى]] *[[9. تېرخىن مەڭگۈ تېشى]] *[[10. تەس مەڭگۈ تېشى]] ۋە باشقىلار == ئورقۇن-يېنسەي ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى == {| class="wikitable wide" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" ! colspan="3" align="center" |قوللىنىلىشى ! colspan="2" align="center" |بەلگىلەر ! colspan="4" align="center" |ئۇيغۇرچە ۋە IPA ترانسكرىپسيسى |- align="center" | colspan="3" rowspan="4" |سوزۇق تاۋۇش | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter A.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter A.svg|27x27px]] | colspan="2" |ئا، ئە | colspan="2" |{{IPA|/a/}}, {{IPA|/e/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter I.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter I.svg|27x27px]] | colspan="2" |ئى، ى | colspan="2" |{{IPA|/ɯ/}}, {{IPA|/i/}}, {{IPA|/j/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter O.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter O.svg|27x27px]] | colspan="2" |ئو، ئۇ | colspan="2" |{{IPA|/u/}}, {{IPA|/o/}}, {{IPA|/w/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter U.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter U.svg|27x27px]] | colspan="2" |ئۆ، ئۈ | colspan="2" |{{IPA|/ø/}}, {{IPA|/y/}}, {{IPA|/w/}} |- align="center" | rowspan="23" |ئۈزۈك تاۋۇشلار | rowspan="16" |سوزۇق تاۋۇش ماسلىشىشچانلىقى | rowspan="9" |(¹) — قېلىن (تىل ئالدى)، (²) — ئىنچىكە (تىل ئارقا) سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن |[[ھۆججەت:Old Turkic letter B1.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter B1.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter B2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter B2.svg|27x27px]] |ب¹ (ئاب) |{{IPA|/b/}} |ب² (ئەب) |{{IPA|/b/}} |- align="center" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter D1.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter D1.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter D2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter D2.svg|27x27px]] |د¹ (ئاد) |{{IPA|/d/}} |د² (ئەد) |{{IPA|/d/}} |- align="center" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter G1.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter G1.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter G2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter G2.svg|27x27px]] |غ¹ (ئاغ) |{{IPA|/g/}} |گ² (ئەگ) |{{IPA|/g/}} |- align="center" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter L1.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter L1.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter L2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter L2.svg|27x27px]] |ل¹ (ئال) |{{IPA|/l/}} |ل² (ئەل) |{{IPA|/l/}} |- align="center" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter N1.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter N1.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter N2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter N2.svg|27x27px]] |ن¹ (ئان) |{{IPA|/n/}} |ن² (ئەن) |{{IPA|/n/}} |- align="center" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter R1.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter R1.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter R2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter R2.svg|27x27px]] |ر¹ (ئار) |{{IPA|/r/}} |ر² (ئەر) |{{IPA|/r/}} |- align="center" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter S1.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter S1.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter S2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter S2.svg|27x27px]] |س¹ (ئاس) |{{IPA|/s/}} |س² (ئەس) |{{IPA|/s/}} |- align="center" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter T1.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter T1.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter T2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter T2.svg|27x27px]] |ت¹ (ئات) |{{IPA|/t/}} |ت² (ئەت) |{{IPA|/t/}} |- align="center" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter Y1.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter Y1.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter Y2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter Y2.svg|27x27px]] |ي¹ (ئاي) |{{IPA|/j/}} |ي² (ئەي) |{{IPA|/j/}} |- align="center" |پەقەتلا (¹) — /ق/ پەقەتلا (²) — /ك/ |[[ھۆججەت:Old Turkic letter Q.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter Q.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter K.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter K.svg|27x27px]] |ق (ئاق) |{{IPA|/q/}} |ك (ئەك) |{{IPA|/k/}} |- align="center" | rowspan="6" |پۈتۈن سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter CH.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter CH.svg|27x27px]] | colspan="2" | -چ | colspan="2" |{{IPA|/ʧ/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter M.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter M.svg|27x27px]] | colspan="2" | -م | colspan="2" |{{IPA|/m/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter P.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter P.svg|27x27px]] | colspan="2" | -پ | colspan="2" |{{IPA|/p/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter SH.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter SH.svg|27x27px]] | colspan="2" | -ش | colspan="2" |{{IPA|/ʃ/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter Z.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter Z.svg|27x27px]] | colspan="2" | -ز | colspan="2" |{{IPA|/z/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter NG.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter NG.svg|27x27px]] | colspan="2" | -ڭ (ئەڭ) | colspan="2" |{{IPA|/ŋ/}} |- align="center" | rowspan="7" |قوشما تاۋۇشلار | rowspan="3" | + سوزۇق تاۋۇش | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter ICH.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter ICH.svg|27x27px]] | colspan="2" |ئىچ، چى، چ | colspan="2" |{{IPA|/iʧ/}}, {{IPA|/ʧi/}}, {{IPA|/ʧ/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter IQ.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter IQ.svg|27x27px]] | colspan="2" |ئىق، قى، ق | colspan="2" |{{IPA|/ɯq/}}, {{IPA|/qɯ/}}, {{IPA|/q/}} |- align="center" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter OQ.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter OQ.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter UK.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter UK.svg|27x27px]] |ئوق، قو، ئۇق، قۇ، ق |{{IPA|/oq/}}, {{IPA|/qo/}}, {{IPA|/uq/}}, {{IPA|/qu/}}, {{IPA|/q/}} |ئۆك, كۆ, ئۈك, كۈ, ك |{{IPA|/øk/}}, {{IPA|/kø/}}, {{IPA|/yk/}}, {{IPA|/ky/}}, {{IPA|/k/}} |- align="center" | rowspan="4" | + ئۈزۈك تاۋۇش | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter NCH.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter NCH.svg|27x27px]] | colspan="2" | -نچ | colspan="2" |{{IPA|/nʧ/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter NY.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter NY.svg|27x27px]] | colspan="2" | -ني | colspan="2" |{{IPA|/ɲ/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter LT.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter LT.svg|27x27px]] | colspan="2" | -لت | colspan="2" |{{IPA|/lt/}}, {{IPA|/ld/}} |- | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter NT.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter NT.svg|27x27px]] | colspan="2" | -نت | colspan="2" |{{IPA|/nt/}}, {{IPA|/nd/}} |- align="center" | colspan="3" |سۆز ئايرىش بەلگىسى | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter SEP.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter SEP.svg|27x27px]] | colspan="4" |يوق |- align="center" | colspan="9" |(-) — پەقەتلا سۆزلۈك ئاخىرىدا |} [[ھۆججەت:Old Turkic letter I.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter I.svg|20x20px]] [[ھۆججەت:Old Turkic letter R2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter R2.svg|20x20px]] [[ھۆججەت:Old Turkic letter NG.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter NG.svg|20x20px]] [[ھۆججەت:Old Turkic letter T2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter T2.svg|20x20px]] — خەت '''T²NGR²I''' — ھەرپ تەرجىمىسى '''/teŋri/''' — تاۋۇش قىممىتى بويىچە IPA ئېلىپبەسى بويىچە تەرجىمىسى '''teñri''' — ئۇيغۇرچە '''تەڭرى''' == قاراڭ == * [http://www.omniglot.com/writing/orkhon.htm ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى] * [https://web.archive.org/web/20120411140854/http://gokturkanitlari.appspot.com/ Orkhon Inscriptions complete text] {{|url=https://web.archive.org/web/20120411140854/http://gokturkanitlari.appspot.com/ |date=2012-04-11 }} == مەنبەلەر== {{reflist}} <br /> <br /> == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر يېزىقلىرى‏]] {{ئۇيغۇر يېزىقى}} q0cavqvzu44edjjuk5xvkt69tse29hy 175885 175884 2026-05-09T06:07:11Z Kwamikagami 2197 175885 wikitext text/x-wiki {{TwinARAB|Orqun-Yénsey Yéziqi|Орхун-Йәнсей Йәзики}} <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz Tom', 'Alkatip', 'Microsoft Uighur', 'Uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> [[ھۆججەت:Kyzyl orkhon inscription.jpg|upright|thumb|كۆكتۈرك يېزىقى يېزىلغان ئەڭ ئەسكى ئابىدە [[قىزىل (شەھەر)|قىزىل]] شەھرىدە جاي ئالماقتا. ]][[ھۆججەت:Orkhon.svg|[https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA ]:Orkhon.svg|left|thumb]]'''ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى ([[تۈركچە]]: ''Orhun alfabesi''، [[موڭغۇلچە]]: хөх Түрүгийн бичиг ''ھۆھ تۈرۈگىين بىچىگ'')''' [[جۇڭگو]] ۋە چەت ئەل ئالىملىرى بۇ يېزىق بىلەن يېزىلغان مەڭگۈ تاش يادىكارلىقلىرى موڭغۇلىيىدىكى ئورقۇن دەرياسى ۋادىلىرىدىن ھەم سىبىرىيىدىكى يېنسەي دەرياسى بويلىرىدىن تېپىلغاچقا، تېپىلغان ئورنىغا قاراپ ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى دەپ ئاتىغان. شۇ ۋاقىتتا بۇ يېزىقنى ئىشلەتكەن ئاساسىي خەلقنىڭ نامىغا قاراپ ''قەدىمكى تۈرك يېزىقى''، ''كۆكتۈرك يېزىقى'' دېگەن ناملار بىلەن ئاتىغان. بۇ يېزىق يەنە شەكىل جەھەتتىن شىمالىي ياۋروپادىن تېپىلغان قەدىمكى گېرمانلار ئىشلەتكەن رونىك (گوتچە «سىرلىق، نامەئلۇم») يېزىقىغا ئوخشاپ قالغانلىقى ئۈچۈن، [[ياۋروپا]] ۋە [[رۇسىيە فېدېراتسىيىسى|رۇس]] [[تۈركولوگىيە]] ساھەسىدە، ''سىبىرىيا رۇن ھەرپلىرى، يېنىسەي رۇن ھەرپلىرى، رۇنىك ئېلىپبە'' ۋە ''قەدىمكى'' '''''تۈرك-رونىك يېزىقى''''' دەپمۇ ئاتالغان. شۇنداقلا تۈركىي خەلقلەر بۇ يېزىقنى ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىشتىن بۇرۇن ئىشلەتكەن يېزىق بولغاچقا، ''ئىسلامىيەتتىن بۇرۇنقى يېزىق'' دېگەنگە ئوخشاش ناملار بىلەنمۇ ئاتىغان. بۇ ناملار پەقەت يېزىقشۇناسلار ۋە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن قويۇلغان ناملار ئىدى. بۇ ھەقتىكى ئىزدىنىش ۋە تەتقىقاتلار نەتىجىسىدە بۇ يېزىقنىڭ ئەسلى '''[[دولبارچىن يېزىقى]]''' دەيدىغان نامىنىڭ بارلىقى ھەققىدىكى مەلۇمات بىزگە كېيىنرەك مەلۇم بولدى. شۇنىڭدىن كېيىن بۇ يېزىقنى ئۆز نامى بىلەن دولبارچىن يېزىقى دەپ ئاتاش ھەققىدە ماقالىلەر يېزىلىپ، تەشەببۇسلار ئوتتۇرىغا قويۇلدى. [[ھۆججەت:Bilge Khagan inscription lines 36-40 in original Old Turkic script.svg|thumb|upright|ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى]]ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىدا 39 [[ھەرپ]]، بىر ئايرىش بەلگىسى بولۇپ، بۇ يېزىق ئېلىپبەلىك يېزىق بىلەن بوغۇملۇق يېزىقنىڭ ئارىلاشمىسىدۇر. ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى ئومۇمەن، ئوڭدىن سولغا قاراپ توغرىسىغا يېزىلىدۇ. لېكىن، يېنسەي مەڭگۈ تاشلىرىدا سولدىن ئوڭغا يېزىلغان، ئايرىم مەڭگۈ تاشلاردا بىر قۇرى ئوڭدىن سولغا، يەنە بىر قۇرى سولدىن ئوڭغا زەنجىرسىمان ئۇلاپ يېزىلغان ئەھۋاللارمۇ ئۇچرايدۇ. بۇ يېزىقتا تۆت ھەرپ سەككىز سوزۇق تاۋۇشنى، 31 ھەرپ 18 ئۈزۈك تاۋۇشنى، بەش ھەرپ قوش ھەرپلىك بوغۇملارنى ئىپادىلەيدۇ. سۆزلەر بىر-بىرىدىن قوش چېكىت ( : ) ئارقىلىق ئايرىپ يېزىلىدۇ. بەزى سۆز بىرىكمىلىرى بىر سۆز قىلىپ قوشۇپ يېزىلىدۇ. ئايرىم ئورۇنلاردا «~» سۆز ئايرىش بەلگىسى ئورنىدا قوللىنىلىدۇ. ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىنىڭ مەنبەسى ۋە تۈركىي خەلقلەرنىڭ بۇ يېزىقنى قايسى دەۋردىن باشلاپ قوللانغانلىقى قاتارلىق مەسىلىلەردە ئالىملارنىڭ كۆز قارىشى بىردەك ئەمەس. بەزى تارىخىي ماتېرىياللارغا ئاساسلانغاندا بۇ يېزىقنى ئۇيغۇرلار 5- ئەسىردىن 8- ئەسىرگىچە، يەنى، غەربكە كۆچۈشتىن ئىلگىرىكى مەزگىللەردە قوللانغان. [[File:Ug script 001.jpg|left|thumb|upright]] ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىدا يېزىلغان مەدەنىي يادىكارلىقلار ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ تارىخىنى، سىياسىي، ئىقتىسادىي ئەھۋالىنى، ئىتنوگرافىيىسىنى، تىل-يېزىقى، ئەدەبىيات-سەنئىتى ۋە مەدەنىيەت تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. [[ھۆججەت:Gok turk Epigraph Copy in Gazi University Ankara.jpg|[https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Gok turk Epigraph Copy in Gazi University] Ankara.jpg|left|thumb|upright]] ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىدا يېزىلغان يادىكارلىقلارنىڭ ئاساسلىقى خاقانلار، قەبىلە باشلىقلىرى، لەشكەر باشلىقلىرىنىڭ قەھرىمانلىق ھاياتى، باتۇرلۇقى، تەسۋىرلەنگەن مەدھىيىلەر ۋە ئۇلار ئۆلگەندىن كېيىن ھاياتلىقىدىكى تۆھبىلىرى خاتىرىلەنگەن مەڭگۈ تاشلار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئاساسلىقى تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت. *[[1. چورىن مەڭگۈ تېشى]] *[[2. تۇنيۇقۇق مەڭگۈ تېشى]] *[[3. كۆل تېگىن مەڭگۈ تېشى]] *[[4. بىلگە قاغان مەڭگۈ تېشى]] *[[5. كۇلچۇر مەڭگۈ تېشى]] *[[6. مويۇنچۇر مەڭگۈ تېشى]] *[[7. توققۇز ئوغۇز قاغانى مەڭگۈ تېشى]] *[[8- سۇجى مەڭگۈ تېشى]] *[[9. تېرخىن مەڭگۈ تېشى]] *[[10. تەس مەڭگۈ تېشى]] ۋە باشقىلار == ئورقۇن-يېنسەي ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى == {| class="wikitable wide" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" ! colspan="3" align="center" |قوللىنىلىشى ! colspan="2" align="center" |بەلگىلەر ! colspan="4" align="center" |ئۇيغۇرچە ۋە IPA ترانسكرىپسيسى |- align="center" | colspan="3" rowspan="4" |سوزۇق تاۋۇش | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter A.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter A.svg|27x27px]] | colspan="2" |ئا، ئە | colspan="2" |{{IPA|/a/}}, {{IPA|/e/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter I.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter I.svg|27x27px]] | colspan="2" |ئى، ى | colspan="2" |{{IPA|/ɯ/}}, {{IPA|/i/}}, {{IPA|/j/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter O.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter O.svg|27x27px]] | colspan="2" |ئو، ئۇ | colspan="2" |{{IPA|/u/}}, {{IPA|/o/}}, {{IPA|/w/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter U.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter U.svg|27x27px]] | colspan="2" |ئۆ، ئۈ | colspan="2" |{{IPA|/ø/}}, {{IPA|/y/}}, {{IPA|/w/}} |- align="center" | rowspan="23" |ئۈزۈك تاۋۇشلار | rowspan="16" |سوزۇق تاۋۇش ماسلىشىشچانلىقى | rowspan="9" |(¹) — قېلىن (تىل ئالدى)، (²) — ئىنچىكە (تىل ئارقا) سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن |[[ھۆججەت:Old Turkic letter B1.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter B1.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter B2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter B2.svg|27x27px]] |ب¹ (ئاب) |{{IPA|/b/}} |ب² (ئەب) |{{IPA|/b/}} |- align="center" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter D1.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter D1.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter D2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter D2.svg|27x27px]] |د¹ (ئاد) |{{IPA|/d/}} |د² (ئەد) |{{IPA|/d/}} |- align="center" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter G1.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter G1.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter G2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter G2.svg|27x27px]] |غ¹ (ئاغ) |{{IPA|/g/}} |گ² (ئەگ) |{{IPA|/g/}} |- align="center" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter L1.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter L1.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter L2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter L2.svg|27x27px]] |ل¹ (ئال) |{{IPA|/l/}} |ل² (ئەل) |{{IPA|/l/}} |- align="center" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter N1.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter N1.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter N2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter N2.svg|27x27px]] |ن¹ (ئان) |{{IPA|/n/}} |ن² (ئەن) |{{IPA|/n/}} |- align="center" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter R1.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter R1.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter R2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter R2.svg|27x27px]] |ر¹ (ئار) |{{IPA|/r/}} |ر² (ئەر) |{{IPA|/r/}} |- align="center" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter S1.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter S1.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter S2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter S2.svg|27x27px]] |س¹ (ئاس) |{{IPA|/s/}} |س² (ئەس) |{{IPA|/s/}} |- align="center" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter T1.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter T1.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter T2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter T2.svg|27x27px]] |ت¹ (ئات) |{{IPA|/t/}} |ت² (ئەت) |{{IPA|/t/}} |- align="center" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter Y1.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter Y1.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter Y2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter Y2.svg|27x27px]] |ي¹ (ئاي) |{{IPA|/j/}} |ي² (ئەي) |{{IPA|/j/}} |- align="center" |پەقەتلا (¹) — /ق/ پەقەتلا (²) — /ك/ |[[ھۆججەت:Old Turkic letter Q.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter Q.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter K.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter K.svg|27x27px]] |ق (ئاق) |{{IPA|/q/}} |ك (ئەك) |{{IPA|/k/}} |- align="center" | rowspan="6" |پۈتۈن سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter CH.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter CH.svg|27x27px]] | colspan="2" | -چ | colspan="2" |{{IPA|/ʧ/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter M.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter M.svg|27x27px]] | colspan="2" | -م | colspan="2" |{{IPA|/m/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter P.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter P.svg|27x27px]] | colspan="2" | -پ | colspan="2" |{{IPA|/p/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter SH.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter SH.svg|27x27px]] | colspan="2" | -ش | colspan="2" |{{IPA|/ʃ/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter Z.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter Z.svg|27x27px]] | colspan="2" | -ز | colspan="2" |{{IPA|/z/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter NG.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter NG.svg|27x27px]] | colspan="2" | -ڭ (ئەڭ) | colspan="2" |{{IPA|/ŋ/}} |- align="center" | rowspan="7" |قوشما تاۋۇشلار | rowspan="3" | + سوزۇق تاۋۇش | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter ICH.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter ICH.svg|27x27px]] | colspan="2" |ئىچ، چى، چ | colspan="2" |{{IPA|/iʧ/}}, {{IPA|/ʧi/}}, {{IPA|/ʧ/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter IQ.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter IQ.svg|27x27px]] | colspan="2" |ئىق، قى، ق | colspan="2" |{{IPA|/ɯq/}}, {{IPA|/qɯ/}}, {{IPA|/q/}} |- align="center" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter OQ.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter OQ.svg|27x27px]] |[[ھۆججەت:Old Turkic letter UK.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter UK.svg|27x27px]] |ئوق، قو، ئۇق، قۇ، ق |{{IPA|/oq/}}, {{IPA|/qo/}}, {{IPA|/uq/}}, {{IPA|/qu/}}, {{IPA|/q/}} |ئۆك, كۆ, ئۈك, كۈ, ك |{{IPA|/øk/}}, {{IPA|/kø/}}, {{IPA|/yk/}}, {{IPA|/ky/}}, {{IPA|/k/}} |- align="center" | rowspan="4" | + ئۈزۈك تاۋۇش | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter NCH.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter NCH.svg|27x27px]] | colspan="2" | -نچ | colspan="2" |{{IPA|/nʧ/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter NY.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter NY.svg|27x27px]] | colspan="2" | -ني | colspan="2" |{{IPA|/ɲ/}} |- align="center" | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter LT.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter LT.svg|27x27px]] | colspan="2" | -لت | colspan="2" |{{IPA|/lt/}}, {{IPA|/ld/}} |- | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter NT.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter NT.svg|27x27px]] | colspan="2" | -نت | colspan="2" |{{IPA|/nt/}}, {{IPA|/nd/}} |- align="center" | colspan="3" |سۆز ئايرىش بەلگىسى | colspan="2" |[[ھۆججەت:Old Turkic letter SEP.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter SEP.svg|27x27px]] | colspan="4" |يوق |- align="center" | colspan="9" |(-) — پەقەتلا سۆزلۈك ئاخىرىدا |} [[ھۆججەت:Old Turkic letter I.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter I.svg|20x20px]] [[ھۆججەت:Old Turkic letter R2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter R2.svg|20x20px]] [[ھۆججەت:Old Turkic letter NG.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter NG.svg|20x20px]] [[ھۆججەت:Old Turkic letter T2.svg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Old Turkic letter T2.svg|20x20px]] — خەت '''T²NGR²I''' — ھەرپ تەرجىمىسى '''/teŋri/''' — تاۋۇش قىممىتى بويىچە IPA ئېلىپبەسى بويىچە تەرجىمىسى '''teñri''' — ئۇيغۇرچە '''تەڭرى''' == قاراڭ == * [http://www.omniglot.com/writing/orkhon.htm ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى] * [https://web.archive.org/web/20120411140854/http://gokturkanitlari.appspot.com/ Orkhon Inscriptions complete text] {{|url=https://web.archive.org/web/20120411140854/http://gokturkanitlari.appspot.com/ |date=2012-04-11 }} == مەنبەلەر== {{reflist}} <br /> <br /> == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر يېزىقلىرى‏]] {{ئۇيغۇر يېزىقى}} pocmpwn4kse2zzntr6u19p8oea6qi51 0 12696 175799 169750 2026-05-09T05:37:16Z Kwamikagami 2197 175799 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> [[ھۆججەت:Neptune Voyager2 color calibrated.png|left|thumb|نېپتۇن]] [[ھۆججەت:Neptune storms.jpg|left|thumb|نېپتۇن]] <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> [[قۇياش سىستېمىسى]]دىكى يەتتىنچى [[پىلانىت]] == گېئولوگىيە == ==كىلىمات== == ئۆسۈملۈكلەر == ==تارىخ== == قارالسۇن == bolinatora silofon acestina libro khoribal de malitanas akila de la minitalos agri sofritanis abdellali tati marocin de casa blonka == سىرتقى ئۇلاش == == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} <!-- The below are interlanguage links. --> lkysl8q4qogc8i38bzxoy5ofnuie5b9 0 13189 175861 142135 2026-05-09T05:56:33Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175861 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:UYGHURCHE-A.jpg|thumb]] [[ھۆججەت:Arabic Alif.gif|thumb]] '''<big>ئا</big>''' (ɑ،a) ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] بىرىنچى ھەرپى ۋە سەككىز [[سوزۇق تاۋۇش|سوزۇق تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. رەت جەھەتتە بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان شەيئىنى بىلدۈرىدۇ. م: ئا سىنىپ، "ئاۋۇ 1- يىللىق ئا سىنىپقا كىرىڭ". * يۈك. پىئېللارنىڭ ئاخىرىغا قوشۇلۇپ تەكىتلەشنى بىلدۈرىدۇ: چاققانراق ماڭغىن+ا؛ كېلىمەن دەمسىز+ا! * تۇرغۇن سۆزلەردىن پىئېل ياسايدىغان قوشۇمچە: ياش+ا=ياشا؛ ئوين+ا=ئوينا؛<ref>ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى، 1. توم 1. بەت</ref> * بەزى ئىسىملارغا قوشۇلۇپ قاراتمىلىق مەنىسى ئىپادىلەيدۇ. == ئوقۇلىشى == ئا ھەرىپىنىڭ ئەرەب ئەلىفبەسى «آ» ھەرىپىگە يېقىن بولۇپ، خەلقئارالىق ترانسكرېپسىيە بويىچە (\a\،\ɑ\) م: ئادەم (Adem)، ئاتا (Ata)؛ == تۈرلىنىشى == ئا ھەرىپى ھەم لەۋلەشمىگەن ھەم تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشتۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ىا) سوڭرە يوقرىدىن تۆۋەنگە ھەمزە (ء) يېزىلىدۇ. پەقەت ئوتتۇرا ئا (ا) يوقرىدىن تۈۋەنگە تۈز يېزىلىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ئا ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe A.jpg||frameless]] !باشتا !ئوتتۇرا\ئاخىرىدا !ئاخىرىدا !ئاخىرىدا ئايرىم |- !'''<big>ئا</big>''' !'''<big>ا</big>''' !'''<big>ﺎ</big>''' !<big>'''ﯫ'''</big> |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: A,a [[رۇس تىلى|رۇس]]: A,a == مەنبە == {{نەقىل}} {{ئۇيغۇر يېزىقى}} [[تۈر:ئۇيغۇر ئەدەبىياتى]] [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:سوزۇق تاۋۇشلار]] khpl0zdui8m6v6ekqexp9bzdxpasj0a 0 15106 175813 163357 2026-05-09T05:49:31Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175813 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Human.svg|thumbnail|left|ادەم]] '''ادەم''' ياكى '''ىنسان''', بولسا [[سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار]] (ياكى سۈت ئەمگۈچىلەر) == بەلگە == ==جايلاشماق== == ئادەت == ==ئاۋۇماق== == قونالغۇ == ==ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى== == كەنجى تۈر == ==قارالسۇن== == سىرتقى ئۇلاش == {{Commons category|People}} == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئىنسانلار]] [[تۈر:ھايۋاناتلار‏]] bk57yfcnfxh48mrx5a30qnmfgh9aluy 0 15110 175943 165991 2026-05-09T06:21:08Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175943 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Tea leaves steeping in a zhong čaj 05.jpg|thumbnail]] '''چاي''' چاي كامېليا سىنېنىس كېسىلىنىڭ ساقىيىپ كەتكەن ياكى يېڭى يوپۇرمىقىغا ئىسسىق ياكى قايناق سۇ قۇيۇپ تەييارلانغان خۇشپۇراق ئىچىملىك ​​، ئۇ شەرقىي ئاسىياغا تۇتىشىدىغان مەڭگۈ يېشىل چاتقال ، ئۇ بەلكىم جۇڭگونىڭ غەربىي جەنۇبى ۋە بېرمىنىڭ شىمالىدىكى چېگرا رايونلاردا بارلىققا كەلگەن بولۇشى مۇمكىن. چايمۇ كامېليا تالېنسىز يوپۇرمىقىدىن ناھايىتى ئاز ياسالغان.ئاددىي سۇدىن كېيىن ، چاي دۇنيادىكى ئەڭ كۆپ ئىستېمال قىلىنىدىغان ئىچىملىك. چاينىڭ نۇرغۇن تۈرلىرى بار. بەزىلىرىنىڭ سوۋۇتۇش ، ئازراق ئاچچىق ۋە ئاچچىق تەمى بار ، يەنە بەزىلىرىدە تاتلىق ، ئوزۇقلۇق ، گۈل ياكى ئوت-چۆپ خاتىرىلىرى بار. چاي ئىنسانلاردا غىدىقلاش رولىغا ئىگە ، ئاساسلىقى ئۇنىڭ تەركىبىدە كوففېئىن بار. چاينىڭ تۈرلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەشنىڭ تۈرىگە ئاساسەن پەرقلەندۈرگىلى بولىدۇ. ئەگەر چاي زاۋۇتىنىڭ يوپۇرمىقى تاللانغاندىن كېيىن تېز قۇرۇتمىسا ، كىچىكلەيدۇ ۋە ئوكسىدلىنىدۇ. بۇ جەريان ئارپا سوقۇشقا ئوخشايدۇ ، بۇ يەردە كراخمال شېكەرگە ئايلىنىدۇ. ئۇنىڭ يوپۇرمىقى تېزلا قاراڭغۇلىشىدۇ ، يوپۇرماقلىرى بۇزۇلۇپ ، مازونىڭ جەۋھىرىنى قويۇپ بېرىدۇ. پىششىقلاپ ئىشلەشنىڭ كېيىنكى قەدىمى يوپۇرماقتىكى سۇنى قىزىتىش ئارقىلىق ئالدىنئالا باسقۇچتا ئوكسىدلىنىش جەريانىنى توختىتىش. بۇ جەرياننى تەسۋىرلەش ئۈچۈن «ئېچىتىش» (بەلكىم ئۈزۈم ئۆستۈرگۈچىلەر تەرىپىدىن ئىشلىتىلگەن بولۇشى مۇمكىن) ھەتتا ئەمەلىي ئېچىتىش (يەنى بۇ جەريان ئېچىتقۇ بىلەن ئېلىپ بېرىلمىغان ۋە ئېتانول ئىشلەپچىقىرىلمىغان) ئەھۋاللاردىمۇ قوللىنىلغان. ئەمما نەملىك ۋە تېمپېراتۇرىنى ئېھتىياتچانلىق بىلەن كونترول قىلماي ، زەمبۇرۇغ چاي يۈزىدە ئۆسىدۇ. زەمبۇرۇغ چايدا ئەمەلىي ئېچىتىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ، بۇ چاينىڭ زەھەرلىك ۋە راك پەيدا قىلغۇچى ماددىلار بىلەن بۇلغىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ، نەتىجىدە چاينى چوقۇم تاشلاش كېرەك. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۆسۈملۈك]] [[تۈر:ئىچىملىك]] kwo6x4gx2vnzeulrzoq70t9y5mt0ljx 0 15116 175928 163559 2026-05-09T06:16:27Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175928 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:PearPhoto.jpg|thumbnail]] '''ئامۇت''' ياكى '''نەشپۈت''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:مېۋە]] 1sveslcykkb3c4uzqhr7u734009iv4k 0 15118 175929 165064 2026-05-09T06:16:32Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175929 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:FraiseFruitPhoto.jpg|thumbnail]] بۆلجۈرگەن == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:مېۋە]] 53tkyf4f1s4eg2xyzhnl2rb2jot483l 0 15119 175931 166014 2026-05-09T06:16:44Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175931 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Carica papaya - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-029.jpg|thumbnail]] كۇلى بېھىسى == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:مېۋە]] bckd495zyirj04lfx6ftcsvyrx68114 0 15120 175930 166013 2026-05-09T06:16:41Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175930 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:乌鲁木齐西州哈密瓜.jpg|thumbnail]] '''قۇمۇل قوغۇنى''' ياكى '''قوغۇن''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:مېۋە]] lvjcy3m7ao0gfhctuocm5m5uj66eaf8 0 15749 175888 166798 2026-05-09T06:08:38Z Kwamikagami 2197 175888 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Ug_script_005.jpg|link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Ug_script_005.jpg|thumb|upright|خاقانىيە دەۋرىدە قوبۇل قىلىنغان ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقى]] ئىسلام دىنىنىڭ [[قاراخانىيلار خانلىقى|قاراخانىيلار]] تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىپ، ئۇيغۇرلار ئارىسىدا تارقىلىشىغا ئەگىشىپ، [[ئىسلام]] دىنىنىڭ ۋاسىتىسى بىلەن [[ئەرەب ئەلىفبەسى|ئەرەب يېزىقى]] قوبۇل قىلىنىپ، پەيدىنپەي قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئورنىنى ئىگىلىدى. شۇنىڭ بىلەن قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى تەدرىجىي ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇشقا باشلىدى. 10- ئەسىرنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، ئەرەب يېزىقى جەنۇبىي شىنجاڭ رايونى، جۈملىدىن [[ئوتتۇرا ئاسىيا]] رايونى، بويىچە ئومۇميۈزلۈك قوللىنىلىشقا باشلىدى. [[ئەرەب ئەلىفبەسى|ئەرەب يېزىقى]] دەسلەپتە مۇقەددەس يېزىق دەپ قارىلىپ 10- ئەسىردىن 12- ئەسىرگىچە ھېچقانداق ئۆزگەرتىش كىرگۈزۈلمەي ئۈزۈك تاۋۇش ھەرپلىرىنىڭ ئۈستىگە [[ھۆججەت:Ug_script_003.jpg|link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Ug_script_003.jpg|center|thumb|upright=2]] قاتارلىق شەرتلىك بەلگىلەر ئەرەب تىلىدىن، كىرگەن سۆزلەرنىلا يېزىشتا ئىشلىتىلمەي ھەتتا ئۇيغۇر تىلىغا خاس سۆزلەرنى يېزىشتىمۇ ئىشلىتىلگەن. مەسىلەن: [[ھۆججەت:Ug_script_004.jpg|link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Ug_script_004.jpg|center|thumb|upright=2]] ئۇلۇغ ئالىم [[مەھمۇد كاشغەرىي|مەھمۇد كاشىغەرى]] 11- ئەسىردە [[ئۇيغۇر تىلى]]نى ئەرەبلەرگە تونۇتۇش ئۈچۈن «تۈركىي تىللار دىۋانى» نى يۇقىرىقى مىساللاردا يېزىلغاندەك ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقىدا يازغان. ئەرەب يېزىقى ئومۇمەن ئۈزۈك تاۋۇشلارنى ئاساس قىلغان يېزىق بولغاچقا، ئۇيغۇر تىلىنىڭ خۇسۇسىيىتىگە ئۇيغۇن كەلمەيتتى. شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ يېزىق 12- ئەسىرنىڭ ئاخىرى 13- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا قىسمەن ئىسلاھ قىلىنىپ، ئەرەب تىلىغا خاس شەرتلىك بەلگىلەر ئېلىپ تاشلىنىپ قەدەممۇ قەدەم ئۇيغۇر تىلىنىڭ فونېتىكىلىق خۇسۇسىيەتلىرىگە يېقىنلاشتۇرۇلدى. ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقى 30 ھەرپ ۋە بىر قانچە شەرتلىك بەلگىلەردىن ئىبارەت بولۇپ، ھەرپلەر باش، ئوتتۇرا، ئاخىرقى شەكىل ھەم ئايرىم شەكىل قاتارلىق بىر قانچە خىل شەكىلگە ئىگە. ئۇيغۇرلار بۇ يېزىقنى قوللانغان مەزگىللەردە يېزىلغان مەدەنىي يادىكارلىقلار خېلى كۆپ بولۇپ، بۇلارنىڭ ۋەكىللىك خاراكتېرغا ئىگىلىرى تۆۋەندىكىچە: * [[1. دىۋانۇ لۇغەتىت تۈرك (تۈركىي تىللار دىۋانى).]] * [[2. قۇتادغۇ بىلىك (پەرغانە، قاھىرە نۇسخىلىرى).]] * [[3. قۇرئان تەپسىرى.]] * [[4. قىسسەسۇل ئەنبىيا.]] * [[5. ئەتەبەتۇل ھاقايىق (C نۇسخا).]] * [[6. ھېكمەت (ئەھمەد يەسەۋىنىڭ).]] * [[7. گاۋچاڭ مەھكىمىسى پۈتۈكلىرى.]] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} {{ئۇيغۇر يېزىقى}} f3tesaygw2wdvp8opw7ztj3oz25hkab 0 15754 175862 164550 2026-05-09T05:56:50Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175862 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:UYGHURCHE-E.jpg|thumb]] [[ھۆججەت:Uyghur - Arabic script - isolated form - ه (IPA ə).svg|thumb]] '''<big>ئە</big>''' (/ɛ/~/æ/) ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] ئىككىنچى ھەرپى ۋە سەككىز [[سوزۇق تاۋۇش|سوزۇق تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. يېزىلغىنىدەك ئوقۇلىدۇ. * يۈك. پىئېللارنىڭ ئاخىرىغا قوشۇلۇپ تەكىتلەشنى بىلدۈرىدۇ: كۆر+ە=كۆرە؛ ياز+ە=يازە، ماڭ+ە=ماڭە! * تۇرغۇن سۆزلەردىن پىئېل ياسايدىغان قوشۇمچە: تۈن+ە= تۈنە؛ كۈچ+ە=كۈچە؛ تۈز+ە=تۈزە<ref>ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى، 1. توم 219. بەت</ref> {| class="wikitable sortable" |} == ئوقۇلىشى == ئە ھەرىپىنىڭ تەلەففۇزى خەلقئارالىق ترانسكرېپسىيە بويىچە (/ɛ/~/æ/)؛ م: ئەردەم (Erdem)، ئەنئەنە (En`ene)؛ يېزىلغىنىدەك ئوقۇلىدۇ. == تۈرلىنىشى == ئە ھەرىپى ھەم لەۋلەشمىگەن ھەم تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشتۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ىە) سوڭرە يوقرىدىن تۆۋەنگە ھەمزە (ء) يېزىلىدۇ. پەقەت ئوتتۇرا ئە (ە) سولدىن ئوڭغا يېزىلىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ئە ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe E.jpg||frameless]] !يالغۇز !ئوتتۇرا !ئاخىرىدا !ئاخىرىدا ئايرىم |- !'''<big>ئە</big>''' !ە !'''<big>ﺎ</big>''' !<big>'''ﯫ'''</big> |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: E [[رۇس تىلى|رۇس]]: E == مەنبە == {{نەقىل}} == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} {{ئۇيغۇر يېزىقى}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:سوزۇق تاۋۇشلار]] 6mpmq4npthvy330xlj8q7ob6qtlmnky 0 15755 175881 164470 2026-05-09T06:05:13Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175881 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:UYGHURCHE-é.jpg|thumb]] ئې (/e/)؛ ةئززددطةش. دم.ذذمط رءزد ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 30. ھەرپى ۋە سەككىز [[سوزۇق تاۋۇش|سوزۇق تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. * ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 24 ئۈزۈك تاۋۇشىنىڭ ھەر بىرىنىڭ ئارقىسىغا ئې ھەپى قوشۇلۇپ تەلەففۇز قىلىنىدۇ. <blockquote>مەسىلەن: بې، پې، تې، جې، چې... دېگەندەك.</blockquote> == ئوقۇلىشى == ئې ھەرىپىنىڭ تەلەففۇزى خەلقئارالىق ترانسكرېپسىيە بويىچە (/e/) دۇر. م: ئېيىق (Ëyiq)، ئېرىق (Ëriq)؛ يېزىلغىنىدەك ئوقۇلىدۇ. == تۈرلىنىشى == ئې ھەرىپى ھەم لەۋلەشمىگەن ھەم تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشتۇر. 0&9%ص == يېزىلىشى == ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ىى) سوڭرە يوقرىدىن تۆۋەنگە ھەمزە (ء) يېزىلىدۇ. ئاندىن سوڭرە ئاستىدىكى ئىككى تىك چىكىت نەۋبەت بىلەن يوقىرىدىن تۆۋەنگە قويىلىدۇ. ئې ھەرپىنىڭ كەلىمە ئارىسىدا ئوخشىمىغان ئورۇنلاردا، توغرا ۋە ئۆلچەملىك تەلەففۇز قىلىنىش ئىھتىياجى بىلەن سەككىز تۈرلۈك يېزىلىشى باردۇر. {| class="wikitable sortable" |+ئې ھەرپىنىڭ سەككىز خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe é.jpg|frameless]] !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا !يالغۇز |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: Ë [[رۇس تىلى|رۇس]]: E == مەنبە == {{نەقىل}} <br /> <br /> <br /> == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:سوزۇق تاۋۇشلار]] {{ئۇيغۇر يېزىقى}} 5tuilto0uuci3b3wwst98xn4o0robxc 0 15756 175882 163942 2026-05-09T06:05:26Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175882 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:UYGHURCHE-I.jpg|thumb]] ئى (/i/~/ɨ/)؛ ئى ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 31. ھەرپى ۋە سەككىز [[سوزۇق تاۋۇش|سوزۇق تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == ئى ھەرىپىنىڭ تەلەففۇزى خەلقئارالىق ترانسكرېپسىيە بويىچە (/i/~/ɨ/) دۇر.<blockquote>مىسال: ئىسلام (Islam)، ئىناقلىق (inaqliq)؛</blockquote>يېزىلغىنىدەك ئوقۇلىدۇ. == تۈرلىنىشى == ئى ھەرىپى ھەم لەۋلەشمىگەن ھەم تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشتۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ىى) سوڭرە يوقرىدىن تۆۋەنگە ھەمزە (ء) يېزىلىدۇ. ئى ھەرپىنىڭ كەلىمە ئارىسىدا ئوخشىمىغان ئورۇنلاردا، توغرا ۋە ئۆلچەملىك تەلەففۇز قىلىنىش ئىھتىياجى بىلەن سەككىز تۈرلۈك يېزىلىشى باردۇر. {| class="wikitable sortable" |+ئى ھەرپىنىڭ سەككىز خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe I.jpg|frameless]] !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا !يالغۇز |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: i [[رۇس تىلى|رۇس]]: И <br /> <br /> <br /> == مەنبە == {{نەقىل}} <br />{{ئۇيغۇر يېزىقى}} == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:سوزۇق تاۋۇشلار]] 2j0znvjg7x5noa7aexlf1dfteg2cd6a 0 15757 175879 163811 2026-05-09T06:04:30Z Kwamikagami 2197 175879 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:UYGHURCHE-O.jpg|thumb]] '''_{<big>ئو</big>}''' (/o/) ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 25. ھەرپى ۋە سەككىز [[سوزۇق تاۋۇش|سوزۇق تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. يېزىلغىنىدەك ئوقۇلىدۇ. ئو ھەرىفى ئەرەبچىدىكى «و» (ۋاۋ) ھەرىپىدىن كەلمەكتە. لېكىن ئوقۇلىشى ئەرەبچىدىن فەرقلىق بولۇپ، تەلەففۇزى ئىنگلىزچە «O» ھەرىپى بىلەن ئوخشاشتۇر. ئو ھەرىپى ھەم لەۋلەشمىگەن ھەم تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشتۇر. يېزىلىشى ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ىو) سوڭرە يوقرىدىن تۆۋەنگە ھەمزە (ء) يېزىلىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ئو ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:UG-HARF-O.jpg|frameless]] !باشتا !ئوتتۇرا !ئاخىرىدا !ئاخىرىدا ئايرىم |- !'''<big>ئو</big>''' !'''<big>و</big>''' !'''<big>ﻮ</big>''' !<big>'''ﯯ'''</big> |- !'''ئو'''رغاق !ر'''و'''مال !توز !رادىئو |} باشقا ئەلىفبەلەردە: [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: O [[رۇس تىلى|رۇس]]: O == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{نەقىل}} {{ئۇيغۇر يېزىقى}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:سوزۇق تاۋۇشلار]] 504nam7x45pbpytq2gcky9h53qgg4e6 0 15846 175820 164773 2026-05-09T05:50:19Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175820 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur - Arabic script - isolated form - ب (IPA b).svg|thumb]] '''ب ھەرىپى'''، [[ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقى|ھازىرىقى ئۇيغۇر ئېلىبەسىنىڭ]] ئۈچىنچى ھەرىپى، [[ئەرەب ئېلىپبەسى|ئەرەب ئېلىبەسىنىڭ]] ئىككىنچى ھەرىپى. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە بې (be)\ ئەرەبچە ب (bāʾ) == تۈرلىنىشى == ب ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، ھەم پارتىلاڭغۇ ئۈزۈك تۈۋۇش، ھەم كالپۇك تاۋۇشىدۇر. == يېزىلىشى == [[ھۆججەت:Lettre_2_ﺏ_bâ'.gif|left]] [[ھۆججەت:Animation_showing_"teeth"_of_three_connected_ب_letters..gif|left]] ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ٮ) سوڭرە ئاستىغا چىكىت (٠) قويىلىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ب ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe B.jpg]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: B [[رۇس ئەلىفبەسى|رۇس]]: Б <br /> <br /> <br /> == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] [[تۈر:ئەرەب يېزىقى]] {{ئۇيغۇر يېزىقى}} g6yvr1o934yfitx7qcbozakjge63o9f 175863 175820 2026-05-09T05:57:22Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175863 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur - Arabic script - isolated form - ب (IPA b).svg|thumb]] '''ب ھەرىپى'''، [[ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقى|ھازىرىقى ئۇيغۇر ئېلىبەسىنىڭ]] ئۈچىنچى ھەرىپى، [[ئەرەب ئېلىپبەسى|ئەرەب ئېلىبەسىنىڭ]] ئىككىنچى ھەرىپى. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە بې (be)\ ئەرەبچە ب (bāʾ) == تۈرلىنىشى == ب ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، ھەم پارتىلاڭغۇ ئۈزۈك تۈۋۇش، ھەم كالپۇك تاۋۇشىدۇر. == يېزىلىشى == [[ھۆججەت:Lettre_2_ﺏ_bâ'.gif|left]] [[ھۆججەت:Animation_showing_"teeth"_of_three_connected_ب_letters..gif|left]] ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ٮ) سوڭرە ئاستىغا چىكىت (٠) قويىلىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ب ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe B.jpg|frameless]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: B [[رۇس ئەلىفبەسى|رۇس]]: Б <br /> <br /> <br /> == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] [[تۈر:ئەرەب يېزىقى]] {{ئۇيغۇر يېزىقى}} ny5kr8muypsvjejhj8lj95ek6gcqura 0 15992 175864 165391 2026-05-09T05:57:41Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175864 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur - Arabic script - isolated form - پ (IPA p).svg|thumb]] پ (/p/)؛ پې ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 4. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. ئەسىل [[ئەرەب ئەلىفبەسى|ئەرەب ئەلىفبەسىدە]] بولمىغان بىر ھەرپ بولۇپ، [[فارسلار]] [[ئەرەب يېزىقى|ئەرەب يېزىقىنى]] قوللىنىشقا باشلىغاندىن كېيىن ئىختىرا قىلىنغان بىر ھەرپتۇر. شۇنداقلا ئەسىل [[تۈركىي تىللار]]دا ھەم «پ» ھەرفى يوق بولۇپ، بۇگۈنكى «پ» ھەرفلىك كەلىمىلەرنىڭ بىر قىسمى فارسچە ۋە باشقا تىللاردىن ئۇيغۇرچىگە ئۆتكەندۇر، ياكى ئەسلى تۈركچە سۆزلەرنىك كۆپىنچىسى ئەسلىدىكى ب ھەرفىدىن ئۆزگەرگەندۇر. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە پې (Pé)\ فارسچە پ (pe) == تۈرلىنىشى == پ ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا پارتىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئالدى قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ٮ) سوڭرە ئاستىغا ئۈچ چىكىت (٠) قويىلىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+پ ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe P.jpg|frameless]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == [[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى|لاتىن]]: ''''''[[T|P]]'''''' [[كرىل ئۇيغۇر يېزىقى|كرىل]]: ''''''[[П]]'''''' ==مەنبە== {{نەقىل}} {{ئۇيغۇر يېزىقى}} == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر تىلى]] [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] [[تۈر:پارس ئېلىپبەسى]] a4wzyhjnkyrbqj2ddesps6eaxwjiw7d 0 16005 175822 165624 2026-05-09T05:50:26Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175822 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:UYGHURCHE-T.jpg|thumb]] ت (t)؛ ت ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 5. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە تې (té)\ ئەرەبچە ت (te) == تۈرلىنىشى == ت ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، پارتىلاڭغۇ، تىل ئۇچى ئالدى چىش تۈۋى تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ٮ) سوڭرە ئۈست ئوتتۇرىغا چىكىت (٠٠) قويىلىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ت ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:WhatsApp Image 2016-12-21 at 22.50.11 (1).jpg]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == [[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى|لاتىن]]: '''[[T]]''' [[كرىل ئۇيغۇر يېزىقى|كرىل]]: '''[[П|T]]''' == مەنبە == {{نەقىل}} {{ئۇيغۇر يېزىقى}} == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] [[تۈر:ئەرەب يېزىقى]] ccnjwo3k1iaf31i3j82705k9f47u46y 175865 175822 2026-05-09T05:58:15Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175865 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:UYGHURCHE-T.jpg|thumb]] ت (t)؛ ت ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 5. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە تې (té)\ ئەرەبچە ت (te) == تۈرلىنىشى == ت ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، پارتىلاڭغۇ، تىل ئۇچى ئالدى چىش تۈۋى تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ٮ) سوڭرە ئۈست ئوتتۇرىغا چىكىت (٠٠) قويىلىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ت ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:WhatsApp Image 2016-12-21 at 22.50.11 (1).jpg|frameless]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == [[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى|لاتىن]]: '''[[T]]''' [[كرىل ئۇيغۇر يېزىقى|كرىل]]: '''[[П|T]]''' == مەنبە == {{نەقىل}} {{ئۇيغۇر يېزىقى}} == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] [[تۈر:ئەرەب يېزىقى]] arrevi8wrowth2o6b4yocxzzjy8i436 0 16011 175832 166414 2026-05-09T05:51:32Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175832 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur - Arabic script - isolated form - ج (IPA ʤ).svg|thumb]] ج (/d͡ʒ/)؛ ج ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 6. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە جې (té)\ ئەرەبچە ج (jim) == تۈرلىنىشى == ج ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا پارتىلاڭغۇ - سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئالدى قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال ئوڭدىن سولدىن ئوڭغا ئاندىن ئوڭدىن سول تۆۋەنگە قاراپ يېرىم ئاي شەكلى ئاساسىي گەۋدە (ح) ھاسىل قىلىنىدۇ، سوڭرە يېرىم ئاينىڭ ئوتتۇرىغا چىكىت (٠) قويىلىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ج ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe J.jpg]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == [[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى|لاتىن]]: [[J|'''J''']] [[كرىل ئۇيغۇر يېزىقى|كرىل]]: '''[[Ж]]''' == مەنبە == {{نەقىل}} {{ئۇيغۇر يېزىقى}} == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] [[تۈر:ئەرەب يېزىقى]] 4k4bd8yaf1dcdxaqozwlwasqzbq94ab 175833 175832 2026-05-09T05:52:02Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175833 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur - Arabic script - isolated form - ج (IPA ʤ).svg|thumb]] ج (/d͡ʒ/)؛ ج ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 6. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە جې (té)\ ئەرەبچە ج (jim) == تۈرلىنىشى == ج ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا پارتىلاڭغۇ - سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئالدى قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال ئوڭدىن سولدىن ئوڭغا ئاندىن ئوڭدىن سول تۆۋەنگە قاراپ يېرىم ئاي شەكلى ئاساسىي گەۋدە (ح) ھاسىل قىلىنىدۇ، سوڭرە يېرىم ئاينىڭ ئوتتۇرىغا چىكىت (٠) قويىلىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ج ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe J.jpg|frameless]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == [[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى|لاتىن]]: [[J|'''J''']] [[كرىل ئۇيغۇر يېزىقى|كرىل]]: '''[[Ж]]''' == مەنبە == {{نەقىل}} {{ئۇيغۇر يېزىقى}} == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] [[تۈر:ئەرەب يېزىقى]] r40t1itq10ngzuuavedmkm3jjdbtp0e 0 16012 175866 166627 2026-05-09T05:58:43Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175866 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur - Arabic script - isolated form - چ (IPA ʧ).svg|thumb]] '''چ''' (/t͡ʃ/)؛ چ ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 7. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە چې (Ché)\ فارسچە چ (Chim) == تۈرلىنىشى == چ ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا پارتىلاڭغۇ - سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئالدى قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال ئوڭدىن سولدىن ئوڭغا ئاندىن ئوڭدىن سول تۆۋەنگە قاراپ يېرىم ئاي شەكلى ئاساسىي گەۋدە (ح) ھاسىل قىلىنىدۇ، سوڭرە يېرىم ئاينىڭ ئوتتۇرىغا ئۈچ چىكىت (٠) قويىلىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+چ ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe CH.jpg|frameless]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى: [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: [[CH|Ch]] [[رۇس تىلى|رۇس]] ۋە [[گرېك تىلى|گرېك]]: '''[[Ч]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر تىلى]] [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] [[تۈر:پارس يېزىقى]] {{نەقىل}} {{ئۇيغۇر يېزىقى}} kzcm9jkst3yb1xawg0dzcrge5rz6vrx 0 16015 175834 166782 2026-05-09T05:52:27Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175834 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur - Arabic script - isolated form - خ (IPA x).svg|thumb]] خ (/χ/)؛ خ ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 8. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە خې (Xé) \ فارسچە خ (Xe) == تۈرلىنىشى == خ ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئالدى قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال ئوڭدىن سولدىن ئوڭغا ئاندىن ئوڭدىن سول تۆۋەنگە قاراپ يېرىم ئاي شەكلى ئاساسىي گەۋدە (ح) ھاسىل قىلىنىدۇ، سوڭرە ئۈستىگە بىر چىكىت (٠) قويىلىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+خ ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe X.jpg|frameless]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى: [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: '''[[H]]''' [[رۇس تىلى|رۇس]] ۋە [[گرېك تىلى|گرېك]]:  '''[[Ч|Х]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} {{نەقىل}} {{ئۇيغۇر يېزىقى}} [[تۈر:ئۇيغۇر تىلى]] [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] [[تۈر:ئەرەب يېزىقى]] caeiephbjyerfosyqq4e7gkpf6vo0g3 0 16016 175883 171170 2026-05-09T06:05:41Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175883 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:UYGHURCHE-Y.jpg|thumb]] ي (/j/)؛ ي ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 32. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە يې (Yé) \ ئەرەبچە ي (Ye) == تۈرلىنىشى == ي ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئالدى قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئېگىلىپ پەسكە، سوڭرە ئوڭغا قاراپ تەكرار ئىنتايىن ئاز ئېگىلىپ سوڭرە سولغا قاراپ ياسىمان ئويمان ھاسىل قىلىنىدۇ. سوڭرە ئاستىغا يانمۇيان ئىككى چىكىت (٠٠) قويىلىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ي ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe Y.jpg|frameless]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == ي ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى: [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: '''[[Y]]''' [[رۇس تىلى|رۇس]] ۋە [[گرېك تىلى|گرېك]]: '''[[Й]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر تىلى]] [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] [[تۈر:ئەرەب يېزىقى]] {{نەقىل}}{{ئۇيغۇر يېزىقى}} nmrdtm9jyh29y82ri2tupk5of5i5r9c 0 16019 175845 167318 2026-05-09T05:53:54Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175845 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur - Arabic script - isolated form - س (IPA s).svg|thumb]] '''<big>س</big>''' (/s/)؛ س ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 13. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە سې (Sé) \ ئەرەبچە س (sīn) == تۈرلىنىشى == س ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۇچى ئالدى چىش تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال يوقرىدىن تۆۋەنگە سوڭرە تەكرار يوقىرىغا، تەكرار تۆۋەنگە ۋە قايتا يوقىرىغا تارتىپ تەكرار تۆۋەنگە، ئوڭدىن سولغا ئاغزى ئاسمانغا قارىغان يېرىم ئاي شەكلى ھاسىل قىلىنىدۇ، بىر قەلەمدە چىقىرىش مۇمكىندۇر، قوشۇمچە چىكىپ ياكى باشقا ئىشارەتلەر يوقتۇر. {| class="wikitable sortable" |+س ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe S.jpg|frameless]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى: [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: '''[[S]]''' [[رۇس تىلى|رۇس]] ۋە [[گرېك تىلى|گرېك]]: '''[[C]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} {{نەقىل}}{{ئۇيغۇر يېزىقى}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] [[تۈر:ئەرەب يېزىقى]] fai5mjt0eca95m09w8smom66wbduugt 0 16020 175854 167757 2026-05-09T05:54:22Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175854 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur - Arabic script - isolated form - ش (IPA ʃ).svg|thumb]] '''<big>ش</big>''' (/ʃ/)؛ ش ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 14. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە شې (Shé) \ ئەرەبچە ش (Shîn) == تۈرلىنىشى == ش ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئالدى قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال يوقرىدىن تۆۋەنگە سوڭرە تەكرار يوقىرىغا، تەكرار تۆۋەنگە ۋە قايتا يوقىرىغا تارتىپ تەكرار تۆۋەنگە، ئوڭدىن سولغا ئاغزى ئاسمانغا قارىغان يېرىم ئاي شەكلى ھاسىل قىلىنىدۇ، بىر قەلەمدە چىقىرىش مۇمكىندۇر، سوڭرە ئوڭ قىسىمنىڭ ئۈستىگە ئۈچ چىكىت (ٛ؞) قويىلىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ش ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe SH.jpg|frameless]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى: [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: '''[[Sh]]''' [[رۇس تىلى|رۇس]] ۋە [[گرېك تىلى|گرېك]]: '''[[Ш]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] [[تۈر:ئەرەب يېزىقى]] {{نەقىل}}{{ئۇيغۇر يېزىقى}} 8vl86dq77twr4dcdltxz1rjl17qk3jl 0 16021 175869 168103 2026-05-09T06:00:01Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175869 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur - Arabic script - isolated form - ف (IPA f).svg|thumb]] '''<big>ف</big>''' (/j/)؛ ف ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 16. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە فې (Fé) \ فارسچە ف (Fe) == تۈرلىنىشى == ف ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا چىش كالپۇك تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال سولدىن ئوڭ يوقىرىغا، سوڭرە كىچىك يۇمۇلاق سىزىپ ئۇدۇل پەسكە، سوڭرە سولدىن ئوڭغا نىسبەتەن تۈز داۋام قىلىپ ئاندىن كىچىك يايسىمان ھالەتتە يوقىرىغا قاراپ ئاساسىي گەۋدە (ڡ) ھاسىل قىلىنىدۇ، سوڭرە ئوڭ تەرەپتىكى يۇمۇلاقنىڭ ئۈستىگە بىر چىكىت (٠) قويىلىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ف ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe F.jpg|frameless]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى: [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: '''[[Y|F]]''' [[رۇس تىلى|رۇس]] ۋە [[گرېك تىلى|گرېك]]: '''[[Ф]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] [[تۈر:ئەرەب ئېلىپبەسى]] [[تۈر:ئەرەب يېزىقى]] {{نەقىل}}{{ئۇيغۇر يېزىقى}} ptre2b1jfhdi9x1mpylpynaj4u7es6e 0 16022 175860 168057 2026-05-09T05:55:09Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175860 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur - Arabic script - isolated form - غ (IPA ɣ).svg|thumb]] '''<big>غ</big>''' (/ʁ/)؛ غ ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 15. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە غې (Ghé) \ ئەرەبچە غ (غەيىن) == تۈرلىنىشى == غ ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل تۈۋى يۇمشاق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == [[ھۆججەت:Lettre 19 ġayn.gif|left|frameless]] ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا تۆۋەنگە قايدۇرۇلۇپ، سوڭرە تەكرار ئوڭغا كېلىپ، قايتا سولغا قاراپ تۆۋەنگە، ھىلال شەكلىدە ياي (ع) ھاسىل قىلىنىدۇ، سوڭرە ئۈستىگە بىر چىكىت (٠) قويىلىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+غ ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe GH.jpg|frameless]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == غ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى: [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: '''[[Gh]]''' [[رۇس تىلى|رۇس]] ۋە [[گرېك تىلى|گرېك]]: '''[[Ғ]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] [[تۈر:ئەرەب يېزىقى]] [[تۈر:ئەرەب ئېلىپبەسى]] {{نەقىل}}{{ئۇيغۇر يېزىقى}} 1ppfg7dk6vqu43dwbsummpv0tgfl3w2 0 16023 175870 168173 2026-05-09T06:00:14Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175870 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur - Arabic script - isolated form - ق (IPA q).svg|thumb]] '''<big>ق</big>''' (/q/)؛ ق ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 16. ھەرپى ۋە [https://web.archive.org/web/20230528022811/https://www.technobaj.com/2023/05/create-website-for-free-2023.html يىگىرمە] تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە قې (Qé) \ئەرەبچە ق (قاف) == تۈرلىنىشى == ق ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا پارتىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل تۈۋى يۇمشاق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == يېزىلىشى ف ھەرىپىگە يېقىن بولۇپ، سول تەرەپ قىسمى تېخىمۇ ئويمان (ٯ) كېلىدۇ. سوڭرە ئۈستىگە يانمۇيان ئىككى چىكىت (٠٠) قويىلىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ق ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe Q.jpg|frameless]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى: [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: '''[[Q]]''' [[رۇس تىلى|رۇس]] ۋە [[گرېك تىلى|گرېك]]: '''[[Қ]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] [[تۈر:ئەرەب ئېلىپبەسى]] [[تۈر:ئەرەب يېزىقى]] {{نەقىل}}{{ئۇيغۇر يېزىقى}} 2zrq1vvweckjen9bc3v2z4n1kg9wfnf 0 16024 175871 168550 2026-05-09T06:00:28Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175871 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur - Arabic script - isolated form - ك (IPA k).svg|thumb]] '''<big>ك</big>''' (/k/)؛ ك ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 17. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە كې (Ké) \ ئەرەبچە ك (Kef) == تۈرلىنىشى == ك ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا پارتىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئارقا قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال ئوڭ يوقىرىدىن تىك تۆۋەنگە، سوڭرە سولغا تۈز داۋام قىلىپ سوڭرە يوقىرىغا كىچىك ئېگىك چىقىرىلىدۇ، سوڭرە ئوتتۇرىغا ھەمزە (ء) قويىلىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ك ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe K.jpg|frameless]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى: [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: '''[[K]]''' [[رۇس تىلى|رۇس]] ۋە [[گرېك تىلى|گرېك]]: '''[[Қ]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} {{نەقىل}}{{ئۇيغۇر يېزىقى}} 2jvvt1izx138k5r3ati52zcvla0yd4v 0 16025 175872 168933 2026-05-09T06:00:44Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175872 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur - Arabic script - isolated form - گ (IPA g).svg|thumb]] '''<big>گ</big>''' (/j/)؛ گ ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 19. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە گې (Xé) \ فارسچە گ (Xe) == تۈرلىنىشى == گ ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئارقا قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا، سوڭرە سولدىن ئوڭغا تۆۋەنگە، ئاندىن پەستىن يايسىمان ھالەتتە يوقىرىغا قاراپ ئاساسىي گەۋدە (ى) ھاسىل قىلىنىدۇ، سوڭرە ئاستىغا يانمۇيان ئىككى چىكىت (٠٠) قويىلىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+گ ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe G.jpg|frameless]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى: [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: '''[[Y]]''' [[رۇس تىلى|رۇس]] ۋە [[گرېك تىلى|گرېك]]: '''[[Й]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} {{نەقىل}}{{ئۇيغۇر يېزىقى}} s1tovr0ku95q3iiogt9su3lzcad5vrl 0 16026 175873 168932 2026-05-09T06:01:07Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175873 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur - Arabic script - isolated form - ڭ (IPA ŋ,n).svg|thumb]] '''<big>ڭ</big>''' (/ŋ/)؛ ڭ ھەرپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 17. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. ڭ ھەرپى ئەرەب ئېلىپبە سېستىمىسىغا قوشۇلغان، تۈركىي تىللارغا خاس بىردىنبىر ھەرپتۇر. شۇنداقلا ئۇيغۇر تىلىدا سۆز بىشىدا كەلمەيدىغان بىردىنبىر ھەرپ ڭ ھەرپىدۇر. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە ڭې (Ngé) == تۈرلىنىشى == ڭ ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا پارتىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئارقا قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == * ئاۋۋال ئوڭ يوقىرىدىن تىك تۆۋەنگە، سوڭرە سولغا تۈز داۋام قىلىپ سوڭرە يوقىرىغا كىچىك ئېگىك چىقىرىلىدۇ، سوڭرە ئوتتۇرىغا ھەمزە (ء) قويىلىدۇ، كېيىن ئۈچ چېكىت (؞) قويىلىدۇ. * ڭ ھەرپىگە ئوڭدىن ۋە سولدىن ھەرپ قوشۇلالايدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ڭ ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe NG.jpg|frameless]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: [[NG]] [[رۇس تىلى|رۇس]] ۋە [[گرېك تىلى|گرېك]]:  '''[[Ң]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} {{نەقىل}}{{ئۇيغۇر يېزىقى}} ibhyjonnymbdtflbjfeyli4fivax3md 0 16027 175874 168929 2026-05-09T06:01:24Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175874 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Arabic Lam.gif|thumb]] '''<big>ل</big>''' (/l/)؛ ل ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 21. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [https://web.archive.org/web/20230528022811/https://www.technobaj.com/2023/05/create-website-for-free-2023.html ئۈزۈك تاۋۇشنى]بىرىدۇر. [[ ʐ|©|®|™|£|€|$|/¢|Bach|Used:Babyboy226]] == ئوقۇلىشى == [[ئۇيغۇرچە]] لې (Lé) [[ئەرەبچە]] ل (Lam) == تۈرلىنىشى == ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا قوۋۇز تاۋۇشى ۋە شۇنداقلا تىل ئۇچى ئالدى چىش تۈۋى تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == [[ھۆججەت:Lettre 23 lâm.gif|thumb]] [[ھۆججەت:Lam letter.png|thumb]] ئاۋۋال ئوڭ يوقرىدىن تۆۋەنگە تىك، سوڭرە سولغا يايسىمان ھالەتتە يوقىرىغا قاراپ ئاساسىي گەۋدە (ل) ھاسىل قىلىنىدۇ، بىر قەلەمدە چىقىرىلىدۇ، باشقا ھېچقانداق قۇشۇمچە ئىشارىتى يوق. {| class="wikitable sortable" |+ل ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe L.jpg|frameless]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: '''[[Y|L]]''' [[رۇس تىلى|رۇس]] ۋە [[گرېك تىلى|گرېك]]: '''[[Л]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} {{نەقىل}}{{ئۇيغۇر يېزىقى}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] [[تۈر:ئەرەب ئېلىپبەسى]] k91b1ogo3d10nugrlqtfjjqrj3iz0rf 0 16028 175875 173023 2026-05-09T06:02:15Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175875 wikitext text/x-wiki مەم (ئەرەبچە: مِيم ، mīm) ياكى ئاددىي م ، ئەرەب ئېلىپبەسىنىڭ 24-ھەرىپى. ئۇنىڭ ئابجاد سىستېمىسىدىكى سان قىممىتى 40. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە مې (mé) \ ئەرەبچە م (mim) == تۈرلىنىشى == م ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا دىماغ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا قوش كالپۇك تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == [[ھۆججەت:Lettre 24 mîm.gif|frame]] ئاۋۋال سولدىن ئوڭغا، سوڭرە ئوڭدىن سولغا ۋە سوڭرە تۆۋەنگە تىك چۈشىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+م ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe M.jpg|frameless]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى: [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: '''[[M]]''' [[رۇس تىلى|رۇس]] ۋە [[گرېك تىلى|گرېك]]: '''[[Й|M]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} {{نەقىل}}{{ئۇيغۇر يېزىقى}} sks1a7yokmy10vlmav97rmet5tsspo8 175877 175875 2026-05-09T06:03:18Z Kwamikagami 2197 175877 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Arabic Mim.gif|thumb]] مەم (ئەرەبچە: مِيم ، mīm) ياكى ئاددىي م ، ئەرەب ئېلىپبەسىنىڭ 24-ھەرىپى. ئۇنىڭ ئابجاد سىستېمىسىدىكى سان قىممىتى 40. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە مې (mé) \ ئەرەبچە م (mim) == تۈرلىنىشى == م ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا دىماغ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا قوش كالپۇك تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == [[ھۆججەت:Lettre 24 mîm.gif|frame]] ئاۋۋال سولدىن ئوڭغا، سوڭرە ئوڭدىن سولغا ۋە سوڭرە تۆۋەنگە تىك چۈشىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+م ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe M.jpg|frameless]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى: [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: '''[[M]]''' [[رۇس تىلى|رۇس]] ۋە [[گرېك تىلى|گرېك]]: '''[[Й|M]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} {{نەقىل}}{{ئۇيغۇر يېزىقى}} qc3ry8p7pvss2w35pqaqxt8rc53rjqi 0 16029 175876 169627 2026-05-09T06:02:56Z Kwamikagami 2197 175876 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Arabic Nun.gif|thumb]] '''<big>ن</big>''' (/n/)؛ ن ھەرىپى [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 23. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == ئۇيغۇرچە نې (Né) \ ئەرەبچە ن (Nun) == تۈرلىنىشى == ن ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئارقا قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == [[ھۆججەت:Lettre 25 nūn.gif|thumb]] ئاۋۋال ئوڭ يوقرىدىن تۈۋەنگە ۋە سولغا، سوڭرە سولدىن ئوڭغا قاراپ پەستىن يايسىمان ھالەتتە يوقىرىغا قاراپ ئاساسىي گەۋدە (ں) ھاسىل قىلىنىدۇ، سوڭرە دەل ئوتتۇرىغا، سەل يوقىرىغا بىر چىكىت (٠) قويىلىدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ن ھەرپىنىڭ تۆرت خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe N.jpg|frameless]] !يالغۇز !باشتا !ئوتتۇرىدا !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == ن ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى: [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: '''[[N]]''' [[رۇس تىلى|رۇس]] ۋە [[گرېك تىلى|گرېك]]: '''[[Н]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} {{نەقىل}}{{ئۇيغۇر يېزىقى}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] [[تۈر:ئەرەب ئېلىپبەسى]] [[تۈر:ئەرەب يېزىقى]] [[تۈر:پارس ئېلىپبەسى]] k8ln8qpv5baoupez8wrc41qzdcrinx9 0 16041 175839 166939 2026-05-09T05:53:18Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175839 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur - Arabic script - isolated form - د (IPA d).svg|thumb]] '''<big>د</big>''' (/d/)؛ د ھەرىپى [[ئەرەب ئەلىفبەسى|ئەرەب ئەلىفبەسىنىڭ]] 8؛ ھازىرىقى زامان [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] 9. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == [[ئۇيغۇرچە]] دې (Dé) [[ئەرەب ئەلىفبەسى|ئەرەبچە]] [[د (دال)|د]] (Dal) == تۈرلىنىشى == ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا قوۋۇز تاۋۇشى ۋە شۇنداقلا تىل ئۇچى ئالدى چىش تۈۋى تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال سول يوقرىدىن ئوڭ تۆۋەنگە قىيپاش قايدۇرۇلىدۇ، سوڭرە ئوڭدىن سولغا تۈز ۋە قىسقا داۋام قىلىپ يوقىرىغا قارىتا كىچىككىنە ئىلمەك چىقىرىلىدۇ. بىر قەلەمدە چىقىرىلىدۇ، باشقا ھېچقانداق قۇشۇمچە ئىشارىتى يوق. {| class="wikitable sortable" |+د ھەرپىنىڭ ئىككى خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe D.jpg|frameless]] !يالغۇز !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: '''[[D]]''' [[كرىل ئۇيغۇر يېزىقى|كرىل]]: '''[[Д]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} {{نەقىل}} {{ئۇيغۇر يېزىقى}} pgn1lrobki0ymofmt6qjrtxz1vjwths 0 16048 175867 167138 2026-05-09T05:59:10Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175867 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur - Arabic script - isolated form - ر (IPA r).svg|thumb]] '''<big>ر</big>''' (/d/)؛ ر ھەرىپى [[ئەرەب ئەلىفبەسى|ئەرەب ئەلىفبەسىنىڭ]] 10؛ ھازىرىقى زامان [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] ھەم 10. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == [[ئۇيغۇرچە]] رې (Ré) [[ئەرەب ئەلىفبەسى|ئەرەبچە]] ر (Ra) == تۈرلىنىشى == ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا تىترەڭگۈ ۋە شۇنداقلا تىل ئۇچى ئالدى چىش تۈۋى تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال يوقرىدىن ئوڭ تۆۋەنگە قىيپاش قايدۇرۇلىدۇ بىر قەلەمدە چىقىرىلىدۇ، باشقا ھېچقانداق قۇشۇمچە ئىشارىتى يوق. ر ھەرپىگە پەقەتلا ئوڭدىن ھەرپ قوشۇلالايدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ر ھەرپىنىڭ ئىككى خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe R.jpg|frameless]] !يالغۇز !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: '''[[R]]''' [[كرىل ئۇيغۇر يېزىقى|كرىل]]: '''[[P]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} {{نەقىل}} {{ئۇيغۇر يېزىقى}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] [[تۈر:ئەرەب ئېلىپبەسى]] bt6azek7qnn1jwlb23cyku45dxi5b44 0 16049 175878 169835 2026-05-09T06:04:08Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175878 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:UYGHURCHE-H.jpg|thumb]] '''<big>ھ</big>''' (/h/)؛ ھ ھەرىپى [[ئەرەب ئەلىفبەسى|ئەرەب ئەلىفبەسىنىڭ]] 27؛ ھازىرىقى زامان [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] ھەم 24. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == [[ئۇيغۇرچە]] ھې (Hé) [[ئەرەب ئەلىفبەسى|ئەرەبچە]] ھ (He) == تۈرلىنىشى == ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا بوغۇز تاۋۇشى ۋە شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال يوقرىدىن ئوڭ تۆۋەنگە قىيپاش قايدۇرۇلىدۇ، سوڭرە يوقىرىغا قارىتا چىقىپ بىر تۈگۈش چىقىرىپ بىر قەلەمدە چىقىرىلىدۇ، باشقا ھېچقانداق قۇشۇمچە ئىشارىتى يوق. ھ ھەرپىگە سولدىن ۋە ئوڭدىن ھەرپ قوشۇلالايدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ھ ھەرپىنىڭ ئىككى خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe H.jpg|frameless]] !يالغۇز !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: '''[[H]]''' [[كرىل ئۇيغۇر يېزىقى|كرىل]]:  '''[[Һ]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} {{نەقىل}} {{ئۇيغۇر يېزىقى}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] [[تۈر:ئەرەب ئېلىپبەسى]] nv0bntd2yt1ooffei9wjwn6z6efzrai 0 16050 175880 169970 2026-05-09T06:04:53Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175880 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:UYGHURCHE-W.jpg|thumb]] '''<big>ۋ</big>''' (/w/)؛ ۋ ھەرىپى ھازىرىقى زامان [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] [https://web.archive.org/web/20230528082930/https://www.technobaj.com/ ھەم 2]9. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == [[ئۇيغۇرچە]] ۋې (Wé) [[ئەرەب ئەلىفبەسى|ئەرەبچە]] و (Waw) == تۈرلىنىشى == ۋ ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ ۋە شۇنداقلا چىش كالپۇك تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال يوقرىدىن ئوڭ تۆۋەنگە قىيپاش قايدۇرۇلىدۇ بىر قەلەمدە چىقىرىلىدۇ، باشقا ھېچقانداق قۇشۇمچە ئىشارىتى يوق. ۋ ھەرپىگە پەقەتلا ئوڭدىن ھەرپ قوشۇلالايدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ۋ ھەرپىنىڭ ئىككى خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe W.jpg|frameless]] !يالغۇز !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: '''[[W]]''' [[كرىل ئۇيغۇر يېزىقى|كرىل]]: '''[[B]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] {{نەقىل}}{{ئۇيغۇر يېزىقى}} ksy71r9v3vsk4q56d8tkunl2entiwye 0 16051 175843 167246 2026-05-09T05:53:41Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175843 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur - Arabic script - isolated form - ز (IPA z).svg|thumb]] '''<big>ز</big>''' (/d/)؛ ز ھەرىپى [[ئەرەب ئەلىفبەسى|ئەرەب ئەلىفبەسىنىڭ]] 10؛ ھازىرىقى زامان [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] ھەم 10. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == [[ئۇيغۇرچە]] رې (Zé) [[ئەرەب ئەلىفبەسى|ئەرەبچە]] ر (Ze) == تۈرلىنىشى == ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا تىترەڭگۈ ۋە شۇنداقلا تىل ئۇچى ئالدى چىش تۈۋى تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال يوقرىدىن ئوڭ تۆۋەنگە قىيپاش قايدۇرۇلىدۇ بىر قەلەمدە چىقىرىلىدۇ، باشقا ھېچقانداق قۇشۇمچە ئىشارىتى يوق. ز ھەرپىگە پەقەتلا ئوڭدىن ھەرپ قوشۇلالايدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ز ھەرپىنىڭ ئىككى خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe Z.jpg|frameless]] !يالغۇز !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: '''[[Z]]''' [[كرىل ئۇيغۇر يېزىقى|كرىل]]: '''[[З]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} {{نەقىل}} {{ئۇيغۇر يېزىقى}} otzvd8vltw46lnhotbsvimlvg98b3fe 0 16052 175868 166779 2026-05-09T05:59:31Z Kwamikagami 2197 /* يېزىلىشى */ 175868 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur - Arabic script - isolated form - ژ (IPA ʒ).svg|thumb]] '''<big>ژ</big>''' (/d/)؛ ژ ھەرىپى [[ئەرەب ئەلىفبەسى|ئەرەب ئەلىفبەسىدە]] يوقتۇر، [[فارس ئەلىفبەسى]] 10؛ ھازىرىقى زامان [[ئۇيغۇر ئېلىپبەسى|ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ]] ھەم 10. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت [[ئۈزۈك تاۋۇش|ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ]] بىرىدۇر. == ئوقۇلىشى == [[ئۇيغۇرچە]] ژې (Zhé) [[فارسچە]] ژ (Zha) == تۈرلىنىشى == ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا تىترەڭگۈ ۋە شۇنداقلا تىل ئۇچى ئالدى چىش تۈۋى تاۋۇشلىرىدىندۇر. == يېزىلىشى == ئاۋۋال يوقرىدىن ئوڭ تۆۋەنگە قىيپاش قايدۇرۇلىدۇ بىر قەلەمدە چىقىرىلىدۇ، باشقا ھېچقانداق قۇشۇمچە ئىشارىتى يوق. ر ھەرپىگە پەقەتلا ئوڭدىن ھەرپ قوشۇلالايدۇ. {| class="wikitable sortable" |+ر ھەرپىنىڭ ئىككى خىل يېزىلىشى بار [[ھۆججەت:Ug Alfabe R.jpg|link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Ug%20Alfabe%20R.jpg|frameless]] !يالغۇز !ئاخىرىدا |} == باشقا ئەلىفبەلەردە: == [[لاتىن ئەلىڧبەسى|لاتىن]]: '''[[H|ZH]]''' [[كرىل ئۇيغۇر يېزىقى|كرىل]]: '''[[Ж]]''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} {{نەقىل}} {{ئۇيغۇر يېزىقى}} [[تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى]] [[تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار]] [[تۈر:پارس ئېلىپبەسى]] f9xfh5t9usx6xl1k4vt29523qhsdbks 0 16081 175915 165888 2026-05-09T06:11:06Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175915 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Wild Boar Habbitat 3.jpg|thumb]] ياۋا توڭغۇز ياكى ياۋا تۇڭگۇز ياكى ياۋا چوشقا (''Sus scrofa'')، توڭگۇزلار (Suidae) ئائىلىسىدىن ئۆي توڭگۇزىنىڭ ياۋايى ئاتىسى بولۇپ سانالغان قوش تۇياقلىق ھايۋان. == كۆپىيىش == ئانا ياۋا توڭغۇز، بىر قېتىمدا ئىككىدىن يەتتىگىچە كۈچۈكلەيدۇ. كۈچۈك ئالتە ئايلىق بولغۇچە ئۈست تۈكلىرى تەرەققىي قىلمىغاچقا، كۆرۈنىشى سۈتلۈك قەھۋە رەڭگى يوللار كۆرۈنىدۇ. ھەر يېڭى توغۇلغان چىشى ياۋا توڭگۇز 6 ئايدىن 8 ئايدىلا كۆپىيىش يېشىغا كېلىدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] g9v79hwkqwd0vz683bspc0g3pwp3s86 0 18617 175837 165860 2026-05-09T05:52:55Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175837 wikitext text/x-wiki [[File:Indian_Chameleon_(Chamaeleo_zeylanicus)_Photograph_By_Shantanu_Kuveskar.jpg|thumb|خامېلېئون.]] خامېلېئون 2015-يىلى 6-ئايغىچە تەسۋىرلەنگەن 202 خىل كونا دۇنيا كەسلەنچۈكلىرىنىڭ ئالاھىدە ۋە ئالاھىدە ئالاھىدە توپى. بۇ تۈرلەر بىر قاتار رەڭلەردە بولۇپ ، نۇرغۇن جانلىقلارنىڭ رەڭگىنى ئۆزگەرتىش ئىقتىدارى بار. چامغۇرلار پۇتى بىلەن پەرقلىنىدۇ. ئۇلارنىڭ ئىنتايىن كەڭ ، يۇقىرى دەرىجىدە ئۆزگەرتىلگەن ، تېز تارقىلىدىغان تىللىرى ئۇلارنىڭ تەۋرىنىشى. خامېلېئوننىڭ كۆزى مۇستەقىل ھەرىكەتچان ، ئەمما ئولجىنى نىشانلاشتا ، ئۇلار ماسلىشىشقا ئەھمىيەت بېرىپ ، ھايۋانلارنىڭ ئىستېرېئولۇق كۆرۈش قۇۋۋىتىنى خاتىرىلەيدۇ. خامېلېئون يامىشىش ۋە كۆرۈنۈش ئوۋلاشقا ماسلاشتۇرۇلغان. ئۇلار يامغۇرلۇق ئورمىنىدىن قۇملۇق شارائىتىغىچە بولغان ئىللىق ماكانلاردا ياشايدۇ ، ئافرىقا ، ماداغاسقار ، جەنۇبىي ياۋروپا ۋە جەنۇبىي ئاسىيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا سىرىلانكاغىچە ھەر خىل جانلىقلار پەيدا بولىدۇ. ئۇلار يەنە ھاۋاي ، كالىفورنىيە ۋە فلورىداغا تونۇشتۇرۇلغان بولۇپ ، دائىم ئۆي ھايۋانلىرى سۈپىتىدە بېقىلىدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] h970az8oxfk7hzsv12if28z7sgduxzk 0 18619 175889 165861 2026-05-09T06:09:23Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175889 wikitext text/x-wiki [[File:Microcarbo_melanoleucos_Austins_Ferry_3.jpg|thumb|غار-غار ئۆردەك.]] قارنا ياكى غار-غار ئۆدەك ئوتتۇرا ۋە چوڭ قۇشلار بولۇپ ، بەدەن ئېغىرلىقى 0.35-5 كىلوگىرام ، قانات ئارىلىقى 45-100 سانتىمېتىر كېلىدۇ. كۆپىنچە ھاللاردا قاپقارا ياكى قارا قوڭۇر رەڭلىك قېنىق پەيلىرى بار. بۇ تالون ئۇزۇن ، نېپىز ۋە باغلانغان. ئۇلارنىڭ پۇتىنىڭ تۆت بارمىقىنىڭ ئوتتۇرىسىدا بارماق پەردىسى بار. بارلىق تۈرلىرى بېلىق يەيدىغان بولۇپ ، سۇ يۈزىدىن شۇڭغۇپ ئولجىنى تۇتىۋالىدۇ. ئۇلار مۇنەۋۋەر غەۋۋاسلار ، سۇ ئاستىدا ئۇلار قانىتى ۋە پۇتىنىڭ ياردىمى بىلەن بىلەن ھەرىكەتلىنىدۇ. بەزى قارنا تۈرلىرىنىڭ چوڭقۇرلۇقى 45 مېتىر سۇغا شۇڭغۇياكايدىغانلىقى بايقالغان. قارنالار قىرغاق ئەتراپىدىكى دەرەخلەر ، ئاراللار ياكى قىيا تاشلاردا ئۇۋا قىلىدۇ. ئۇلار دېڭىز-ئوكيان قۇشلىرى ئەمەس ، بەلكى دېڭىز بويى رايونلىرى ، بەزىلىرى ئىچكى قۇرۇقلۇقتىكى سۇلاردا ياشايدۇ - دەرۋەقە ، ئەسلى ئەجدادى تاتلىق سۇ قۇشلىرى بولۇشى مۈمكىن. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] ryc5rfel1yd0gmfiuhp9n6nt2ow0ok9 0 18620 175906 165862 2026-05-09T06:10:23Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175906 wikitext text/x-wiki [[File:Cacomantis_flabelliformis.jpg|thumb|كاككۇك گۈلى.]] '''كاككۇك''' ئادەتتە ئوتتۇرا تىپتىكى ئىنچىكە قۇشلار. كۆپ ساندىكى جانلىقلار دەرەخلەردە ياشايدۇ ، گەرچە ئاز بىر قىسىم كىشىلەر يەر ئاستىدا ياشايدۇ. بۇ ئائىلىنىڭ ئالەمشۇمۇل تارقىلىشى بار ، جانلىقلارنىڭ كۆپىنچىسى ئىسسىق بەلۋاغ. بەزى تۈرلەر كۆچۈش. كاككۇك ھاشارات ، ھاشارات لىچىنكىسى ۋە باشقا ھەر خىل ھايۋانلار ، شۇنداقلا مېۋىلەر بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ. بەزى جانلىقلار نەسىللىك پارازىت قۇرت بولۇپ ، تۇخۇمنى باشقا جانلىقلارنىڭ ئۇۋىسىغا قويىدۇ ، ئەمما كۆپىنچە جانلىقلار ئۆز بالىلىرىنى بېقىۋالىدۇ. بارلىق تۈرلەرنىڭ دېگۈدەك ئۇزۇن قۇيرۇقى بار بولۇپ ، قۇرۇقلۇق تۈرلىرىدە رول ئېلىش ۋە ئاربور تۈرىدىكى ئۇچۇش جەريانىدا رول سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ. قانات شەكلىمۇ تۇرمۇش ئۇسۇلى بىلەن ئوخشىمايدۇ ، قارا تۇمشۇق كاككۇكقا ئوخشاش كۆچۈش تۈرلىرى ئۇزۇن تار قانىتىغا ئىگە بولۇپ ، كۈچلۈك بىۋاسىتە ئۇچالايدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] qm370ksxvidnlgolzcmz446t0h3fbli 0 18622 175918 165863 2026-05-09T06:11:16Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175918 wikitext text/x-wiki [[File:Ferret_2008.png|thumb|چاشقانخور بۇلغۇن.]] ئۇلارنىڭ تۈكلىرى ئادەتتە قوڭۇر ، قارا ، ئاق ياكى ئارىلاش بولىدۇ. ئۇلارنىڭ ئوتتۇرىچە ئۇزۇنلۇقى 51 سانتىمېتىر ، 13 سانتىمېتىر قۇيرۇقنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ، ئېغىرلىقى 1.5-4 قاداق (0.7-2 كىلوگىرام) ، تەبىئىي ئۆمرى 7 يىلدىن 10 يىلغىچە. باشقا ئۆي ھايۋانلىرىنىڭكىگە ئوخشاش فېرېتنىڭ كۆندۈرۈش تارىخى ئېنىق ئەمەس ، ئەمما ئۇلارنىڭ كەم دېگەندە 2500 يىل بېقىۋېلىنغان بولۇشى مۇمكىن. ئۇلار يەنىلا دۇنيانىڭ بەزى جايلىرىدا [[توشقان]] ئوۋلاشقا ئىشلىتىلىدۇ ، ئەمما بارغانسىرى ئۇلار پەقەت ئەرمەك ھايۋان سۈپىتىدە بېقىلىدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 9oaeh7crcaujk07a85gfhmtm7fqcpni 0 18624 175823 165792 2026-05-09T05:50:28Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175823 wikitext text/x-wiki [[File:Egyptian_vulture.jpg|thumb|تازقارا.]] مىسىر كەركىدان يەنە ئاق قۇلۇلە قۇلۇلىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ ، ئۇ كىچىك كونا دۇنيا قۇلۇلىسى. ئۇ كەڭ تارقالغان. مىسىر قۇلۇلىسى ئىبىرىيە يېرىم ئارىلى ۋە شىمالىي ئافرىقىدىن ھىندىستانغىچە. سېلىشتۇرما ئاستىدىكى ئەندىزە ۋە كالتەك شەكىللىك قۇيرۇق كۈندۈزنىڭ ئىسسىق جايلىرىدا ئىسسىقلىق تارقىغاندا ئۇچۇشتا ئالاھىدە پەرقلىنىدۇ. مىسىر كەركىدانلىرى ئاساسلىقى سەۋزە بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ ، ئەمما پۇرسەتپەرەس بولۇپ ، كىچىك سۈت ئەمگۈچىلەر ، قۇشلار ۋە ئۆمىلىگۈچى ھايۋانلارنى ئولجا ئالىدۇ. ئۇلار يەنە باشقا قۇشلارنىڭ تۇخۇمى بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ ، چوڭ تاشلارنى ئۇلارغا تاشلاپ تاشلايدۇ. مىسىر كەركىدانلىرىمۇ شاخ ئىشلىتىپ يۇڭىنى ئۇۋىسىدا ئىشلىتىدۇ. مۆتىدىل رايونلاردا كۆپىيىدىغان مىسىر كەركىدانلىرى قىش پەسلىدە جەنۇبقا كۆچۈپ كېلىدۇ ، ئىسسىق بەلۋاغ نوپۇسى بىر قەدەر ئولتۇرىدۇ. بۇ تۈرنىڭ نوپۇسى 20-ئەسىردە ئازايغان بولۇپ ، بىر قىسىم ئارال ئاھالىلىرى ئوۋ ئوۋلاش ، تاسادىپىي زەھەرلىنىش ۋە ئېلېكتر لىنىيىسى بىلەن سوقۇلۇش خەۋىپىگە دۇچ كەلگەن. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] i6k53hpavaspm834kh6wck2x39itleh 0 18625 175914 165777 2026-05-09T06:11:02Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175914 wikitext text/x-wiki [[File:Scrub_Hare_(Lepus_saxatilis)_close-up_(30544290256)_(2).jpg|thumb|ياۋا توشقان.]] توشقانلار بىر ئائىلىدە توشقانغا ئايرىلىدۇ. ئۇلارنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى ۋە شەكلى توشقانغا ئوخشايدۇ ھەمدە ئوت-چۆپ يېيىشكە ئوخشاش يېمەكلىكلەر بار ، ئەمما ئادەتتە قۇلىقى ئۇزۇن بولۇپ ، يالغۇز ياكى جۈپ ياشايدۇ. توشقانغا ئوخشىمايدىغىنى ، ئۇلارنىڭ بالىلىرى تۇغۇلۇپ ئۇزۇن ئۆتمەي قارىغۇ ۋە چارىسىز بولۇپ قالماستىن ، ئۆزىنى باقالايدۇ. كۆپىنچىسى تېز يۈگۈرگۈچىلەر. توشقان تۈرى ئافرىقا ، ياۋرو-ئاسىيا ۋە شىمالىي ئامېرىكىدا. توشقان تېز ھايۋانلار: ياۋروپا توشقان سائىتىگە 56 كىلومېتىر يول يۈرەلەيدۇ. توشقان بالىلىرىنى يەر ئاستىدىكى تۆشۈككە كۆتۈرمەيدۇ ، بەلكى ئوت-چۆپنىڭ تېيىز ئۇۋىسىدا توشقانلارنىڭ ھەممىسى يەر ئاستىدا ئۆڭكۈر ياكى ۋاراندا ياشايدۇ ، ھەرە بولسا يەر ئۈستىدىكى ئاددىي ئۇۋىدا ياشايدۇ ، ئادەتتە گۇرۇپپىلاردا تۇرمايدۇ. توشقان ئادەتتە توشقاندىن چوڭ ، قۇلىقى ئۇزۇن ، يۇڭىدا قارا بەلگە بار. توشقانلار كۆندۈرۈلمىگەن ، توشقانلار يېمەكلىك ئۈچۈن بېقىلىپ ، ئۆي ھايۋانلىرى سۈپىتىدە بېقىلىدۇ. بېلگىيە توشقان دەپ ئاتالغان ئۆي ھايۋانلىرى توشقانغا ئوخشايدىغان قىلىپ يېتىشتۈرۈلگەن توشقان. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 0i48oewk5n9ilsuo3544zfavaxo2t55 0 18626 175893 165864 2026-05-09T06:09:31Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175893 wikitext text/x-wiki [[File:Red-tailed_Hawk.jpg|thumb|قارچىغا قۇرغۇيلار.]] بۈركۈت ئوتتۇرا تىپتىكى كۈندىلىك يىرتقۇچ قۇشلار توپى. بۈركۈت كەڭ تارقالغان بولۇپ ، ھەجىمى ئوخشىمايدۇ. بۈركۈت كۆپىنچە قۇشلارغا ئوخشاش كۆزدە تۆت خىل رەڭلىك قوبۇللىغۇچ بار. بۇلار بۈركۈتلەرگە كۆرۈنگەن دائىرىنىلا ئەمەس ، ئۇلترا بىنەپشە نۇرنىمۇ ھېس قىلىش ئىقتىدارىنى بېرىدۇ بۈركۈتنىڭ كۆرۈش قۇۋۋىتى ۋە ئوۋ ئوۋلىيالايدىغانلىقى مەلۇم. ئاياللار ئادەتتە ئەرلەردىن چوڭ بولىدۇ. كۆپىنچە قۇشلارغا ئوخشاش ، بۈركۈت كۈز ۋە باھاردا كۆچۈپ كېلىدۇ. ئوخشىمىغان تۈردىكى بۈركۈتلەر ھەر پەسىلدە كۆچۈش ئۈچۈن ئايرىم ۋاقىتلارنى تاللايدۇ. كۈزلۈك كۆچۈش پەسلى ئاۋغۇستتا باشلىنىپ 12-ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرى ئاخىرلىشىدۇ. كۆچۈش مۇساپىسىنىڭ باشقىلارغا قارىغاندا ئۇزۇن ئىكەنلىكى تەتقىق قىلىنغان. ئۇزۇن مۇساپىلىك ساياھەتچىلەر كۈزنىڭ باشلىرىدا باشلىنىدۇ ، قىسقا مۇساپىلىك ساياھەتچىلەر كېيىنرەك باشلىنىدۇ. شۇڭا ، قۇش قانچە ئۇزۇن مۇساپىنى باشلىسا شۇنچە ئۇزۇن بولىدۇ. قۇشلارنىڭ كۆچۈش سۈرئىتى ۋە ئۈنۈمى توغرىسىدا تەتقىقاتلار ئېلىپ بېرىلىپ ، بۈركۈتنىڭ مەنزىلگە بالدۇرراق يېتىپ كېلىشىنىڭ ياخشى ئىكەنلىكى كۆرسىتىلدى. چۈنكى كەلگەن تۇنجى قۇشنىڭ تۇنجى جۈپتى ، ياشاش رايونى ، يېمەك-ئىچمەك ۋە ھاياتلىق لازىمەتلىكلىرى بار. قۇش كۆچۈشكە باشلىغاندا ماي قانچە كۆپ بولسا ، سەپەرنى بىخەتەر قىلىش پۇرسىتى شۇنچە ياخشى بولىدۇ. كېرلىڭگېرنىڭ كۆرسىتىشىچە ، تەتقىقاتلار قۇشنىڭ كۆچۈشكە باشلىغاندا ، ئۇ يولغا چىقىشتىن بۇرۇن ، مەنزىلگە يېتىپ كەلگەن ۋاقىتتىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ بەدەندىكى ماي بارلىقىنى بايقىغان. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] e0sqr2bgc4uunfa5y7sv6zdu2gavkqg 0 18627 175895 165865 2026-05-09T06:09:37Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175895 wikitext text/x-wiki [[File:Le_Grand_Heron.jpg|thumb|قاقىرا.]] خېرونلار ئۇزۇن پۇتلۇق تاتلىق سۇ ۋە دېڭىز بويىدىكى [[قۇشلار]] بولۇپ ، ئېتىراپ قىلىنغان 64 خىل جانلىق بار. گەرچە ھونلار باشقا بىر قىسىم ئائىلىلەردىكى قۇشلارغا ئوخشايدىغان بولسىمۇ ، مەسىلەن ، چوشقىلار ، ئىبىسلار ، قوشۇقلار ۋە كىرانلار ، ئەمما ئۇلار بويۇنلىرىنى ئارقىغا تارتىپ ئۇچۇشتا ئوخشىمايدۇ ، سوزۇلمايدۇ. خېرون ئوتتۇرا ۋە چوڭ تىپتىكى قۇشلار بولۇپ ، ئۇزۇن پۇتى ۋە بوينى بار. خېروننىڭ ئەڭ چوڭ تۈرى گوليات خېرون بولۇپ ، ئېگىزلىكى 152 سانتىمېتىر كېلىدۇ. بويۇن باشقا ئۇزۇن بويۇن قۇشلارغا ئوخشىمايدىغىنى ، ئارقىغا چېكىنىدۇ ۋە ئۇزارتالايدۇ. بويۇن كۈندۈزى خېرون ۋە ئاچچىقسۇغا قارىغاندا ئۇزۇن. پۇتى ئۇزۇن ھەم كۈچلۈك بولۇپ ، ھەممە تۈرلەردە دېگۈدەك داس سۆڭىكىنىڭ تۆۋەنكى قىسمىدىن ئايرىلمايدۇ. خېرونلار كەڭ تارقالغان ئائىلە بولۇپ ، دۇنيا مىقياسىدا تارقىلىدۇ. ئۇلار ئانتاركتىكادىن باشقا بارلىق قىتئەلەردە مەۋجۇت بولۇپ ، شىمالىي قۇتۇپنىڭ ئەڭ سوغۇق يېرى ، پەۋقۇلئاددە ئېگىز تاغ ۋە ئەڭ قۇرغاق قۇملۇقتىن باشقا كۆپىنچە ياشاش مۇھىتىدا بار. بارلىق تۈرلەر دېگۈدەك سۇ بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئۇلار ماھىيەتتە كۆل ، دەريا ، سازلىق ، كۆلچەك ۋە دېڭىز قىرغاقلىرىنى باقىدىغان سۇ قۇشلىرىدۇر. ئۇلار ئاساسەن تۈزلەڭلىك رايونلىرىدا ئۇچرايدۇ ، گەرچە بەزى جانلىقلار ئېگىز تاغلىق رايونلاردا ياشايدۇ ، ئەمما جانلىقلارنىڭ كۆپىنچىسى ئىسسىق بەلۋاغدا پەيدا بولىدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 9qwuv8j27kewljj1jn3np6xorftiyz3 0 18628 175919 165867 2026-05-09T06:11:18Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175919 wikitext text/x-wiki [[File:Sus_Barbatus,_the_Bornean_Bearded_Pig_(12616351323).jpg|thumb|چوشقا.]] چوشقا ئۆي قۇشلىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئەجدادلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. چوشقا گۆشى ياۋروئاسىيا ۋە [[ئافرىقا]] قىتئەسىگە تۇتىشىدۇ ، ياۋروپادىن تىنچ ئوكيان ئارىلىغىچە. چوشقا ناھايىتى يۇقىرى ئىجتىمائىي ۋە ئەقىللىق ھايۋان. ھەر ۋاقىت تەخمىنەن 1 مىليارد ئادەم ھايات بولغاچقا ، ئۆيدىكى چوشقا دۇنيادىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ سۈت ئەمگۈچىلەرنىڭ بىرى. چوشقا گۆشى ھەممىلا جايدا بولۇپ ، كۆپ خىل يېمەكلىكلەرنى ئىستېمال قىلالايدۇ. تىپىك چوشقىنىڭ ئۇزۇن باش سۆڭىكى بار بولۇپ ، ئالاھىدە تۇغۇتتىن بۇرۇنقى سۆڭەك ۋە ئۇچىدىكى قاپارتما دىسكىسى ئارقىلىق كۈچەيتىلىدۇ. بۇ مۈشۈكئېيىق تۇپراققا كولاپ يېمەكلىك تېپىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ ، ئۇ ئىنتايىن ئۆتكۈر سېزىمچان ئەزا. ھەر بىر پۇتىدا تۆت تۇياق پۇت بارمىقى بار ، ئىككى چوڭ مەركىزى بارماقنىڭ ئېغىرلىقى كۆپ ، ئەمما سىرتقى ئىككىسى يۇمشاق يەردىمۇ ئىشلىتىلىدۇ. ياۋا توڭگۇز ھەر قانداق يەم-خەشەك بايلىقىدىن پايدىلىنالايدۇ. شۇڭلاشقا ، ئۇلار چوشقا قاتارلىق چوڭ سۈت ئەمگۈچىلەرنى يېتەرلىك سۇ بىلەن تەمىنلىيەلەيدىغان ھەر قانداق ئىشلەپچىقىرىش ماكانىدا ئاساسەن ياشىيالايدۇ. ==يېمەك-ئىچمەك ۋە يەم-خەشەك== چوشقا گۆشى ھەممىگە ئايان ، يەنى ئۇلارنىڭ ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانلارنى ئىستېمال قىلىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. ياۋايى ھايۋانلاردا ئۇلار ھايۋانلارنى بېقىۋاتىدۇ ، ئاساسلىقى بەزى ھاشاراتلار ۋە بېلىقلاردىن باشقا ، يوپۇرماق ، يىلتىز ، مېۋە ۋە گۈللەرنى يەيدۇ. چوشقا چارۋا بولۇش سۈپىتى بىلەن ، يېمەكلىككە ۋىتامىن ۋە مىنېرال ماددىلار ئارىلاشتۇرۇلغان كۆممىقوناق ۋە پۇرچاق تۈرىدىكى يېمەكلىكلەر بېرىلىدۇ. ياشانغان چوشقىلار كۈنىگە ئۈچ - بەش گالون سۇ ئىستېمال قىلىدۇ. ئەرمەك ھايۋانلار قاتارىدا ساقلىغاندا ، ئەڭ ياخشى ساغلام يېمەكلىك ئاساسلىقى خام كۆكتاتلارنىڭ تەڭپۇڭ يېمەكلىكلىرىدىن تەركىب تاپىدۇ ، گەرچە بەزىلەر چوشقالىرىغا ئادەتتىكى كىچىك چوشقا گۆشى يېيىشى مۇمكىن. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 2u8mggxbff8oc964a0liy2mhitgi4th 0 18727 175827 165776 2026-05-09T05:50:35Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175827 wikitext text/x-wiki [[File:Oryctolagus_cuniculus_Rcdo.jpg|thumb|توشقان.]] توشقان دۇنيادىكى 305 خىل كىچىك سۈت ئەمگۈچىلەر. توشقان ئانتاركتىكىدىن باشقا ھەممە قىتئەدە تونۇشتۇرۇلغان بولۇپ ، ئۇ ياۋا ئولجى ھايۋان ۋە كۆندۈرۈلگەن چارۋا ۋە ئەرمەك ھايۋان سۈپىتىدە دۇنيانىڭ ھەممە يېرىگە تونۇشلۇق. توشقانلار گۆش ۋە تۈكلەر ئۈچۈن بېقىلىدۇ. ئەڭ بۇرۇنقى نەسىللەر گۆشنىڭ مۇھىم مەنبەسى بولۇپ ، ياۋا توشقاندىنمۇ چوڭ بولۇپ كەتكەن ، ئەمما ھازىرقى زاماندىكى ئۆي توشقانلىرىنىڭ چوڭلۇقى پەتەكتىن يوغانغىچە. يۇمشاقلىقى بىلەن قەدىرلەنگەن توشقان يۇڭى كەڭ چاپان رەڭ ۋە نەقىشلەر ، شۇنداقلا ئۇزۇنلۇقى قاتارلىقلارنى تاپقىلى بولىدۇ. توشقاننىڭ ئارقا پۇتى مۇسكۇللانغان بولۇپ ، بۇ ئۈچ چوڭ بۆلەككە بۆلۈنگەن ئەڭ چوڭ كۈچ ، ھەرىكەت ۋە تېزلىنىشكە يول قويىدۇ. پۇت ، يوتا ۋە پۇت. توشقان ئوت-چۆپ ، ئوت-چۆپ ۋە يوپۇرماقلىق ئوت-چۆپلەرنى بېقىش ئارقىلىق ئوزۇقلىنىدىغان ئوتخور ھايۋانلار. نەتىجىدە ، ئۇلارنىڭ يېمەك-ئىچمىكىدە كۆپ مىقداردا سېللۇلوزا بار ، ھەزىم قىلىش تەس. ==قاراڭ== *[[ياۋا توشقان]] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] gap2ba440qjymoezoo6vzqylu86qyar 0 18731 175859 167867 2026-05-09T05:54:52Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175859 wikitext text/x-wiki [[File:Polar_Bear_-_Alaska_(cropped).jpg|thumb|شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى, [[ئالياسكا]].]] شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى (Ursus maritimus) گۆشخور ئېيىق بولۇپ ، ئۇنىڭ ئانا دائىرىسى ئاساسەن [[شىمالىي قۇتۇپ چەمبىرىكى]] نىڭ ئىچىدە بولۇپ ، [[شىمالىي قۇتۇپ]] ، ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى دېڭىز ۋە ئەتراپتىكى قۇرۇقلۇق ئاممىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئۇ چوڭ ئېيىق بولۇپ ، چوڭلۇقى ھەممىگە قادىر كودىياك ئېيىقى (Ursus arctos middendorffi) بىلەن ئوخشاش. توڭگۇز (قۇرامىغا يەتكەن ئەر) نىڭ ئېغىرلىقى 350-700 كىلوگىرام ئەتراپىدا ، بىر ئۇرۇق (قۇرامىغا يەتكەن ئايال) نىڭ يېرىمى ئەتراپىدا. شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى ھازىر بار بولغان ئەڭ چوڭ قۇرۇقلۇق گۆشخور ھايۋانلىرى بولۇپ ، پەقەت كودىياك ئېيىقى بىلەن رىقابەتلىشىدۇ. گەرچە ئۇ قوڭۇر ئېيىقنىڭ ئاچا-سىڭىل تۈرى بولسىمۇ ، ئەمما تەرەققىي قىلىپ تار ئېكولوگىيىلىك ئورۇننى ئىگىلىدى ، نۇرغۇن بەدەن ئالاھىدىلىكى سوغۇق تېمپېراتۇرىغا ، قار ، مۇز ۋە ئوچۇق سۇدىن ئۆتۈش ۋە ئوۋ تامغىسىغا ماسلاشتى. ئۇنىڭ يېمەكلىكى. گەرچە كۆپىنچە شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقلىرى قۇرۇقلۇقتا تۇغۇلغان بولسىمۇ ، ئەمما ئۇلار كۆپىنچە ۋاقتىنى دېڭىز مۇزلىرىغا سەرپ قىلىدۇ. ئۇلارنىڭ ئىلمىي ئىسمى «دېڭىز ئېيىقى» مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ ۋە بۇ پاكىتتىن كەلگەن. شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقلىرى ئۆزلىرى ياقتۇرىدىغان يېمەكلىكلەرنى دېڭىز مۇزلۇقىنىڭ چېتىدىن ئوۋلايدۇ ، دېڭىز مۇزلىرى يوق ۋاقىتتا ھەمىشە ماي زاپىسىدىن ياشايدۇ. ئۇلارنىڭ دېڭىز مۇزلىرىغا بېقىنىشى سەۋەبىدىن ، شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقلىرى سۈت ئەمگۈچىلەر دەپ ئايرىلىدۇ. كېلىمات ئۆزگىرىشى كەلتۈرۈپ چىقارغان ياشاش مۇھىتىنىڭ يوقىلىشى سەۋەبىدىن ، شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى ئاجىز تۈرلەر قاتارىغا كىرىدۇ. نەچچە ئون يىلدىن بۇيان ، كەڭ كۆلەملىك ئوۋ ئوۋلاش بۇ تۈرنىڭ كەلگۈسىگە بولغان ئەندىشىسىنى قوزغىدى ، ئەمما كونترول قىلىش ۋە نورما كۈچكە ئىگە بولۇشقا باشلىغاندىن كېيىن ، كىشىلەر قايتا ئۆرلىدى. تارىختا شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى «ئاق ئېيىق» دەپمۇ ئاتالغان. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 4dr9ss320uk636eotmhphiguk40eaxt 0 18745 175904 165890 2026-05-09T06:10:00Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175904 wikitext text/x-wiki [[File:Red_kangaroo_-_melbourne_zoo.jpg|thumb|left|]] '''قىزىل كېنگورۇ''' (Osphranter rufus) ياكى قىزىل گىگانت كېنگۇرۇ بارلىق كېنگورۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ چوڭى ، [[ئاۋىستىرالىيە]] دىن كەلگەن قۇرۇقلۇقتىكى ئەڭ چوڭ سۈت ئەمگۈچى ھايۋان ، شۇنداقلا ھازىرغىچە ساقلىنىپ قالغان ئەڭ چوڭ مەرۋايىت. ئۇ ئاۋسترالىيەنىڭ ئىچكىرى ئۆلكىلەردە ئۇچرايدۇ ، ئۇنىڭدىن باشقا مۇنبەت رايونلار ، مەسىلەن غەربىي ئاۋىستىرالىيە ، شەرقىي ۋە شەرقىي جەنۇب دېڭىز قىرغاقلىرى ۋە شىمالىي دېڭىز قىرغىقىدىكى يامغۇر ئورمىنى قاتارلىقلار. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] s1rm5jx3fhpb3j2hqbn471pi4n463gz 0 19178 175933 165919 2026-05-09T06:17:52Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175933 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ |- |- style="background: #AACCEE; color:Black" | align="center" colspan=2 style="border-bottom:3px" bgcolor="" | <font size="+1">'''سۇلۇ''' [[ئىنگىلىزچە]]: Oat |- |align="center" colspan=2 |[[ھۆججەت: Avena sativa L.jpg|center]]'''رەسىمدە سۇلۇ''' |- |} '''سۇلۇ'''([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]: Sulu) بولسا باشاقلىقلار ئائىلىسىدىكى بىر ياكى ئىككى يىللىق، سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. يوپۇرمىقى ئىنچىكە، ئۇزۇن ھەم ئۇچلۇق؛ گۈلى يېشىل كېلىدۇ. كىچىك باشاقلىرىنىڭ ئۇزۇن قىلتىرىقچىلىرى بولىدۇ. دېنىنى يېگىلى ياكى يەم-خەشەك قىلغىلى بولىدۇ. شۇ خىل ئۆسۈملۈكنىڭ دېنىمۇ سۇلۇ دەپ ئاتىلىدۇ. ==تۈرى== ==ماتېرىيالى== ==دەرىجىسى== ==باشقىلار== [[ئامبۇر]]،[[ئەتۋىركە]]،[[كۇلۇچ]]،[[بولقا]]،[[ھەرە]]،[[ئۈشكە]] ==مەنبەلەر== {{reflist}} ==سىرتقى ئۇلانما== == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۆسۈملۈك]] ixez1n5o3y77aq1208i1eu4enw8qqub 0 19199 175940 165968 2026-05-09T06:19:11Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175940 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ |- |- style="background: #AACCEE; color:Black" | align="center" colspan=2 style="border-bottom:3px" bgcolor="" | <font size="+1">'''يالپۇز''' [[ئىنگىلىزچە]]: Mentha\Mint |- |align="center" colspan=2 |[[ھۆججەت: Mint-leaves-2007.jpg|center]]'''رەسىمدە يالپۇز''' |- |} '''يالپۇز'''([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]: Yalpuz) بولسا يالپۇز بولسا كالپۇكسىمان گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك يالپۇز بولۇپ ، بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ پۈتۈن چۆپى « پۇدىنە » نامىدا دورىغا ئىشلىتىلىدۇ . مەملىكىتىمىزنىڭ كۆپلىگەن جايلىرىدىن، شىنجاڭدىن، ياۋروپا، شىمالىي ئامېرىكا ئاۋستىرالىيە، ياپونىيىدىن چىقىدۇ. تەبىئىتى :ئۈچىنچى دەرىجىدە قۇرۇق ئىسسىق باشقا نامى :فۇدىنەج (ئە)، بۇدىنە(پ)، پۇدىنە(ئو) ==خۇسۇسىيتى== ھەزىمنى ياخشىلاش، يەل تارقىتىش ، سۈيدۈك ھەيدەش ، ئاغرىق توختىتىش، چىرىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ، زەھەر قايتۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. خاس تەسىرىمېۋە سۇلىرى ، سىركەنجىۋىل ، كەتىرا ئاغرىق پەسەيىتكۈچ دورىلار. فارماكولوگىيلىك تەسىرى مىنتول باش ئاغرىقى ۋە نېرۋا ئاغرىقىنى توختىتىدۇ،بۇتېرىگەئىشلىتىلسە،ئاۋۋال سوغۇق سېزىم بېرىدۇ ، كېيىن كۆيگەندەك سېزىم بېرىدۇ ، ئىسپىرىتلىق ئېرىتمىسى چىرىشكە قارشى تۇرىدۇ. فارماكولوگىيلىك تەسىرى مىنتول باش ئاغرىقى ۋە نېرۋا ئاغرىقىنى توختىتىدۇ،بۇتېرىگەئىشلىتىلسە،ئاۋۋال سوغۇق سېزىم بېرىدۇ ، كېيىن كۆيگەندەك سېزىم بېرىدۇ ، ئىسپىرىتلىق ئېرىتمىسى چىرىشكە قارشى تۇرىدۇ. ==ئىشلىتىش ئۇسۇلى== 1. يالپۇزنى داۋاملىق يەپ بەرسە ، ھەزىمنى ياخشىلايدۇ ، يۇقۇملۇق ئىچى سۈرۈش تارقىلىشنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ . 2. 10 گرام يالپۇزنى سىركە بىلەن ئېزىپ يۈزىگە چاپسا ، يۈزدىكى داغنى ئالىدۇ . 3. 7 گرام يالپۇزنى سىركە بىلەن ئېزىپ سۈركىسە ، مۈشۈك چىشلىگەن ، چايان قاتارلىق ھاشاراتلار چاققان يەرلەرنىڭ ئاغرىقىنى توختىتىدۇ . 4. 10 گرام يالپۇزنىڭ يوپۇرمىقىنى سىقىپ سۈيىنى تېمىتسا ، بۇرۇن ، قۇلاق ۋە باشقا ئەزاغا چۈشكەن قۇرتنى يوقىتىدۇ ھەم قۇلاقنىڭ ئېغىرلىقىنى يوق قىلىدۇ . 5. يەتتە گرام يالپۇز يوپۇرمىقىنىڭ سۈيىنى ئەرىقى گۇلاب بىلەن قوشۇپ ئىچسە يەلتاشمىغا پايدا قىلىدۇ ياكى قاينىتىپ سۈيىنى ئىچسە ، نەپەس قىيىنلىشىش ، غەيرىي تەبىئي بەلغەم ۋە سەۋدا خىلىتىدىن بولغان قىزىتمىلارغا پايدا قىلىدۇ . 6. 10 گرام يالپۇز ئۇسارسىنى ياكى ئۆزىنى ھەسەل بىلەن قوشۇپ ئىچسە ، ھەيزنى راۋانلاشتۇرىدۇ ھەم سېرىقئەتنىڭ يىرتىلىشىغىمۇ پايدا قىلدۇ . 7. بەش گرام يالپۇز سۈيىنى ئانار شەربىتى بىلەن قوشۇپ ئىچسە كۆڭۈل ئېلىشىش ۋە قوسۇشقا پايدا قىلىدۇ . 8. يالپۇز يوپۇرمىقىنى داكىغا ئوراپ پەرجىگە ھومۇل قىلسا ، ھەيزنى راۋانلاشتۇرىدۇ . 9. 10 گرام يالپۇزنى شاراپ بىلەن پىشۇرۇپ چاپسا ، قارا داغنى ئالىدۇ ، توققۇز كۆز ئاغرىقى ئۈچۈن پايدا قىلىدۇ . 10. يالپۇزنى ئېزىپ خېمىر قىلىپ زەھەرلىك ھاشارات چاققان يەرگە چاپسا ، زەھەرنى تارتىپ ئالىدۇ . 11. يالپۇزنى يۇمشاق ئېزىپ قۇرتلاپ كەتكەن ئورۇنغا قويسا، قۇرتلارنى ئۆلتۈرىدۇ . 12. يالپۇزدىن ئەرەق تارتىپ ئىچىپ بەرسە ، ئىشتىھانى ئاچىدۇ ، ھەزىمنى ياخشىلايدۇ. ==كېسەللىك مىسالى== ئاشقازان ئاجىزلىقى ، ئىشتىھاسىزلىق ، قۇسۇش ، كۆڭۈل ئېلىشىش ، يۇقۇملۇق ئىچى سۈرۈش ، ئىسھال قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىشتىن باشقا ، يەنە يۈزدىكى سەپكۈنلەرنى يوقىتىش ، مۈشۈك ، چايان قاتارلىق ھاشاراتلار چاققان يەرلەرنىڭ ئاغرىقىنى توختىتىش ئۈچۈنمۇ ئىشلىتىلىدۇ . ئۇندىن باشقا يەلتاشما ، بۇرۇن ، قۇلاق ۋە باشقا ئەزالاردا پەيدا بولغان قۇرتنى ئۆلتۈرۈش ئۈچۈنمۇ ئىشلىتىلىدۇ . كېلىش مەنبەبسى (ئەسەر) ئۇيغۇر تېبابىتى خام دورىلار ئىلمى2 توم(سىناق نۇسخا) شىنجاڭ تېببىي ئۇنىۋېرسىتېتى. ==باشقىلار== [[زەنجىۋىل]] ==مەنبەلەر== {{reflist}} ==سىرتقى ئۇلانما== == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۆسۈملۈك]] dkkpi12k30xztgsfy87759w4r2mwani 0 21540 175945 165914 2026-05-09T06:21:13Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175945 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> [[File:Rice_Plants_(IRRI).jpg|right|thumb|گۈرۈچ]] '''گۈرۈچ''' يېيىشكە بولىدىغان دان ۋە يىللىق ئۆسۈملۈك. گۈرۈچ پىشۇرغاندىن كېيىن پىشۇرۇلغان گۈرۈچ دەپ ئاتىلىدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۆسۈملۈك]] [[Category:گۈرۈچ]] 86em6bhs7fg3e5uxjapr23l7qex5n6j 0 21784 175824 165793 2026-05-09T05:50:30Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175824 wikitext text/x-wiki [[File:Vulture beak sideview A.jpg|thumb|بۈركۈت.]] '''تازقۇماي''' تاپ يەيدىغان بىر خىل قۇش. تېنى چوڭ ۋە ھەممە يېرى قارا قوڭۇر كېلىدۇ، باش ۋ بويۇن قىسمى يالىڭاچ بولۇپ، ئازراق تىۋىتلىرى بولىدۇ، تۇمشۇقى چوڭ، ئەگمەچ ۋە ئۆتكۈر كېلىدۇ، تاپ ۋە ئۇششاق ھايۋانلار بىلەن ئۇزۇقلىنىدۇ. ==ئىسىم== *vulture *تازقارا، غېجىرسالۋا، تاپقۇش، تازقۇماي(بىر خىل قۇش) *نسر ==باشقىلار== [[بۈركۈت]] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] q9q55sezxaz44ippu2zruciwpv0fjbs 0 21793 175938 165955 2026-05-09T06:18:49Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175938 wikitext text/x-wiki [[File:Alcea_rosea_threeflowers.jpg|thumb|لەيلىگۈل]] '''لەيلىگۈل''' لەيلىگۈل ئائىلىسىدىكى ئىككى يىللىق ياكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، لەيلىگۈلگە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، زەھەر قايتۇرۇش، يىرىڭلارنى چىقىرىش، چوڭ-كىچىك تەرەتنى راۋانلاشتۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. =='''تونۇشتۇرۇلىشى'''== لەيلىگۈل لەيلىگۈل ئائىلىسىدىكى ئىككى يىللىق ياكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، لەيلىگۈلگە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، تەخمىنەن ئۈچ مېتىر ئېگىزلىكتە ئۆسىدۇ، غولى تىك، شېخى ئاز بولىدۇ؛ يىلتىزى يوغان، سېمىز ،تۈۋرۈكسىمان، ئەتلىك كېلىدۇ؛ يوپۇرماقلىرى نۆۋەتلىشىپ ئۆسىدۇ، سېپى بار، شەكلى يۈرەكسىمان ياكى تۇخۇمسىمان. 3～7 غىچە تېيىز يېرىلغان، يوپۇرماق يۈزى يىرىك، گىرۋەكلىرى ھەرە چىشىسىمان بولىدۇ؛ گۈلى قىزىل، ئاق، سۆسۈن قاتارلىق رەڭلەردە بولۇپ، قولتۇقىدىن ئۆسىدۇ؛ غوزا شەكىللىك، مېۋىسى يالپاق شار شەكلىدە بولۇپ، گۈل كاسسىسىغا يۆگىلىپ تۇرىدۇ. =='''دورىلىق قىسمى'''== دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ گۈلى، يىلتىزى ۋە ئۇرۇقى ئىشلىتىلىدۇ. =='''يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى'''== بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ گۈلىنى ياز پەسىللىرى ئېچىلغان ۋاقتىدا يىغىۋېلىپ، سايىدا قۇرۇتۇپ، ئۇرۇقىنى كۈز پەسىللىرىدە يىغىۋېلىپ، سورۇپ، تازىلاپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ؛ يىلتىزىنى خالىغان ۋاقىتتا يىغىۋېلىپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ. =='''ئۆسۈش ئورنى'''== شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى نىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا تېرىپ ئۆستۈرۈلىدۇ. =='''تەبىئىتى'''== ھۆل سوغۇق. =='''خۇسۇسىيىتى'''== زەھەر قايتۇرۇش، يىرىڭلارنى چىقىرىش، چوڭ-كىچىك تەرەتنى راۋانلاشتۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. =='''ئىشلىتىش مىقدارى'''== ئەھۋالغا قاراپ 8 ~ 12 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ. =='''رېتسىپلار'''== لەيلىگۈلدىن سەككىز گرام ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، قەۋزىيەتكە مەنپەئەت قىلىدۇ. لەيلىگۈلدىن تۆت گرام ئېلىپ، دەملەپ چاي ئورنىدا ئىچىپ بەرسە، يۇتقۇنچاققا بىرنەرسە تۇرۇپ قالغاندەك تۇيۇلىدىغان تۇيغۇنى يوقىتىدۇ. 35 گرام لەيلىگۈلنى سوقۇپ، كۈنىگە ئىككى قېتىم، تۆت گرامدىن قايناق سۇ بىلەن ئىچىپ بەرسە، ئاق خۇن كېلىش بىلەن تەڭ قورساق ئاغرىشقا مەنپەئەت قىلىدۇ. 100 گرام لەيلىگۈلنى سوقۇپ كۈنىگە ئىككى قېتىم، ھەر قېتىمدا سەككىز گرامنى قايناق سۇ بىلەن ئىچىپ بەرسە، سۈيدۈك يوللىرىدا تاش پەيدا بولۇپ، سۈيدۈك راۋان بولماسلىققا مەنپەئەت قىلىدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۆسۈملۈك]] 1k8cfyvete95ajka9w6wr621xznyxxw 0 21797 175939 165925 2026-05-09T06:18:54Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175939 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:RedDaylily.jpg|thumb|نەغەزگۈل]] '''نەغەزگۈل''' پىياز ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، نەغەزگۈلگە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئىسسىق قايتۇرۇش، ئىششىق ياندۇرۇش، قان توختىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. =='''تونۇشتۇرۇلىشى '''== نەغەزگۈل پىياز ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، نەغەزگۈلگە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئېگىزلىكى 70 ~ 100 سانتىمېتىر كېلىدۇ؛ تۈگۈنەك يىلتىزى كۆپ، شەكلى ئۇرچۇققا ئوخشايدۇ، غولى يالغۇز، سىلىق ۋە قاتتىق؛ يوپۇرمىقى كۆپىنچە توپلىشىپ ئۆسىدۇ، شەكلى يىپسىمان بولۇپ، دۇغسىمان ئېگىلىپ تۇرىدۇ؛ گۈل رېتى چەكلىك كۈنلۈكسىمان بولۇپ، ئۇچىدا ئۆسىدۇ، گۈلى ئالتۇن سېرىق رەڭدە بولىدۇ. =='''دورىلىق قىسمى'''== دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ يىلتىزى ئىشلىتىلىدۇ. =='''يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى'''== بۇ ئۆسۈملۈكنى كۈز پەسلىدە كولىۋېلىپ، غولىنىڭ قالدۇقلىرىنى كېسىپ ئېلىۋېتىپ، پاكىز يۇيۇپ ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلدۇ. =='''ئۆسۈش ئورنى'''== شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا تېرىپ ئۆستۈرۈلىدۇ. =='''تەبىئىتى'''== قۇرۇق سوغۇق. =='''خۇسۇسىيىتى'''== ئىسسىق قايتۇرۇش، ئىششىق ياندۇرۇش، قان توختىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. =='''ئىشلىتىش مىقدارى'''== ئەھۋالغا قاراپ 6 ~ 12 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ =='''رېتسىپلار'''== نەغەزگۈل يىلتىزىدىن 12 گرام ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ چاي ئورنىدا ئىچىپ بەرسە، سۈيدۈك يولى ياللۇغىغا مەنپەئەت قىلىدۇ. نەغەزگۈل يىلتىزى ۋە قارىغاي يىلتىزدىن 12 گرامدىن ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، بوغۇم سىرقىراپ ئاغرىشقا مەنپەئەت قىلىدۇ. ھۆل نەغەزگۈل يىلتىزى ۋە ھۆل پاقىيوپۇرمىقىدىن 70 گرامدىن ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، سېرىقلىق چۈشمەيدىغان جىگەر ياللۇغىغا مەنپەئەت قىلىدۇ. ھۆل نەغەزگۈل يىلتىزىدىن مۇۋاپىق مىقداردا ئېلىپ، ئېزىپ يەرلىك ئورۇنغا تېڭىپ بەرسە، سۈت بېزى ياللۇغىغا مەنپەئەت قىلىدۇ. ھۆل نەغەزگۈلنى دەملەپ ئىچىپ بەرسە، سېرىقلىق، سۆزنەك، بۇرۇن قاناش، قان قۇسۇش قاتارلىق كېسەللىكلەرگە مەنپەئەت قىلىدۇ. =='''سىرتقى ئۇلىنىش'''== *[https://web.archive.org/web/20070318111314/http://tw.myblog.yahoo.com/jw!S7dxK1qfEQWIfArjNbwhfBwP4w--/article?mid=721&prev=-1&next=225 نەغەزگۈل] *[http://www.epochtimes.com/b5/6/5/13/n1317250.htm نەغەزگۈل] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۆسۈملۈك]] t3dcqlxw9615kco3h5gbqau8sl5q3dm 0 21798 175936 165926 2026-05-09T06:18:25Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175936 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Borrego_Milkvetch_up_close.jpg|thumb|كەتىرا]] '''كەتىرا''' پۇرچاق ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، كەتىراغا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئۆسۈملۈكنىڭ يىلتىزى ئىشلىتىلىدۇ.<ref>{{cite journal |last1=Clement |first1=Stephen L. |last2=Griswold |first2=Terry L. |last3=Rust |first3=Richard W. |last4=Hellier |first4=Barbara C. |last5=Stout |first5=David M. |title=Bee Associates of Flowering Astragalus and Onobrychis Genebank Accessions at a Snake River Site in Eastern Washington |journal=Journal of the Kansas Entomological Society |date=2006-07 |volume=79 |issue=3 |pages=254–260 |doi=10.2317/0505.02.1}}</ref> =='''تونۇشتۇرۇلىشى '''== كەتىرا پۇرچاق ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، كەتىراغا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئېگىزلىكى 50 - 80 سانتىمېتىر كېلىدۇ؛ ئوق يىلتىزى ئۇزۇن، شەكلى تۈۋرۈكسىمان بولىدۇ. غولى تىك، سىرتى شالاڭ، ئاق تۈكلەر بىلەن قاپلانغان؛ يوپۇرمىقى نۆۋەتلىشىپ ئۆسكەن تاق سانلىق پەيسىمان مۇرەككەپ يوپۇرماق، ئۇششاق يوپۇرماقلىرى كىچىكرەك، سانى 17 ~ 29 غا قەدەر بولۇپ، تۇخۇمسىمان تېمىنە شەكلىدە، تولۇق گىرۋەكلىك كېلىدۇ، قوشۇمچە يوپۇرمىقى ئۈچ بۇرجەكلىك تېمىنە شەكلىدە بولىدۇ؛ ئومۇمىي گۈل رېتى ئۇچىدا ياكى قولتۇقىدا ئۆسىدۇ. گۈل رېتى قىسقا، گۈللىرى زىچ، كېپىنەكسىمان، رەڭگى سۇس سېرىق، ئومۇمىي گۈل سېپى ناھايىتى ئۇزۇن بولىدۇ. گۈل كاسسىسى قوڭغۇراققا ئوخشايدۇ، قارا تۈكلىرى بولىدۇ. قاسىراقلىق مېۋىسى كۆپۈپ چوڭىيىپ پۇۋەككە ئوخشايدۇ، ئۇرۇقى ئۇششاق بۆرەكسىمان، رەڭگى قارا. =='''دورىلىق قىسمى'''== دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ يىلتىزى ئىشلىتىلىدۇ. =='''يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى'''== بۇ ئۆسۈملۈكنى ئەتىياز ۋە كۈز پەسلىدە قېزىۋېلىپ، چاچما يىلتىزى ۋە لاي - توپىلارنى تازىلىۋېتىپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ، تولۇق نەمدەپ، يالپاقلاپ توغراپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ. =='''ئۆسۈش ئورنى'''== شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى نىڭ ئالتاي، تارباغاتاي قاتارلىق جايلىرىدىكى تاغ ئورمانلىقىنىڭ ئوچۇقچىلىقى، ئورمان بويلىرى ۋە چاتقاللىقلاردا كۆپ ئۆسىدۇ. =='''تەبىئىتى'''== قۇرۇق ئىسسىق. =='''خۇسۇسىيىتى'''== بەدەننى قۇۋۋەتلەش، تەرلەشنى توختىتىش، ئەت ئۈندۈرۈش، سۈيدۈكنى راۋانلاشتۇرۇش، ئىششىق ياندۇرۇش، تال، ئاشقازاننى قۇۋۋەتلەش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. =='''ئىشلىتىش مىقدارى'''== ئەھۋالغا قاراپ 8 ~ 20 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ. =='''رېتسىپلار'''== كەتىرادىن 70 گرام، قانتېپەردىن 35 گرام ئېلىپ، قوي گۆشى بىلەن شورپا قىلىپ ئىچىپ بەرسە، ئۇزۇن مۇددەت كېسەل ئازابىدىن بولغان بەدەن ئاجىزلىقىغا ياخشى مەنپەئەت قىلىدۇ. 20 گرام كەتىرانى 12 گرام قانتېپەر، سەككىز گرام پەربۇن بىلەن بىللە سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، سوڭى چىقىپ قېلىش ۋە بالىياتقۇ چىقۇقىغا مەنپەئەت قىلىدۇ. 35 گرام كەتىرانى 70 گرام تاۋۇز شاپىقىنى 15 گرام توشقانزەدىكى بىلەن قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، بۆرەك ياللۇغىدىن بولغان سۇلۇق ئىششىقلارغا مەنپەئەت قىلىدۇ. 20 گرام كەتىرانى 20 گرام قانتېپەر، 12 گرام بايناق، 15 گرام ئايرىم ئېرىتىلگەن بۇغا مۈڭگۈز يېلىمى، 20 گرام پاقىيوپۇرماق ئۇرۇقى، بەش تال چىلان بىلەن بىللە سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، ھەرخىل ئىششىقلارغا ياخشى مەنپەئەت قىلىدۇ. 25 گرام كەتىرانى 12 گرام كىرەش، 20 گرام ئۇچقات، سەككىز گرام سوپۇندەرەخ تىكىنى، 12 گرام ئاچچىقتاۋۇز يىلتىز تالقىنى، 10 گرام بايناق، 14 گرام ياۋا كەشمىر، تۆت گرام چۈچۈكبۇيا بىلەن بىللە سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، غەلۋىرەكنىڭ ئۇزۇنغىچە ئېغىز ئالماسلىقىغا مەنپەئەت قىلىدۇ. 20 گرام كەتىرانى 20 گرام كىرەش، 15 گرام لېپەكگۈل بىلەن بىللە قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، باش قېيىش، ھەيز توختاپ قېلىش، رەڭگى سارغىيىش، يۈرەك سېلىش، دەم سىقىلىش ۋە بەل، پۇت سىرقىراپ ئاغرىش قاتارلىق كېسەللىكلەرگە ياخشى مەنپەئەت قىلىدۇ. 12 گرام كەتىرانى 10 گرام بايناق، سەككىز گرام كەۋرەك بىلەن بىللە قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، بەدەن ئاجىزلىقىدىن بولغان كۆپ تەرلەشكە ياخشى مەنپەئەت قىلىدۇ. =='''سىرتقى ئۇلىنىش'''== * [https://web.archive.org/web/20130609164014/http://www.foodno1.com/menu/archive/autumn/html/aw-h02.html كەتىرا] * [https://web.archive.org/web/20110831191653/http://www.naoru.com/ougi44.htm كەتىرا] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۆسۈملۈك]] 5f32pqyxh9wlo22gcs77zn4atrmbps6 0 21799 175944 165939 2026-05-09T06:21:10Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175944 wikitext text/x-wiki [[File:Iris_lactea_(14028173233).jpg|thumb|چىغىرتماق]] '''چىغىرتماق''' چىغىرتماق ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، چىغىرتماققا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، قان توختىتىش، زەھەر قايتۇرۇش، ھارارەتنى پەسەيتىش، سۈيدۈكنى راۋانلاشتۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. =='''تونۇشتۇرۇلىشى '''== چىغىرتماق چىغىرتماق ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، چىغىرتماققا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، يەر ئاستى يىلتىزسىمان غولى توغرىسىغا ئۆسىدۇ ۋە توم قىسقا تولغاشما شەكلىدە بولۇپ، قارامتۇل خورما رەڭدە كېلىدۇ؛ يوپۇرماقلىرى تۈۋىدىن كۆپلەپ توپلىشىپ ئۆسىدۇ، شەكلى كەڭ يىپسىمان، چىداملىق، تومۇرلىرى تۈز، روشەن بولىدۇ؛ چەكلىك كۈنلۈكسىمان گۈل رېتى ئۇچىدا ئۆسىدۇ، رەڭگى كۆكۈش سۆسۈن، ئەتراپى سېرىق رەڭدە بولىدۇ؛ غوزا شەكىللىك مېۋىسى قىسقا تاياقسىمان ئالتە قىرلىق بولىدۇ؛ ئۇرۇقىنىڭ رەڭگى قارامتۇل خورما رەڭدە، قىرلىق بولىدۇ. =='''خۇسۇسىيىتى'''== قان توختىتىش، زەھەر قايتۇرۇش، ھارارەتنى پەسەيتىش، سۈيدۈكنى راۋانلاشتۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. =='''دورىلىق قىسمى'''== دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ گۈلى، ئۇرۇقى ۋە يىلتىزى ئىشلىتىلىدۇ. =='''تەبىئىتى'''== ھۆل سوغۇق. =='''ئىشلىتىش مىقدارى'''== ئەھۋالغا قاراپ 4 ~ 12 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ. =='''يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى'''== بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ گۈلىنى ياخشى ئېچىلغان ۋاقتىدا يىغىۋېلىپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ؛ ئۇرۇقىنى پىشقان چاغدا يىغىۋېلىپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ، تاسقاپ، تازىلاپ، يىلتىزىنى ياز ۋە كۈز پەسىللىرىدە قېزىۋېلىپ، توپىلىرىنى ۋە چاچما يىلتىزىلىرىنى ئېلىۋېتىپ، توغراپ ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ. =='''ئۆسۈش ئورنى'''== شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى نىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى دەريا ۋادىلىرى، ئېتىز قىرلىرى، ئېرىق بويلىرى، تاغ جىلغىلىرى قاتارلىق نەم يەرلەردە ئۆسىدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۆسۈملۈك]] mdonztv0wngamgucfwa8iohksyqsok4 0 21800 175942 165954 2026-05-09T06:20:58Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175942 wikitext text/x-wiki [[File:AlismaPlant1.jpg|thumb|ياۋا كەشمىر]] '''ياۋا كەشمىر''' ياۋا كەشمىر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، ياۋا كەشمىرگە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئىسسىقنى قايتۇرۇش، ھۆللۈكنى قۇرۇتۇش، سۈيدۈكنى راۋانلاشتۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. =='''تونۇشتۇرۇلىشى '''== ياۋا كەشمىر ياۋا كەشمىر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، ياۋا كەشمىرگە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئېگىزلىكى 5.0 ~ 1 مېتىر كېلىدۇ، يەر ئاستىدا، شار شەكىللىك تۈگۈنەك غولى بار، چاچما يىلتىزى كۆپ بولىدۇ؛ يوپۇرمىقى تۈۋىدىن ئۆسىدۇ، سېپى ئۇزۇن، يوپۇرماق تۈۋى غىلاپسىمان، يوپۇرماق شەكلى سوقىچاق، تولۇق گىرۋەكلىك؛ گۈل شېخى يوپۇرماقلىرىنىڭ ئوتتۇرىسىدىن چىقىدۇ، گۈلى ئاق، ئومۇم گۈل شېخى بەشتىن يەتتىگىچە ئايلانما بولۇپ ئۆسۈپ، توپلىشىپ چوڭ كونۇسسىمان گۈل رېتىنى ھاسىل قىلىدۇ، كىچىك گۈل ساپلىرىنىڭ ئۇزۇنلۇقى ئوخشاش ئەمەس، كۈنلۈكسىمان تىزىلغان. مېۋىسى ئورۇق، تەتۈر تۇخۇم شەكلىدە بولۇپ، ياپىلاق كېلىدۇ. =='''دورىلىق قىسمى'''== دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ تۈگۈنەك غولى ئىشلىتىلىدۇ. =='''يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى'''== بۇ ئۆسۈملۈكنى كەچ كۈزدە كولىۋېلىپ، چاچما يىلتىزىنى ئېلىۋېتىپ، تاشقى پوستىنى قىرىپ چىقىرىۋېتىپ، نېپىز كېسىپ ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ خام ھالەتتە ياكى تۇزدا قورۇپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ. =='''ئۆسۈش ئورنى'''== شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى نىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى دەريا بويلىرى، سازلىق ۋە كۆلچەكلەردە ئۆسىدۇ. =='''تەبىئىتى'''== ھۆل سوغۇق. =='''خۇسۇسىيىتى'''== ئىسسىقنى قايتۇرۇش، ھۆللۈكنى قۇرۇتۇش، سۈيدۈكنى راۋانلاشتۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. =='''ئىشلىتىش مىقدارى'''== ئەھۋالغا قاراپ 8 ~ 16 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ. =='''رېتسىپلار'''== ياۋا كەشمىردىن 15 گرام، تاۋۇز شۆپۈكىدىن 30 گرام، بايناقتىن 12 گرام ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، بۆرەك ياللۇغى، بەدەن ئىششىش ۋە سۈيدۈك ئازىيىشقا مەنپەئەت قىلىدۇ. 15 گرام ياۋا كەشمىرنى 12 گرام قانتېپەر، 15 گرام ئارپا ئۈندۈرمىسى، سەككىز گرام چۈچۈكبۇيا بىلەن بىللە سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، ئىچ سۈرۈشكە مەنپەئەت قىلىدۇ. ياۋا كەشمىردىن مۇۋاپىق مىقداردا ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ ئاشقازان ئاجىزلىقىدىن بولغان ئىچ سۈرۈش ۋە كىچىك تەرەت قىزىرىشقا مەنپەئەت قىلىدۇ. مۇۋاپىق مىقداردىكى ياۋا كەشمىرنى ئېزىپ يەرلىك ئورۇنغا چېپىپ بەرسە، سۇلۇق ئىششىققا مەنپەئەت قىلىدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۆسۈملۈك]] tt26jrd3xge2va0b35at8ayvc6hbzuz 0 21801 175932 165944 2026-05-09T06:17:35Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175932 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Single_lavender_flower02.jpg|thumb|ئۈستىقۇددۇس]] '''ئۈستىقۇددۇس'''([[خەنزۇچە]]: 薰衣草) كالپۇكسىمان گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، ئۈستقۇددۇسقا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، مېڭىنى تازىلاش، پەي نېرۋىلارنى قۇۋۋەتلەش ۋە قوزغىتىش، ماددىلارنى تارقىتىش، بەلغەم بوشىتىش، ئاشقازاننى قۇۋۋەتلەش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. =='''تونۇشتۇرۇلىشى '''== ئۈستىقۇددۇس كالپۇكسىمان گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، ئۈستقۇددۇسقا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئۆتكۈر پۇرايدۇ، غولى ئەگرى، كۆپ شاخلىنىدۇ. يوپۇرمىقى ئۇدۇل، گۈلى كۆكۈچ سۆسۈن، شېخىنىڭ ئۇچىدا توپلىشىپ ئۆسۈپ باشاقسىمان گۈل رېتى شەكىللەندۈرىدۇ. =='''خۇسۇسىيىتى'''== مېڭىنى تازىلاش، پەي نېرۋىلارنى قۇۋۋەتلەش ۋە قوزغىتىش، ماددىلارنى تارقىتىش، بەلغەم بوشىتىش، ئاشقازاننى قۇۋۋەتلەش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. =='''دورىلىق قىسمى'''== دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ پۈتۈن چۆپى ئىشلىتىلىدۇ. =='''تەبىئىتى'''== ئىككىنچى دەرىجىدە قۇرۇق ئىسسىق. =='''ئىشلىتىش مىقدارى'''== ئەھۋالغا قاراپ 3 ~ 9 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ. =='''يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى'''== بۇ ئۆسۈملۈكنى ياز ۋە كۈز پەسىللىرىدە يىغىۋېلىپ ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ. =='''ئۆسۈش ئورنى'''== [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] نىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ئۆسىدۇ. =='''رېتسىپلار'''== ئۈستىقۇددۇس، ئاقىرقەرھا ۋە سىركەنجىۋىلنىڭ ھەر بىرىدىن مۇۋاپىق مىقداردا ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، تۇتقاقلىق كېسىلىگە مەنپەئەت قىلىدۇ. مۇۋاپىق مىقداردىكى ئۈستىقۇددۇسنى سەبرى (ئالوي) بىلەن قوشۇپ، سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، تىترىمە كېسىلىگە مەنپەئەت قىلىدۇ. ئۈستىقۇددۇستىن مۇۋاپىق مىقداردا ئېلىپ، ئۇنىڭغا قارىمۇچ ۋە يۇمغاقسۈت قوشۇپ، سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، باشنىڭ يېرىمى ئاغرىشقا مەنپەئەت قىلىدۇ. مۇۋاپىق مىقداردىكى ئۈستىقۇددۇسنى سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، پالەچ، لەقۋا، تىترىمە كېسەل، تۇتقاقلىق كېسەل، نەزلە، زۇكام، ئۇنۇتقاقلىق، بەدەن ئاجىزلىقى ۋە بوغۇم ئاغرىقلىرىغا مەنپەئەت قىلىدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۆسۈملۈك]] 4kzxqaykvr7j7c2cdisq2fnzbp20w8i 0 21804 175947 165942 2026-05-09T06:21:18Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175947 wikitext text/x-wiki [[File:Gomphrena_globosa_Single.JPG|thumb|گۈلياسىمەن]] '''گۈلياسىمەن'''([[خەنزۇچە]]: 千日紅) تاجىگۈل ئائىلىسىدىكى بىر يىللىق سامان غوللۇق، گۈلياسىمەنگە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، كۆزنى روشەنلەشتۈرۈش، جىگەرنىڭ ھارارىتىنى پەسەيتىش، سۈيدۈك ھەيدەش، قان توختىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. =='''تونۇشتۇرۇلىشى '''== گۈلياسىمەن تاجىگۈل ئائىلىسىدىكى بىر يىللىق سامان غوللۇق، گۈلياسىمەنگە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، غولى تىك، ئېگىزلىكى 30 ~ 50 سانتىمېتىر كېلىدۇ؛ پۈتۈن تېنىنى كۈمۈش رەڭ، يۇمشاق تۈكچىلەر ئوراپ تۇرىدۇ؛ يوپۇرمىقى ئۇدۇل ئۆسىدۇ، شەكلى سوقىچاق ياكى ئۇزۇنراق سوقىچاق، گىرۋىكى تولۇق، ئۇچى بىراقلا ئۇچلىنىپ، قىسقا تىكەن ھاسىل قىلىدۇ؛ باشسىمان گۈل رېتى شار شەكلىدە بولۇپ، غولىنىڭ ئۇچىدا ئۆسىدۇ؛ گۈلىنىڭ رەڭگى قىزغۇچ سۆسۈن كېلىدۇ؛ مېۋىسى كىچىك، ياپىلاقراق، دۈگىلەك شەكىلدە بولىدۇ. =='''خۇسۇسىيىتى'''== كۆزنى روشەنلەشتۈرۈش، جىگەرنىڭ ھارارىتىنى پەسەيتىش، سۈيدۈك ھەيدەش، قان توختىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. =='''دورىلىق قىسمى'''== دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ گۈلى ئىشلىتىلىدۇ. =='''تەبىئىتى'''== ھۆل ئىسسىق. =='''ئىشلىتىش مىقدارى'''== ئەھۋالغا قاراپ 4 ~ 12 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ. =='''يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى'''== بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ گۈلىنى ئېچىلغان ۋاقتىدا ئۈزۈۋېلىپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ. =='''ئۆسۈش ئورنى'''== [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] نىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا تېرىپ ئۆستۈرۈلىدۇ. =='''رېتسىپلار'''== گۈلياسىمەندىن سەككىز گرام ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، كۆكيۆتەل ۋە زىققىگە مەنپەئەت قىلىدۇ. گۈلياسىمەندىن 10 گرام ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ، كۈنىگە ئۈچ قېتىم، ھەر قېتىمدا 3 ~ 5 گرامدىن ئىچىپ بەرسە، كۆز خىرەلىشىش ۋە سۈيدۈك راۋان بولماسلىققا مەنپەئەت قىلىدۇ. 12 گرام گۈلياسىمەننى سۇدا قاينىتىپ، كۈنىگە ئۈچ قېتىم، ھەر قېتىمدا بەش گرامدىن ئىچىپ بەرسە، زىققە، يۆتەل، سۈيدۈك تۇتۇلۇش، كۆز ئاجىزلىقىغا مەنپەئەت قىلىدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۆسۈملۈك]] 2m7f8eq8vxy2seiet4ngt491afk4o02 0 21805 175946 165943 2026-05-09T06:21:16Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175946 wikitext text/x-wiki [[File:Leonurus_japonicus_-_Guangfeng,_Jiangxi,_China_2014.05.24_16-18-56.jpg|thumb|گۈلبوغۇن]] '''گۈلبوغۇن'''([[خەنزۇچە]]: 益母草) كالپۇكسىمان گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، يارماقگۈلگە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئېگىزلىكى 30 ~ 100 سانتىمېتىر كېلىدۇ؛ =='''سىرتقى شەكىلى'''== گۈلبوغۇن كالپۇكسىمان گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، يارماقگۈلگە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئېگىزلىكى 30 ~ 100 سانتىمېتىر كېلىدۇ؛ غولى تىك، تۆت قىرلىق؛ يوپۇرمىقى ئۇدۇل ئۆسىدۇ، تۆۋەن قىسمىدىكى يوپۇرماقلىرى يۇمىلاق تۇخۇمسىمان، گىرۋەكلىرىدە رەتسىز يېرىقچىلار بولىدۇ، يۇقىرى قىسمىدىكى يوپۇرماقلىرى شىنىسىمان، ئۈچكە چوڭقۇر يېرىلغان، يېرىقچە يوپۇرماقلىرى تېمىنە شەكلىدە بولىدۇ؛ گۈلى كالپۇك شەكىللىك، رەڭگى سۇس سۆسۈن قىزىل، يۇمشاق ئاق تۈكلۈك كېلىدۇ، گۈللىرى غولىنىڭ ئۈستۈنكى قىسمىدىكى يوپۇرماق قولتۇقىغا توپلىشىپ ئۆسكەن ئايلانما گۈل رېتىنى ھاسىل قىلىدۇ؛ مېۋىسى كىچىك، قاتتىق مېۋە، شەكلى ئۈچ قىرلىق، رەڭگى كۈل رەڭ قوڭۇر =='''ئۆسۈش خۇسۇسىيىتى '''== گۈلبوغۇن ئىللىق ۋە نەمخۇش مۇھىتنى خالايدۇ، قۇياش نۇرىنى ياخشى كۆرىدۇ، يوپۇرماق شەكلىنىڭ ئوخشىماسلىقىغا قاراپ تاختا يوپۇرماقلىق ۋە گۈللۈك يوپۇرماقلىق دەپ ئايرىلىدۇ، ئادەتتە تۇپراق ۋە قاقاس تۆپىلىكتە بىر قەدەر مۇنبەت، ئۈنۈملۈك، ھوسۇللۇق تۇپرىقى ياخشى، سۇ شارائىتى يېتەرلىك مۇھىتتا ياخشى بولىدۇ. ئەمما سۇ يىغىلىش، ھۆلچىلىكتىن قورقىدۇ. كۆپ خىل مۇھىتتا يەنى، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 3400 مېتىرغا يېتىدىغان مۇھىتلاردىمۇ ئۆسەلەيدۇ. ياۋا بوز يەر، يول ياقىسى، ئېتىز قىرى، تاغ قاپتىلىدىكى ئوتلاقلاردا، دەريا بويى، قۇياشقا يېقىن بولغان جايلاردا ئۆسىدۇ. =='''تارقىلىش ئەھۋالى'''== گۈلبوغۇن [[جۇڭگو]]، [[رۇسىيە]]، چاۋشيەن، [[ياپونىيە]]؛ ئىسسىق بەلباغ رايونلاردىن [[ئاسىيا]] قىتئەسى، ئافرىقا قىتئەسى ھەمدە ئامېرىكنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا تارقالغان. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۆسۈملۈك]] a94nbjub10d14ewsqfoc3kdcvrgimyl 0 21807 175935 165950 2026-05-09T06:17:59Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175935 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Adenophora_nikoensis_01.jpg|thumb|شىقىلداق ]] '''شىقىلداق'''([[خەنزۇچە]]: 沙參) قوڭغۇراقگۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، شىقىلداققا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، توسالغۇلارنى ئېچىش، ئۆپكىنى تازىلاش، خىلىت ھاسىل قىلىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. =='''تونۇشتۇرۇلىشى'''== شىقىلداق قوڭغۇراقگۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، شىقىلداققا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، تۈۋىدىن تىك ئۆسىدۇ. ئېگىزلىكى 50 - 001 سانتىمېتىر كېلىدۇ؛ يىلتىزى توم، كۇنۇس شەكلىدە، سىرتقى پوستى توق خورما رەڭدە بولىدۇ؛ يوپۇرمىقى نۆۋەتلىشىپ ئۆسكەن، شەكلى تۇخۇمسىمان ياكى تېمىنىسىمان بولۇپ، گىرۋىكى رەتسىز ھەرە چىشلىق كېلىدۇ؛ گۈل رېتى كونۇسسىمان بولۇپ، ئۇچىدا ئۆسىدۇ. گۈلى سۇس كۆكۈش سۆسۈن، قوڭغۇراق شەكىللىك بولىدۇ. غوزا مېۋىسى تۇخۇمسىمان يۇمىلاق بولىدۇ. =='''خۇسۇسىيىتى'''== توسالغۇلارنى ئېچىش، ئۆپكىنى تازىلاش، خىلىت ھاسىل قىلىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. =='''دورىلىق قىسمى'''== دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ يىلتىزى ئىشلىتىلىدۇ. =='''تەبىئىتى'''== ھۆل سوغۇق. =='''ئىشلىتىش مىقدارى'''== ئەھۋالغا قاراپ 15 ~ 20 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ. =='''يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى'''== بۇ ئۆسۈملۈكنى باھار ۋە كۈزدە قېزىۋېلىپ، سىرتقى پوستىنى سويۇۋېتىپ، پاكىز يۇيۇپ، نېپىز يالپاقلاپ توغراپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ. =='''ئۆسۈش ئورنى'''== شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى نىڭ تاغلىق جايلىرىدىكى كۈنگەي تاغ باغرى ۋە چىمەنلىكلەردە ئۆسىدۇ. =='''رېتسىپلار'''== 20 گرام شىقىلداقنى سەككىز گرام ئۆرۈك مېغىزى، 12 گرام تەڭگىيوپۇرماق، سەككىز گرام چۈچۈكبۇيا بىلەن قوشۇپ سۇدا قاينىتىپ كۈنىگە ئىككى قېتىم، ھەر قېتىمدا مۇۋاپىق مىقداردا ئىچىپ بەرسە، كاۋاكلىق ئۆپكە سىلىغا مەنپەئەت قىلىدۇ. 12 گرام شىقىلداقنى 10 گرام ئۈجمە يوپۇرمىقى، 12 گرام گۈلسامساق، 20 گرام غاز ئوتى بىلەن قوشۇپ سۇدا قاينىتىپ كۈنىگە ئىككى 1 ~ 2 قېتىم، ھەر قېتىمدا مۇۋاپىق مىقداردا ئىچىپ بەرسە، قان تۈكۈرۈشكە مەنپەئەت قىلىدۇ. شىقىلداقنى مۇۋاپىق مىقداردا ئىستېمال قىلىپ بەرسە، ئۆپكىنى تازىلايدۇ. شىقىلداقنى دەملەپ ئىچىپ بەرسە، ھەرخىل ئۆپكە كېسەللىكلىرىگە مەنپەئەت قىلىدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۆسۈملۈك]] 9vqtx3of9neg8cy2i82drdpz9os6310 0 21809 175937 165952 2026-05-09T06:18:47Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175937 wikitext text/x-wiki [[File:Polygala_vulgaris_290504.jpg|thumb|كەرمان]] '''كەرمان'''([[خەنزۇچە]]: 遠志) كەرمان ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، كەرمانغا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، تىنچلاندۇرۇش، نېرۋىنى كۈچەيتىش، بەلغەمنى بوشىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. =='''تونۇشتۇرۇلىشى'''== كەرمان كەرمان ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، كەرمانغا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئېگىزلىكى 15 ~ 40 سانتىمېتىر كېلىدۇ؛ يىلتىزى دۈگىلەك تۈۋرۈكسىمان، ئازراق ئەگرى بولىدۇ، رەڭگى سارغۇچ خورما رەڭ، غولى تېگىدىن شاخلانغان بولۇپ، تىك ياكى قىيپاش ئۆسىدۇ، ئىنچىكە ۋە ئاجىز بولىدۇ؛ يوپۇرمىقى نۆۋەتلىشىپ ئۆسكەن، شەكلى ئۇزۇن سوقىچاق ياكى تۇخۇمسىمان دۈگىلەك ياكى تار تېمىنىسىمان بولۇپ، سېپى يوق، تولۇق گىرۋەكلىك كېلىدۇ. باشسىمان گۈل رېتى ئۇچىدا ئۆسىدۇ، گۈلى كىچىك، سېپى ئۇزۇن، گۈلى ئادەتتە كۆك ياكى سۇس جىگەر رەڭ ياكى ئاق رەڭدە بولىدۇ. مېۋىسى غوزا مېۋە، شەكلى تەتۈر يۈرەكسىمان، ياپىلاق، ئۇچى ئويمانراق بولىدۇ، گىرۋىكىدە تار قانىتى بولىدۇ. =='''خۇسۇسىيىتى'''== تىنچلاندۇرۇش، نېرۋىنى كۈچەيتىش، بەلغەمنى بوشىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. =='''دورىلىق قىسمى'''== دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ يىلتىزى ۋە پۈتۈن چۆپى ئىشلىتىلىدۇ. =='''تەبىئىتى'''== ھۆل ئىسسىق. =='''ئىشلىتىش مىقدارى'''== ئەھۋالغا قاراپ 4 ~ 12 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ. =='''يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى'''== بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ كۈزدە يىلتىزىنى كولىۋېلىپ، غولى ۋە يوپۇرماقلىرىنى ئېلىۋېتىپ، تازىلاپ ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ، گۈلى ئېچىلمىغان چاغدا چۆپىنى يىغىۋېلىپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ. =='''ئۆسۈش ئورنى'''== [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] نىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى كۈنگەي تاغ باغرى ۋە يايلاقلاردا ئۆسىدۇ. =='''رېتسىپلار'''== 12 گرام كەرماننى 12 گرام ئېگىر، 10 گرام ئارچا ئۇرۇقى، 20 گرام خام لۇڭگۇ بىلەن بىللە سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، يۈرەك سېلىش ۋە ئۇنتۇغاقلىققا مەنپەئەت قىلىدۇ. 15 گرام كەرماننى 12 گرام قوڭغۇراقگۈل، سەككىز گرام يۇلتۇزگۈل، 10 گرام سوغىگۈل بىلەن بىللە سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، يۆتەل ۋە بەلغەم تۈكۈرۈشكە مەنپەئەت قىلىدۇ. كەرمان، قوڭغۇراقگۈل، يۇلتۇزگۇل، ئېگىر، سوغىگۈلنىڭ ھەر بىرىدىن تەڭ مىقداردا ئېلىپ سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، بەلغەمنى بوشىتىپ، يۆتەلنى پەسەيتىدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۆسۈملۈك]] 5eovbe1khb9eo19laezu7ye1v4yuvv5 0 21871 175948 165962 2026-05-09T06:21:21Z Kwamikagami 2197 user-default image width (via JWB) 175948 wikitext text/x-wiki '''ھىڭ''' كۈنلۈكسىمان گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، ھىڭغا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، توسالغۇلارنى ئېچىش، مەددە چۈشۈرۈش، زەھەر قايتۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. [[File:Asafoetida_resin_(Iran).jpg|thumb|]] =='''تونۇش'''== ھىڭ كۈنلۈكسىمان گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، ھىڭغا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئېگىزلىكى 50-200 سانتىمېتىر، ئالاھىدە سېسىق پۇرىقى بار؛ ئوق يىلتىزى توم، شەكلى تۈۋرۈكسىمان ياكى ئۇرچۇقسىمان، پوستىنىڭ رەڭگى قارامتۇل قوڭۇر كېلىدۇ. يىلتىزىنىڭ ئۇچىدا ھالقىسىمان ئىزلىرى بولىدۇ، غولىنىڭ تۈۋىدە نۇرغۇن ساندا يوپۇرماق سېپىنىڭ تالاسىمان قالدۇقلىرى بولىدۇ؛ تۈۋىدىن ئۆسكەن يوپۇرماقلىرىنىڭ سېپى ئۇزۇن بولىدۇ. غولىدىكى يوپۇرماقلىرى نۆۋەتلىشىپ ئۆسكەن، ئۈچ - تۆت قايتىلانغان پەيسىمان مۇرەككەپ يوپۇرماق بولۇپ، كىچىك يوپۇرماقلىرى يەنە پەيسىمان چوڭقۇر يېرىلغان، يېرىقچە يوپۇرماقلىرى يىپسىمان كېلىدۇ؛ گۈل رېتى مۇرەككەپ كۈنلۈكسىمان بولۇپ، ئۇچىدا ئۆسىدۇ، رەڭگى سېرىق، زىچ ۋە ئۇششاق بولىدۇ. مېۋىسى قوش ئاسماق مېۋە بولۇپ، شەكلى ياپىلاق سوقىچاق كېلىدۇ. چۆل-باياۋان، قاقاس تاغلاردا بولىدۇ. =='''خۇسۇسىيىتى'''== توسالغۇلارنى ئېچىش، مەددە چۈشۈرۈش، زەھەر قايتۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. ===دورىلىق قىسمى=== دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ يىلتىزى ۋە غولىنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى سۈتلۈك شىرىسى ئىشلىتىلىدۇ. ===تەبىئىتى=== ئۈچىنچى دەرىجىدە قۇرۇق ئىسسىق. ===ئىشلىتىش مىقدارى=== ئەھۋالغا قاراپ 5.0 ~ 8.0 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ. =='''يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى'''== بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ چېچەكلەشتىن ئاۋۋال غولىنى تۆۋەنكى قىسمدىن كەسكەندە، ئاق سۈت چىقىدۇ بۇنى بىر نەچچە كۈن تۇرغۇزۇپ ئۆزلۈكىدىن قاتقاندا قىرىۋېلىپ، غولىنى يەنە كېسىپ قاتقان سۈتىنى يەنە قىرىۋېلىپ تاكى شىرىلىك سۈتى تۈگىگىچە ئېلىپ، قاتقان سۈتىنى سايىدا قۇرۇتقاندىن كېيىن ئۇنىڭغا ئاز مىقداردا ئۆرۈك مېغىزى ياكى شاپتۇل مېغىزىنى قوشۇپ، يۇمشاق يانجىپ ئۇن قىلىنىدۇ؛ يىلتىزىنى كولاپ، سىقىپ شىرىسىنى چىقىرىپ، تەبىئىي قۇرۇتۇپ ياكى يىلتىزىنى كولاپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ، يۇمشاق سوقۇپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ. =='''ئۆسۈش ئورنى'''== [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] نىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى چۆل-باياۋان ۋە قاقاس تاغلاردا ئۆسىدۇ. =='''رېتسىپلار'''== ھىڭدىن يېرىم گرامنى قايناق سۇ بىلەن ئۇخلاشتىن ئاۋۋال ئىچىپ بەرسە، نېرۋا ئاجىزلىقى ۋە ئۇيقۇسىزلىققا مەنپەئەت قىلىدۇ. مۇۋاپىق مىقداردىكى ھىڭنى قايناق سۇ بىلەن ئىچىپ بەرسە، قورساق كۆپۈش، قورساقتا مونەك تۇرۇپ قېلىش، سېسىق كېكىرىش، مەددىلەرنىڭ مونەك بولۇپ تۇرۇۋېلىشى، بەزگەك، تولغاق، زەھەرلىك موگۇ بىلەن زەھەرلىنىش، سوزۇلما خاراكتېرلىك كاناي ياللۇغى قاتارلىق كېسەللىكلەرگە مەنپەئەت قىلىدۇ. ھىڭنى سوقۇپ قۇرت يېگەن چىشقا قويۇپ بەرسە، قۇرت يېگەن چىشنىڭ ئاغرىقىنى پەسەيتىدۇ. ھىڭنى تۇخۇم سېرىقى بىلەن قوشۇپ مۇۋاپىق مىقداردا ئىستېمال قىلىپ بەرسە، يۆتەل ۋە بېقىن ئاغرىقىنى پەسەيتىدۇ. ھىڭنى سۇدا ئېرىتىپ ئىچىپ بەرسە، ئاۋاز پۈتۈپ قېلىشقا مەنپەئەت قىلىدۇ. ھىڭنى سۇدا ئېرىتىپ يەرلىك ئورۇنغا چېپىپ بەرسە، چايان ۋە دۆ چاققان جايلارنىڭ ئاغرىقىنى پەسەيتىپ، زەھەر تارقىتىدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۆسۈملۈك]] phvrnvqw1xo3kqz7wb4cc4hdox7z8ll 0 21965 175829 165848 2026-05-09T05:50:39Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175829 wikitext text/x-wiki تىبەت قوڭۇر ئېيىقى ([[خەنزۇچە]]: 西藏棕熊) يەنە ئالا ئېيىق دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تىبەت قوڭۇر ئېيىقى چوڭ تىپتىكى يىرتقۇچ ھايۋان، سوغۇق ئوتلاقلاردا، يېرىم چۆل ئوتلاقلىرىدا ياشايدىغان بۇلۇپ، دۆلەت تەرىپىدىن ئىككىنچى دەرىجىلىك نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان ھايۋان. [[File:Tibetan_Blue_Bear_-_Ursus_arctos_pruinosus_-_Joseph_Smit.jpg|thumb|]] =='''سىرتقى شەكىلى'''== چوڭ تىپتىكى يىرتقۇچ ھايۋان، ئەمما قوڭۇر ئېيىقتىن سەل كىچىك، تەن ئۇزۇنلۇقى 1.3 مېتىر ئەتراپىدا، تەن ئېغىرلىقى 150–170 كىلوگرام كېلىدۇ. مۈرىسىنىڭ ئېگىزلىكى روشەن، ئالدى پۇتى كەينى پۇتىدىن ئۇزۇن، قۇيرۇقى ئىنتايىن قىسقا، پۇتلىرى قوڭۇر ئېيىقنىڭكىدىن توم ۋە قىسقىراق بولىدۇ. پۇتىدا بەش بارمىقى، ھەربىر بارمىقىدا تۈز ھالەتتىكى ئاقۇچ تىرناقلىرى بولىدۇ. پۈتۈن تېنى قارامتۇل قوڭۇر رەڭدە ياكى سېرىق بىلەن قارا ئارىلاشقان ھالەتتە كۆرۈنىدۇ. بېشى قوڭۇر رەڭدە بولىدۇ. قۇلىقى ئەتراپىدىكى تۈكلىرى سەل ئۇزۇن بولۇپ، قارامتۇل قوڭۇر رەڭدە بولىدۇ. كۆكرىكىدە يوغان ئاق بەلۋاغسىمان تۈكلىرى بولىدۇ. بۇ بەلۋاغسىمان تۈكلىرى مۈرىسىگىچە سوزۇلغان بولۇپ، خۇددى بىر ئاق چەمبىرەك ئېسىپ قويغاندەك كۆرۈنىدۇ. ئالا ئېيىق قوڭۇر ئېيىقنىڭ قېرىنداش تۈرى، شۇنداقلا قوڭۇر ئېيىقنىڭ يەنىمۇ بىر قەدەم ئىلگىرىلەپ ئېگىز تاغنىڭ سوغۇق ھاۋا كىلىماتىغا ماسلاشقان بىر تۈرىدۇر. ئۇنىڭ قوڭۇر ئېيىق بىلەن بولغان روشەن پەرقى تېنى كىچىك، تىرنىقى قىسقا، تۈز ھەم ئاقۇچ، بوينىدا چوڭ ئاق ئالىسى بولىدۇ. ئالا ئېيىققا 1854– يىلى نام بېرىلگەن بولۇپ، بەزى زوئولوگلار ئۇنى قوڭۇر ئېيىقنىڭ بىر كەنجى تۈرى دەپ قارايدۇ. =='''ياشاش قانۇنىيىتى'''== ئالا ئېيىق ئېگىز تاغلىق يايلاقلاردا، سوغۇق ئوتلاقلاردا، يېرىم چۆل ئوتلاقلىرىدا ياشايدۇ. ئادەتتە ئورمانلىق ئىچىگە كىرمەيدۇ. ياشاش مۇھىتىنىڭ دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 3500–5500 مېتىر بولىدۇ. ئادەتتە يالغۇز ھەرىكەت.قىلىدۇ. ‹‹ئانا›› ئېيىق بالىلىرى بىلەن بىللە ھەرىكەت قىلىدۇ.ئۇلار ئاساسەن كۈندۈزى ھەرىكەت قىلىدۇ. ئاڭلاش، كۆرۈش سەزگۈسى ئانچە تەرەققىي قىلمىغان، لېكىن پۇراش سەزگۈسى تەرەققىي قىلغان بولۇپ، دالىدا پۇراش سەزگۈسىگە تايىنىپ نىشاننى تاپىدۇ. ئۇ ئادەم ھىدىنى ناھايىتى ئاسان سېزىۋالىدۇ ھەم ئادەم ھىدىنى پۇرىغان ھامان ئۆزىنى چەتكە ئالىدۇ. بەزى ئالاھىدە ئەھۋالدا ئادەمگىمۇ ھۇجۇم قىلىدۇ. ئالا ئېيىقنىڭمۇ قوڭۇر ئېيىققا ئوخشاش ھەر يىلى ئۈچەككە كىرىدىغان ئادىتى بولۇپ، 10–ئاينىڭ ئاخىرى 11–ئاينىڭ باشلىرى ئۈچەككە كىرىپ ئىككىنچى يىلى 3–، 4–ئايلاردا ئۈچەكتىن ئويغىنىدۇ. ئۇ ئاساسلىقى ئېگىز تاغ توشقانباش چاشقىنى ۋە سۇغۇر بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە بەزى سۈت ئەمگۈچىلەرنىڭ بالىلىرى، ئاجىز، قېرى، كېسەللىرى، بىر قىسىم قۇشلار، قوش ماكانلىقلار، بېلىقلار ۋە ئوت–چۆپلەر بىلەنمۇ ئوزۇقلىنىدۇ. =='''كۆپىيىش ئەھۋالى'''== تىبەت قوڭۇر ئېيىقى ئادەتتە ئىككى يىلدا بىر قېتىم كۆپىيىدۇ، ھەر يىلى 5-7–ئايلاردا چېتىشىدۇ، بۇ چاغلاردا چىشىسى بىلەن ئەركىكى بىللە ھەرىكەت قىلىدۇ، چېتىشىپ بولغاندىن كېيىن ئايرىلىپ يالغۇز ھەرىكەت قىلىدۇ. بوغاز ۋاقتى 6–7 ئاي بولۇپ ، كۆپىنچە قىشلىق ئۇۋىسىدا تۇغىدۇ، ھەر قېتىمدا 1– 2 نى تۇغىدۇ، بالىلىرىنى ‹‹ئانا›› ئېيىق باقىدۇ، ئۇ ئۈچەكتىن چىققاندا ناھايىتى ئېچىرقاپ كەتكەچكە ۋەھشىيلىشىپ كېتىدۇ. =='''جۇغراپىيەلىك تارقىلىشى'''== ئالا ئېيىق يالغۇز بىرلا تۈر بولۇپ كەنجى تۈر دەپ ئايرىلمايدۇ، ئۇ ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ كۇئىنلۇن تېغىغا تارقالغان، ئىچكى ئۆلكىلەردىن چىڭخەي، شىزاڭ، گەنسۇ قاتارلىق ئۆلكە ۋە ئاپتونوم رايونلارنىڭ بىر قىسىم تاغلىرىغا تارقالغان، چەت ئەللەردە ياۋروپا، ئاسىيادىكى بىر قىسىم دۆلەتلەرگە تارقالغان. =='''ئالاقىدار بايان'''== ئالا ئېيىق دۆلىتىمىزنىڭ ئالاھىدە يەرلىك تۈرى بولۇپ، ئېگىز تاغلىق رايونلاردا ياشايدىغان ئەتىۋارلىق ھايۋانلارنىڭ بىرى، شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇ ئېگىز تاغ ھايۋانلىرى تەتقىقاتىدا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە، باشقا [[جەھەتلىرى قوڭۇر]] ئېيىق بىلەن ئوخشاش. =='''سىرتقى ئۇلىنىش'''== *[https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=202386 تىبەت قوڭۇر ئېيىقى] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 8m689qpc2wjrtchcyxf4ghsf1pqsaz4 0 21993 175789 168184 2026-05-09T05:24:57Z Kwamikagami 2197 175789 wikitext text/x-wiki '''قارا ئۆڭكۈر''' (خەنزۇچە: '''黑洞''') ئىنتايىن سىرلىق بىر خىل ئاسمان جىسىمدۇر.ئۇنىڭ ھەجىمى ئىنتايىن كىچىك، ئەمما زىچلىقى ئادەمنى ھەيران قالدۇرارلىق دەرىجىدە چوڭ بولۇپ، ھەر كۇب سانتىمېتىرى بىر قانچە ئون مىليارد توننا، ھەتتا ئۇنىڭدىنمۇ ئارتۇق كېلىدۇ. [[File:Black_hole_-_Messier_87_crop_max_res.jpg|thumb|]] [[File:BlackHole_Lensing.gif|thumb|]] =='''قارا ئۆڭكۈر ھەققىدە '''== قارا ئۆڭكۈر ئىنتايىن سىرلىق بىر خىل ئاسمان جىسىمدۇر. ئۇنىڭ ھەجىمى ئىنتايىن كىچىك، ئەمما زىچلىقى ئادەمنى ھەيران قالدۇرارلىق دەرىجىدە چوڭ بولۇپ، ھەر كۇب سانتىمېتىرى بىر قانچە ئون مىليارد توننا، ھەتتا ئۇنىڭدىنمۇ ئارتۇق كېلىدۇ. زىچلىقى زور بولغاچقا، ئۇنىڭ تارتىش كۈچىمۇ ئالاھىدە كۈچلۈك، مەيلى قانداقلىكى نەرسە بولسۇن، ئۇ سۈمۈرۈۋالىدىغان بولسا، «قايتىپ چىقىش» نى خىيال قىلمىسىمۇ بولىدۇ، ھەتتا ھەممىدىن تېز ماڭىدىغان نۇرمۇ قارا ئۆڭكۈرنىڭ غايەت زور تارتىش كۈچىدىن قېچىپ قۇتۇلالمايدۇ. قارا ئۆڭكۈرنىڭ ئۆزى يورۇقلۇق تارقاتمايدىغانلىقتىن، ھەر قانداق كۈچلۈك تېلېسكوپ بىلەنمۇ ئۇنى كۆرگىلى بولمايدۇ. گەرچە شۇنداق بولسىمۇ، كۆپ ساندىكى ئالىملار يەنىلا ئالەمدە نۇرغۇن قارا ئۆڭكۈرلەرنىڭ بارلىقىغا ئىشىنىدۇ. زور ماسسىلىق تۇرغۇن يۇلتۇز تەدرىجىي ئۆزگىرىپ ئۆمرىنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىگە كەلگەندە، ئادەتتىن تاشقىرى يېڭى يۇلتۇز پارتلىشى ئارقىلىق، قورۇلۇپ قارا ئۆڭكۈرگە ئايلىنىشى مۇمكىن. ئالەم پەيدا بولغان دەسلەپكى مەزگىللەردىمۇ بەزى كىچىك قارا ئۆڭكۈرلەر پەيدا بولغان بولۇشى مۇمكىن. كىچىك قارا ئۆڭكۈرلەرنىڭ ھەجىمى ئاتوم يادروسىچىلىك چوڭلۇقتا، ماسسىسى بىرەر تاغچىلىك بولۇپ، 100 مىليون توننىدىن ئاشىدۇ، ئۇنىڭغا يوشۇرۇنغان ئېنېرگىيە چوڭ تىپتىكى ئون ئېلېكتر ئىستانسىسى ھاسىل قىلالايدىغان ئېنېرگىيىگە باراۋەر كېلىدۇ. =='''ئالاقىدار بايان'''== قارا ئۆڭكۈرنىڭ ئۆزىنى بىر سىر دېيىشكە بولىدۇ. ئۇنى ھېچكىم كۆرەلمەيدۇ. بىراق قارا ئۆڭكۈرنىڭ كۈچلۈك تارتىش كۈچى ئۇنىڭ يېقىن ئەتراپىدىكى ئاسمان جىسىملىرىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ. بۇ ئاسمان جىسىملىرى قارا ئۆڭكۈر تەرىپىدىن سۈمۈرۈلۈش، يۇتۇۋېلىنىش جەريانىدا X نۇرى ياكى γ نۇرى تارقىتىدۇ، لېكىن قارا ئۆڭكۈر ئىچىگە كىرىپ كەتكەن ھامان، ئىز-دېرەكسىز يوقىلىدۇ. ئالىملار مۇشۇ نۇرلارنى كۆزىتىش ئارقىلىق، قارا ئۆڭكۈرگە دائىر يىپ ئۇچىنى تاپتى. مەسىلەن، ئاق قۇ يۇلتۇز تۈركۈمىدىكى 1-X نىڭ جورا يۇلتۇزى دەل بىر قارا ئۆڭكۈر بولۇشى مۇمكىن. يەنە بەزى ئالىملار، سامانيولىنىڭ ئوتتۇرىسىدىمۇ غايەت زور بىر قارا ئۆڭكۈر مەۋجۇت دەپ قارايدۇ. =='''سىرتقى ئۇلىنىش'''== *[http://tech.sina.com.cn/d/focus/BlackHoles/ 宇宙黑洞專題] *[http://csep10.phys.utk.edu/astr162/lect/active/smblack.html 超大質量黑洞] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئاسترونومىيە]] 8ofhu80cru3l4evq2r1mcd9ksy4u69d 0 22240 175825 165791 2026-05-09T05:50:32Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175825 wikitext text/x-wiki [[File:Haeckel_Chelonia.jpg|thumb|تاشپاقا]] '''تاشپاقا''' يېرىم سۇ ماكانلىق ئۆمىلىگۈچى [[ھايۋان]] بولۇپ، قۇرۇقلۇق ۋە سۇدا ئوخشاشلا ياشىيالايدۇ، كۆپىنچە ئىسسىق بەلۋاغ ۋە مۆتىدىل بەلۋاغقا تارالغان. ==سىرتقى شەكىلى== بەدىنىدە ئىنتايىن پۇختا قېپى بار ،ھۇجۇمغا ئۇچرىغاندا، قۇيرۇق ۋە پۇتلىرىنى تاشپاقا قېپى ئىچىگە يغىلىۋالىدۇ . كۆپ ساندىكى تاشپاقا گۆشخور كېلىدۇ . تاشپاقا ئادەتتە قۇرۇقلۇق ۋە سۇدا ياشايدۇ ، تاشپاقا ئۆمۈرى ئۇزۇن ھايۋان ، تەبىئىي مۇھىتى ئىچىدە يۈز يىللىق ئۆمۈر كۆرىدۇ . ==تۈرى== دېڭىز تاشپاقىسى ۋە قۇرۇقلۇق تاشپاقىسى دەپ ئىككى تۈرگە بۆلىنىدۇ . ==ياشاش قانۇنىيىتى== تاشپاقىنىڭ ھاياتىي كۈچى ئادەمنى ھەيران قالدۇرىدۇ، ئۇ بىرنەچچە يىل ئوزۇق يېمىسىمۇ ئاچلىقتىن ئۆلمەيدۇ؛ تاشپاقىنىڭ بېشىنى كېسىۋەتكەندىمۇ نەچچە ھەپتە ياشىيالايدۇ. تاشپاقا سوغۇق قانلىق ھايۋان بولۇپ، بەدەن تېمپېراتۇرىسى تاشقى مۇھىت تېمپېراتۇرىسىنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ ئۆزگىرىدۇ، ئادەتتە 11-ئايدىن ئىككىنچى يىلى3-ئايغىچە ئوزۇقلىنىشتىن توختاپ، سۇ تېگىدىكى لاي-پاتقاق ئىچىدىكى كاماردا جىمجىت يېتىپ ئۈچەككە كىرىدۇ. 4-ئاينىڭ باشلىرى سۇ تېمپېراتۇرىسى ℃10 تىن ئاشقاندا كاماردىن چىقىپ ئوزۇق ئىزدەيدۇ، ئادەتتە دەريا، كۆل ياكى كۆلچەكلەردە ياشاشنى ياخشى كۆرىدۇ. تاشپاقىنىڭ ئۆسۈشى ئاستا بولۇپ، بىر يىلدا50 گرام ئۆپچۆرىسىدە چوڭىيىدۇ، ئۈچ يىللىق تاشپاقىنىڭ ئېغىرلىقى100 گرام ئۆپچۆرىسىدىلا بولىدۇ، ئۈچ يىللىقتىن كىچىكلىرى بالا تاشپاقادەپ ئاتىلىدۇ، بالا تاشپاقا مەخسۇس ياسالغان بالا تاشپاقا كۆلچىكىدە بېقىلىدۇ، ئۈچيىللىقتىن ئاشقان تاشپاقا بىلەن بېلىق بىللە بېقىلىدۇ، تاشپاقىنىڭ ئوزۇقى ئىنتايىن كەڭ دائىرىدە بولۇپ، ھاشارات تۈرىدىكىلەر، كىچىك بېلىق، كىچىك راك، كىچىك سەدەپ قۇلۇلىسى، چارۋا، ئۆي قۇشلىرىنىڭ ئىچكى ئەزالىرى ھەمدە ئۆسۈملۈكلەرنىڭ يۇمران يوپۇرمىقى، ئوت-چۆپ ئۇرۇقى، كېپەك، شال قاسىرىقى قاتارلىقلارنى ئوزۇق قىلىدۇ . ==كۆپىيىش ئەھۋالى== تاشپاقا تۇخۇم چىقىرىشتا ئىنتايىن ئېھتىياتچان كېلىدۇ، ئۇ گۇگۇم چۈشكەندىن تارتىپ تاڭ سۈزۈلگىچە بولغان ۋاقىتتا تۇپرىقى يۇمشاق، يانتۇ، مەخپىي، كۈشەندىلىرىنىڭ زىيانكەشلىكىدىن مۇداپىئەلەنگىلى بولىدىغان جاينى تاللاپ، ئالدى-ئارقا پۇتى ۋە قۇيرۇقى بىلەن توپىنى كولاپ، تۇخۇم چىقىرىش ئۇۋىسىنى ياسايدۇ، ئادەتتە ئۇۋا كولاش ئەزالىرىنى نۆۋەتلەشتۈرۈپ ئىشقا سېلىپ تۆت سائەتتىن ئارتۇق ئىشلەپ ئاندىن ئۇۋىنى تەييار قىلىدۇ. ئۇۋا تەييارلانغاندىن كېيىن تاشپاقا سەل-پەل ئارام ئېلىۋېلىپ تۇخۇملاشقا باشلايدۇ، ھەربىر تۇخۇمنى تۇغۇپ بولغاندا ئارقا پۇتى بىلەن ئۇنى تىزىدۇ. ھەر2 −5 مىنۇتتا بىرنى تۇخۇملايدۇ، بىر تۈركۈم تۇخۇمنى تۇغۇپ بولۇشى ئۈچۈن30 مىنۇت ئۆپچۆرىسىدە ۋاقىت كېتىدۇ، تاشپاقا تۇخۇملاپ بولغاندىن كېيىن، شۇ جايدا10 مىنۇت ئارام ئېلىۋېلىپ، ئاندىن ئارقا پۇتى ۋە قۇيرۇقى بىلەن تۇخۇملارنى توپىغا كۆمۈپ، توپىنى دەسسەپ چىڭدايدۇ. تاشپاقىنىڭ پۈتكۈل كۆپىيىش جەريانىغا تەخمىنەن سەككىز سائەت ۋاقىت كېتىدۇ. چىشى تاشپاقا يىلىغا3 −4 قېتىم، ھەر قېتىمدا4-7 گىچە تۇغىدۇ، تەبىئىي شارائىتتا بالا تاشپاقا50 −80 كۈندە تۇخۇمدىن چىقىدۇ؛ تۇخۇمدىن چىقىرىش ساندۇقى ئىشلىتىپ سۈنئىي ئۇسۇلدا تۇخۇمدىن چىقارغاندا50 كۈنلا ۋاقىت كېتىدۇ. ==شىپالىق رولى== تاشپاقا گۆشى بەدەننى قۇۋۋەتلەيدۇ، مەنپىيلىكنى كۈچەيتىدۇ، قان تۈكۈرۈش، سۆڭەك، پەي ئاغرىش قاتارلىق كېسەللىكلەرگە شىپا بولىدۇ. تاشپاقا قېنى سوڭى چىقىپ قېلىش، سۇنۇق قاتارلىق كېسەللەرگە شىپا بولىدۇ؛ تاشپاقىنىڭ قورساق چىغىنىقى دابۇيىڭۋەن كۇمىلىچى، داخۇلودەن كۇمىلىچى، زەيزاۋۋەن كۇمىلىچى، خېچېدازاۋۋەن كۇمىلىچى قاتارلىق مەشھۇر جۇڭيى دورىلىرىنىڭ ئاساسلىق خام ماتېرىيالى. ==ئالاقىدار بايان== ===تاشپاقىنىڭ ئۆمرى=== تاشپاقا گەرچە ھايۋانات دۇنياسىدىكى «ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈش چولپىنى» بولسىمۇ، لېكىن نەسلى ئوخشاش بولمىغان تاشپاقلارنىڭ ئۆمرىمۇ ئوخشاش بولمايدۇ. بەزىلىرى 100 يىلدىن ئارتۇق ئۆمۈر كۆرسە، بەزىلىرى ئاران 15 يىل ياشىيالايدۇ. ئۇنداق بولسا نېمە ئۈچۈن بەزى تاشپاقىلارنىڭ ئۆمرى شۇنچە ئۇزۇن بولىدۇ؟ ئالىملار بۇ ھەقتە نۇرغۇن تەتقىقاتلارنى ئېلىپ باردى. بەزىلەر: تاشپاقىنىڭ ئۆمرى ئۇنىڭ بەدەن شەكلى بىلەن مۇناسىۋەتلىك، بەدىنى چوڭ تاشپاقىلار ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرىدۇ، بەدىنى ۋىجىك تاشپاقىلارنىڭ ئۆمرى قىسقىراق بولىدۇ. دېڭىز تاشپاقىسى بىلەن دۇنيا بويىچە ئەڭ چوڭ قۇرۇقلۇق تاشپاقىسى-پىلسىمان تاشپاقىنىڭ ئۆمرى ھەممىدىن ئۇزۇن بولىدۇ، دەپ قارىغان. يەنە بەزىلەر: تاشپاقىنىڭ ئۆمرىنىڭ ئۇزۇن-قىسقا بولۇشى ئۇنىڭ ئىستېمال قىلىدىغان يېمەكلىكلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئوتخور تاشپاقىنىڭ ئۆمرى گۆشخور تاشپاقىنىڭ ئۆمرىدىن ئۇزۇن بولىدۇ، دەپ قارىغان. بەزى زوئوتومىيە ئالىملىرى ۋە مېدىستىنا ئالىملىرى تاشپاقىنىڭ يۈرىكى ئېلىۋېتىلگەندىن كېيىنمۇ، ئۇنىڭ يەنە ئىككى كۈنگىچە سوقۇشتىن توختىمىغانلىقىنى بايقىغان. بۇ تاشپاقىنىڭ يۈرەك ئىقتىدارىنىڭ ئىنتايىن كۈچلۈك ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ، بەلىكم بۇ تاشپاقىنىڭ ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈشىدىكى بىۋاسىتە سەۋەبلەرنىڭ بىرى بولۇشى مۇمكىن، دەپ قارىغان. نۇرغۇن تارىخىي ماتېرىياللاردا ۋە خەۋەرلەردە كۆرسىتىلىشىچە، تاشپاقىلار ئىچىدىكى نۇرغۇن «ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈش كۆرسىتىلىشىچە، تاشپاقىلار ئىچىدىكى نۇرغۇن «ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈش چولپانلىرى» نەچچە ئەسىرنىڭ بوران-چاپقۇنىنى بېشىدىن ئۆتكۈزگەن بولىدۇ. كورىيىدىكى بىر بىلىقچى ئۇزۇنلۇقى 1.5 مېتىر. ئېغىرلىقى 90 كىلوگرام كېلىدىغان بىر دېڭىز تاشپاقىسىنى تۇتۇۋالغان. ئۇنىڭ دۈمبىسىگە نۇرغۇن ئوستېر قۇلۇلىسى ۋە ۋېستىبۇلاقۇرتى چاپلىشىۋالغان بولۇپ، ياپيېشىل كۆرۈنىدىكەن. ئالىملار تەڭشۈرۈش ئارقىلىق، ئۇنىڭ 700 نەچچە ياشقا كىرگەنلىكىنى بايقىغان. بۇ ھەقىقەتەن كىشىنى ھەيران قالدۇرىدۇ. 1983-يىلى، جۇڭگو خەلق ئىنقلابىي ھەربىي ئىشلار مۇزېيىدا بىر دانە چوڭ دېڭىز تاشپاقىسى كۆرگەزمە قىلىنغان بولۇپ، ئېغىرلىقى 120 كىلوگرام كېلىدۇ، ئۇ كۆرگەزمە مەزگىلىدە تېخى 30 دانە تۇخۇم تۇغقان. مۇتەخەسسىسلەر تەكشۈرۈش ئارقىلىق، ئۇنىڭ 300 ياشتىن ئاشقانلىقىنى ئېنىقلىغان. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] idlg2b7b74sj51gwt4s7l1f5rc7wf8s 0 22244 175846 165898 2026-05-09T05:54:00Z Kwamikagami 2197 default image width (via JWB) 175846 wikitext text/x-wiki [[File:Seba_molluscas.jpg|thumb|سىياھبېلىق]] '''سىياھبېلىق''' گۈل شېخى، سىياھ بېلىق دەپمۇ ئاتىلىدۇ. سىياھبېلىق باش پۇتلۇق يۇمشاق تەنلىك [[ھايۋان]]. ==تونۇشتۇرۇلۇشى== سىياھبېلىق گۈل شېخى، سىياھ بېلىق دەپمۇ ئاتىلىدۇ. سىياھبېلىق باش پۇتلۇق يۇمشاق تەنلىك ھايۋان. سىياھبېلىق كۈچلۈك دۈشمـەنگە دۇچ كەلگەندە«سىياھ» چېچىش ئۇسۇلى ئارقىلىق ھوجۇم قايتۇرىدۇ ھەمدە پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ قاچىدۇ، شۇنىڭ بىلەن «سىياھ بېلىق» نامىدا ئاتالغان. ئۇنىڭ تېرىسىدە پىگمېنت خالتىسى بار، «كەيپىيات» ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ رەڭگى ۋە چوڭ-كىچىكلىكى ئۆزگىرىدۇ. سىياھ بېلىق سۇ يۈزىگە چىقىدۇ، كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ھاۋا بوشلۇقىدا ئۇچۇش ئىقتىدارىغا ئىگە. قاراقچى سىياھبېلىق ۋە سەككىز ئاياغ ئوخشاشلا دېڭىز-ئوكيان يۇمشاق تەنلىك ھايۋانغا تەۋە، لېكىن بېلىقلارغا تەۋە ئەمەس. ==سىرتقى شەكلى== سىياھبېلىق ئەترىتى دېڭىزدا ياشايدۇ، باش پۇتلۇق يۇمشاق تەنلىك ھايۋان، سەككىز ئاياق ۋە قاراقچى سىياھ بېلىق بىلەن ئۇرۇقداش. ھازىرقى دەۋردىكى سىياھبېلىق 2100 مىڭ يىل ئىلگىرىكى مىئوتسېن دەۋرىدە بارلىققا كەلگەن، ئەجدادى بېلېمنىت، بىر قېلىن ھاك ئىچكى پوستى (سىياھبېلىق سۆڭىكى، كۆپۈكى دورا قىلىنىدۇ). سىياھبېلىق تېنىنى باش، پۇت ۋە گەۋدىسى قاتارلىق ئۈچ قىسىمغا ئايرىشقا بولىدۇ، گەۋدىسى ئىچكى ئورگاندىن ئىبارەت، سىرتى مۇسكۇل خاراكتېرلىك پەردە، ھاك ماددىلىق ئىچكى قەۋىتى بار. باش قىسمى بەدىنىنىڭ ئالدىنقى ئۇچىدا بولۇپ، شار شەكىللىك، ئۇنىڭ چوققىسىدا ئېغىزى بولۇپ، تۆت تەرىپىدە ئېغىزى پەردىسى بار، سىرتىدا بەش جۈپ بېغىشى بار. بېشىنىڭ ئىككى تەرىپىدە بىر جۈپ تەرەققىي قىلغان، تۈزۈلمىسى مۇرەككەپ كۆزى بار. كۆزىنىڭ كەينى تۆۋەن تەرىپىدە بىر ئېللىپس شەكىللىك كىچىك ئويمىنى بار، پۇراش سېزىمى بار بولغان پۇراش ئەزاسى بولۇپ، قورساق پۇتلۇقلارنىڭ تۈرلىرى ھەم پۇراش ئەزاسى بولىدۇ، خىمىيىلىك سېزىم قوبۇل قىلغۇچى ئەزاسى. پۇت بېغىش ئاللىقاچان ئۆزگىرىپ بېغىشى ۋە پەركا بېغىشغا ئايلانغان، ئوڭ-سول تەرىپىدە سىممېترىك تىزىلغان، دۈمبە قىسمىنىڭ نەخ ئوتتۇرىسىدا، قورساقنىڭ يان تەرىپىدە تەرتىپ بويىچە 5 ~ 2 جۈپ، بۇنىڭ ئىچىدە تۆتىنچى جۈپ بېغىشى ناھايىتى ئۇزۇن، بەزىسى كۆپىيىپ چوڭايمىغاندا تىل شەكلىدە، ئالدى تەرەپتە، شار شەكىللىك، ئۇنىڭ چوققىسى ئېغىز بولۇپ، جەمئىي 10 تال بېغىشى بار، 8 تال قىسقا بېغىش، يەنە ئىككى تال ئۇزۇن سېزىش بېغىشى بار بولۇپ ئوزۇقلۇق تۇتۇش بىلەن تەمىنلەيدۇ، تۆت تەرىپىدە ئېغىزى پەردىسى بولۇپ سېزىش بېغىشى دەپ ئاتىلىدۇ، باشقا ھايۋانلارنى تۇتۇپ يىيەلەيدۇ، سېزىش بېغىشىنى تۈگۈپ خالتا ئىچىگە كىرگۈزۋالايدۇ. غول بېغىشى ئارقىلىق ئەركەك چىشىلىقىنى پەرقلەندۈرگىلى بولىدۇ. بېغىش بىلەن سېزىش بېغىشى سىياھبېلىقنىڭ يېمەكلىك تۇتىدىغان ۋە جەڭ قىلىدىغان قورالى بولۇپ، ئاجىز ھاياتلىق سىياھبېلىقنىڭ قول ئاستىدا ھاياتىدىن ئايرىلىدۇ، دېڭىزدىكى زور مەخلۇق − كۆك كىتنىمۇ تېنىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 10 نەچچە مېتىر كېلىدىغان چوڭ سىياھبېلىققا يولۇققاندا ئۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇشى تەس. ==ياشاش ئادىتى== سىياھبېلىق يىراق دېڭىز-ئوكيانلاردىكى چوڭقۇر سۇ ئىچىدە تۇرمۇش ماكانلىشىشنى ياقتۇرىدۇ. ھەر يىلى ئەتىياز پەسىلىدە ئۈزۈپ دېڭىز ئارىلىدىكى خادا تاشلار تېيىز سۇ قىسمىغا بېرىپ تۇخۇم تۇغىدۇ، 4 ~ 6 ئايغىچە تۇخۇملىرىنى باشقا دېڭىز يۈسۈنى ۋە باشقا جىسىملارغا چاپلاپ قويىدۇ، 9-ئاينىڭ ئاخىرىدىن باشلايدۇ، شۇ يىلى تۇخۇمدىن چىققان بالىلىرى قوش ساياھەت قىلىپ جەنۇبقا قايتىپ قىشنى ئۆتكۈزىدۇ. يۇقىرى ئېقىمغا كۆچۈش جەريانىدا قاسراقلىقلار، يۇمشاق تەنلىكلەر ۋە باشقا ئۇششاق ھايۋانلارنى تۇتۇپ يەيدۇ. ==فىزىئولوگىيىلىك قۇرۇلمىسى== جىسىم تېمى: سىياھبېلىقنىڭ تەن دىۋارى تېرە، مۇسكۇل قاتارلىقلاردىن تەركىب تاپقان بولۇپ، ھايۋانلارنىڭ ئالاھىدە ئىسكىلىتى بار. ئىچكى ئىسكىلىت: سىياھبېلىقنىڭ ئىچكى ئىسكىلىتى ئىچكى پوستى ۋە كۆمۈرچەكتىن تەركىب تاپىدۇ. ھەزىم قىلىشى: سىياھبېلىقنىڭ ھەزىم قىلىش نەيچىسى «U» شەكىللىك. ئېغىزى ئورۇنى ئالدىدا، ئېغىزى پەردىسىنىڭ مەركىزىدە، ئېغىزىدا مۇسكۇل خاراكتېرلىك ئېغىز بوشلۇقى بار، ئېغىزى توپى دەپ ئاتىلىدۇ، بىر جۈپ شاتۇتى تۇمشۇقسىمان بولغان تاڭلاي پلاستىنكىسى بار، بىرى دۈمبە تەرىپىدە بىرى قورساق تەرەپىدە، يېمەكلىكنى ئىزىش رولىنى ئوينايدۇ. نەپەسلىنىش ئەزاسى: بىر جۈپ پەيسىمان ساقىقى، سىرتقى قاپ بوشلۇقىنىڭ ئالدى ئۇچىنىڭ ئىككى تەرىپىگە جايلاشقان. ئايلىنىشى: سىياھبېلىقنىڭ ئايلىنىش سىستېمىسى ئاساسىي جەھەتتىن ئىتىك ھالەتتە، يەنە بەزى قان سىنۇسى بولىدۇ. چىقىرىشى: بىر جۈپ بۆرەك، خالتىسىمان قۇرۇلما ، بىر دۈمبە بوشلۇقى ۋە ئىككى قورساق بوشلىقىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. نېرۋىسى: سىياھبېلىقنىڭ نېرۋا سىستېمىسى تەرەققىي قىلغان بولۇپ، مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسى، ئەتراپ نېرۋا سىستېمىسى ۋە سىمپاتىك نېرۋا سىستېمىسىدىن تەركىب تاپقان. ==تاسما تارقىلىش دائىرىسى== سىياھبېلىق دۇنيادىكى ھەرقايسى ئوكيانلارغا تارقالغان، ئاساسلىقى ئىسسىق بەلباغ ۋە مۆتىدىل بەلباغ بويىدىكى تېيىز سۇدا ياشايدۇ، قىش پەسلىدە بىر قەدەر چوڭقۇر دېڭىزلارغا كۆچىدۇ. سىياھبېلىق دائىم ئەتىياز، يازدا كۆپىيىدۇ، تەخمىنەن 100 ~ 300 تال تۇخۇم تۇغىدۇ. [[جۇڭگو]] دىكى سىياھبېلىقنىڭ تۈرى بىر قەدەر كۆپ، شەرقىي دېڭىزدا مانسونى كۆپ چىقىدۇ، جېجياڭنىڭ جەنۇبى دېڭىز بويى ۋە فۇجيەن دېڭىز بويىدا تەيۋەن يۇمشاق سىياھبېلىقى كۆپ چىقىدۇ. [[تەيۋەن]] بوغۇزىنىڭ جەنۇبىدىكى دېڭىز رايونلىرىغا تارقالغان، شەنتۇ دېڭىزى ۋە شىمالىي قىسىمدىكى دېڭىز قولتۇقى سىياھبېلىقنىڭ كۆپىيىش سورۇنى ==ئىشلىتىلىش قىممىتى== سىياھبېلىقنىڭ گۆشىنى ئىستېمال قىلىشقا بولىدۇ، ئۇنىڭ سىياھ خالتىسىدا قارا سىياھ پىششىقلاپ ئىشلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ، سىياھ خالتىسى شۇنداقلا بىر خىل دورا ماتېرىيالى، ئىچكى قېپىنى قەپەزدە بېقىلىدىغان قۇشلارغا بېرىپ كالتسىي تولۇقلاشقا بولىدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] 1iwwsa2zfelxsiqjdgxuwn1hopjreqx 0 22245 175794 165905 2026-05-09T05:34:42Z Kwamikagami 2197 175794 wikitext text/x-wiki [[File:Bep_chaetodon_punctatofasciatus.jpg|thumb|]] [[File:Chaetodon_unimaculatus.jpg|thumb]] '''كېپىنەك بېلىق''' ([[خەنزۇچە]] ئاتىلىشى: 蝴蝶魚)نىڭ رەڭگى كۆركەم بولۇپ، قارىماققا چىرايلىق كېپىنەككە ئوخشايدۇ، ئۇنىڭ تېنى ھەم ياپىلاق، ھەم نېپىز بولغاچقا، خەتەرگە يولۇققاندا ناھايىتى تېز سۈرئەتتە كىچىك مارجان خادا تاشلار ئارىسىغا ۋە تاغ جىنىسلىرىنىڭ ئارىلىقلىرىغا كىرىۋالىدۇ. كېپىنەك بېلىق ئاجايىپ قالتىس « ھۆسن ئۆزگەرتىش پادىشاھى » بولۇپ، ئۇلار نەچچە مىنۇت ۋاقىتتىلا ئۆز بەدىنىنىڭ رەڭگىنى ئۆزگەرتەلەيدۇ. ==قىسقىچە تونۇشتۇرۇش == كېپىنەك بېلىق ئادەتتە ئىسسىق بەلباغ بېلىقلىرى، كىچىك مارجان بېلىقلار تۈرى، ئەڭ چوڭىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 30 سانتىمېتىردىن ئېشىپ كېتىدۇ، مەسىلەن، ئىنچىكە يوللۇق كېپىنەك بېلىق. كېپىنەك بېلىق تېنى ياپىلاق، مارجان خادا تاشلار توپى ئارىسىدا ئۇياقتىن-بۇياققا موكىدەك ئۆتۈشۈپ تۇرىدۇ، ئۇلار تېز ۋە چاققان مارجان شاخلىرى ياكى تاغ جىنسلىرىنىڭ يېرىقلىرىغا كىرىۋالىدۇ. كېپىنەك بېلىق ئاغزى شەكلى ناھايىتى مۇۋاپىق ئومۇرتقىسىز ھايۋانلار مارجان ئۆڭكۈرىگە بېرىپ تۇرىدۇ. كېپىنەك بېلىقنىڭ قۇيرۇق قىسمىدىكى داغ قارىماققا كىچىك كۆزگە ئوخشايدۇ ، ئوزۇقلۇق تۇتقۇچى دائىم كېپىنەك بېلىقنىڭ قۇيرۇق قىسمى بىلەن باش قىسمىنى ئاسان پەرق ئېتەلمىگەچكە ، كېپىنەك بېلىق غىپپىدە تىكىۋىتەلەيدۇ . ==تۈر خاسلىقى== ئادەتتىكى ئاتىلىشى: ئىسسىق بەلباغ بېلىقلىرى، مارجان بېلىق دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئائىلىسى ئۇرۇقدىشى : سۆڭەكلىك بېلىقلار سىنىپى، ئوكۇنسىمانلار ئەترىتى، كېپىنەك بېلىق ئائىلىسى. تۈرلەرنىڭ سانى : دۇنيادا تەخمىنەن 18 ئۇرۇقداش، جۇڭگودا 14 خىلدىكى تەخمىنەن 40 كېپىنەك بېلىق ئائىلىسى بار. ==سىرتقى شەكلى == بەدىنى ياپىلاق ھەم ئىگىز، رۇمبا ياكى تۇخۇمسىمان شەكىلدە. ئەڭ چوڭ ئۇزۇنلۇقى 30 سانتىمېتىردىن ئېشىپ كېتىدۇ، مەسىلەن، ئىنچىكە يوللۇق كېپىنەك بېلىق. ئېغىزى كىچىك، ئالدىغا سەل سوزۇلۇپ تۇرىدۇ. ئىككى ئىڭىكىدىكى چىشلىرى ئىنچىكە ۋە ئۇزۇن، ئۆتكۈر، قىلچىق ھالەتتە ياكى چوتكا قىلى ھالەتتە بولىدۇ؛ تاڭلاي سۆڭىكىدە چىشى يوق. كېپىنەك بېلىق ئاغزى شەكلى ناھايىتى مۇۋاپىق ئومۇرتقىسىز ھايۋانلار. ==ياشاش خۇسۇسىيىتى== كېپىنەك بېلىق ئىللىق ئوكيان سۈيىدە ياشايدىغان، ياشاش تۇرمۇشى كەمدىن - كەم ئۇچرايدىغان كىچىك بېلىق تۈرى. كېپىنەك بېلىق سۇدا ئۆسىدۇ، كىچىك مارجان خادا تاشلىرى بېلىقلىرى تۈرىدىن، بەدىنى ياپىلاق ماس مارجان توپى ئارىسىدا ئۇياق - بۇياققا موكىدەك ئۆتۈشۈپ تۇرىدۇ، ئۇلار تېز ۋە چاققان مارجان شاخلىرى ياكى قورام يېرىقىدىن مارجان ئۆڭكۈرىگە كىرىۋالىدۇ، ئومۇرتقىسىز ھايۋانلار، مەسىلەن، ئىنچىكە يوللۇق كېپىنەك بېلىق. ==جۇغراپىيىلىك تارقىلىشى== تارقىلىش رايونى پۈتۈن دۇنيادا 6 ئائىلىسى 30 نەچچە تۈرى بار، ئاساسلىقى ھىندى ئوكيان، تىنچ ئوكيان ۋە ئاتلانتىك ئوكياننىڭ بىر قەدەر ئىللىق سۇ رايۇنى، شىمالىي ئاتلانتىك ئوكياندا ئاز مىقداردا، يېڭى گۋېنىيە تاتلىق سۇ رايۇنىغا ئاز مىقداردا تارقالغان. جۇڭگو تەيۋەن دېڭىزى، شىشا تاقىم ئارىلى دېڭىز قاتارلىق رايۇنلارغا تارقالغان. يېمەكلىكى : كىچىك تىپتىكى ئۇمۇرتقىسىز ھايۋان، كىچىك تىپتىكى قاپلىق (قاسراقلىق) ھايۋانلار. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] [[Category:كېپىنەك بېلىق]] [[Category:بېلىق]] [[Category:سۇ جانلىقى]] [[Category:كېپىنەك]] 849ex9zrb4yxrr3scadkaj5w17z3nx2 0 22248 175793 164791 2026-05-09T05:34:25Z Kwamikagami 2197 175793 wikitext text/x-wiki [[File:Clown_fish_in_the_Andaman_Coral_Reef.jpg|thumb|باربۇس بېلىقى]] '''باربۇس بېلىق''' ([[ئىنگلىزچە نامى]]: '''Amphiprioninae''')ىنىڭ رەڭگى كۆركەم، ئوماق، نازۇك بولۇپ، يۈزىدە بىر ياكى ئىككى تال ئاق سىزىق بولىدۇ، ئۇ جىڭجۈي تىياتىرىدىكى ھەييارغا ئوخشىغاچقا كىشىلەر ئۇنى ھەييار بېلىق دەپ ئاتىغان. باربۇس بېلىقى دېڭىز ئاپتاپپەرىسىدىن ئايرىلمايدۇ، دېڭىز ئاپتاپپەرىسى ئۆزىنىڭ زەھەرلىك بۇرۇتچىسى بىلەن باربۇس بېلىقىنى قوغدايدۇ؛ باربۇس بېلىقى بولسا دېڭىز ئاپتاپپەرىسىگە ئولجىلارنى قىزىقتۇرۇپ ئەكىلىپ بېرىدۇ. ==سىرتقى شەكلى == ھەييار بېلىقنىڭ ئەڭ چوڭىنىڭ تېنى 11 سانتىمېتىر. دۈمبىسىدىكى تىكەن ئومۇمىي سانى 10 ～ 12؛ دۈمبە يۇمشاق ماددا ئومۇمىي سانى 4 ～ 16؛ ساغرا تىكەنلىك ئومۇمىي سانىنىڭ 2؛ قۇيرۇق پالاقچىسى يۇمشاق ماددا ئومۇمىي سانى 15 ～ 14؛ ئۇنىڭ ئىڭىكىنىڭ يۇقىرى يان تەرىپى ئۈستىدىكى ئاق داغلار بار؛ يېتىلگەن بېلىقلار جۇغراپىيىلىك ھەرىكەت رەڭگى ئۆزگىرىدۇ. ==ياشاش شارائىتى== خادا تاش رايونىدا بېلىق تۈرلىرى؛ يۆتكەلمەيدۇ، كۆچۈش خاراكتېرلىك بولمىغان، چوڭقۇرلۇقى 1 ~ 55 مېتىر بولغان دېڭىز - ئوكيانلاردا، ھاۋا ئىسسىق بەلۋاغ شىمالىي كەڭلىك ° 52 بىلەن جەنۇبىي كەڭلىك 35 گرادۇس ئەتراپىدىكى مۇھىتتا ياشايدۇ. ==تۈرلەرنىڭ تارقىلىشى== باربۇس بېلىقى ئىپتىدائىي ھىندى ئوكيان ۋە تىنچ ئوكياننىڭ بىر قەدەر ئىللىق سۇ رايۇنىغا تارقالغان. چوڭ توسۇق مارجان خادىسى ۋە قىزىل دېڭىز. گەرچە كۆپ قىسىم تۈرلىرىنىڭ تارقىلىشىدا چەكلىمىلىك بار، ئەمما بەزىلىرى ناھايىتى كەڭ تارقالغان. باربۇس بېلىقى تېيىز دېڭىز ئاستى سۇس ئويمان - كۆل ياكى مارجان خادا تاشلىرى ئارىسىدا ياشايدۇ. ھىندىستان - تىنچ ئوكيان، قىزىل دېڭىز، شىمالدا ياپونىيەنىڭ جەنۇبىي قىسمى، جەنۇبىي ئاۋسترالىيە، سىدنېي قاتارلىق رايونلار. ==ئاساسلىق تۈرلىرى== ===بەگزادە باربۇس بېلىقى=== جۇڭگونىڭ جەنۇبىي دېڭىز، فىلىپپىن، غەربىي تىنچ ئوكياندىكى خادا تاش، دېڭىزدا ياشايدۇ، تېنىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 10 ~ 12 سانتىمېتىر، ئېللىپسسىمان. تەن رەڭگى ئاپېلىسىن رەڭلىك، تېنىنىڭ يان تەرىپىدە ئۈچ كۈمۈش رەڭلىك ھالقىسىمان بەلۋاغى بار، دۈمبە پالاقچىسى مەركىزىدە، ئورنى قۇيرۇق ساپىقىدا، ھەرقايسى پالاقچىلىرى قىزغۇچ سېرىق قارا رەڭلىك. دېڭىز سۈيىنىڭ PH قىممىتى قىممىتى 8 ~ 8.5 ئارىلىقىدا، دېڭىز سۈيىنىڭ قاتتىقلىقى 7 ～ 8 دەرىجىدە، يەم - خەشەك بار مول ھوسۇللۇق، دېڭىز يۈسۈنى، توغرالغان بېلىق گۆشى قاتارلىقلارنى ئوزۇق قىلىدۇ. ===قىزىل باربۇس بېلىقى=== جۇغراپىيىلىك تارقىلىشى: تارقىلىش دائىرىسى تايلاند قولتۇقى، پوناپې ئارىلى غەربىي جەنۇب قىسمىغا جايلاشقان، شىمالدا ياپونىيەنىڭ جەنۇبىي قىسمى، جەنۇبىي يېرىم شاردا ھىندونېزىيە ياۋا دېڭىز تەۋەلىكى. كىلىمات بەلۋېغى : تروپىك بەلۋاغ، شىمالىي كەڭلىك ° 52 بىلەن جەنۇبىي كەڭلىك 35 گرادۇس ئەتراپىدا بولىدۇ. يۇمشاق - ماددا بۆلۈم ئەگىشىپ چاسا شەكىلدە؛ يېتىلگەن بېلىقنىڭ تېنى قارا، باش، كۆكرەك قورساق قىسمى ۋە بەدەننىڭ ھەرقايسى پالاقچىلىرى ھەممىسى قىزىل. كۆز ئارقا تەرىپىسىدە بىر ئاق گىرۋىكى، تۆۋەنگە سوزۇلۇپ تۇرغان كېكىردەك بوغۇزى بار. چوڭ بېلىق گەۋدىسى بىردەك قىزغۇچ سېرىق، كۆز ئارقا تەرىپىسىدە بىر ئاق رەڭلىك ۋېرتىكال بەلبېغى بار. ئۆسۈپ يېتىلىشىگە ئەگىشىپ، رەڭگى بارا _ بارا قىزىرىدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە بەدەن ئارقا تەرىپىدە قارا داغ پەيدا بولىدۇ. ===قارا قوش بەلۋاغلىق باربۇس بېلىقى=== ھىندى ئوكياندىكى مارجان خادا تاشلىرى دېڭىز رايونىغا تارقالغان، پوماسېنتر بېلىقى ئائىلىسى، تېنىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 10 ～ 15 سانتىمېتىر، ئېللىپسسىمان. پۈتۈن بەدىنى قارامتۇل بىنەپشە رەڭلىك، بەدەننىڭ يان تەرىپى كۆزى، دۈمبە پالاقچىسى، قۇيرۇق ساپىقى بار، ئېغىز قىسمى ئاق، كۆزىدە بىر قارا لېنتا بار. ===سۈزۈك قىزىل باربۇس بېلىقى=== ھىندى ئوكيان، تىنچ ئوكيان مارجان خادا تاشلىرى دېڭىزى رايونلىرىغا تارقالغان، پوماسېنتر بېلىقى ئائىلىسىگە تەۋە، تېنىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 10 ～ 15 سانتىمېتىر، ئېللىپسسىمان. پۈتۈن بەدىنى قارامتۇل بىنەپشە رەڭلىك، ھەرقايسى پالاقچىلىرى بېغىررەڭ، بەدەننىڭ يان تەرىپى كۆزى، دۈمبە پالاقچىسى، قۇيرۇق ساپىقى بار، ئۈچ كۈمۈش رەڭلىك ھالقىسىمان بەلۋاغ بار. ===قەھۋە باربۇس بېلىقى=== فىلىپپىن، تەيۋەن، تىنچ ئوكيان مارجان خادا تاشلىرى دېڭىزغا تارقالغان، پوماسېنتر بېلىقى ئائىلىسىگە تەۋە. تەن ئۇزۇنلۇقى 5 ～ 8 سانتىمېتىر، ئېللىپسسىمان. پۈتۈن بەدەن سۇس قوڭۇر رەڭلىك، كۆزى ئارقا تەرىپىسىدە بىر ئاق بەلۋاغ بار. ===قارا قاپلان باربۇس بېلىقى=== جۇغراپىيىلىك تارقىلىشى： تارقىلىش دائىرىسى پەقەت ئاۋسترالىيە ۋە يېڭى كالېدونىيە دېڭىز تەۋەلىكىنى كۆرسىتىدۇ. كىلىمات بەلۋېغى : سۇبتروپىك بەلباغ، جەنۇبىي كەڭلىك 25 ～ 32 گرادۇس ئەتراپىدا. ئەڭ چوڭىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 14 سانتىمېتىر، خادا تاش رايونى ۋە دېڭىز ياقىسى ۋە مارجان خادا تاشلىق رايونىدىكى سۇنىڭ چوڭقۇرلۇقى 45 ～ 10 مېتىر ئارىلىقىدىكى سۇ رايۇنىدا ياشايدۇ، ئەسۋىلىك دېڭىز ئاپتاپپەرىسى بىلەن ماكانداش. ===ھىندىستان قىزىلى=== جۇغراپىيىلىك تارقىلىشى : شەرقىي ھىندى ئوكيان، مارجان خادا تاشلىرى دېڭىز رايونى، تارقىلىش دائىرىسى ئاندامان ۋە نىكوبار تاقىم ئارىلى، تايلاند، غەربىي ئاسىيا ۋە ھىندونېزىيە جاۋا ۋە سۇماتېرا ئارىلى دېڭىز تەۋەلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئىسسىق بەلباغ، شىمالىي كەڭلىك 15 گرادۇس بىلەن جەنۇبىي كەڭلىك 11 گىرادۇس ئارىلىقىدا. يېتىلگەن بېلىقنىڭ يۇمشاق ماددا بۆلۈمى چاسا شەكىللىك؛ يېتىلگەن بېلىق تېنى قىزىل رەڭدىن قوڭۇر، بەدەننىڭ يان تەرىپى 2 / 1 ~ 3 / 2 قىسمى قارا، تېنى ھەرقايسى پالاقچىلىرى ھەممىسى قىزىل رەڭلىكتىن قوڭۇر رەڭلىككىچە. بېلىق تېنى قىزىل، كۆزۈم ئارقا تەرىپىسىدە بىر ئاق رەڭلىك تار ۋېرتىكال بەلبېغى بار، پەقەت تۆۋەنگە قاراپ سوزۇلغان ، ژابرا قاپقىقى چېتىگە جايلاشقان. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[Category:كاربۇس بېلىقى]] [[Category:بېلىق]] [[Category:سۇ جانلىقى]] 3qjeaj4m0cehgbcs24h21ppz1s43dng 0 22249 175927 173786 2026-05-09T06:16:05Z Kwamikagami 2197 175927 wikitext text/x-wiki [[File:Calceolaria dilatata flowers.jpg|thumb|كالكولارىيە گۈلى]] '''كالكولارىيە گۈلى''' بۆرتمىگۈل دەپمۇ ئاتىلىدۇ، چۇقا ئائىلىسى كالتسېئولارىيە ئوتى ئۇرۇقدىشىدىكى بىر كۆپ يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. [[يوپۇرمىق]]ى تۇخۇمسىمان ياكى تۇخۇم شەكىللىك بولۇپ، يوپۇرمىقى يۇمشاق، سارغۇچ يېشىل رەڭلىك. ==تونۇشتۇرۇلۇشى== كالكولارىيە گۈلى بۆرتمىگۈل دەپمۇ ئاتىلىدۇ، چۇقا ئائىلىسى كالتسېئولارىيە ئوتى ئۇرۇقدىشىدىكى بىر يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. يوپۇرمىقى تۇخۇمسىمان ياكى تۇخۇم شەكىللىك بولۇپ، يوپۇرمىقى يۇمشاق، سارغۇچ يېشىل رەڭلىك. تەرتىپسىز توپ كۈنلۈكسىمان گۈل رېتى بولۇپ، گۈلى ئىككى كالپۇكسىمان، كالپۇكى تەرەققىي قىلغان بولۇپ، شەكلى قاپچۇقسىمان، دىئامېتىرى 3 ～ 4 سانتىمېتىر، يۇقىرىغا قاراپ ئاستا-ئاستا كىچىكلىگەن. رەڭلىرى مول، سارغۇچ، سۈتتەك ئاق، ئاچ قىزىل، قىزىل، سارغۇچ قىزىل قاتارلىق رەڭلەردە بولىدۇ، ھەمدە قوڭۇر ياكى قىزىل رەڭلىك داغلىرى بولىدۇ. ئۆستۈرۈلگەن بۆرتمىگۈل ئەينۇلىنىڭ ئارىلاشما سورتى ھېسابلىنىدۇ. ئەسلىي ئۇرۇقى 1822-يىلى ياۋروپاغا كىرگەن، 1830-يىلى ئەنگلىيە نۇرغۇن شالغۇت بۆرتمىگۈل يېتىشتۈرۈپ چىققان. 20-ئەسىر ئەنگلىيە چوڭ گۈللۈك قىلىپ كالكولارىيە گۈلىنى يېتىشتۈرۈپ چىققان، كېيىن گېرمانىيە كۆپ گۈللۈك پاكار سىستېمىسىنى يېتىشتۈرۈپ چىققان. بۆرتمىگۈلنىڭ گۈل مەزگىلى ئۇزۇن، رەڭگى چىرايلىق، شەكلى ئاجايىپ-غارايىپ، گۈللەر پورەكلەپ ئېچىلغاندا خۇددى سانسىزلىغان كىچىك ھەميان ئېسىلغاندەك، رەڭ ۋە ھەر خىل داغلىرى بولۇپ، ئىنتايىن كۆركەم. چېچەكلەش مەزگىلى دەل چاغاننىڭ ئالدى-كەينىدە. قىش ۋە ئەتىياز پەسلىدىكى مۇھىم تەشتەك گۈلى. ==سىرتقى شەكىلى== كۆپ يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك، باغلاردىكى كۆپىنچە بىر يىلدا ئۆسۈپ يېتىلىدىغان گۈل، تۈپ ئېگىزلىكى 30 سانتىمېتىردىن ئارتۇق، پۈتۈن تۈپى غوللۇق بولۇپ، چىۋىق تاللىق، يوپۇرماق ئۈستىدە ئۇششاق تۈكچىلىرى بار. يوپۇرمىقى تۇخۇم شەكلىدە جۈپ ئۆسىدۇ. گۈل شەكلى ئۆزگىچە، گۈل تاجىسى قوش كالپۇكسىمان، ئۈستۈنكى كالپۇك ياپراقچىسى تىك كىچىكرەك، يوغىناپ خۇددى يېكەن قاپلىق شەكىلگە ئۆزگەرگەن، ئوتتۇرىسىدا ئانىلىق ئۆسىدۇ، غول بېشى ئىككى خالتىسىمان نەرسە ئوتتۇرىسىدا ئۆسىدۇ. رەڭ ئۆزگىرىشى مول، بىر خىل سورتلاردىن سېرىق، ئاق، قىزىل قاتارلىق سۇسلۇقى ئوخشاش بولمىغان رەڭگى بار، مۇرەككەپ رەڭگىدىن بولسا ھەر قايسى رەڭلىك يېپىشىپ ئۆسكەن ئاپېلسىن، ھال رەڭ، قوڭۇر قىزىل قاتارلىق داغلىرى بار. مېۋىسى كۆركەم، ئۇرۇقى ئۇششاق دېنى كۆپ بولىدۇ. ==تارقالغان رايۇنى== مىكسىكا جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسىگە، پېرو، چىلى ئەتراپىغا تارقالغان. ==ئىشلىتىلىش قىممىتى== ھوزۇرلىنىش-گۈلى ئالاھىدە، رەڭگى ئوچۇق، چېچەك مەزگىلى ئۇزۇن بولغاچقا تاماشا قىلىش قىممىتى ناھايىتى يۇقىرى. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۆسۈملۈك]] [[Category:كۆپ يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك]] [[Category:يېپىق ئۇرۇقلۇق ئۆسۈملۈك]] [[Category:گۈل]] [[Category:ياپون كلېرودېندرون ئوتى]] [[Category:كالتسېئولارىيە ئوتى]] [[Category:بېلىق مودەنگۈل]] [[Category:بۆرتمىگۈل]] [[Category:كالكولارىيە گۈلى]] qy7kpoai0kbvkv04qxfnp0074awtaq8 0 22251 175801 165902 2026-05-09T05:41:21Z Kwamikagami 2197 175801 wikitext text/x-wiki [[File:Pygocentrus_nattereri_-_Karlsruhe_Zoo_01.jpg|thumb|]] [[جەنۇبىي ئامېرىكا]] قىتئەسىدىكى ئامازون دەرياسى ۋادىسىدىكى ئەڭ ۋەھشىي بېلىق-'''ئادەمخور پامپۇس بېلىقى'''. يەنە بىر نامى ئادەخور بېلىق دەپ ئاتىلدۇ. ==ئادەمخور پامپۇس بېلىقى ھەققىدە == ئادەمخور پامپۇس بېلىقنىڭ چىشلىرى ئۇستىرىدىنمۇ ئۆتكۈر كېلىدۇ، ئۇ سۇدىكى ھايۋانلارغا غالجىرانە ھۇجۇم قىلىپلا قالماستىن، سۇ يۈزىگە سەكرەپ چىقىپ چوڭ قۇشلارغىمۇ ھۇجۇم قىلىدۇ. ئادەمخور پامپۇس بېلىقى قانغا ناھايىتى سەزگۈر بولۇپ، ئازراققىنە قان ياكى ئازراققىنە قان ھىدىنى بىلىپ قالسا، دەرھال توپلىشىپلا يېتىپ كېلىدۇ. ئادەمخور بېلىقلار بار دەريانى ۋەھىمىلىك دەريا دىيىشكە بولىدۇ. چۈنكى قۇرۇقلۇقتىكى ھايۋان ياكى ئادەم ئېھتىياتسىزلىقتىن مۇشۇنداق دەرياغا چۈشۈپ كەتسە، بىر نەچچە مىنۇتقا بارمايلا ئىسكىلىتقا ئايلىنىپ قالىدۇ. بۇ بېلىقلار ھەتتا ھەمراھلىرىغىمۇ ھۇجۇم قىلىدۇ، ئەگەر ئادەمخور بېلىق قارماقتىكى يەمچۈكنى يۇتۇۋېلىپ قارماقتىن قۇتۇلالماي قالسا، نەپىسى يامان ئەشەددىي ھەمراھلىرى بىردەمدىلا ئۇنى قىلتىرىقلىرىنىمۇ قويماي يەۋېتىدۇ. ==سىرتقى شەكىلى== جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسىدىكى ئامازون دەرياسى ۋادىسىدا بىر خىل كىچىك بېلىق بار بولۇپ، ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 20 سانتىمېتىرلا كېلىدۇ. بەدىنى ياپىلاق، كۈمۈش رەڭ قاسىراقلىرىغا قوڭۇررەڭ چىپار ئارىلاشقان بولۇپ، قارىماققا قىلچىمۇ ۋەھشىي كۆرۈنمەيدۇ ھەم ئانچە بەك كۆزگە چېلىقىپمۇ كەتمەيدۇ. ئەمما ئۇ دۇنيادىكى ئەڭ ۋەھشىي بېلىق-ئادەمخور پامپۇس بېلىقىدۇر.جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسىدىكى ئامازون دەرياسى ۋادىسىدا بىر خىل كىچىك بېلىق بار بولۇپ، ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 20 سانتىمېتىرلا كېلىدۇ. بەدىنى ياپىلاق، كۈمۈش رەڭ قاسىراقلىرىغا قوڭۇررەڭ چىپار ئارىلاشقان بولۇپ، قارىماققا قىلچىمۇ ۋەھشىي كۆرۈنمەيدۇ ھەم ئانچە بەك كۆزگە چېلىقىپمۇ كەتمەيدۇ. ئەمما ئۇ دۇنيادىكى ئەڭ ۋەھشىي بېلىق-ئادەمخور پامپۇس بېلىقىدۇر. ==بايقالغان رايون== ئادەمخور پامپۇس بېلىقى جەنۇبى ئامرىكىدىكى ئوتتۇرا، جەنۇبىي دەريا، ئاندرس تاغ تىزمىلىرىنىڭ شەرقى، بىرازىلىيەنىڭ گۋىئانا دەريا قىرغاقلىرى، ئارگېنتىنا، بولىۋىيە، كولۇمبو دۆلىتى، پاراگۋاي، ئۇرۇگۋاي، پېرۇ ۋە ۋېنېسۇئېلا قاتارلىق جايلارنىڭ دەريا – ئېقىنلىردىن بايقالغان. ==ئالاقىدار ئىشلار== ئادەمخور بېلىقنىڭ چىشى ناھايىتى ئۆتكۈر بولغاچقا، جەنۇبىي ئامىرىكا قىتئەسىدىكى يەرلىكلەر دائىم بۇ بېلىقلارنىڭ چىشىنى قومۇرۇۋېلىپ ئوقيانىڭ ئۇچىغا بېكىتىپ ئوۋ ئوۋلايدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، شۇ جايدىكى يەرلىك كىشىلەر ئۆلگەن ئادەمنى دەرياغا تاشلاپ ئادەمخور بېلىقلارغا يېگۈزۈۋېتىدۇ، ئۇلار مۇشۇنداق بولغاندا ئۇنىڭ روھى جەننەتكە كىرىدۇ دەپ قارايدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] [[Category:ئادەمخور بېلىق]] [[Category:ئادەمخور پامپۇس بېلقى]] [[Category:پامپۇس بېلىق]] [[Category:بېلىق]] sithw2tj8nqe5t35lea1ynia2d5680o 0 22253 175800 164749 2026-05-09T05:41:12Z Kwamikagami 2197 175800 wikitext text/x-wiki [[File:Pink-wing_flying_fish.jpg|thumb|ئەڭ يىراققا ئۇچىدىغان بېلىق]] ئۇچار بېلىق سەل ئۇزۇنراق بولۇپ، سېلىندىر شەكلىگە ئوخشاپراق كېتىدۇ. [[رەڭ]]گى كوكۇمتول بولۇپ، ئۇزۇنلۇقى 20 30 سانتىمېتىر كېلىدۇ؛ كۆكرەك ئۈزگۈچ قانىتى، خۇددى قۇشلارنىڭ قانتىغا ئوخشاش ئالاھىدە زور بولىدۇ؛ قورساق ئۈزگۈز قانىتى زور بولۇپ، لەيلەپ ئۇچۇشقا ياردەم بېرىدۇ. قۇيرۇق ئۈزگۈچ قانىتى ئاچا بولۇپ، تۆۋەن قىسمى يۇقۇرقى قىسمىدىن ئۇزۇنراق بولىدۇ. ==ئەڭ يىراققا ئۇچىدىغان بېلىق == ئۇچالايدىغان بېلىقلار ئىچىدە ئۇچار بېلىقنىڭ ئۇچۇش قابىلىيىتى ناھايىتى ئۈستۈن، ئۇ ئەڭ يىراققا ئۇچۇپ بارالايدۇ. بەزىلەر ئاتلانتىك ئوكياننىڭ ئىسىق بەلۋاغ قىسىمىدا ئۇچار بېلىقنىڭ 90 سىكونت ئىچىدە 11 مېتىر ئېگىزلىكتە 1000 مېتىردىن كۆپرەك ئۇچقانلىقىنى مۆلچەرلىگەن. لېكىن بېلىقنىڭ ئۇچۇشى، ئېنىقراق قىلىپ ئېيتقاندا، بىرخىل لەيلەپ ئۇچۇش ھېسابلىنىدۇ. ==ئۇچار بېلىق ھەققىدە == ئۇچار بېلىق سەل ئۇزۇنراق بولۇپ، سېلىندىر شەكلىگە ئوخشاپراق كېتىدۇ. رەڭگى كوكۇمتول بولۇپ، ئۇزۇنلۇقى 20 30 سانتىمېتىر كېلىدۇ؛ كۆكرەك ئۈزگۈچ قانىتى، خۇددى قۇشلارنىڭ قانتىغا ئوخشاش ئالاھىدە زور بولىدۇ؛ قورساق ئۈزگۈز قانىتى زور بولۇپ، لەيلەپ ئۇچۇشقا ياردەم بېرىدۇ. قۇيرۇق ئۈزگۈچ قانىتى ئاچا بولۇپ، تۆۋەن قىسمى يۇقۇرقى قىسمىدىن ئۇزۇنراق بولىدۇ. ئۇ مۇنداق ئۇچىدۇ: ئۇچار بېلىق سۇ يۈزىگە يېقىنلاشقاندا قۇيرۇق ئۇچقۇچ قانىتى ئوڭ-سولغا جىددىي تەۋرىنىدۇ. بۇنىڭ بىلەن گەۋدىسى تېز ئىلگىرى سىلجىپ، قۇدرەتلىك ئىمپۇلىسلىق كۈچ ھاسىل قىلىدۇ. ئاندىن بىردىنلا سۇ ئۈستىگە سەكرەپ چىقىپ، كۆكرەك ئۆزگۈچ قانىتىنى كېرىپ، ھاۋادا لەيلەپ ئۇچىدۇ. ئۇچار بېلىق قۇشلاردەك قانىتىنى ھەركەتلەندۈرۈپ ئۇچمايدۇ. ئۇنىڭ ئۇچۇشىدا ئاساسىي ھەركەتلەندۈرگۈچ كۈچ قۇيرۇقى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئۇچار بېلىقلار كۆپىنچە رەقىبىنىڭ ھۇجۇمىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن ئۇچىدۇ ياكى كېمە يېقىن كېلىپ قالسا ئۈركۈپ كېتىپمۇ ئۇچىدۇ. لېكىن بەزىدە سەۋەبسىزلا ئۇچىدۇ. بىر توپ ئۇچار بېلىقلارنىڭ سۇ ئۈستىدە ئېگىز-پەس سەكرىشىپ، خۇددى بىرتوپ قۇشلاردەك ھاۋانى يېرىپ ئۇچۇپ يۈرگەنلىكى دېڭىزچىلارغا دائىم ئۇچراپ تۇرىدۇ. ==ئالاقىدار بايان== ئۇچار بېلىقلار يۇرۇقلۇققا ئىنتىلىش خۇسۇسىيىتىگە. كېچىسى پاراخۇت ئۈستىگە چىراق يېقىپ قويۇلغان بولسىمۇ بىر توپ ئۇچار بېلىقلار خۇددى پەرۋانە ئۆزىنى چىراققا ئۇرغاندەك، ئۆزلىرىنى پاراخۇت ئۈستىگە ئۇرىدۇ، پاراخۇت ئۈستىدىن بىر سائەت ئىچىدە بىر سېۋەت ئۇچار بېلىق تېرىۋالغىلى بولىدۇ. ئۇچار بېلىق ئۆلگەندىن كېيىن، ئۇنىڭ ئىككى قانىتى خۇددى رىئاكتىپ ئايرۇپىلاننىڭ قاناتلىرىدەك ئارقىغا كېرىلىپ قالىدۇ. ئۇچار بېلىقنىڭ گۆشى تەملىك بولۇپ، ئۇنىڭدىن ئالى دەرىجىلىك تاماق تەييارلىنىدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[Category:ئەڭ يىراققا]] [[Category:بېلىق]] dhamghlw8gvzn72hbsz3r1gkdai52n0 0 22334 175796 165150 2026-05-09T05:35:43Z Kwamikagami 2197 175796 wikitext text/x-wiki [[فىزىكا|فىزىكىدىكى]] '''بېسىم''' ئىككى جىسىمنىڭ ئۇچرىشىش يۈزىدە يۈز بەرگەن تەسىر كۈچنى كۆرسىتىدۇ، ياكى [[گاز]] جىسىمنىڭ قاتتىق جىسىم ۋە سۇيۇق جىسىم يۈزىگە نىسبەتەن تىك تەسىر كۈچى ياكى سۇيۇقلۇق قاتتىق جىسىم يۈزىگە نىسبەتەن تىك تەسىر كۈچىنى كۆرسىتىدۇ. ئادەتتە، مېخانىكا ۋە كۆپ قۇرۇلۇش پەن ساھەسىدە «بېسىم» دېگەن سۆز بىلەن فىزىكا ئىچىدىكى بېسىم كۈچى ئوخشاش مەنىگە ئىگە. [[File:Pressure_force_area.svg|thumb|بېسىم]] =='''پەيدا بولۇش مېخانىزمى'''== قاتتىق جىسىم يۈزىنىڭ بېسىمى ئادەتتە ئېلاستىكلىق شەكىل ئۆزگىرىشىنىڭ نەتىجىسىدۇر، تېگىشىش كۈچى دائىرىسىگە كىرىدۇ. سۇيۇق ۋە گاز يۈزىنىڭ بېسىمى ئادەتتە ئېغىرلىق كۈچى ۋە مولېكۇلا ھەرىكىتىنىڭ نەتىجىسى. بېسىم يۆنىلىشى ئادەتتە جىسىملارنىڭ تېگىشىش يۈزىگە تىك بۇلىدۇ. ئەگەر كۆزىتىلگەن بېسىم يۆنىلىشى بىلەن تېگىشىش يۈزى تىك بولمىسا، ئادەتتە بۇ بېسىم ۋە سۈركىلىش كۈچىنىڭ ئورتاق رول ئوينىغانلىقىنىڭ نەتىجىسىدىندۇر. =='''ئالاھىدىلىكى'''== 1. تەسىر قىلىش يۆنىلىشى ۋە تەسىرگە ئۇچراش يۈزى ئۆزئارا تىك ۋە تەسىرگە ئۇچراش يۈزىنىڭ سىرتقى نورمال سىزىقى بىلەن يۆنىلىشى قارىمۇقارشى بولىدۇ؛ 2. بېسىم كۈچى بەلگىلىك بولغاندا، كۈچكە ئۇچراش يۈزى شۇنچە كىچىك بولىدۇ، بېسىم ئۈنۈمى شۇنچە روشەن بولىدۇ؛ 3.كۈچكە ئۇچراش يۈزى بەلگىلىك بولغاندا بېسىم كۈچى شۇنچە چوڭ بۇلىدۇ، بېسىم ئۈنۈمى شۇنچە روشەن بولىدۇ. =='''ھېسابلاش فورمۇلىسى'''== بېسىم كۈچى = بېسىمى / بېسىمغا ئۇچرىغان يۈزنىڭ كۆلىمى ( P=F/S)؛ بېسىم كۈچى = بېسىم كۈچىنىشى * كۈچكە ئۇچراش يۈزى ( F=PS). =='''ئاساسىي بىرلىكى'''== 1.بېسىم خەلقئارالىق بىرلىك: « نيۇتون »، بەلگىسى « N »؛ 2.بېسىم كۈچىنىشى خەلقئارالىق بىرلىك :« پاسكال»، بەلگىسى « Pa ». =='''بېسىم كۈچى بىلەن ئېغىرلىق كۈچى '''== ( 1 ) بېسىم بولسا بىر-بىرى بىلەن ئۇچراشقان ئىككى جىسىمنىڭ بىر-بىرىنى قىسىشىدىن يۈز بەرگەن شەكىل ئۆزگىرىشى سەۋەبىدىن پەيدا بۇلىدۇ، كۈچ خاراكتېرى بويىچە ئايرىغاندا، بېسىم كۈچى ئېلاستىك كۈچكە تەۋە؛ ئېغىرلىق كۈچى دېگىنىمىز − يەر يەر يۈزىگە يېقىن بولغان جىسىم يەر شارىنىڭ تارتىشىغا ئۇچراشتىن ھاسىل بولغان كۈچتۇر. ( 2 ) بېسىمنىڭ مۇقىم يۆنىلىشى يوق، لېكىن باشتىن-ئاخىر كۈچ تەسىرىگە ئۇچرىغان جىسىمنىڭ ئۇچرىشىش يۈزى بىلەن تىك. ئېغىرلىق كۈچى مۇقىم يۆنىلىشلىك، دائىم تىك تۆۋەنگە يۆنەلگەن بولىدۇ. ( 3 )بېسىم كۈچى ئېغىرلىق كۈچىدىن ھاسىل بولىدۇ ھەم بېسىم كۈچى بىلەن ئېغىرلىق كۈچى مۇناسىۋەتسىز بولىدۇ. جىسىم گورىزونتال يۈز ئۈستىدە قويۇپ ھەمدە باشقا تاشقى كۈچ بولمىغاندا، بېسىم كۈچى بىلەن ئېغىرلىق كۈچىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى ئوخشاش. جىسىم يانتۇ تەكشىلىككە قويۇلغان چاغدا، بېسىم كۈچى ئېغىرلىق كۈچىدىن كىچىك بۇلىدۇ. جىسىم تەرىپىدىن بېسىلغاندا، بېسىم كۈچى بىلەن ئېغىرلىق كۈچى بىلەن پۈتۈنلەي مۇناسىۋەتسىز. جىسىم ئېسىپ قويۇلغاندا، ئېغىرلىق كۈچى بېسىم كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ. ( 4 ) بېسىمنىڭ تەسىر قىلىش نۇقتىسى جىسىمنىڭ كۈچكە ئۇچرىغان يۈزىدە بۇلىدۇ، ئېغىرلىق كۈچىنىڭ تەسىر قىلىش نۇقتىسى جىسىمنىڭ ئېغىرلىق مەركىزى، قائىدىلىك بولغان گېئومېتىرىيىلىك جىسىمنىڭ ئېغىرلىق مەركىزى جىسىمنىڭ گېئومېتىرىيەلىك مەركىزىدە بولىدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[Category:بېسىم]] [[Category:بېسىم كۈچى]] [[Category:كۈچ]] qvjqg672i1f7f0vq6un6ysftjiotvei 175797 175796 2026-05-09T05:36:01Z Kwamikagami 2197 175797 wikitext text/x-wiki [[فىزىكا|فىزىكىدىكى]] '''بېسىم''' ئىككى جىسىمنىڭ ئۇچرىشىش يۈزىدە يۈز بەرگەن تەسىر كۈچنى كۆرسىتىدۇ، ياكى [[گاز]] جىسىمنىڭ قاتتىق جىسىم ۋە سۇيۇق جىسىم يۈزىگە نىسبەتەن تىك تەسىر كۈچى ياكى سۇيۇقلۇق قاتتىق جىسىم يۈزىگە نىسبەتەن تىك تەسىر كۈچىنى كۆرسىتىدۇ. ئادەتتە، مېخانىكا ۋە كۆپ قۇرۇلۇش پەن ساھەسىدە «بېسىم» دېگەن سۆز بىلەن فىزىكا ئىچىدىكى بېسىم كۈچى ئوخشاش مەنىگە ئىگە. [[File:Pressure_force_area.svg|upright|thumb|بېسىم]] =='''پەيدا بولۇش مېخانىزمى'''== قاتتىق جىسىم يۈزىنىڭ بېسىمى ئادەتتە ئېلاستىكلىق شەكىل ئۆزگىرىشىنىڭ نەتىجىسىدۇر، تېگىشىش كۈچى دائىرىسىگە كىرىدۇ. سۇيۇق ۋە گاز يۈزىنىڭ بېسىمى ئادەتتە ئېغىرلىق كۈچى ۋە مولېكۇلا ھەرىكىتىنىڭ نەتىجىسى. بېسىم يۆنىلىشى ئادەتتە جىسىملارنىڭ تېگىشىش يۈزىگە تىك بۇلىدۇ. ئەگەر كۆزىتىلگەن بېسىم يۆنىلىشى بىلەن تېگىشىش يۈزى تىك بولمىسا، ئادەتتە بۇ بېسىم ۋە سۈركىلىش كۈچىنىڭ ئورتاق رول ئوينىغانلىقىنىڭ نەتىجىسىدىندۇر. =='''ئالاھىدىلىكى'''== 1. تەسىر قىلىش يۆنىلىشى ۋە تەسىرگە ئۇچراش يۈزى ئۆزئارا تىك ۋە تەسىرگە ئۇچراش يۈزىنىڭ سىرتقى نورمال سىزىقى بىلەن يۆنىلىشى قارىمۇقارشى بولىدۇ؛ 2. بېسىم كۈچى بەلگىلىك بولغاندا، كۈچكە ئۇچراش يۈزى شۇنچە كىچىك بولىدۇ، بېسىم ئۈنۈمى شۇنچە روشەن بولىدۇ؛ 3.كۈچكە ئۇچراش يۈزى بەلگىلىك بولغاندا بېسىم كۈچى شۇنچە چوڭ بۇلىدۇ، بېسىم ئۈنۈمى شۇنچە روشەن بولىدۇ. =='''ھېسابلاش فورمۇلىسى'''== بېسىم كۈچى = بېسىمى / بېسىمغا ئۇچرىغان يۈزنىڭ كۆلىمى ( P=F/S)؛ بېسىم كۈچى = بېسىم كۈچىنىشى * كۈچكە ئۇچراش يۈزى ( F=PS). =='''ئاساسىي بىرلىكى'''== 1.بېسىم خەلقئارالىق بىرلىك: « نيۇتون »، بەلگىسى « N »؛ 2.بېسىم كۈچىنىشى خەلقئارالىق بىرلىك :« پاسكال»، بەلگىسى « Pa ». =='''بېسىم كۈچى بىلەن ئېغىرلىق كۈچى '''== ( 1 ) بېسىم بولسا بىر-بىرى بىلەن ئۇچراشقان ئىككى جىسىمنىڭ بىر-بىرىنى قىسىشىدىن يۈز بەرگەن شەكىل ئۆزگىرىشى سەۋەبىدىن پەيدا بۇلىدۇ، كۈچ خاراكتېرى بويىچە ئايرىغاندا، بېسىم كۈچى ئېلاستىك كۈچكە تەۋە؛ ئېغىرلىق كۈچى دېگىنىمىز − يەر يەر يۈزىگە يېقىن بولغان جىسىم يەر شارىنىڭ تارتىشىغا ئۇچراشتىن ھاسىل بولغان كۈچتۇر. ( 2 ) بېسىمنىڭ مۇقىم يۆنىلىشى يوق، لېكىن باشتىن-ئاخىر كۈچ تەسىرىگە ئۇچرىغان جىسىمنىڭ ئۇچرىشىش يۈزى بىلەن تىك. ئېغىرلىق كۈچى مۇقىم يۆنىلىشلىك، دائىم تىك تۆۋەنگە يۆنەلگەن بولىدۇ. ( 3 )بېسىم كۈچى ئېغىرلىق كۈچىدىن ھاسىل بولىدۇ ھەم بېسىم كۈچى بىلەن ئېغىرلىق كۈچى مۇناسىۋەتسىز بولىدۇ. جىسىم گورىزونتال يۈز ئۈستىدە قويۇپ ھەمدە باشقا تاشقى كۈچ بولمىغاندا، بېسىم كۈچى بىلەن ئېغىرلىق كۈچىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى ئوخشاش. جىسىم يانتۇ تەكشىلىككە قويۇلغان چاغدا، بېسىم كۈچى ئېغىرلىق كۈچىدىن كىچىك بۇلىدۇ. جىسىم تەرىپىدىن بېسىلغاندا، بېسىم كۈچى بىلەن ئېغىرلىق كۈچى بىلەن پۈتۈنلەي مۇناسىۋەتسىز. جىسىم ئېسىپ قويۇلغاندا، ئېغىرلىق كۈچى بېسىم كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ. ( 4 ) بېسىمنىڭ تەسىر قىلىش نۇقتىسى جىسىمنىڭ كۈچكە ئۇچرىغان يۈزىدە بۇلىدۇ، ئېغىرلىق كۈچىنىڭ تەسىر قىلىش نۇقتىسى جىسىمنىڭ ئېغىرلىق مەركىزى، قائىدىلىك بولغان گېئومېتىرىيىلىك جىسىمنىڭ ئېغىرلىق مەركىزى جىسىمنىڭ گېئومېتىرىيەلىك مەركىزىدە بولىدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[Category:بېسىم]] [[Category:بېسىم كۈچى]] [[Category:كۈچ]] j02112848nt3s4xsn66zcjqv8pzxvoc 0 22335 175798 169178 2026-05-09T05:36:14Z Kwamikagami 2197 175798 wikitext text/x-wiki [[سۇيۇقلۇق]]قا ياكى گازلارغا چىلىشىپ تۇرغان جىسىم ئۇچرىغان سۇيۇقلۇق ياكى [[گاز]] جىسىمنىڭ تىك يۇقىرىغا كۆتۈرۈش [[كۈچ]]ى '''لەيلىتىش كۈچى''' دەپ ئاتىلىدۇ. [[File:Buoyancy.svg|thumb|لەيلىتىش كۈچى]] =='''ئاساسىي تەبىرى '''== ===ئوقۇم=== سۇيۇقلۇققا ياكى گازلارغا چىلىشىپ تۇرغان جىسىم ئۇچرىغان سۇيۇقلۇق ياكى گاز جىسىمنىڭ تىك يۇقىرىغا كۆتۈرۈش كۈچى لەيلىتىش كۈچى دەپ ئاتىلىدۇ. ===چۈشەندۈرۈش=== لەيلىتىش كۈچى : سۇيۇقلۇققا چىلىشىپ تۇرغان ( ياكى گاز ئىچىدىكى) جىسىم ئۇچرىغان سۇيۇقلۇق ( ياكى گاز ) نىڭ جىسىمنى تىك يۇقىرىغا كۆتۈرۈش كۈچى. لەيلىتىش كۈچىنىڭ يۆنىلىشى: لەيلىتىش كۈچىنىڭ يۆنىلىشى ئېغىرلىق كۈچى يۆنىلىشى بىلەن قارىمۇقارشى بۇلۇپ، ۋېرتىكال يۇقىرىغا بولىدۇ. لەيلىتىش كۈچىنىڭ پەيدا بولۇش سەۋەبى : سۇيۇقلۇققا چىلانغان ياكى گاز ئىچىدىكى جىسىم ئۇچرىغان سۇيۇقلۇق ياكى گاز جىسىمنىڭ جىسىمغا نىسبەتەن يۇقىرىغا ۋە تۆۋەنگە يۆنەلگەن بېسىم پەرىقى. جىسىم سۇيۇقلۇق ئىچىدە ئاستىنقى يۈزى ئۇچرىغان بېسىم كۈچى جىسىمنىڭ سۇيۇقلۇق ئىچىدە ئۈستىنكى يۈزى ئۇچرىغان بېسىم كۈچىدىن چوڭ بۇلىدۇ، شۇڭا يىغىندا كۈچ F يۇقىرىغا، F-تۆۋەنگە، سەۋەبى شۇكى، سۇيۇقلۇقنىڭ ئىچكى قىسمىدا ھەر تەرەپكە تارىغان بېسىم كۈچىنىشى بار، ئۇنداقتا جىسىمنىڭ ئۈستىنكى سىرتقى يۈزى سۇيۇقلۇق ئۇنىڭغا بەرگەن تۆۋەنگە يۆنەلگەن بېسىم كۈچىگە ئۇچرايدۇ، ئەكىسچە، جىسىمنىڭ ئاستىنقى يۈزى سۇيۇقلۇق ئۇنىڭغا بەرگەن يۇقىرىغا يۆنەلگەن بېسىم كۈچىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدۇ. ئوخشاش خىلدىكى سۇيۇقلۇق ئىچىدە بولغاچقا، چوڭقۇرلۇق قانچە چوڭ بولسا، بېسىم كۈچىنىشى شۇنچە چوڭ بۇلىدۇ، شۇڭا، جىسىمنىڭ ئاستىنقى يۈزى ئۇچرىغان بېسىم كۈچى جىسىمنىڭ ئۈستىنكى سىرتقى يۈز ئۇچرىغان بېسىم كۈچىدىن چوڭ بۇلىدۇ، شۇڭا F تۆۋەنگە،F-يۇقىرىغا. ===لەيلىتىش مەركىزى=== لەيلىتىش كۈچىنىڭ تەسىر قىلىش نۇقتىسى لەيلىتىش مەركىزى دەپ ئاتىلىدۇ. لەيلىتىش مەركىزى بىلەن سىقىپ چىقىرىلغان سۇيۇقلۇق ھەجىمىنىڭ شەكىل مەركىزى بىلەن ئۈستمۇ-ئۈست چۈشىدۇ. =='''بايقىلىشى'''== مىلادىدىن بۇرۇنقى 245 - يىلى،قەدىمكى [[گرېتسىيە|گىرىتسىيە]] ئالىمى [[ئارخىمېد]] شاھ تاجىنىڭ ساپ ئالتۇندىن ياسالغان ياسالمىغانلىقىنى بېكىتىش ئۈچۈن،تاجنىڭ ھەجمىنى ئۆلچىمەكچى بۇلۇپ،قاتتىق باش قاتۇرۇپ ئۇزۇن ئويلانغان بولسىمۇ نەتىجىسى بولماپتۇ.بىر كۈنى، ئۇ لىق سۇ تولدۇرۇلغان ۋاننىغا چۈشۈپ يۇيۇنغاندا ۋاننىدىكى سۇنىڭ سىرتقا تېشىپ چىققانلىقىنى كۆرۈپ، توساتتىن مۇنداق ئويغا كەلگەن: جىسىمنىڭ سۇيۇقلۇققا پاتۇرۇلغان ھەجمى دەل جىسىم سىقىپ چىقىرىۋەتكەن سۇيۇقلۇقنىڭ ھەجمىگە تەڭ بولمامدۇ؟ شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ تەجرىبە لايھەلەپ،شاھ تاجىنى باھالاپ بېكىتىدىغان مەسىلىنى ھەل قىلغانىكەن. =='''لەيلىتىش كۈچى'''== ===قانۇنى=== جىسىم ئاقار جىسىملار ( سۇيۇقلۇق ياكى گاز ) دا ئۇچرىغان لەيلىتىش كۈچى، سىقىپ چىقارغان سۇيۇقلۇق ( گاز ) نىڭ ئېغىرلىقىغا تەڭ. لەيلىتىش كۈچى = جىسىمنىڭ سۇيۇقلۇق ئىچىدە يېنىكلىتىلگەن ئېغىرلىقى = جىسىمنىڭ ھاۋادىكى ئېغىرلىقى-جىسىمنىڭ سۇيۇقلۇق ئىچىدە ئېغىرلىقى = جىسىم سىقىپ چىقارغان سۇيۇقلۇقنىڭ ھەجمى × سۇيۇقلۇقنىڭ زىچلىقى × ئېغىرلىق كۈچى تېزلىنىشى = جىسىم سىقىپ چىقارغان سۇيۇقلۇقنىڭ ئېغىرلىقى. ئېنىقكى،جىسىم لەيلىگەن ۋاقىتتا، لەيلىتىش كۈچى جىسىمنىڭ ئېغىرلىق كۈچىدىن چوڭ بۇلىدۇ، جىسىم لەيلىمە ھالەتتە، ئېغىرلىق كۈچى بىلەن لەيلىتىش كۈچى تەڭ بۇلىدۇ؛ لېكىن جىسىم چۆكۈش ھالىتىدە تۇرغاندا، لەيلىتىش كۈچى ئېغىرلىق كۈچىدىن كىچىك بولىدۇ. ===خۇلاسە=== لەيلىتىش كۈچىنىڭ ئېنىقلىمىسىغا ئاساسەن، جىسىمنىڭ لەيلەش-چۆكۈشى بىلەن زىچلىقنىڭ مۇناسىۋىتىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشقا بولىدۇ: جىسىم لەيلىگەن ۋاقىتتا، لەيلىتىش كۈچى جىسىم سىقىپ چىقارغان سۇيۇقلۇق ( گاز )نىڭ ئېغىرلىق كۈچىگە تەڭ؛ جىسىم لەيلەپ تۇرغان ۋاقىتتا، لەيلىتىش كۈچى جىسىم سىقىپ چىقارغان ئاقار جىسىمنىڭ ئېغىرلىق كۈچىگە تەڭ؛ جىسىم تۆۋەنگە چۆككەندە، لەيلىتىش كۈچى جىسىم سىقىپ چىقارغان ئاقار جىسىمنىڭ ئېغىرلىق كۈچىدىن كىچىك. ئۇنداقتا،ئاقار جىسىملار زىچلىقى جىسىمنىڭ زىچلىقىدىن چوڭ بولغاندا، جىسىم يۇقىرى ئۆرلەيدۇ؛ ئاقار جىسىملار زىچلىقى بىلەن جىسىمنىڭ زىچلىقى باراۋەر بولغاندا جىسىم لەيلەيدۇ؛ ئاقار جىسىملار زىچلىقى جىسىمنىڭ زىچلىقىدىن تۆۋەن بولغاندا، جىسىم سۇ ئاستىغا چۆكىدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[Category:لەيلىتىش كۈچى]] [[Category:كۈچ]] [[Category:ئېغىرلىق كۈچى]] rwrbalbl5g029mll9koqc9rcr0qcb30 0 22751 175803 165904 2026-05-09T05:43:05Z Kwamikagami 2197 175803 wikitext text/x-wiki [[File:Owl_at_Night.jpg|thumb|مۈشۈكياپىلاق]] '''مۈشۈكياپىلاق''' ناھايىتى غەلىتە قۇش. ئۇنىڭ تەقى-تۇرقى [[مۈشۈك]]كە ئوخشىشىپلا قالماي، بەلكى ئادىتىمۇ مۈشۈكىنىڭكىگە ئوخشىشىپ كېتىدۇ. ئۇ چاشقان تۇتۇپ يېيىشنى ياخشى كۆرىدۇ. شۇڭا، كىشىلەر ئۇنىڭغا مۈشۈكياپىلاق دېگەن نامىنى قويۇپ قويغان. ==قىسقىچە چۈشەنچە== تېنى ئاچ قوڭۇر رەڭلىك، خىلى كۆپ قارا سەپكۈنلىرى بار، بېشىدا مۈڭگۈزسىمان پەي-تۈكلىرى بار. كۆزى چوڭ، لېكىن يۇمىلاق، كېچىدە ھەرىكەت قىلىپ چاشقان، قۇشقاچ قاتارلىق كىچىك ھايۋانلارنى تۇتۇپ يەيدۇ. دائىم كېچىلەردە قورقۇنچلۇق ئاۋاز چىقىرىپ سايرايدۇ، ئەمما ئۇ ئىنسانلار ئۈچۈن پايدىلىق. مۈشۈكياپىلاق يەنە «قارىغۇ ياپىلاق» ۋە «ھۇۋقۇش» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ==تۈرلىرى == مۈشۈكياپىلاق، بۈركۈتسىمان مۈشۈكياپىلاق، تۇندا مۈشۈكياپىلىقى، سېرىق پۇت مۈشۈكياپىلاق، بېغىر رەڭ مۈشۈكياپىلاق، ئورمان قارىغۇ مۈشۈكياپىلىقى، قارا مۈشۈكياپىلاق، كۈل رەڭ مۈشۈكياپىلاق، قوڭۇر ئورمان مۈشۈكياپىلاقى، قىزىل مۈشۈكياپىلاق، سېرىق تۇمشۇق مۈشۈكياپىلاق، ياقا تۇمشۇق مۈشۈكياپىلاق، لەنيۈي پۆپۈكلۈك مۈشۈكياپىلاق، ئالا قورساق مۈشۈكياپىلاق، تاغىل قورساق مۈشۈكياپىلاق، قارچىغىسىمان مۈشۈكياپىلاق، ئۇزۇن قۇلاق مۈشۈكياپىلاق، قىسقا قۇلاق مۈشۈكياپىلاق، قارىغۇ ياپىلاق، كىچىك مۈشۈكياپىلاق، چىپار باش مۈشۈكياپىلاق، شادىپاچاق مۈشۈكياپىلاق، پاپا مۈشۈكياپىلاق قاتارلىق كۆپ خىل تۈرلىرى بار. ==ياشاش قانۇنىيىتى== كۆپ ساندىكى مۈشۈكياپىلاق كېچىسى ھەرىكەن قىلىدۇ. ئۇلار سەزگۈر ئاڭلاش ۋە كۆرۈش سېزىمىغا تايىنىپ قاراڭغۇدا ئوۋ ئوۋلىيالايدۇ. قاراڭغۇدا مۈشۈكياپىلاقنىڭ كۆرۈش ئىقتىدارى ئادەمنىڭكىدىن ئۈچ ھەسسە يۇقىرى بولىدۇ. لېكىن، ئۇنىڭ كۆزى ئىككى تەرەپكە ئايلانمىغاچقا، زۆرۈرىيەت تۇغۇلغاندا بېشىنى ئايلاندۇرىدۇ. مۈشۈكياپىلاقنىڭ بېشى ئىنتايىن ھەرىكەتچان بولۇپ، 270 گرادۇس ئايلىنالايدۇ، بۇ جەھەتتە ھېچقانداق ھايۋان ئۇنىڭ بىلەن بەسلىشەلمەيدۇ. مۈشۈكياپىلاقنىڭ ئاڭلاش سېزىمى ئالاھىدە سەزگۈر بولۇپ، ئورمانلىقتىن چىققان ناھايىتى بوش ئاۋازلارنىمۇ ئاڭلىيالايدۇ. چاشقان سەللا مىدىرلاپ قويسا ئۇنى بايقىۋالىدۇ. مۈشۈكياپىلاقنىڭ قانىتىدا گىرۋەكلىك پەيلەر بار بولۇپ، بۇ پەيلەر ئۇچقان چاغدا قانىتىدىن چىققان ئاۋازى يوقىتىۋېتىدۇ، شۇنىڭ بىلەن، مۈشۈكياپىلاق تۈن پەردىسىگە ئورالغان ئورمانلىقتىن تىۋىش چىقارماي كېسىپ ئۆتەلەيدۇ. ئۇنىڭ ئۆتكۈر تىرناقلىرى بىلەن چاققان بەدىنى ئۇنى ئاۋازسىز «قاتىل» غا ئايلاندۇرغان. ==«ئېتىزلىق قاراۋۇلى»== بىر مۈشۈكياپىلاق بىر كۈندە ئوتتۇرا ھېساپ بىلەن بىر دانە ئېتىز چاشقىنىنى تۇتۇپ يەيدۇ. يېتىلگەن بىر مۈشۈكياپىلاق بىر يازدا 1000 دىن ئارتۇق چاشقاننى تۇتىدۇ. بىر دانە چاشقان بىر يازدا ئاز دېگەندە بىر نەچچە جىڭ ئاشلىقنى يەۋېتىدۇ ۋە ئىسراپ قىلىۋېتىدۇ. مۇشۇنداق ھېسابلىغاندا، بىر مۈشۈكياپىلاق بىر يازدا ئىنسانلارغا 1000 كىلوگرام ئاشلىقنى قوغداپ بېرىدۇ، بۇ ئالتە ئادەمنىڭ بىر يىللىق ئوزۇقىغا باراۋەر. شۇڭا، كىشىلەرنىڭ مۈشۈكياپىلاقنى «ئېتىزلىق قاراۋۇلى» دەپ ئاتىشى ئەجەبلىنەرلىك ئەمەس. ==باشقا مەسىللەر== ئالقىشلاشقا تېگىشلىكى شۇكى، مۈشۈكياپىلاق چاشقان جەمەتىگە ئىنتايىن ئۆچ بولۇپ، چاشقاننى يەپ تويۇپ كەتكەن بولسىمۇ، لېكىن چاشقاننى بايقاپلا قالسا، ئۇنى تۇتمىغۇچە بولدى قىلمايدۇ، ئۇنى ئۆلتۈرۈپ تاشىلۋېتىشكە رازىكى، ئۇنىڭ ھايات يۈرۈشىگە ھەرگىز يول قويمايدۇ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] [[Category:قۇش]] [[Category:ھۇۋقۇش]] [[Category:قارىغۇ ياپىلاق]] [[Category:مۈشۈكياپىلاق]] kuy94oeot8w25mfi6yp4oowhle64owa 0 22760 175804 168465 2026-05-09T05:43:26Z Kwamikagami 2197 175804 wikitext text/x-wiki [[File:Bird_Diversity_2013.png|thumb|upright=1.25|قۇشلار]] '''قۇشلار''' بەدەن سىرتقى يۈزى يېپىنچا [[پەي]] بار بولغان، تۇخۇم تۇغۇپ چۈجە چىقىرىش ئارقىلىق كۆپيىدىغان ئومۇرتقىلىق ھايۋانلارنىڭ بىر خىلى. ھازىر دۇنيادىكى قۇشلارنىڭ تۈرلىرى تەخمىنەن 9000 دىن ئارتۇق. مەملىكىتىمىزدىكى قۇشلارنىڭ تۈرى 1100 خىلدىن كۆپ بولۇپ، دۇنيادىكى قۇش تۈرلىرىنىڭ 13 پىرسەنتىنى ئىگىلەيدۇ. ==قۇشلار توپى== قۇشلارنىڭ تارىخى ئىنسانلار تارىخىدىن ئۇزۇن، يەر شارىدىكى قۇشلارنىڭ ياشاش مۇھىتى ۋە ئادىتى قاتارلىق ئالاھىدىلىكلىرىگە ئاساسەن، [[سايرىغۇچى قۇش]]، [[قارمىغۇچى قۇش]]، [[قۇرۇقلۇق قۇشى]]، [[سۇ قۇشلىرى]]، سازلىق قۇشلىرى ۋە يىرتقۇچ قۇشلاردىن ئىبارەت ئالتە ئېكولوگىيە توپىغا ئايرىشقا بولىدۇ. ==قۇشلارنىڭ ئۇۋىسى == نۇرغۇن كىشىلەر، قۇشلارنىڭ ئۇۋىسىنى قۇشلارنىڭ ماكانى، شۇنداقلا قۇشلار ئۇخلايدىغان جاي دەپ قارايدۇ. ئەمما بۇ گەپنىڭ ئازراقمۇ ئىلمىي ئاساسى يوق. زوئولوگلار قۇشلارنىڭ ياشاش ئادىتىنى كۆزەتكەندە شۇنى بايقىغانكى، نۇرغۇن قۇشلار ئۇۋىسىدا قونمايدىكەن. ھەتتا بوران چىققان، يامغۇر ياغقان چاغلادىمۇ ئۇۋىسىغا كېلىپ ئۆزىنى دالدىغا ئالمايدىكەن. مەسىلەن، ياۋا ئۆردەك بىلەن ئاق قۇ كېچىسى بوينىنى ئېگىپ بېشىنى قانىتىنىڭ ئارىسىغا قىستۇرۇپ، سۇدا لەيلەپ يۈرۈپ ئۇخلايدۇ. تۇرنا، لەيلەك، قاقىر قاتارلىق ئۇزۇن پاچاقلىق قۇشلار بولسا، يەردە ئۆرە تۇرۇپ ئۇخلاشنى ياخشى كۆرىدۇ. قۇشلار ئۇۋىسىدا ئۇخلىمىسا، نېمە ئۈچۈن بىر مۇنچە جاپا تارتىپ ئۇۋا ياسايدۇ؟ ئۇۋا كۆپ ساندىكى قۇشلارنىڭ كۆپىيىپ ئەۋلاد قالدۇرىدىغان «تۇغۇتخانىسى» دۇر. ئادەتتىكى ئەھۋالدا، چىشى قۇش ئۇۋسىدا تۇخۇم تۇغىدۇ ۋە تۇخۇم باسىدۇ، بۇنداقتا ئۇۋا يەنە بالا باقىدىغان جاي بولىدۇ. قۇش بالىلىرىنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ ئۇۋىنى بىر ئالىدۇ-دە، ئاتا-ئانىسىغا ئۇۋىسىدا پۇت قويغۇدەكمۇ يەر قالمايدۇ. كېيىن قۇش بالىلىرى چوڭ بولۇپ مۇستەقىل ياشاشقا باشلىغاندا، قۇش ئۇۋىسىمۇ مۇھىم بۇرچىنى ئادا قىلىپ بولىدۇ، ئاخىر قۇشلار ئۇنى تاشلىۋېتىدۇ. يىغىپ ئېيتقاندا، يەر شارىدىكى 9000 خىلدىن ئارتۇق قۇشنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ ئۇۋىسى كېچىسى ئۇخلاش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئەۋلادلىرىنى تۇغۇپ چوڭ قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. لېكىن ئۇۋىسىنى ئۆي قىلىۋالىدىغان ئىنتايىن ئاز ساندىكى قۇشلارمۇ بار. ==قۇشلارنىڭ تۇخۇمى== قۇشلارنىڭ تۇخۇمىدا ھەر خىل رەڭ ۋە ئالىچىپار سىزىقچىلار بولىدۇ، مەسىلەن، ئاق قاش قۇشقاچنىڭ تۇخۇمى كۆك، چوڭ ئاق قاقىرنىڭ تۇخۇمى يېشىل بولىدۇ، قىسقا قاناتلىق جاغجاقنىڭ تۇخۇمى قىزىل گۆھەرگە ئوخشىشىدۇ، بۇلبۇلنىڭ تۇخۇمىدا مەرمەر تاشنىڭكىدەك ئالىچىپار سىزىقچىلار بولىدۇ. ئەمەلىيەتتە، بۇ رەڭ ۋە ئالىچىپار سىزىقلار قۇشلار تۇخۇمىغا نىسبەتەن قوغداش رولىنى ئوينايدۇ. مەسىلەن، ئاق قاقىر تاشلىق دەريا ساھىلىغا تۇخۇملايدۇ، ئۇنىڭ تۇخۇمىنىڭ رەڭگى ۋە تۇخۇمدىكى ئالچىپار سىزىقچىلار غاز تۇخۇمىغا ناھايىتى ئوخشاش بولۇپ، ئىنچىكلەپ قارىمىسا، پەرقلەندۈرگىلى بولمايدۇ. قاراڭغۇ جايلارغا تۇخۇملايدىغان تۆمۈر تۇمشۇق بىلەن مۈشۈكياپىلاقنىڭ تۇخۇمى ئاق بولىدۇ. ئاق تۇخۇم كۈندۈزى كۆزگە ئانچە چېلىقمايدىغان بولغاچقا، دۈشمەنلەر ئۇنى ئوڭايلىقچە بايقىيالمايدۇ. لېكىن ئۇنى كېچىسى ئاسانلا تېپىۋالغىلى بولىدۇ. دېمەك، بۇلارنىڭ ھەممىسى قۇشلارنىڭ دۈشمەنگە تاقابىل تۇرۇش ۋە ئەۋلاد قالدۇرۇش جەھەتتىكى ماھارىتىدىن ئىبارەت. ئېلىمىزنىڭ غەربىي جەنۇبىدىكى قىزىل تۇپراقلىق رايونلاردا ياشايدىغان قۇشلارنىڭ تۇخۇمى قىزىلغا مايىل كېلىدۇ؛ شىمالدىكى كۈل رەڭ تۇپراقلىق رايونلاردا ياشايدىغان قۇشلارنىڭ تۇخۇمى كۆپىنچە ھاللاردا كۈل رەڭ كېلىدۇ؛ قۇم ساھىللىرىدىكى قۇش تۇخۇملىرىنىڭ رەڭگى سۇس قوڭۇررەڭ كېلىدۇ؛ ئوت-چۆپتىن ياسالغان قۇش ئۇۋىلىرىدىكى تۇخۇملارنىڭ رەڭگى كۆپىنچە سېرىق كېلىدۇ. ئۇنداقتا، قۇش تۇخۇملىرىدىكى ھەر خىل رەڭلەر ۋە ئالىچىپار سىزىقچىلار قانداق شەكىللەنگەن؟ ئەسلىدە، قۇشلار تۇخۇملاشتىن تەخمىنەن بەش سائەت ئىلگىرى، تۇخۇم شاكىلى تۇخۇم نەيچىسى ئىچىدە شەكىللىنىپ بولىدۇ. تۇخۇم ئاستا چۈشۈش جەريانىدا تۇخۇم نەيچىسىدىكى پىگمېنت ھۈجەيرىلىرى توختىماستىن ھەر خىل رەڭدىكى پىگمېنتلارنى ئاجرىتىپ چىقىرىپ، تۇخۇمنى ئوخشاش بولمىغان نىسبەتتە قاتلاممۇ قاتلام ھەر خىل رەڭلەر بىلەن «بوياپ» چىقىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە، تۇخۇم شاكىلىنىڭ ئۈستىدە يەنە كۆرگىلى بولىدىغان بىر قەۋەت قوغداش پەردىسى بولۇپ، مۇشۇ پەردە بولغاچقا، قۇش تۇخۇملىرىنىڭ رەڭگى ۋە ئۇنىڭدىكى ئالىچىپار سىزىقچىلار ئۆچۈپ كەتمەيدۇ. ==قۇشلارنىڭ پەيلىرى== قۇشلارنىڭ پەيلىرى رەڭگارەڭ بولۇپ، كىشىنى جەلب قىلىدۇ ھەم قۇشلار دۇنياسىنى رەڭدارلىققا تولدۇرىدۇ.ئۇنداقتا، قۇشلارنىڭ پەيلىرى نېمە ئۈچۈ رەڭگارەڭ بولىدۇ؟ بۇنى قۇش پەيلىرىنىڭ رەڭگى بەلگىلەنگەن. قۇملۇقتا ياشايدىغان قۇشلارنىڭ رەڭگى ئادەتتە بىرلا خىل ۋە سۇس بولىدۇ. جەنۇبتا ۋە ئىسسىق بەلۋاغ ئورمانلىقلىرىدا ياشايدىغان قۇشلار ئۇزۇن ۋە ھەر خىل كۆركەم، رەڭدار پەيلىرى ئارقىلىق ئۆزىنى ئاسانلا يوشۇرالايدۇ. قۇش پەيلىرىنىڭ گۈزەل رەڭلىرى قانداق پەيدا بولغان؟ بۇ پەيلەردىكى خىمىيىلىك پېگېنت ۋە نۇرنىڭ سۇنۇشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. توزنى مىسالغا ئالساق، توز مۇھىت ۋە پەسىلنىڭ ئۆزگىرىش تەسىرىگە ئۇچرىغاچقا، ئۇ ئاجرىتىپ چىقارغان ھورمۇنلار پىگمېنت ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئۆزئارا رول ئويناپ يېڭى رەڭلەرنى پەيدا قىلىشنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە، قارا پىگېنىت قارا پەيلەرنى، مايلىق پارقىراق پىگمېنت سۇس قىزىل ۋە سېرىق پەيلەرنى، مايلىق پىگمېنت قىزىل، سېرىق، يېشىل رەڭلىك پەيلەرنى ھاسىل قىلىدۇ. ھەر خىل پىگمېنتلار ئۆزئارا بىرىكىپ توقلۇقى ۋە سۇسلۇقى ئوخشاش بولمىغان ھەر خىل رەڭلىك پەيلەرنى پەيدا قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، پەيلەرنىڭ رەڭگى نۇرنىڭ ئوخشاش بولمىغان نۇقتىدىن سۇنۇشى ۋە قايىتىشى نەتىجىسىدە تېخىمۇ كۆركەم كۆرۈنىدۇ. ھايۋانات دۇنياسىدا قۇشلار بىر قەدەر ئاجىز بولۇپ، نۇرغۇن قۇشلارنىڭ پېيىنىڭ رەڭگى ئۇلارنىڭ دۈشمەندىن مۇداپىئەلىنىشىدە ئۆزىنى قوغداش رولىنى ئوينايدۇ. ==قۇشلارنىڭ ئۇچىشى== [[File:Brown_Goshawk_(Immature).jpg|thumb|]] ئىككى خىل بولىدۇ. بىر خىلى قانات قېقىپ ئۇچۇش، يەنە بىر خىلى لەيلەپ ئۇچۇش، بۇ ئىككى خىل ئۇچۇش پۈتۈنلەي ھاۋ دىنامىسكىسىنى ئاساس قىلىدۇ. قۇشلارنىڭ ئۇچۇش جەريانىدىكى كۆتۈرۈلۈش كۈچى قانات كۆلىمىگە توغرا تاناسىپ، شۇنىڭدەك ئۇچۇش تېزلىكىمۇ توغرا تاناسىپ بولىدۇ. شۇڭا قانىتى نىسپىي ھالدا قانچە كىچىك بولغان قۇشلارنىڭ قانات قېقىشى شۇنچە كۆپ بولىدۇ. ==قۇشلار كۆپىيىشى== قۇشلار كۆپىيىش مەزگىلىدە ئانا قۇش ئۆز ئۇۋىسىغا تۇخۇم تۇغقانلىقىتىن كېيىن كۆپىنچە تۇخۇمنى بېسىپ ياتىدۇ. ئاندىن تۇخۇمدىن چۈجە چىقىرىدۇ. تۇخۇم بېسىش مەزگىلى قۇشلارنىڭ تۈرلىرىنى ئوخشاش بولماسلىقغا قاراپ ھەرخىل بولىدۇ. تۇخۇم بېسىش ۋەزىپىسىنى ئادەتتە، چىشى قۇش ئۈستىگە ئالىدۇ. بۇ مەزگىلدە ئەركەك قۇش ئوزۇقلۇق تېپىپ كېلىپ تۇخۇم بېسىۋاتقان ئانا قۇشنى باقىدۇ. مۇشۇ تۈردىكى قۇشلار ئارىسىدا ئەركەك ھەرە قۇش ئەڭ ھۇرۇن قۇش بولۇپ، تۇخۇم بېسىش ۋە چۈجىسىنى ئۆستۈرۈش ۋەزىپىسىنى پۈتۈنلەي ئانا قۇش ئۈستىگە ئالىدۇ. بەزى قۇشلار مەسىلەن: كاككۇك، كالاقۇش ۋە شۇنىڭغا ئوخشاشلار پەقەت تۇخۇملا تۇغىدۇ. ئەمما تۇخۇمنى بېسىپ ياتمايدۇ. ئۇلار باشقا قۇشلارنىڭ ئۇۋىسىغا تۇخۇم تۇغۇپ، كېيىنكى ئەۋلاتلىرىنى يېتىشتۈرۈش بۇرچىنى ئادا قىلىشتىن باش تارتىدۇ. ==قۇشلارنىڭ كۈلىشى== ھايۋانلار ئىچىدە قۇشلار ناخشا ئېيتالايدۇ. قۇشلار توپلانغانلىكى جانلاردا ئۇلارنىڭ يېقىملىق ئاۋازلىرىنى ئاڭلىغىلى بولىدۇ. [[ئاۋستىرالىيە|ئاۋسترالىيىدە]] كەمدىن-كەم ئۇچرايدىغان بىر خىل قۇش بار بولۇپ، ئۇنىڭ ئاۋازى ئادەمنىڭ كۈلگەن ئاۋازىغا ناھايىتى ئاۋازىغا ناھايىتى ئوخشىشىدۇ. شۇڭا، ئۇ «كۈلگۈنچەك قۇش» دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇ سايرىغاندا ئاۋازى دەسلەپتە بوش، كېيىن بارغانچە جاراڭلىق ئاڭلىنىدۇ، شۇ تەرىقىدە يېرىم مىنۇتتىن كۆپرەك سايرىيالايدۇ. بىر قۇش سايرىسا باشقا قۇشلارمۇ ئۇنىڭغا جور بولۇپ سايرايدۇ. شۇنىڭ بىلەن، ھەممىسى بەس-بەستە توختىماي سايرىشىپ ئەتراپتىن چاڭ چىقىرىۋېتىدۇ، بۇ كىشىگە ئىنتايىن قىزىقارلىق بىلىنىدۇ. كۈلگۈنچەك قۇش چايكىغا قارىغاندا چوڭراق، لېكىن چايكىدىن چىرايلىق. ئۇنىڭ ئېغىزى قىزىل، پەنجىلىرى سېرىق كېلىدۇ. پۈتۈن بەدىنى ئاق، كۆك، كۈمۈش رەڭلىك پەيلەر بىلەن قاپلانغان. [[جەنۇبىي ئامېرىكا]] قىتئەسىدىكى برازىلىيىنىڭ ئىسسىق بەلۋاغ ئورمانلىقىدا ياشايدىغان قوڭغۇراق قۇشقاچ دەپ ئاتىلىدىغان بىر خىل قۇش بار. ھەر يىلى يازدا تومۇز ئىسسىق بولۇپ ئورمانلىقتا جىمجىتلىق ھۆكۈم سۈگەندە، ئاۋاز يېقىملىق، پەيلىرى گۈزەل بۇ قۇش خۇشال ھالدا كۈلۈشكە باشلايدۇ. ئۇنىڭ كۈلكىسى جاراڭلىق ھەم ياڭراق بولۇپ، خۇددى قوڭغۇراقنىڭ ئاۋازىدەك ئۇزاققىچە ئۈزۈلمەيدۇ. كىشىلەر ھەتتا 2000-3000 مېتىر يىراقلىقتا تۇرۇپمۇ بۇ خىل قۇشنىڭ يېقىملىق كۈلكە ئاۋازىنى ئاڭلىيالايدۇ. ==قۇشلارنى ئاسراش== 1981-يىل 9-ئايدا، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى گوۋۇيۈەنى ھەر يىلى 4-ئايدىن 5-ئاينىڭ باشلىرىغىچە بولغان بىر ھەپتىنى «قۇشلارنى ئاسراش ھەپىتىسى» قىلىپ بېكىتتى. قۇشلارنى ئاسراش بىر خىل گۈزەل ئەخلاق. نېپالنىڭا پايتەختى كاتماندۇدا قاغىلار كوچىلاردا ئەركىن يۈرەلەيدىكەن، ماشىنىلارمۇ ئۇلارغا يول بېرىدىكەن. قۇشلار دۆلىتى سىرىلانكىنىڭ پايتەختى كولومبودا بولسا كوچىنىڭ ئىككى تەرىپىدىكى دەرەخلەر قۇش ئۇۋىلىرى بىلەن تولۇپ كەتكەن بولۇپ، قۇشلار ئەركىن ھالدا ئۆيلەرنىڭ دېرىزىلىرىدىن ئۇچۇپ كىرىپ-چىقالايدىكەن. قۇشلار تەبىئەت دۇنياسىنىڭ مۇھىم ئەزاسى شۇنداقلا ئىنسانلارنىڭ دوستى. مۇھىتنىڭ بۇلغىنىشى ھەمدە قۇشلارنى قالايمىقان تۇتۇش ۋە قالايمىقان ئوۋلاش قاتارلىق سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن، قۇش بايلىقى زىيانغا ئۇچراپ، قۇش تۈرلىرى بارغانسېرى ئازىيىپ كېتىۋاتىدۇ. شۇڭا، قۇشلارنى ئاسراش ھەر بىر ئادەمنىڭ مەسئۇلىيىتىگە ئايلىنىشى كېرەك. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ھايۋاناتلار]] [[Category:تەبىئەت]] [[Category:قۇشلارنى قوغداش]] [[Category:قۇشلارنى ئاسراش]] [[Category:قۇشلار]] [[Category:قۇش]] f2drageg7yt01ysby1mk61egdmr2wyq 2 24603 175802 2026-05-09T05:42:40Z Kwamikagami 2197 قۇرۇلغان بەت 'mw.loader.load( '//en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:Joeytje50/JWB.js/load.js&action=raw&ctype=text/javascript' ); // Backlink: [[en:User:Joeytje50/JWB.js/load.js]]' 175802 javascript text/javascript mw.loader.load( '//en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:Joeytje50/JWB.js/load.js&action=raw&ctype=text/javascript' ); // Backlink: [[en:User:Joeytje50/JWB.js/load.js]] k5hcwxmq8fgo4tijmlfo1g1xo1p6906