GNU

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ug">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>ugwiki</dbname>
    <base>https://ug.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B4_%D8%A8%DB%95%D8%AA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ۋاسىتە</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ئالاھىدە</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">مۇنازىرە</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ئىشلەتكۈچى</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipediaمۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ھۆججەت</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ھۆججەت مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">قېلىپ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">قېلىپ مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ياردەم</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ياردەم مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">تۈر</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">تۈر مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>GNU</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5062</id>
    <revision>
      <id>175964</id>
      <parentid>166462</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T23:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>17756</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>175964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2820" sha1="5l8wmu6w55bmo85p5lwuoe27mu28ws5" xml:space="preserve">[[Image:Heckert GNU white.svg|94px]]

'''جنۇ''' (GNU) بىر [[كومپيۇتىر مەشغۇلات سىستىمىسى]] بولوپ،پۈتۈنلەي ھەقسىز يۇمشاق دېتاللاردىن تۈزۈلگەن. سىستىما لايھىلىنىش جەھەتتە [[يۇنىكس]]([[Unix]]) قا ئوخشاشسىمۇ،لىكىن ھەقسىز يۇمشاق دېتال ھەم ھىچقانداق يۇنىكس كودى ئىشلەتمەسلىك بىلەن يۇنىكستىن تۈپتىن پەرىقلىنىپ تۇرىدۇ.


جنۇ 1983-يىلى [[رىچارد ستالمان]]([[Richard Stallman]]) تەرىپىدىن بىنا قىلىنغان بولوپ، ھەقسىز يۇمشاق دېتال فوندى([[FSF]]) نىڭ ئەسلى مەركىزى تېمىسى بولغان.

سىستىمىنىڭ ئاساسى قىسمى  GNU Compiler Collection (GCC)  GNU Binary Utilities (binutils), the bash shell, the GNU C library (glibc), and GNU Core Utilities (coreutils)  قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
1992-يىلى فىنلاندىيەلىك لىنۇس تورۋالدس ئۆزىنىڭ يۇنىكسقا ئوخشايدىغان كېرنىلىنى(kernel=سىستىما مەركىزى قىسمى،مىغىزى) ياساپ چىقتى، شۇنىڭ بىلەن لىنۇكس كېرنىلى بىلەن جنۇ سىستىمىسىدىن تۈزۈلگەن بىر پۈتۈن سىستىما بارلىققا كەلدى.ئارقىدىنلا بۇ خىل سىستىمىنىڭ ھەر خىل نۇسخىلىرى كىشىلەر بىلەن يۈز كۆرۈشتى. بىز ئادەتتە ئىيتىدىغان لىنۇكس سىستىمىسى مۇشۇنىڭغا قارىتىلغان بولوپ، لىنۇكس دەپلا ئاتاش توغرا ئەمەس، چۈنكى لىنۇكس پەقەت كېرنىلنىڭ ئىسمىلا خالاس، بىرلىككە كەلگەن قائىدە بويىچە بۇ خىلدىكى سىستىمىلار [[جنۇ/لىنۇكس]]([[GNU/Linux]]) دەپ ئاتىلىدىغان بولدى. 2005-يىلدىن باشلاپ جنۇ ئۆزىنىڭ سىستىما مەركىزىنى(كېرنىلى) پۈتۈپ(ئادەتتە [[Hurd]]  دەپ ئاتايدۇ) يىڭى نۇسخىلىرىنى ئىلان قىلدى.

جنۇنىڭ نۆۋەتتىكى تارماق سىستىما ناملىرى:
 Bee GNU/Hurd
 Debian GNU/Hurd

جنۇنىڭ ئۆزىنىڭ Hurdنى ئىشلەتمەيدىغان نۇسخىلىرىدىن:
جنۇ/لىنۇكس (GNU/Linux)---ھازىر ئەڭ كەڭ ئىشلىتىلىۋاتقان جنۇ تېپىدىكى سىستىما
 Debian GNU/kFreeBSD
 Debian GNU/NetBSD
 Nexenta OS

نوپوزلۇق تور ئادرىسى:
https://web.archive.org/web/20110222101726/http://www.gnu.org/ https://web.archive.org/web/20110222101726/http://www.gnu.org/
== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}</text>
      <sha1>5l8wmu6w55bmo85p5lwuoe27mu28ws5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>توقسۇن ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5283</id>
    <revision>
      <id>176028</id>
      <parentid>171427</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9581" sha1="p1ita3oar8i7bnviye040ybjm73gjpw" xml:space="preserve">
'''توقسۇن ناھىيىسى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بولۇپ، مەمۇرىي جەھەتتىن [[تۇرپان ۋىلايىتى]]گە قارايدۇ. توقسۇننىڭ يەر كۆلىمى 16،128 كۇۋادرات كىلومېتىر. 2013-يىلدىكى ئىستاتىسكىغا ئاساسلانغاندا ، توقسۇننىڭ نوپۇسى 138،000.
==جۇغراپىيە==
[[ھۆججەت:中国新疆托克逊China_Xinjiang,Toksun_China_Xinjiang_Urumqi_Wel_-_panoramio.jpg|thumb]]
توقسۇن ناھىيىسى تەڭرى تېغىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكى، تۇرپان ئويمانلىقىنىڭ غەربىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى تۇرپان شەھىرىگە تۇتىشىدۇ. غەرب تەرىپى خېجىڭ ناھىيىسى، خۇشۇت ناھىيىسى بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى لوپنۇر ناھىيىسى بىلەن، شىمالىي تەرىپى ئۈرۈمچى ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 204  كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 146 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى  16 مىڭ  128  كۇۋادرات كىلومېتىر. توكسۇن ناھىيىسىگە قاراشلىق 3 بازار،  4 يېزا ۋە 45 كەنت ئاھالىلەر كومىتېتى بار. ناھىيە بازىرى مەملىكەت بويىچە دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى نۆل مېتىر بولغان بىردىنبىر ناھىيە بازىرى بولۇپ، ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 162 كىلومېتىر كېلىدۇ. توقسۇن ناھىيىسىنىڭ 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 103،300 بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 76.53% نى، خەنزۇلار 16.50% نى، باشقا مىللەتلەر 6.97% نى تەشكىل قىلىدۇ. يەر تۈزۈلۈشى غەربىي ئېگىز، شەرقىي پەس بولۇپ، تاغلىق 20.8% نى، تۈزلەڭلىك 4.1% نى، چۆللۈك 75.1% نى ئىگىلەيدۇ. ئالغۇي ئۆستىڭى بىلەن ئا تېرەك ئۆستىڭىدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ سۇ سېستىمىسىدا جەمئىي 6 دەريا بار. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى 65 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلارنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 268 مىليون كۇب مېتىر كېلىدۇ. ياۋايى ھايۋانلاردىن يىلپىز، قوڭۇر ئېيىق، غۇلجا، ئارقار، ئاق بوغۇز بۆكەن، ئاققۇ، ئۇلار قاتارلىقلار بار. قېزىلما بايلىقلاردىن ئالتۇن، مىس، قوغۇشۇن، كۆمۈر، بېنتونىت، تاشپاختا، مەرمەر تاش، دولومىت جىنىس، گرانىت، ھاك تاش، چىرىمتال، سىڭىرتاش، گىرافىت، گىلوئۇبېر تۇزى قاتارلىقلار بار. توقسۇن ناھىيىسى ئىسسىق مۆتىدىل بەلۋاغ ئىنتايىن قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  13.8℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 48.0℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 25.5℃، يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 142.4 كۈن ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا  30℃ دىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  3053.9 سائەت،  10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى  5299.4℃، قىروسىز مەزگىلى  297 كۈن بولىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  6.9 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 3723.5 مىللىمېتىر كېلىدۇ. توقسۇن ناھىيىسىنىڭ يېزا ئىگىلىك ئىشلەپچىقىرىش شارائىتى بىر قەدەر ياخشى بولۇپ، 12 مىڭ 300 گېكتار (185 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر، 8300 گېكتار (124 مىڭ 500 مو) ئورمان، 245 مىڭ 500 گېكتار (3 مىليون 682 مىڭ 500 مو) ئوتلاق بار، يەنە  15 مىڭ  100 گېكتار ( 226  مىڭ 500 مو) دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يەر،  26  مىڭ گېكتار (290 مىڭ مو) ئورمان ئەھيا قىلىشقا باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، قوناق، كېۋەز، ماش، يەر ياڭىقى قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا قوي ۋە كالىنى ئاساس قىلىدۇ. سانائىتىدىن ئېلېكتر قۇۋۋىتى، كۆمۈر، خىمىيە سانائىتى، تاشپاختا، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، پاختا توقۇمچىلىقى، ھاراق ئىشلەش، يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
== مەمۇرىي رايون ==
توقسۇن ناھىيىسى7 دانە بازارلىق بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center &quot; |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |1
| style=&quot;text-align: center&quot; |توقسۇن بازىرى
| style=&quot;text-align: center&quot; |托克逊镇
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |2
| style=&quot;text-align: center&quot; |كۈمۈش بازىرى
| style=&quot;text-align: center&quot; |库米什镇
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |3
| style=&quot;text-align: center&quot; |كۆجەي بازىرى
| style=&quot;text-align: center&quot; |克尔碱镇
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |4
| style=&quot;text-align: center&quot; |
| style=&quot;text-align: center&quot; |阿乐惠镇
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |5
| style=&quot;text-align: center&quot; |يىلانلىق بازىرى
| style=&quot;text-align: center&quot; |伊拉湖镇
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |6
| style=&quot;text-align: center&quot; |شاھ بازىرى
| style=&quot;text-align: center&quot; |夏镇
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |7
| style=&quot;text-align: center&quot; |بوستان بازىرى
| style=&quot;text-align: center&quot; |博斯坦镇
|-
|}


توقسۇن ناھىيىسى1 دانە بازارلىق بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center &quot; |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; |1
| style=&quot;text-align: center&quot; |غولبۇيى يېزىسى
| style=&quot;text-align: center&quot; |郭勒布依乡
|-
|}

== ئىقتىساد ==

== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
توقسۇن ناھىيىسىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. جەنۇبىي شىنجاڭ تۆمۈريولى ۋە دۆلەت تاشيولىنىڭ  314 - لىنىيىسى ناھىيە تەۋەسىدىن كېسىپ ئۆتىدۇ. ناھىيە - يېزا تاشيوللىرى گىرەلىشىپ تۇتىشىپ كەتكەن. 


== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
{{bar box
|title= توقسۇن ناھىيىسىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|79.6}}
{{bar percent|[[خەنزۇ مىللىتى|خەنزۇلار]]|red|13.9}}
{{bar percent|[[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇلار]]|gold|6.2}}
{{bar percent|[[قازاق مىللىتى|قازاقلار]]|green|0.2}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|0.1}}}}

== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
بۇ ناھىيىنىڭ مەدەنىي يادىكارلىقلىرىدىن خەن سۇلالىسى دەۋرىدە ياسالغان تاش تۇز، پارچە ساقالدىكى يېڭى تاش قورال خارابىلىقى، پەنجىر تاغدىكى تاش سىزمىلىرى، ئالغۇي ئېغىزى تىك غارىدىكى ياغاچ قاپلىما گۈكسەيلىك مازىرى، گۇستۇن جىلغىسىدىكى قەدىم تىبەت يېزىقى تاش ئويمىلىرى، ئاسار شەھىرى خارابىسى قاتارلىقلار بار.

== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:تۇرپان شەھىرى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>p1ita3oar8i7bnviye040ybjm73gjpw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تۇرپان شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5286</id>
    <revision>
      <id>176054</id>
      <parentid>171399</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:Qarqushu|Qarqushu]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>166204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23017" sha1="dfgc8fw0pz58spwdr3bm5wgn7smeig9" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=250 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''تۇرپان شەھىرى'''
'''吐鲁番市.'''Turpan city
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: China Xinjiang Turpan.svg|center|350x350px]]'''تۇرپان شەھىرىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[شەھەر]] 
|-
|'''دۆلەت'''
|[[File:Flag of the People's Republic of China.svg|15px]] [[جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى]]
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
[[خىتاي]] 
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]،[[خىتايچە]]
|-
|'''شەھەر رايونى سانى'''
|1  
|-
|'''ناھىيە سانى'''
|2 ناھىيە 
|-
|'''نوپۇس'''
|700 مىڭ 
(1995-يىلى) 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 67،562km2
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|995(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新K  
|-
|}

تۇرپان شەھىرى بولسا ئەسلىدىكى [[تۇرپان ۋىلايىتى]] بولۇپ، 2015-يىلى  تۇرپان شەھىرى بولۇپ بېكىتىلگەن، ھازىر تۇرپان شەھىرى قارمىقىدا بىر شەھەر رايونى، ئىككى ناھىيە بولۇپ، شەھەر رايونى بولسا [[ئىدىقۇت رايونونى]]، ئىككى ناھىيە بولسا توقسۇن ناھىيىسى]] ۋە [[پىچان ناھىيىسى]]دىن ئىبارەت. تەڭرى تېغىنىڭ بۆلىكى، بۇغدا تېغىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، تۇرپان ئويمانلىقىنىڭ ئوتتۇرا قىسىمىغا جايلاشقان. ئۇنىڭ شەرقىي تەرىپى [[پىچان ناھىيىسى]] بىلەن، غەربىي تەرىپى [[توقسۇن ناھىيىسى]]، جەنۇبىي تەرىپى [[لوپنۇر ناھىيىسى]]، شىمالىي تەرىپى [[جىمىسار ناھىيىسى]]، [[گۇچۇڭ ناھىيىسى]] ۋە [[ئۈرۈمچى ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 244 كىلومېتىر. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 70 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 15 مىڭ 700 كۋادرات كىلومېتىر.
== تارىخ ==
تۇرپان شەھىرى
«تۇرپان» دېگەن بۇ ئىسىم قەدىمكى تارىخنامىلەردە بىر – بىرىگە ئوخشىمىغان ناملار، ھەر خىل ئاھاڭ، تەلەپپۇز، خەتلەردە خاتىرىلىنىپ كەلدى. تۇرپاننىڭ بىر قەدەر قەدىمىيرەك نامى مەنبەلەرنىڭ تۇنجىسى بولغان «تارىخنامە» دېگەن كىتابتا خاتىرىلەنگەن. ئۇنىڭدا: «رۇران – غۇزلاردا شەھەر قورغانلار بار» دەپ خاتىرىلەنگەن. بۇ يەردە ئېيتىلىۋاتقان «غۇزلاردا» دېگەن نام دەل ئەينى زاماندىكى «تۇرپان» بولۇپ، بۇ نامنىڭ بۇ كىتابتا خاتىرىلەنگىنىگە 2000 يىلدىن ئاشتى. شۇنىڭدىن كېيىن تۇرپاننىڭ «تۇرپان» دېگەن ئىسمى، ئوخشىمىغان تەلەپپۇزلار بىلەنمۇ ئاتالغان ھەم ئوخشىمىغان خەتلەردىمۇ خاتىرىلەنگەن. شۇ كىتابتا يەنە «غۇز ئىككى دۆلەت ئىسمى، غۇز ھەم قوس» دەپ ئىزاھاتلار بېرىلگەن. بۇ يەردە ئېيتىلىۋاتقان بۇ ئىككى دۆلەت، قەدىمكى زامانلاردىكى غەربىي رايوندىكى ئىككى قەدىمكى دۆلەت بولۇپ، تەخمىنەن 5–6 مىڭ يىللار ئىلگىرىلا مانا بۇ ماكاندا مەۋجۇت بولۇپ تۇرغانلىقىنىڭ پاكىتى. ئۇنىڭدىن باشقا غەربىي خەت سۇلالىسى زامانىسىدا «تۇرپان»نى، يەنى «قۇس» دەپ ئاتىغانلىقى مەلۇم، غەربىي خەن دەۋرىدە ياشىغان تارىخشۇناس بەنگۇ تەرىپىدىن مۇنداق بىر خاتىرە قالدۇرۇلغان بولۇپ، بۇ خاتىرىدە، «ئالدىنقى غۇز دۆلىتىدە پادىشاھ يارقۇت شەھىرىدە تۇراتتى، دەريا سۈيى بۆلۈنۈپ شەھەرنى بويلاپ ئاقاتتى، قەدىمكى نامى يارقۇت ئىدى» دەپ خاتىرىلەنگەنلىكى مەلۇم. بۇنىڭدىن باشقا يەنە، «كېيىنكى خەننامە»دە ئوخشاشلا ئەينى زاماندىكى تۇرپاننى بىراقلا «قۇس» دەپ ئاتايدىغانلىقى خاتىرىلەنگەن. ۋېي سۇلالىسى دەۋرىدە يېزىلغان تارىخىي ۋەسىقىلەردىن «ۋېينامە» دېگەن كىتابتا «قۇجۇ ئالدىنقى قۇس پادىشاھلىقى دۆلىتىنىڭ قەدىمكى يۇرتى ئىدى» ... «خەلقى كۆپ، باياشات» شۇڭا «قۇجۇ» دېيىلىدۇ، دەپ خاتىرىلەنگەن. بۇ ھەم ئەينى زامان دەۋرىدىكى ئانا يۇرتىمىز «تۇرپان»نىڭ نامى. «جەنۇبىي سۇلالىلەر تارىخىي»دا «قۇجۇ دۆلىتى دەسلەپتە، قۇسلارنى ئاساس قىلغانىدى ... توپىدىن سېپىل سوقۇپ، ياغاچتىن ئۆي ياساپ، ئۈستىنى توپا بىلەن ياپاتتى» دەپ خاتىرىلىگەنىدى. بۇ تارىخىي خاتىرىدە مىلادى 4—5– ئەسىرلەردىكى «تۇرپان» رايونىنىڭ ھەر تەرەپلىمە ئەھۋالى ناھايىتى ئىخچام بايان قىلىنغان. يۇقىرىقىلاردىن باشقا يەنە 10– ئەسىرلەردە (مىلادى 970– يىللار)دا يېزىلغان خوتەن تارىخلىرىدا يۇرتىمىز تۇرپان ئالاھىدە خاتىرىلەنگەن. خوتەن تارىخنامىلىرىدا، ئەينى دەۋرلەردىكى «تۇرپان»نى خوتەننىڭ ئاشۇ زامانلاردىكى يەرلىك تىلى بويىچە «دوربان» دەپ ئاتايدىغانلىقى ھەم شۇ بويىچە تەلەپپۇز قىلىدىغانلىقى خاتىرىلەنگەن. بۈيۈك ئۇيغۇر ئالىمى مەھمۇد قەشقەرى ئۆزىنىڭ «تۈركى تىللار دىۋانى» دېگەن ئەسىرىدە تۇرپاننى «قۇجۇ» دەپ خاتىرىلىگەنىدى. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىگە كەلگەندە تارىخلاردا يەنە داۋاملىق «قۇجۇ» دەپ خاتىرىلەندى، بىراق يۈەن دەۋرىگە كەلگەندە ئىشلەتكەن قۇجۇ دېگەن ئىككى خەت ئىلگىرى ئىشلەتكەن خەنزۇچە تارىخىي خاتىرىلەردىكى خەتلەرگە پەقەت ئوخشىماي قالدى، يەنى تۇرپان «火州» دېگەن ئىككى خەت بىلەن خاتىرىلەندى، بىراق بۇ خەتلەر پەقەت «قۇجۇ» دېگەن ئۇيغۇرچە نامنىڭ خەنزۇچە ئاھاڭ تەرجىمىسىدىنلا ئىبارەت، بىراق نۇرغۇن كىشىلەر بۇ خەتنى خاتا ھالدا «ئوت يۇرتى» دەپ تەرجىمە قىلدى (بۇ يەردە ئاساسەن تۇرپاننىڭ ھاۋا تېمپېراتۇرىسى كۆزدە تۇرۇلغان). دېمەك، قانداق خاتىرىلەنمىسۇن، ھەر قانداق تەلەپپۇز قىلىنمىسۇن، بۇلارنىڭ قايسىسىلا بولمىسۇن ئوخشاشلا قەدىمكى دىيارىمىز، ئانا ماكانىمىز «تۇرپان»نىڭ نامى ئىكەنلىكىدە قىلچە گۇمان يوق. دېمەك، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىمىزدىمۇ، «تىرەن»، «تۆۋەن»، «تېگى»، «تۈۋى»، «تۇر»، «پان» دېگەن تىللىرىمىز بار، بۇ سۆزلەرنىڭ گەرچە ئىشلىتىلىش ئورنى ئوخشىمىسىمۇ بىراق، مەنە جەھەتتىن بىر – بىرىگە ئىنتايىن يېقىن. دېمەك، ئوخشاش مەنىلەرنى بىلدۈرىدىغان مەنىداش سۆزلەر «تۇرپان» دېگەن بۇ سۆز بىلەن يېقىن مەنىداش كېلىدۇ. ئېھتىمال بۇ سۆز تارىختىكى تىل تەرەققىياتىمىزغا ئەگىشىپ تەرەققىي قىلىپ، تىرەن ياكى تۆۋەن سۆزدىن ياسالغان بولۇشى مۇمكىن ياكى «تۇر» «پان» دېگەن سۆزلەرنىڭ قوشۇلۇشىدىن ياسالغان بولۇشى مۇمكىن. چۈنكى «تىرەن»، «تۆۋەن» دېگەن سۆزنى ئالىدىغان بولساق، تۇرپان ۋادىسىنىڭ جۇغراپىيىلىك ئالاھىدىلىكى شۇكى، تۇرپان دېڭىز يۈزىدىن 154 مېتىر تۆۋەن تۇرىدۇ. تۇرپان دېگەن ئاتالغۇ تىرەن ياكى تۆۋەن سۆزنىڭ ئاساسىدا ئۆزگىرىپ تەرەققىي قىلغان خاس نامى بولۇشىمۇ مۇمكىن، بۇنداق بولغاندا «ئويمانلىق» دېگەن مەنە ئېيتىلغانلىقىمۇ ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن. بىز يۇقىرىدا كۆرسىتىپ ئۆتكەن «قۇس»، «غۇز»، «قۇجۇ»، «قارا»، «خوجۇ»، «ئوت يۇرتى» دەپ ئاتالغانلارنىڭ ھەممىسى تارىخ داۋامىدا تۇرپانغا بېرىلگەن ناملار. بۇ يەردە تەكىتلەشكە تېگىشلىك يەنە بىر نۇقتا، يۇقىرىدا بىز بايان قىلغان تىللىرىمىزدىن «تۇر» دېگەن بۇ سۆز بەلگە، نىشان، يۇرت، مەھەللە، شەھەر، دۆلەت دېگەندەك مەنىلەرگە ئىگە، «پان» سۆزى، ئۇلۇغ، بۈيۈك، زور، گۈزەل قۇدرەتلىك دېگەندەك مەنىلەرگە ئىگە. ئەگەر «تۇر + پان» بۇ ئىككى سۆز ئۆزئارا بىرىكسە «بۈيۈك دۆلەت» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. دېمەك يۇرتىمىز تۇرپان ئەزەلدىنلا مۇھىم قاتناش لىنىيىسىگە قۇرۇلغانلىقى، يىپەك يولىنىڭ مۇھىم تۈگۈنىگە جايلاشقانلىقى سەۋەبلىك، رولى ۋە ئورنىنىڭ مۇھىملىقىدىن قەدىمكى زامانلاردا «ئۇلۇغ دۆلەت» دەپ ئاتالغانلىقى ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن. يۇقىرىدا بىز تەكىتلىگەن يۇرتىمىزنىڭ ھەر خىل ناملىرى بەزىدە ئۇلۇغ ئەجدادلىرىمىزنىڭ نامى بولۇپ خاتىرىلەنسە، بەزىدە تۇرپان ئويمانلىقىدا ئەجدادلىرىمىز ئۆزلىرى قۇرغان ھاكىمىيەتلەر، خانلىقلارنىڭ ئىسمى بولۇپ كەلگەن، بەزىدە غەربىي يۇرتتىكى بىر دۆلەتنىڭ نامى بولۇپ ئاتىلىپ كەلدى. شۇڭا بۇ يەردە تەكىتلىنىۋاتقان بۇ ئىسىملارنى مەيلى دۆلەت نامىدا ئاتالسۇن ياكى يەر – جاي نامىدا ئاتالسۇن، بىر – بىرىدىن ئايرىپ قاراش ئەسلا تارىخىي پاكىتلارغا ئۇيغۇن ئەمەس، بۇ ئىسىملار ۋە ناملار تارىختا بۇ ماكاندا قۇرۇلغان دۆلەتلەرنى بىر – بىرى بىلەن مۇستەھكەم تۇتاشتۇرۇپ كەلگەن. تۇرپان دىيارى يىراق قەدىمكى زامانلاردىن تارتىپلا كۆپ مىللەت ئولتۇراقلاشقان، كۆپ خىل مەدەنىيەت ئالاھىدىلىكى گەۋدىلەنگەن، كۆپ خىل دىنلار ئۆزئارا ئۇچراشقان دۆلەتلەرنىڭ بىرى ئىدى. تۇرپاندا قەدىمدىن تارتىپ ئۇيغۇر،قازاق،قىرغىز، سوغدى، تۈرك، ئوغۇز، خىتاي، تاڭغىت، موڭغۇل قاتارلىق مىللەتلەر ئارىلاش ئولتۇراقلاشقان ۋە تۇرپان ۋادىسىنى بىرلىكتە گۈللەندۈرگەن بولسىمۇ، لېكىن تۇرپان ئويمانلىقىنىڭ قەدىمكى زامانلاردىكى ئاساسلىق ئاھالىسى ئۇيغۇرلارنى ئاساس قىلغانىدى. تۇرپان ئويمانلىقىدا تارىختا ياشىغان باشقا مىللەتلەرمۇ ئۇيغۇرلارغا ئوخشاشلا قەدىمكى تۇرپاننى قۇرۇشتا ئۆز رولىنى جارى قىلدۇرغان.
مەنبە: «تۇرپان يادىكارلىقلىرى»، ئابلىم قېييۇم، خەلق نەشرىياتى
 قوشۇمچە : شەرقىي جىن سۇلالىسىنىڭ دەۋرىدىن جەنۇبىي شىمالىي سۇلالىلەر دەۋرىگىچە بۇ يەردە ئىدىقۇت ۋىلايىتى ۋە ئىدىقۇت دۆلىتى قۇرۇلغان. تاڭ دەۋرىدە قۇجۇ ئايمىقى تەسىس قىلىنغان. سوڭ، لياۋ سۇلالىلىرى مەزگىلىدە بۇ يەر ئىدىقۇت ئۇيغۇرلىرىغا تەۋە بولغان، يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە بۇ يەرگە قۇجۇ دالالەت بېگى قويۇلغان، چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 12 - يىلى (1886 - يىلى) تۇرپان بىۋاسىتە قاراشلىق نازارىتى تەسىس قىلىنغان ۋە دىخۇا مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگونىڭ  2 - يىلى ( 1913 - يىلى) بىۋاسىتە قاراشلىق نازارەت ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، تۇرپان ناھىيىسى تەسىس قىلىنغان ۋە ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ قاراشەھەر دىخۇر مەمۇرىي رايونىغا قارىغان.  1958 - يىلى تۇرپان ۋىلايىتى قۇرۇلغان.
==مەمۇرىي رايونلىرى==
ھازىر تۇرپان شەھىرى قارمىقىدا بىر شەھەر رايونى، ئىككى ناھىيە بولۇپ، شەھەر رايونى بولسا:
*'''[[قاراھوجا رايونى]]'''
*ئىككى ناھىيە بولسا:
*1.'''[[توقسۇن ناھىيىسى]]'''
*2.'''[[پىچان ناھىيىسى]]'''دىن ئىبارەت.

== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
{{bar box
|title= تۇرپان شەھىرىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|77.0}}
{{bar percent|[[خىتاي مىللىتى|خىتايلار]]|red|16.8}}
{{bar percent|[[تۇڭگان مىللىتى|تۇڭگانلار]]|gold|5.9}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|0.3}}}}

==جۇغراپىيە==
تۇرپان شەھىرى تەڭرى تېغىنىڭ شەرقىدىكى تۇرپان ئويمانلىقىغا جايلاشقان. شەرقى تەرىپى [[قۇمۇل شەھىرى]] (ئەسلىدىكى [[قۇمۇل ۋىلايىتى]])بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي ۋە جۇنۇبىي تەرىپى [[بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي شىمال تەرىپى [[ئۈرۈمچى شەھىرى]] بىلەن، شىمالىي تەرىپى [[سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 300 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 240 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى  69 مىڭ  700 كۋادرات كىلومېتىر. ئۇنىڭ تەۋەسىدە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىگە بىۋاسىتە قاراشلىق  221 - تۇەن - مەيدانى بار. تۇرپان ۋىلايەتلىك مەمۇرىي مەھكىمە تۇرۇشلۇق تۇرپان شەھىرى شەھەر رايونىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى  180 كىلومېتىر كېلىدۇ.  1995  - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 524  مىڭ 800، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار  71.00% نى، خىتايلار  22.32% نى، باشقا مىللەتلەر  6.68% نى تەشكىل قىلىدۇ. يەر تۈزۈلۈشى شىمالىي ئېگىز، جەنۇبىي پەس بۇ يەردە ھەم قاپساللىق كەتكەن ئويمانلىق، شىمالدا دېڭىز يۈزىدىن  800 مېتىر ئېگىز يالقۇن تاغ بار، جەنۇبىدا دېڭىز يۈزىدىن  154 مېتىر تۆۋەن ئايدىڭ كۆل بار. تاغ يېرى 14% نى، تۈزلەڭلىك  9% نى، چۆللۈك  77%  نى  ئىگىلەيدۇ. ئاساسلىق 9  دەرياسى بار. يەر ئۈستى بايلىقى 584 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلارنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى  1  مىليارد 111 مىليون كۇب مېتىر. 

ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئاساسلىقى ياۋا تۆگە، يىلپىز، ئارقار، قوڭۇر ئېيىق قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك  300 نەچچە خىلى بولۇپ، بۇنىڭ  ئىچىدىكى دورا ئۆسۈملۈكى ئاساسلىقى چاكاندا، چۈچۈكبۇيا، سۇغىگۈل،قار لەيلىسى قاتارلىقلار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن ئاساسلىقى نېفىت، ئالتۇن، مىس، قەلەي، قوغۇشۇن، كۆمۈر، تۇز، گىلائۇبېر تۇزى، لكالاىي سېلىتىرا، ناتردىيلىق سېلىتىرا، كۋارتس قۇم قاتارلىقلار بار. 
==ئىقلىمى==
تۇرپان ۋىلايىتى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ ئىنتايىن قۇرغاق رايون ئىقلىمىغا كىرىدۇ، قەدىمدىن &lt;ئوت يۇرت&gt; دەپ ئاتىلىپ كەلگەن. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  1.9℃ ～ 31.9℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 47.6℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 28.7℃، يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن  120 كۈن ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا 30℃ دىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ يىللىق چۈشۈش ۋاقتى  3000 ～ 3200 سائەت،  10℃  يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 4000 ～ 5000، قىروسىز مەزگىلى 260 ～ 290 كۈن. ئوتتۇرىچە يىللىق ھۆل - يېغىن مىقدارى  9.6 ～ 50 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2700 ～ 3700 مىللىمېتىر. شامال ئېنېرگىيىسى بايلىقى بىر قەدەر مول،  30  چاقىرىملىق شامال رايونىدا يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 180.2 كۈن بوران چىقىدۇ. 
==يېزا ئىگىلىكى==
بۇ ۋىلايەت دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر 42 مىڭ  600 گېكتار (639 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر،  70 مىڭ گېكتار (1 مىليون 50 مىڭ مو) ئورمان، 782  مىڭ  500 گېكتار (11 مىليون  737  مىڭ 500 مو) يايلاق بار. يەنە  100 مىڭ گېكتار (1  مىليون  500 مىڭ مو) دېھقانچىلىقتا باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار، دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى كېۋەز، ئۈزۈم، بۇغداي، قوناق، كۆكتات قاتارلىقلار بار. بۇلار ئىچىدە ئۈزۈم، قوغۇن، كېۋەز مەھسۇلاتى يۇقىرى، سۈپىتى ياخشى بولغاچقا، دۆلەت ۋە ئاپتونوم رايون بۇ جاينى ئىشلەپچىقىرىش بازىسى ۋەئكېسپورت بازىسى قاتارىغا كىرگۈزدى. چارۋىچىلىقتا دېھقانچىلىق رايونى چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ، چارۋىسىدىن ئاساسلىقى كالا، قوي، ئات قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن ئاساسلىقى تۇز - خىمىيە سانائىتى، يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش، پاختا توقۇمچىلىقى، قېزىلما بايلىقلىرىنى قېزىش قاتارلىقلار بار.  تۇرپان ۋىلايىتىنىىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى بىر قەدەر ياخشى. لەنجۇ - شىنجاڭ تۆمۈريولى بىلەن جەنۇبىي شىنجاڭ تۆمۈر يولى مۇشۇ يەردە تۇتىشىدۇ. دۆلەت تاشيولىنىڭ  312 -، 314 - لىنىيىسى تەۋەسىدىن ئۆتىدۇ، تۇرپان - ئۈرۈمچى - داخۇاڭشەن ئالىي دەرىجىلىك تاشيولى بار. ئاسىيا - ياۋروپا ئوپتىكىلىق كابىلى بۇ ۋىلايەتنى كېسىپ ئۆتىدۇ. 17 مىڭ پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەت بىلەن تورلاشتۇرۇلغان.تۇرپان قەدىمكى زاماندا &lt;يىپەك يولى&gt;دىكى مۇھىم شەھەر بولۇپ، ئۇنىڭ ساياھەت بايلىقى مول. ئاساسلىقى مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن يارغۇل قەدىمكى شەھىرى، ئىدىقۇت قەدىمكى شەھىرى، ئاستانە قەدىمكى قەبرىستانلىقى، بېزەكلىك مىڭ ئۆيى، سۇلايمان ۋاڭ مۇنارى (يەنى ئىمىن مۇنارى) قاتارلىقلار؛ ئاساسلىق داڭلىق مەنزىرىلىك جايلاردىن كارىز سەيلىگاھى، يالقۇن تاغ، ئايدىڭكۆل، بۇيلۇق قاتارلىقلار بار.
== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
{{شىنجاڭ}}</text>
      <sha1>dfgc8fw0pz58spwdr3bm5wgn7smeig9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قۇمۇل شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5287</id>
    <revision>
      <id>176051</id>
      <parentid>171401</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:Qarqushu|Qarqushu]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>168484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12842" sha1="qoai5p7fa7nl60o3ezec5r41lgrnpas" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=250 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''قۇمۇل شەھىرى'''
'''哈密市.'''Qumul city
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: China Xinjiang Turpan.svg|center|350x350px]]'''قۇمۇل شەھىرىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[شەھەر]] 
|-
|'''دۆلەت'''
|[[File:Flag of the People's Republic of China.svg|15px]] [[جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى]]
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
[[خەنزۇ]] 
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]،[[خەنزۇچە]]
|-
|'''شەھەر رايونى سانى'''
|1  
|-
|'''ناھىيە سانى'''
|2 ناھىيە 
|-
|'''نوپۇس'''
|570 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 142،095km2
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|902(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新L  
|-
|}
'''قۇمۇل شەھىرى'''شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ۋىلايەت دەرىجىلىك شەھەر، شىنجاڭنىڭ شەرقىي قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، ئومۇممىي يەر كۆلىمى 142،095 كۋادرات كىلومېتىر كىلىدۇ، قۇمۇل شەھىرى دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىغا ئۆزىنىڭ ھەسەلدەك قوغۇنلىرى بىلەن داڭقى بار. 2016-يىلى 1-ئاينىڭ 7-كۈنى گوۋۇيۈننىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى [[قۇمۇل ۋىلايىتى]] بىكار قىلىنىپ قۇمۇل شەھىرى قۇرۇپ چىقىلغان.
== تارىخ ==
قۇمۇل ۋىلايىتىگە قاراشلىق جايلار قەدىمدە &lt;كۇنمۇ&gt; دەپ ئاتالغان. ئۇسۇن خان مەھكىمىسى تۇرۇشلۇق جاي بولغان. شەرقىي خەن سۇلالىسىنىڭ يۇڭپىڭ 16 - يىلى (73 - يىلى يېخې لەشكەر بېشى قويۇلغان. تاڭ سۇلالىسىنىڭ جېنگوەن 4 - يىلى (630 - يىلى) غەربىي ئىۋىرغۇل ئايمىقى تەسىس قىلىنغان. جېنگوەننىڭ 6 - يىلى (632 - يىلى) ئىۋىرغول ئايمىقى دەپ ئۆزگەرتىلگەن. تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرىقى دەۋرىدە قۇجۇ ئۇيغۇرلىرىغا قارىغان. سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئىۋىرغول ئايمىقى دېگەن نامى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە قۇمۇل دەپ ئاتىلىپ، گەنسۇ ۋاقىتلىق ۋازارىتىگە قارىغان. مىڭ سۇلالىسىنىڭ يۇڭلې 4 - يىلى (1406 - يىلى) قۇمۇل ياساۋۇلخانىسى تەسىس قىلىنغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلۇڭ 24 - يىلى (1759 - يىلى) قۇمۇل نازارىتى تەسىس قىلىنغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 10 - يىلى (4188 - يىلى) دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈپ بىۋاسىتە قاراشلىق نازارەت قىلىنغان. مىنگونىڭ 2 - يىلى (1913 - يىلى) قۇمۇل ناھىيىسى قىلىپ ئۆزگەرتىلىپ، جېندى دوتەي مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگونىڭ 23 - يىلى (1934 - يىلى) قۇمۇل مەمۇرىي رايونى تەسىس قىلىنغان. 1943 - يىلى قۇمۇل ۋالىي مەھكمىسى دەپ ئۆزگەرتىلگەن. 1970 - يىلى قۇمۇل ۋىلايىتى دەپ ئاتالغان. 2016-يىلى قۇمۇل شەھىرى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.
==مەمۇرىي رايونلىرى==
ھازىر قۇمۇل شەھىرى قارمىقىدا بىر شەھەر رايونى، ئىككى ناھىيە بولۇپ، شەھەر رايونى بولسا:
*'''[[ئىۋىرغول رايونى]]'''
*ئىككى ناھىيە بولسا:
*1.'''[[ئارا تۈرۈك ناھىيىسى]]'''
*2.'''[[باركۆل قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى]]'''دىن ئىبارەت.

== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
{{bar box
|title= قۇمۇل شەھىرىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[خەنزۇ مىللىتى|خەنزۇلار]]|red|65.5}}
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|20.0}}
{{bar percent|[[قازاق مىللىتى|قازاقلار]]|green|10.0}}
{{bar percent|[[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇلار]]|gold|3.2}}
{{bar percent|[[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]]|yellow|0.5}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|0.8}}}}

==جۇغراپىيە==
قۇمۇل شەھىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايوننىڭ شەرقىگە جايلاشقان. شەرقتىن گەنسۇ ئۆلكىسى، غەربتىن تۇرپان ۋىلايىتى ۋە سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى، جەنۇبتىن بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمالدىن تاشقى موڭغۇلىيە بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسى ئۇزۇنلۇقى 595 كىلومېتىر كېلىدۇ). جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 440 كىلومېتىر. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 404 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 137 مىڭ 600 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. ئۇنىڭغا 1 شەھەر، 2 ناھىيە (قۇمۇل شەھىرى، بارىكۆل قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى، ئاتۈرۈك ناھىيىسى) قارايدۇ. تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى قۇمۇل دېھقانچىلىق مەيدانلىرىنى باشقۇرۇش ئىدارىسى ۋە شىنجاڭ ھەربىي رايونى ئاراتۈرۈك ھەربىي ئات مەيدانى بار. ۋىلايەتلىك مەمۇرىي مەھكىمە جايلاشقان قۇمۇل شەھىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 588 كىلومېتىر كېلىدۇ. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 446 مىڭ 300 بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 19.96% نى، خەنزۇلار 66.69% نى، باشقا مىللەتلەر 13.35% نى تەشكىل قىلىدۇ.
==يەر تۈزۈلۈشى==
[[File:Qumul.jpg|left|thumb|200px]]
شىمال تەرىپى ئېگىز، جەنۇب تەرىپى پەس بولۇپ، شىمالىي ۋە ئوتتۇرا قىسىمى تاغلىق رايون، جەنۇبىي قىسمى تۈزلەڭلىك ۋە چۆل - باياۋان. تاغ يېرى 70.5% نى، تۈزلەڭلىك ۋە چۆللۈك 29.5% نى ئىگىلەيدۇ. ۋىلايەتتە شۇنازۇر كۆلى، بارىكۆل، تۇزكۆل قاتارلىق تەبىئىي كۆل ۋ 140 تىن ئارتۇق دەريا، تاغ بۇلىقى بار. يەر يۈزى سۇ بايلىقى 1 مىليارد 83 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقداردىن 1 مىليارد 350 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئاساسلىقى قۇلان، ياۋا تۆگە، يىلپىز، قارا تايغان بۇغا، سۈلەيسۈن، ئارقار، ئاق بوغۇز بۆكەن قاتارلىقلار بار. ياۋايى ئۆسۈملۈك بايلىقلىرىدىن ئاساسلىقى چاچ سەي، زاراڭزا، سوغىگۈل، قانتېپەر، چاكاندا، قارلەيلىسى، ماندارىن قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقلىرىدىن ئاساسلىقى كۆمۈر، نېفىت، تەبىئىي گاز، مىس، نېكىل، ئالتۇن، تۇز، گىلائۇبېر تۇزى قاتارلىقلار بار.
==ئىقلىمى==
قۇمۇل ۋىلايىتىنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى ئىنتايىن زور. بارىكۆل ئويمانلىقى مۆتىدىل بەلۋاغ 2 - دەرىجىلىك قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. ئاراتۈرۈك ئويمانلىقى سوغۇق مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. قۇمۇل ئويمانلىقى بىلەن نوم كۆلى قاتارلىق چۆللەر مۆتىدىل بەلۋاغ ئىنتايىن قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 9.9℃ ～ 0.1℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 43.9℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 43.6℃ ، كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 3200 ～ 3400 سائەت. 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 1700℃ ～ 4100℃. قىروسىز مەزگىلى 102 ～ 229 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 250 ～ 10 مىللىمېتىر. شامال ئېنېرگىيىسى بايلىقى بىر قەدەر مول. سەنتاڭخۇ كۆلى بىلەن نوم كۆلىدە يىلدا بوران چىقىدىغان كۈن سانى ئوتتۇرىچە 100 كۈندىن ئاشىدۇ.
==يېزا ئىگىلىكى==
بۇ ۋىلايەت دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 46 مىڭ 400 گېكتار (696 مىڭ مو). ئورمان كۆلىمى 90 مىڭ 100 گېكتار (1 مىليون 351 مىڭ 500 مو)، ئوتلاق كۆلىمى 4 مىليون 193 مىڭ 600 گېكتار (62 مىليون 904 مىڭ مو)، يەنە دېھقانچىلىق قىلىش باب كېلىدىغان 266 مىڭ 700 گېكتار (4 مىليون مو) قاقاس يەر بار. ئاساسلىق دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، قوناق، پاختا، ئۈزۈم، قوغۇن، چىلان، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا كالا، قوي، تۆگە، ئىشەكنى ئاساس قىلىدۇ. سانائىتىدىن كۆمۈر، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، ئالتۇن قېزىش، نىئورگانىك تۇز خىمىيە سانائىتى ۋە يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش سانائىتى قاتارلىقلار بار. قۇمۇل ۋىلايىتى شىنجاڭنىڭ شەرقىي چوڭ دەرۋازىسى بولۇپ، قاتناش، خەۋەرلىشىش ئىشلىرى بىرقەدەر تەرەققىي قىلغان. لەنجۇ - شىنجاڭ تۆمۈر يولى، دۆلەت تاشيولىنىڭ 312 - لىنىيىسى تەۋەسىدىن كېسىپ ئۆتىدۇ. شەھەر - يېزا يوللىرى ھەر تەرەپكە تۇتاشقان. ئاسىيا - ياۋروپا نۇر كابىلى تەۋەسىدىن كېسىپ ئۆتىدۇ. پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەتنىڭ خەۋەرلىشىش تورىغا تۇتاشتۇرۇلغان. بۇ ۋىلايەتكە جايلاشقان پەسىللىك ئېغىز لاۋيېمياۋ ئېغىزى شىنجاڭنىڭ موڭغۇلىيە بىلەن سودا ئېغىزىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.بۇ ۋىلايەتنىڭ ئاساسلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن بەلسۇنغۇل جىلغىسىدىكى ئىپتىدائىي قىيا تاش ئويمىلىرى، قارا دۆۋە قەدىمكى قەبرىلىرى، خۇەنسەيگۇ جىلغىسىدىكى خەن سۇلالىسى، خۇيۋاڭ قەبرىسى قاتارلىقلار بار. ئاساسلىق داڭلىق مەنزىرىلىك جايلىرىدىن ئاقتاش، سارچوقا قاتارلىقلار بار.
== سىرتقى ئۇلاش ==
== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
{{شىنجاڭ}}</text>
      <sha1>qoai5p7fa7nl60o3ezec5r41lgrnpas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئارا تۈرۈك ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5289</id>
    <revision>
      <id>176026</id>
      <parentid>171434</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9249" sha1="mxwm0yry05i9gjaz9mvoonj3jvbb6sf" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

ئارا تۈرۈك ناھىيىسى [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن قۇمۇل ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. ئارا تۈرۈكنىڭ يەر مايدانى 19،511 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا ، ئۇنىڭ نۇپۇسى 20،000.

== تارىخ ==
خەن سۇلالىسى دەۋرىدە بۈگۈنكى قۇمۇل ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىنى خەنزۇچە &lt;يىۋۇ&gt; (ئاراتۈرۈك) دەپ ئاتايتتى. چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلۇڭ  24 - يىلى  (1759 - يىلى) چىڭ ئوردىسى قۇمۇل كاتبېشى يۈسۈپنى ۋاڭ قىلىپ تەيىنلەپ، ھازىرقى ئارتۈرۈك ناھىيىسى تەۋەسىنى ئۇنىڭغا سۇيۇرغاللىق يېرى قېلىپ بەرگەن. مىنگونىڭ  19 - يىلى  (1930 - يىلى) ئارتۈرۈك تەپتىش ئىدارىسى تەسىس قىلىنىپ، ۋاڭ ئوردىسىغا قاراشلىق جايلاردىكى ئاھالىلەرنى باشقۇرغان. مىنگونىڭ  24 - يىلى ( 1935  - يىلى) باشقۇرۇش ئىدارىسى تەسىس قىلىنىپ، ناھىيىلىك ھۆكۈمەتنىڭ فونكىسىيىسىنى ۋاكالىتەن يۈرگۈزگەن. مىنگونىڭ 32  - يىلى (1943  - يىلى) قۇمۇل ناھىيىسىدىن ئايرىلىپ چىقىپ، ئارتۈرۈك ناھىيىسى قىلىپ قۇرۇلغان. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن ئىلگىرى - ئاخىرى بولۇپ، قۇمۇل ۋالىي مەھكىمىسى، قۇمۇل ۋىلايىتىگە قارىغان.
==جۇغراپىيە==
ئارتۈرۈك ناھىيىسى شەرقىي تەڭرىتاغنىڭ ئېتىكىگە جايلاشقان. شەرقىي تەرىپى موڭغۇلىيە بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 243 كىلومېتىر). شەرقىي جەنۇب تەرىپى  گەنسۇ ئۆلكىسى بىلەن، جەنۇبىي قۇمۇل شەھىرى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 215 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 175 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 19 مىڭ 400 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە بىر بازار، ئالتە يېزا، 26 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيە تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى قۇمۇل دېھقانچىلىق مەيدانلىرىنى باشقۇرۇش ئىدارىسىنىڭ نوم كۆلى دېھقانچىلىق مەيدانى ۋە شىنجاڭ ھەربىي رايونىنىڭ ئارتۈرۈك ھەربىي ئات فېرمىسى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 741 كىلومېتىر كېلىدۇ. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 18 مىڭ 600، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 45.72% نى، خەنزۇلار  48.35% نى، باشقا مىللەتلەر  5.93% نى تەشكىل  قىلىدۇ.      ناھىيىنىڭ يەر تۈزۈلۈشى: غەربىي تەرىپى ئېگىز، شەرقىي تەرىپى پەس، تاغ يېرى 12.8% نى، ئېدىرلىق  27.3%  نى، تۈزلەڭلىك، چۆل 59.9% نى ئىگىلەيدۇ. مۇزلۇقتىن  63ى، چوڭ - كىچىك دەريادىن  23ى بار. تاغ ئارىسىدا  26 يەردە بۇلاق بار، يەر ئۈستى سۇ بايلىقى  72 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۇ بايلىقى  542  مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن يىلپىز، ياۋا تۆگە، قۇلن، قاراتايغان بوغا، قوڭۇر ئېيىق، ياۋا چوشقا، ئارقار، ئۇلار قاتارلىقلار بار. ياۋايى ئۆسۈملۈك ۋە باكتېرىيە بايلىقىدىن چاچ سەي، موگۇ، قارلەيلىسى، چاكاندا، چۈچۈكبۇيا قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقلىردىن گىلائۇبىر تۇزى، كۆمۇر، تۇز، ئالتۇن، تۆمۈر، گرانت قاتارلىقلار بار.   ئارتۈرۈك ناھىيىسى سوغۇق مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 3.6℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپراتۇرىسى  32.6℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 31.9℃، يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن ئاران  1.3 كۈندە ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا  30℃ تىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  3248.5 سائەت.  10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى  2059.4℃، قىروسىز مەزگىلى  154 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  89.0 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2317.8 مىللىمېتىر.   بۇ ناھىيە دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى  12300 گېكتار (184 مىڭ 500 مو). ئورمان كۆلىمى  48 مىڭ  700 گېكتار (731 مىڭ مو)، ئوتلاق كۆلىمى  558 مىڭ  300 گېكتار ( 8 مىليون  375  مىڭ مو)، يەنە دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان 22 مىڭ  700 گېكتار (340 مىڭ مو) قاقاس يەر، ئورمان بىنا قىلىشقا باب كېلىدىغان  3300 گېكتار ( 50 مىڭ مو) قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، پاختا، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا كالا، قوي، تۆگە ئاساس قىلىنىدۇ. سانائىتىدىن ئېلېكتىر ئېنېرگىيىسى، كۆكۆر، ئاشلىق ۋە يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.   ئارتۈرۈك ناھىيىسىنىڭ ئاساس مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. ناھىيە، يېزا تاشيوللىرى ھەر تەرەپكە تۇتىشىدۇ.  1000 پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەتنىڭ خەۋەرلىشىش تورىغا كىرگۈزۈلدى.

== مەمۇرىي رايون ==
*ئارا تۈرۈك بازىرى (伊吾镇)
*تۇزكۆل بازىرى (盐池镇)
*نوم بازىرى (淖毛湖镇)
*ئاداق يېزىسى (苇子峡乡)
*باي يېزىسى (下马崖乡)
*توخۇلۇ يېزىسى (吐葫芦乡)
*نېرىنكىر قازاق ئاپتونوم يېزىسى (前山哈萨克族)(نارىنكىر قازاق اۋىلى‎)

== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==

== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
{{bar box
|title= ئارا تۈرۈك ناھىيىسىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|47.3}}
{{bar percent|[[خەنزۇ مىللىتى|خەنزۇلار]]|red|26.6}}
{{bar percent|[[قازاق مىللىتى|قازاقلار]]|green|21.9}}
{{bar percent|[[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇلار]]|gold|3.9}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|0.3}}}}

== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن كارساڭ خارابىسى، بار قەدىمكى شەھىرى خارابىسى قاتارلىقلار بار. داڭلىق مەنزىرىلىك جايلىرىدىن سارچوقا، غول (بەچىر)، توڭگۇز، كۆتەل، قارلىق چوققا قاتارلىقلار بار.
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قۇمۇل شەھىرى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>mxwm0yry05i9gjaz9mvoonj3jvbb6sf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باركۆل قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5293</id>
    <revision>
      <id>176025</id>
      <parentid>171435</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11819" sha1="kpq4al7l5igt0jxzcyks4d5lfzi36u7" xml:space="preserve">'''باركۆل قازاق''' ئاپتونوم ناھىيىسى [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[قۇمۇل ۋىلايىتى]]تىگە قارايدۇ. باركۆلنىڭ يەر مايدانى 36،947 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا ، ئۇنىڭ نۇپۇسى 100،000.

== تارىخ ==
بارىكۆل قەدىمدە بارىكۆل دۆلىتى دەپ ئاتالغان. غەربىي خەن سۇلالىسىنىڭ شېن جۆ  3  - يىلى (مىلادىن ئىلگىرىكى 59 - يىلى) غەربىي يۇرت قورۇقچىبەگ مەھكىمىسىگە قارىغان. كېيىن ھونلارنىڭ چارۋا باقىدىن  يېرى بولغان. شەرقىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدە غەربىي يۇرت قورۇقچىبەگ مەھكىمىسىگە قارىغان. كېيىن ھونلارغا تەۋە بولغان. شىمالىي سۈي سۇلالىسى دەۋرىدە جورجانلارغا ۋە قاڭقىللارغا قارىغان.   تاڭ سۇلالىسىنىڭ جېنگۇەن  14 - يىلى ( 640 - يىلى) بارىكۆل ناھىيىسى تەسىس قىلىنغان. سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئېۋىرغول ئايمىقىغا قارىغان. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە بېشىبالىق تەۋەسىدە بولغان ۋە بارىكۆل دەپ ئاتىلىشقا باشلىغان. مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۇيراتلارنىڭ خوشۇت قەبىلىسى قولىدا بولغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ كاڭشى  36 - يىلى (1697 - يىلى) ئوردىغا بەيئەت قىلىنغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلۇڭ  25  - يىلى (1760 - يىلى) بارىكۆل بىۋاسىتە قاراشلىق نازارىتى تەسىس قىلىنغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلۇڭ  38 - يىلى ( 1773 - يىلى) جېنشى مەھكمىسى تەسىس قىلىنغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ شيەنفېڭ  5  - يىلى (1855 - يىلى) مەھكىمە ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، جېنشى بىۋاسىتە قاراشلىق نازارىتىگە ئۆزگەرتىلگەن. مىنگونىڭ  2 - يىلى ( 1913 - يىلى) نازارەت بىكار قىلىنىپ، جېنشى ناھىيىسى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. مىنگونىڭ  23 - يىلى ( 1934 - يىلى) قۇمۇل مەمۇرىي رايونىغا قارىغان.  1954 - يىلى بارىكۆل ناھىيىسى دېگەن نامى ئەسلىگە كەلتۈرۈلۈپ، بارىكۆل قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى قىلىپ قۇرۇلغان. ھازىر قۇمۇل ۋىلايىتىگە قارايدۇ.
==جۇغراپىيە==
بارىكۆل قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى تەڭرىتېغىنىڭ شەرقىي بۆلىكىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان. شەرقتىن ئاراتۈرۈك ناھىيىسى بىلەن، غەربتىن مورى قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى بىلەن، جەنۇبتا قۇمۇل شەھىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمالدا موڭغۇلىيە بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 305 كىلومېتىر). شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى  276.4 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى  180.6 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى  38 مىڭ  400 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. ناھىيىگە ئىككى بازار،  10 يېزا،  47 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيە تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى قۇمۇ دېھقانچىلىق مەيدانلىرىنى باشقۇرۇش ئىدارىسىنىڭ ئىككى دېھقانچىلىق (چارۋىچىلىق) مەيدانى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى  709 كىلومېتىر. 1995 يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى  100 مىڭ  800، بۇنىڭ ئىچىدە قازاقلار 28.43% نى، خەنزۇلار  69.78% نى، باشقا مىللەتلەر  1.79% نى تەشكىل قىلىدۇ.    يەر تۈزۈلۈشى: شەرقىي جەنۇبىي ئېگىز، غەربىي شىمالى پەس، يەر تۈزۈلۈشىنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئۈچ تاغ ( بارىكۆل تېغى، موچىنئۇرا تېغى، شەرقىي جۇڭغار تېغى بۆلىكى) ئوتتۇرىسىغا ئىككى ئويمانلىق (بارىكۆل ئويمانلىقى، سەنتاڭخۇ ئويمانلىقى) جايلاشقان. تاغ يېرى 38.9% نى، تۈزلەڭلىك  11.8%  نى، چۆللۈك  49.3%  نى ئىگىلەيدۇ. چوڭ - كىچىك دەرياسىدىن 46  سى بار. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى 271  مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان سۇ بايلىقى مىقدارى 233 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن يىلپىز، قارا تايغان بۇغا، ئارقار، ئۇلار قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك ۋە زەمبۇرۇغ تۈرىدىكى 500 خىلدىن ئاشىدۇ. ئۇنىڭ ئىچىدە قارلەيلىسى، موگۇ ۋە گۈلبۇغۇنلار يايلاقتىكى &lt;ئۈچ گۆھەر&gt; دەپ ئاتىلىدۇ. بايقالغان قېزىلما بايلىقلىرىدىن نېفىت، كۆمۈر، ئاليۇمىن، كۆمۈر، تىتان، ئالتۇن، مىس، گىلابۇئېر تۇزى، تۇز قاتارلىقلار بار.   بارىكۆل قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ  2  - دەرىجىلىك قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 1.0℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  33.5℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 43.6℃. يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن  3.1 كۈندە ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا  30℃ تىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  3213.1 سائەت،  10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى  1735.0℃، قىروسىز مەزگىلى  102 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  203.0 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  1621.0 مىللىمېتىر.   بۇ ناھىيە چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. &lt;قەدىمكى چارۋىچىلىق يۇرتى&gt; دېگەن نامى بار. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 28 مىڭ 600 گېكتار (429 مىڭ مو)، ئورمان كۆلىمى 325 مىڭ 300 گېكتار (4 مىليون 880 مىڭ مو)، ئوتلاق كۆلىمى 1 مىليون 439 مىڭ 300 گېكتار (21 مىليون 590 مىڭ مو)، چارۋىچىلىقتا يايلاقتا چارۋا بېقىشنى ئاساس قىلىدۇ. چارۋىسىدىن قوي، كالا، ئات، تۆگە قاتارلىقلار بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، يالىڭاچ ئارپا، ئارپا، نوقۇت، قىچا، ياڭيۇ قاتارلىقلار بار. سانائەتتە كۆن - خۇرۇم ۋە ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەشنى ئاساس قىلىدۇ.   بارىكۆل قازا ئاپتونوم ناھىيىسىنىڭ ئاساس مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز مۇكەممەللەشمەكتە. ئۆلكە تاشيولى 203 - لىنىيىسى مۇھىم قاتناش غول لىنىيىسى ھېسابلىنىدۇ. 2000 پروگراممىلىق تېلېفون ۋە قۇمۇل - بارىكۆل 2 - دەرىجىلىك نۇر كابىل غول لىنىيىسى پۈتۈن مەملىكەتنىڭ خەۋەرلىشىش تورىغا كىرگۈزۈلدى. بۇ ناھىيىگە جايلاشقان پەسىل خاراكتېرلىك ئېغىز - لاۋ يېمياۋ ئېغىزى شىنجاڭنىڭ موڭغۇلىيە بىلەن سودا قىلىشىدىكى مۇھىم ئېغىزىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.  
== مەمۇرىي رايون ==
* باركۆل بازىرى (باركول قالاشىعى / 巴里坤镇)
* بۇرچۇنچى بازىرى (博尔羌吉镇)
* سەنتاڭخۇ بازىرى (سانتاڭحۋ قالاشىعى / 三塘湖镇)
* كۈيسۇ بازىرى (كۇيسۋ قالاشىعى / 奎苏镇)
* باچاڭزى يېزىسى (باچاڭزى اۋىلى / 八墙子乡)
* خۇايۇەن يېزىسى (حۋايۋان اۋىلى/ 花园乡)
* چوڭ قۇلىنچەرى يېزىسى (ۋلكەن قۋلىنشارى اۋىلى / 大红柳峡乡)
* داخې بازىرى (داحى قالاشىعى / 大河镇)
* سارچوقا يېزىسى (سارشوقى اۋىلى / 萨尔乔克乡)
* شيالوبا يېزىسى (شىيالاۋبا اۋىلى / 下涝坝乡)
* شىرىنزا يېزىسى (شىرىنزى اۋىلى / 石人子乡)
* كۆلياقا يېزىسى (كولبويى اۋىلى / 海子沿乡)

== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
{{bar box
|title= باركۆل قازاق ئاپتونوم ناھىيىسىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[خەنزۇ مىللىتى|خەنزۇلار]]|red|61.2}}
{{bar percent|[[قازاق مىللىتى|قازاقلار]]|green|36.3}}
{{bar percent|[[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]]|yellow|1.6}}
{{bar percent|[[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇلار]]|gold|0.4}}
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|0.2}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|0.3}}}}

== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
بۇ ناھىيىنىڭ مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن شەرقىي خەن سۇلالىسى دەۋرىگە ئائىت رېنشاڭ ئابىدىسى، پېي سېنىڭ ئابىدىسى، تاڭ سۇلالىسى دەۋرىگە ئائىت داخې قەدىمكى شەھىرى قاتارلىقلار بار. داڭلىق مەنزىرىلىك جايلىرىدىن تەڭرىتاغ قارىغايلىق قارلىقى، خىيالىي مەنزىرىلەر، قاراڭغۇ جىلغىدا باھار، دەريا - ئېقىنلار ھاسىل بولغان مەنزىرە، قۇملۇقتىكى بارگاھ قاتارلىقلار بار
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قۇمۇل شەھىرى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>kpq4al7l5igt0jxzcyks4d5lfzi36u7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قاراماي رايونى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5295</id>
    <revision>
      <id>176032</id>
      <parentid>171421</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="964" sha1="mtnlt6bgdn8r0uuu60cz710gplk2376" xml:space="preserve">
'''قاراماي رايونى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر رايونى بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[قاراماي شەھرى]]تىگە قارايدۇ. قاراماينىڭ يەر مايدانى 9،252 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا ، ئۇنىڭ نۇپۇسى 290،000.


== تارىخ ==
==جۇغراپىيە==
== مەمۇرىي رايون ==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قاراماي شەھىرى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>mtnlt6bgdn8r0uuu60cz710gplk2376</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مايتاغ رايونى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5297</id>
    <revision>
      <id>176031</id>
      <parentid>171422</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="975" sha1="a0zbs2djro4a48gee06clsoc5fql5v6" xml:space="preserve">

'''مايتاغ رايونى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر رايونى بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[قاراماي شەھرى]]تىگە قارايدۇ. مايتاغنىڭ يەر مايدانى 400 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا ، ئۇنىڭ نۇپۇسى 60،000 ئەتراپىدا.

== تارىخ ==
==جۇغراپىيە==
== مەمۇرىي رايون ==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قاراماي شەھىرى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>a0zbs2djro4a48gee06clsoc5fql5v6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جەرەنبۇلاق رايونى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5299</id>
    <revision>
      <id>176030</id>
      <parentid>171423</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1127" sha1="6ssparxaii12oi46oak03qyv3eiqdef" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;direction:rtl; font-family: 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'&quot;&gt;
'''جەرەنبۇلاق رايونى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر رايونى بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[قاراماي شەھرى]]تىگە قارايدۇ. جەرەنبۇلاقنىڭ يەر مايدانى 1،272 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا ، ئۇنىڭ نۇپۇسى 60،000.

== تارىخ ==
==جۇغراپىيە==
== مەمۇرىي رايون ==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قاراماي شەھىرى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>6ssparxaii12oi46oak03qyv3eiqdef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئورقۇ رايونى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5301</id>
    <revision>
      <id>176033</id>
      <parentid>171424</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="955" sha1="3ogoftt6ivb3vkhzt6itsy4ynvuicn7" xml:space="preserve">
'''ئورقۇ رايونى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر رايونى بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[قاراماي شەھرى]]تىگە قارايدۇ. ئورقۇنىڭ يەر مايدانى 2،229 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا ، ئۇنىڭ نۇپۇسى 10،000.


== تارىخ ==
==جۇغراپىيە==
== مەمۇرىي رايون ==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قاراماي شەھىرى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>3ogoftt6ivb3vkhzt6itsy4ynvuicn7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خوتەن شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5303</id>
    <revision>
      <id>176024</id>
      <parentid>171436</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11048" sha1="p7ayf8wpl2q52obszljfr2kgi5wlk66" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''خوتەن شەھىرى'''
'''和田市.'''Hotan City
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Hotan mcp.png|center|350x350px]]'''خوتەن شەھىرىنىڭ(قىزىل) خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[شەھەر]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[خوتەن ۋىلايىتى]] 
|-

|'''مىللەتلەر'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
|[[ئۇيغۇر]]
[[خەنزۇ]] 
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]،[[خەنزۇچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|2 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|6 دانە 
|-
|'''كوچا ئىش باشقارمىسى سانى'''
|4 دانە 
|-
|'''نوپۇس'''
|180 مىڭ 
|-
|'''تور بېكەت'''
|[http://www.hts.gov.cn/ خوتەن شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمىتى تورى]
|-
|}
خوتەن شەھىرى [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[خوتەن ۋىلايىتى]]تىگە قارايدۇ. خوتەن تارىختا ئۇدۇن ۋە ئىلچى دەپ ئاتىلىپ كەلگەن، ھازىرقى خوتەن شەھىرى قەدىمدىن تارتىپ بۇ رايوننىڭ ئىقتىساد، مەدەنىيەت مەركىزى بولۇپ كەلگەن.
==ئومۇمى ئەھۋالى==
خوتەن شەھىرى يۇرۇڭقاش دەرياسى بىلەن قاراقاش دەرياسىدىن ھاسىل بولغان تىنما تۈزلەڭلىكىگە جايلاشقان بولۇپ، شەھەر مەركىزىدىن يۇرۇڭقاش دەرياسىغىچە بولغان ئارىلىق نەچچە كىلومىتېرلا كىلىدۇ.  شەرقى تەرىپى لوپ ناھىيىسى بىلەن يۇرۇڭقاش دەرياسى ئارقىلىقلا ئايرىلىپ تۇرىدۇ، غەربى تەرىپى خوتەن ناھىيىسىگە تۇتىشىدۇ، قاراقاش ناھىيە بازىرى خوتەن شەھىرىنىڭ غەربى شىمالىغا جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ بىلەن بولغان ئارىلىقى 20كىلومىتېر كېلىدۇ. شەھەر رايونىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان تاشيول مۇساپىسى  1500 كىلومېتىر، قەشقەر شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 500كىلومىتېر ئەتراپىدا كېلىدۇ.
[[Image:Xoten.jpg|left|thumb|200px]]

==تارىخى==
خوتەن شەھىرى خەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئۇدۇن دۆلىتىنىڭ يېرى بولغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ۋەيسا تۇتۇق مەھكىمىسىگە قارىغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە نامى خوتەن &lt; &gt; دەپ ئاتالغان. مىنگو 2 - يىلى خوتەن ناھىيىسى تەسىس قىلىنغان. 1959 - يىلىغا كەلگەندە خەنزۇچىدىكى &lt; &gt; خېتىگە ئۆزگەرتىلگەن. 1984 - يىلى خوتەن ناھىيىسىنىڭ بىر قىسمى ئايرىلىپ چىقىلىپ خوتەن شەھىرى تەسىس قىلىنغان ھەم خوتەن ۋىلايىتىگە قارىغان

==جۇغراپىيە==
خوتەن شەھىرى يۇرۇڭقاش دەرياسى بىلەن قاراقاش دەرياسىدىن ھاسىل بولغان تىنما تۈزلەڭلىكىگە جايلاشقان. شىمالىي تەرىپى لوپ ناھىيىسى بىلەن دەريا ئارقىلىق ئايرىلىپ تۇرىدۇ، غەربىي تەرىپى خوتەن ناھىيىسىگە تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 27 كىلومېتىر، شەرقىتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 11.5 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى  189 كۋادرات كىلومېتىر.
[[ھۆججەت:Txu-oclc-6654394-nj-44-3rd-ed.jpg|left|thumb|خوتەن_شەھىرى (1971)]]

== مەمۇرىي رايون ==
خوتەن شەھىرى قارمىقىدا جەمئى 2 بازارلىق 6 يېزا، 4 مەھەللە ئىش بېجىرىش باشقارمىسى، 28 ئاھالە كومىتېتى، 58 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار.
ئىككى بازارلىق بولسا:
*1.[[يۇرۇڭقاش بازىرى]]؛
*2.[[لاسكۇي بازىرى]].
ئالتە يېزا بولسا:
*1.[[ئىلچى يېزىسى]]؛
*2.[[گۇجانباغ يېزىسى]]؛
*3.[[تۇساللا يېزىسى]]؛
*4.[[شورباغ يېزىسى]]؛
*5.[[جىيا يېزىسى]]؛
*6.[[ئاقچال يېزىسى]].

تۆت دانە مەھەللە ئىش بېجىرىش باشقارمىسى بولسا نارباغ كوچا باشقارمىسى، گۈلباغ كوچا باشقارمىسى، نۇرباغ كوچا باشقارمىسى، گۇجانباغ كوچا باشقارمىسى.

== ئىقتىساد ==
ئۇزۇندىن بېرى خوتەن شەھىرىنىڭ ئىقتىسادى مۇقىم تۈردە تېز تەرەققى قىلىپ كەلدى. خەلقنىڭ تۇرمۇشى كۈندىن-كۈنگە ياخشىلىنىپ، كىشى-بېشىغا كەلگەن ئوتتۇرىچە كىرىم ئۈزلۈكسىز مۇقىم ئاشتى. 2010-يىلى پۈتۈن شەھەرنىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمى قىممىتى 2مىليارد500مىليون بولۇپ، بۇلتۇرقى ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن %14ئاشقان. يەرلىك مالىيە كىرىمى 250مىليون يۈەنگە يېتىپ، بۇلتۇرقى ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن %41ئاشقان، كىشى-بېشىغا كەلگەن ئوتتۇرىچە كىرىم 3800يۈەنگە يېتىپ، بۇلتۇرقى ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن %14ئاشقان.

== نوپۇس ئەھۋالى ==
خوتەن شەھىرىنىڭ ئومۇمى نوپۇسى380مىڭ(2010-يىلىدىكى 6-قېتىملىق نوپۇس تەكشۈرۈش نەتىجىسى) بولۇپ، ئۇيغۇرلار مۇتلەق كۆپ قىسمىنى ئىگىلەيدۇ. ئۇيغۇرلاردىن باشقا يەنە خەنزۇ، خۇيزۇ، قازاق قاتارلىق 13مىللەت ياشايدۇ.
== ساياھەتچىلىك ==
[[Image:Khotan-melikawat-chicas-d03.jpg|left|thumb|200px]]
بۇ بىر نەچچە يىلدىن بۇيان خوتەننىڭ ساياھەتچىلىكى ئىقتىسادىنىڭ تەرەققىي قىلىشى بىلەن ماس قەدەمدە تېز ھەم مۇقىم تەرەققى قىلدى. خوتەن ئۆزىنىڭ &lt;ئېچىۋېتىلگەن خوتەن، گۈزەل قاشتېشى ماكانى سىزنى قارشى ئالىدۇ&gt; دېگەن شۇئارى بىلەن ساياھەتچى دوستلارنىڭ خوتەندىكى ساياھەت قىزغىنلىقىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ئۈچۈن تىرىشماقتا. ئۇندىن باشقا خوتەن شەھىرىدە خوتەن چۇقۇ بازار چوڭ مەسچىتى، ئات بازىرى رايونى،  كوئىنلۇن باغچىسى، قاشتېشى مەدەنىيەت سېبىلى، قىزىل يۇلتۇز سودا شەھەرچىسىدىكى قۇملۇق كۆزىتىش مۇنارى قاتارلىق ساياھەت نۇقتىلىرى بار بولۇپ، نۇرغۇنلىغان ساياھەتچىلەرنى ئۆزىگە جەلىپ قىلىدۇ.
== مائارىپ ==
خوتەن شەھىرىدە نۇرغۇنلىغان ئىقتىساس ئىگىلىرىنى تەربىيەلەپ چىقىۋاتقان مەكتەپلەر بار، بۇلارنىڭ ئىچىدا كىشىلەر تەرىپىدىن دائىم تىلغا ئېلىنىدىغان ئىككى مەكتەپ بار بولۇپ، ئۇلار شىنجاڭ ئۇيغۇر تېبابىتى ئالىي تېخنىكومى ۋە خوتەن پىداگوگىكا ئالىي تېخنىكومى. ئۇندىن باشقا يەنە نۇرغۇنلىغان كەسپىي مەكتەپلەر بار بولۇپ، ئۇلار خوتەننىڭ تەرەققىياتىغا ئۆزىنىڭ تېگىشلىك تۆھپىلىرىنى قوشماقتا.
1) شىنجاڭ ئۇيغۇر تېبابىتى ئالىي تېخنىكومى: بۇ مەكتەپ خوتەن شەھىرى غەربى بېيجىڭ يولىغا جايلاشقان بولۇپ، 1989-يىلى قورۇلغان. مەكتەپ ئۇيغۇر تىبابىتى تەتقىقاتىدا نۇرغۇنلىغان كۆرىنەرلىك نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈردى، بۇ كەلتۈرگەن نەتىجىلىرى ئۇيغۇر تىبابىتى ساھاسىدە بىر ئابىدە بولۇپ قالغۇسى.  مەكتەپنىڭ بارلىق دەرسلىرى ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلىنىدىغان بولۇپ، ئۇيغۇر تىبابىتىگە ئالاقىدار  ئېچىلغان دەرس جەمئى20دىن ئارتۇق. ئابدۇقادىر مۇئەللىم باش بولۇپ تۈزۈلگەن شىنجاڭ ئۇيغۇر تىبابىتى ئالىي تېخنىكومى ژورنىلى نۇرغۇنلىغان كىشىلەرنىڭ ياقتۇرۇپ ئوقۇشىغا، ئۇيغۇر تىبابىتى ئۈستىدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىۋاتقان كىشىلەرنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا ئېرىشىپ كەلمەكتە.

2) خوتەن پېداگوگىكا ئالىي تېخنىكومى: بۇ مەكتەپمۇ خوتەن شەھىرى غەربى بېيجىڭ يولىغا جايلاشقان بولۇپ، بۇ مەكتەپ 1938-يىلى قۇرۇلغان خوتەن پىداگوگىكا مەكتىپى ئاساسىدا 1978-يىلى خوتەن پېداگوگىكا ئالىي تېخنىكومى بولۇپ  قۇرۇلغان. مەكتەپ ماتېماتىكا، فىزىكا، بىئولوگىيە، خىمىيە، جۇغراپىيە، تەنتەربىيە، ئۇيغۇر تىلى ئەدەبىياتى، تارىخ، خەنزۇ تىلى، ئۇيغۇر تىلى، كومپيوتېر، گۈزەل-سەنئەت، مۇزىكا، سىياسەت نەزەرىيىسى، مائارىپ نەزەرىيىسى قاتارلىق 17كەسىپنى يولغا قويغان بولۇپ، پۇتۈن مەملىكەن دائىرىسىدىن ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىدۇ. مەكتەپتە ھازىر ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچى سانى 5000غا يېتىدىغان بولۇپ، ئوقۇغۇچىلىرى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنى ئاساس قىلىدۇ، يەنە ئاز ساندا خەنزۇ، قازاق، قىرغىز ۋە تاجىك قاتارلىق مىللەت ساۋاقداشلىرىمۇ بار.

== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}


== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:خوتەن ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>p7ayf8wpl2q52obszljfr2kgi5wlk66</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خوتەن ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5305</id>
    <revision>
      <id>176023</id>
      <parentid>171437</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17364" sha1="f32pqnvz8ej4gfmcdxcq1tz4s64p3pr" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=250 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background:; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''خوتەن ناھىيىسى'''
'''和田县.'''Hotan County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Hotan County within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]'''خوتەن ناھىيىسىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[خوتەن ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
[[خەنزۇ]] 
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]،[[خەنزۇچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|2 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|10 دانە 
|-
|'''نوپۇس'''
|300 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
|400 مىڭ 300 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''ناھىيىلىك پارتىكومنىڭ شۇجىسى'''
|لۇ بورەن،卢柏然
|-
|'''ھاكىم'''
|ماخمۇت مامۇت
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|903(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新R  
|-
|'''تور بېكەت'''
|[http://www.smtp.htx.gov.cn/cms// خوتەن ناھىيىلىك خەلق ھۆكۈمىتى تورى]
|-
|}

خوتەن ناھىيىسى [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[خوتەن ۋىلايىتى]]تىگە قارايدۇ. خوتەن ناھىيەسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىغا، قارا قۇرۇم تېغىنىڭ شىمالىي ئېتكىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى خوتەن شەھىرى، لوپ ناھىيىسى، چىرا ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب تەرىپى دەريا ئارقىلىق قاراقاش ناھىيىسى، گۇما ناھىيىسىدىن ئايرىلىپ تۇرىدۇ. شەرقىي جەنۇب تەرىپى شىزاڭ ئاپتونوم رايون بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي جەنۇب تەرىپى كەشمىر(ھىندسىتاننىڭ ئەمەلىي كونتروللىقىدىكى رايون) بىلەن چېگرىلىنىدۇ، (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 150 كىلومېتىر) ، ئومۇمىي يەر مەيدانى 42 مىڭ 700 كۋادرات كىلومېېتىر.

== تارىخى ==
خوتەن ناھىيىسى خەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئۇدۇن دۆلتىنىڭ غەربىي شەھىرى ئىدى. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ۋەيسا تۇتۇق مەھكىمىسىگە تەۋە بولۇپ، ئەنشى باش قورۇقچىبەگ مەھكىمىسىگە قارىغان. چىڭ سۇلالىسى گۇاڭشۇنىڭ  9 - يىلى ( 1883 - يىلى) خوتەن بىۋاسىتە قاراشلىق ئايمىقى تەسىس قىلىنىپ، قەشقەر دوتەي مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگو  2  - يىلى (1913 - يىلى) خوتەن ناھىيىسى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ خوتەن مەمۇرىي رايونى ۋە خوتەن ۋالىي مەھكىمىسىگە قارىغان.  1959 - يىلى نامى خوتەن ناھىيىسى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. ھازىر خوتەن ۋىلايىتىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولۇۋاتىدۇ.
== جۇغراپىيەلىك ئورنى ==
خوتەن ناھىيىسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىغا، قارا قۇرۇم تېغىنىڭ شىمالىي ئېتكىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى خوتەن شەھىرى، لوپ ناھىيىسى، چىرا ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب تەرىپى دەريا ئارقىلىق قاراقاش ناھىيىسى، گۇما ناھىيىسىدىن ئايرىلىپ تۇرىدۇ. شەرقىي جەنۇب تەرىپى شىزاڭ ئاپتونوم رايون بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي جەنۇب تەرىپى كەشمىر (ھىندسىتاننىڭ ئەمەلىي كونتروللىقىدىكى رايون) بىلەن چېگرىلىنىدۇ، (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 150 كىلومېتىر)، ئومۇمىي يەر مەيدانى  42  مىڭ 700 كۋادرات كىلومېېتىر. قارمىقىدا بىر بازار،  11 يېزا،  214 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. بۇيەردە يەنە ئاپتونوم رايونلۇق تۈرمە باشقۇرۇش ئىدارىسىغا بىۋاسىتە قاراشلىق كارخانا - بۇيا كۆمۈر كېنى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى  1520 كىلومېتىر. 1995-يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 231  مىڭ 600 بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار  99.42% نى، خەنزۇلار  0.46% نى، باشقا مىللەتلەر  0.21% نى تەشكىل قىلىدۇ. 

==يەر تۈزۈلۈشى==
جەنۇبىي ئېگىز، شىمالىي پەس، جەنۇبىدا ئېگىز تاغلار سوزۇلۇپ ياتىدۇ. ئوتتۇرا قىسمى بەلۋاغسىمان تىنما تۈزلەڭلىك بولۇپ، تاغلىق رايونى  95% نى، تۈزلەڭلىك  0.14% نى، قۇملۇق  4.86% نى ئىگىلەيدۇ. قارقاش دەرياسى بىلەن يورۇڭقاش دەرياسى بار. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى  679 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىكتىكى يەر ئاستى سۇ بايلىقى مىقدارى 907 مىليون كۇب مېتىر (خوتەن شەھىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ). ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن يىلپىز، ئاق بوغۇز بۆكەن، ئۇلار، قاپلان قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن چۈچۈكبۇيا، ئالقات، يەر مەدىكى (بۆرى سامساق)، توشقان زەدىكى قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن ئالتۇن، قاشتېشى، كۆمۈر، سىڭىرتاش، ھاك تېشى، بېرىللېي، لىتىي، نئوبىي، تانتال قاتارلىقلار بار.
[[Image:Khotan-mercado-d05.jpg|left|thumb|200px]]
==ئىقلىمى==
خوتەن ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 12.2℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  40.6℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 21.6℃، كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  2610.6 سائەت.  10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى  4360.9℃. قىروسىز مەزگىلى  224 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  33.4 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2602.0 مىللىمېتىر. يىللىق ئوتتۇرىچە قاتتىق قۇم ئۇچۇش - بوران چىقىش ۋاقتى  32.9 كۈن. ناھىيىنىڭ يېزا ئىگىلىك ئىشلەپچىقىرىش شارائىتى بىرقەدەر ياخشى. ھازىر  20  مىڭ 600  گېكتار (309 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر،  21 مىڭ  300 گېكتار  (320 مىڭ مو) ئورمانلىق، ئىككى مىليون  302 مىڭ گېكتار ( 11 مىليون  510 مىڭ مو) يايلاق، يەنە 96 مىڭ 700 گېكتار (بىر مىليون 450 مىڭ مو) دېھقانچىلىققىمۇ، ئورمانچىلىققىمۇ باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، شال، كۆممىقوناق، كېۋەز، مېۋە - چېۋە  كۆكتات قاتارلىقلار بار.
==مەمۇرىي رايونلىرى==
خوتنەن ناھىيىسىدە ئىككى بازارلىق، ئون دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[باغچى بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Baghchi Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Baghchi Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |巴格其镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |35
| style=&quot;text-align: center&quot; div |45
| style=&quot;text-align: center&quot; div |307
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[خانئېرىق بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Khaneriq Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Khaneriq Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |罕艾日克镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |35
| style=&quot;text-align: center&quot; div |57
|style=&quot;text-align: center&quot; div |?
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بۇزاق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Buzaq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Buzaq Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |布扎克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |24
| style=&quot;text-align: center&quot; div |27
| style=&quot;text-align: center&quot; div |35.3
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[لايقا يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Layqa Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Layqa Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |拉依喀乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |30
| style=&quot;text-align: center&quot; div |30.5
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[لاڭرۇ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Langru Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Langru Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |朗如乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17
| style=&quot;text-align: center&quot; div |24648
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يېڭىئېرىق يېزىسى (خوتەن ناھىيىسى)|يېڭىئېرىق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yengieriq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Yengieriq Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |英艾日克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |616
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يېڭىئاۋات يېزىسى (خوتەن ناھىيىسى)|يېڭىئاۋات يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yengiawat Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Yengiawat Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |英阿瓦提乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |24
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2404
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سېغىزكۆل يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Seghizkol Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Seghizkol Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |色格孜库勒乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |258.4
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئىسلامئاۋات يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Islamawat Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Islamawat Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |伊斯拉木阿瓦提乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |20
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
|-
|style=&quot;text-align:center|10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تەۋەككۈل يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tewekkul Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Tewekkul Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |塔瓦库勒乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |27
| style=&quot;text-align: center&quot; div |259.6
|-
|style=&quot;text-align:center|11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قاشتېشى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qashteshi Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Qashteshi Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |喀什塔什乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13299
|-
|style=&quot;text-align:center|12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۇزۇنشو يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Uzunsho Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Uzunsho Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |吾宗肖乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
|-
|}
'''ئىزاھات:'''
*2012-يىلى 2-ئاينىڭ 19-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى خانئېرىق يېزىسى خانئېرىق بازىرى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.
*2012-يىلى 5-ئاينىڭ 7-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئۇزۇنشو يېزىسى قۇرۇلغان، يېزىلىق ھۆكۈمەتنىڭ تۇرۇشلۇق ئورنى تاشلىق كەنتىسىدە.

==يېزا ئىگىلىكى==
چارۋىچىلىقى يايلاق چارۋىچىلىقى ئاساس ئورۇندا تۇرىدۇ. چارۋىسىدىن كالا، قوي، ئېشەك قاتارلىقلار بار. پىلىچىلىكىمۇ مەلۇم كۆلەمگە ئىگە. سانائىتىدىن ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، يىپەك تارتىش، سېمونت، پاختا پروكاتلاش، گىلەمچىلىك، ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. بۇنىڭ ئىچىدە &lt;خوتەن قاشتېشى&gt;، &lt;خوتەن گىلىمى&gt;، &lt;خوتەن يىپىكى&gt; يەرلىك ئالاھىدە مەھسۇلات. خوتەن ناھىيىسىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. دۆلەت تاشيولىنىڭ  315 - لىنىيىسى ناھىيىنى كېسىپ ئۆتىدۇ. ناھىيە، يېزىلارنى قورشاپ تۇرغان ئاسفالت يوللارنىڭ ئۇزۇنلۇقى  1000 كىلومېتىرغا يېتىدۇ. ناھىيە بازىرىدىن ئايرودرومىغىچە بولغان ئارىلىق ئالتە كىلومېتىرلا كېلىدۇ. نۇر كابىل ئارقىلىق خەۋەرلىشىش رەسىمىي باشلاندى. پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەت تورىغا كىرگۈزۈلدى.   
== ئىقتىساد ==
[[Image:Khotan-fabrica-alfombras-d06.jpg|left|thumb|200px]]
خوتەن ناھىيىسىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. دۆلەت تاشيولىنىڭ 315-لىنىيىسى ناھىيىنى كېسىپ ئۆتىدۇ. ناھىيە، يېزىلارنى قورشاپ تۇرغان ئاسفالت يوللارنىڭ ئۇزۇنلۇقى 1000 كىلومېتىرغا يېتىدۇ. ناھىيە بازىرىدىن ئايرودرومىغىچە بولغان ئارىلىق ئالتە كىلومېتىرلا كېلىدۇ. نۇر كابىل ئارقىلىق خەۋەرلىشىش رەسىمىي باشلاندى. پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەت تورىغا كىرگۈزۈلدى.
== ساياھەتچىلىك ==
مەدەنىي يادىكارلىقلاردىن مىلىكئاۋات، پوتقان قاتارلىقلار بار. چەكسىز كەتكەن ئۈزۈم كارىدورى. مىڭ يىللىق ياڭاق دەرىخى پادىشاھى،  500 يىللىق ئەنجۈر دەرىخى پادىشاھى قاتارلىق تەبىئىي مەنزىرىلىرى بار. سانائىتىدىن ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، يىپەك تارتىش، سېمونت، پاختا پروكاتلاش، گىلەمچىلىك، ئاشلىق-ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. بۇنىڭ ئىچىدە «خوتەن قاشتېشى» ، «خوتەن گىلىمى» ، «خوتەن يىپىكى» يەرلىك ئالاھىدە مەھسۇلات.
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:خوتەن ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>f32pqnvz8ej4gfmcdxcq1tz4s64p3pr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لوپ ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5307</id>
    <revision>
      <id>176021</id>
      <parentid>171440</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15178" sha1="918xisyrw77lxjbcnt9usryju3anosz" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''لوپ ناھىيىسى'''
'''洛浦县.'''Lop County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Lop within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]'''لوپ ناھىيىسىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[خوتەن ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|3 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|6 دانە 
|-
|'''نوپۇس'''
|220 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 14،287 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''ناھىيىلىك پارتىكومنىڭ شۇجىسى'''
|ۋاڭ يۈجۈن،王玉军
|-
|'''ھاكىم'''
|دىلشات قۇربان
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|903(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新R  
|-
|'''تور بېكەت'''
|[https://web.archive.org/web/20180201100810/http://www.xjlpx.gov.cn/ لوپ ناھىيىلىك خەلق ھۆكۈمىتى تورى]
|-
|}
لوپ ناھىيەسى ]]تارىم ئويمانلىقى[[نىڭ جەنۇبىغا، قاراقۇرۇم تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان. شەرقى ]]چىرا ناھىيىسى]] بىلەن، جەنۇب ۋە غەرب تەرەپلىرى [[خوتەن شەھىرى[[، [[خوتەن ناھىيىسى]]ۋە [[قاراقاش ناھىيىسى]] بىلەن دەريا ئارقىلىق تۇتىشىپ تۇرىدۇ. شىمالى [[ئاقسۇ شەھىرى]]، [[ئاۋات ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 337.5 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 45 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 14287 كۋادرات كىلومېتىر.

== تارىخ ==
لۇپ قەدىمكى دەۋرىدە ئۇدۇن دۆلىتىگە قارىغان. خەن سۇلالىسى دەۋرىدە غەربىي يۇرت قورۇقچىبەك مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. خەن، تاڭ سۇلالىسى دەۋرلىرىدىن كېيىن ئىزچىل تۈردە ئۇدۇن دۆلىتىنىڭ ئىقتىساد، مەدەنىيەت مەركىزى بولۇپ كەلگەن. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 28 - يىلى (1902 - يىلى) خوتەنگە بىۋاسىتە قاراشلىق ئايماقنىڭ يۇرۇڭقاش دەرياسىنىڭ شەرقىدىكى 15 كەنت بىلەن خوتەن ناھىيىسى ئىكىنلەنگەرنىڭ غەربىدىكى 23 كەنىتنى ئايرىپ چىقىپ لوپ ناھىيىسى تەسىس قىلىنىپ، قەشقەر دوتەي مەھكىمىسى خوتەن بىۋاسىتە قاراشلىق ئايمىقىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. مىنگو 9 - يىلى (1920 - يىلى) خوتەن دوتەي مەھكىمىسىگە قارىغان. 2 - يىلى 7 - مەمۇرىي رايونىغا قارايدىغان بولغان. [[جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى]] قۇرۇلغاندىن كېيىن ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ خوتەن ۋالىي مەھكىمىسى، خوتەن ۋىلايىتىگە قارىغان.
==جۇغراپىيە==
لوپ ناھىيىسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە، كوئىنلۇن تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى چىرا ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇب، شىمال تەرىپى خوتەن شەھىرى، خوتەن ناھىيىسى، قاراقاش ناھىيىسى بىلەن دەريا ئارقىلىق ئايرىلىپ تۇرىدۇ. شىمال تەرىپى ئاۋات ناھىيىسى، ئاقسۇ شەھىرى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 337.5 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 45 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 13 مىڭ 600 كۋادرات كىلومېتىر. ئۇنىڭغا ئۈچ بازار، ئالتە يېزا، 238 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ئاپتونوم رايونلۇق سەھىيە نازارىتى باشقۇرۇشىدىكى لوپ ماخاۋ كېسەللىكلىرى دوختۇرخانىسى مۇشۇ يەردە. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1486 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 214 مىڭ 700، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 98.65% نى، خەنزۇلار  1.3% نى، باشقا مىللەتلەر  0.05% نى تەشكىل قىلىدۇ. 
== مەمۇرىي رايون ==
لوپ ناھىيىسىدە ئۈچ بازارلىق، ئالتە يېزا بار بولۇپ، جەمئىي 210 دانە مەمۇرىي كەنتىدىن تەشكىل تاپىدۇ، لوپنىڭ يېزا بازارلىرى تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[لوپ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Lop Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Lop Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |洛浦镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |22
| style=&quot;text-align: center&quot; div |38.5
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سامپۇل بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sampul Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Sampul Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |山普鲁镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |26
| style=&quot;text-align: center&quot; div |30
| style=&quot;text-align: center&quot; div |53.87
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ھاڭگىيا بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Hanggiya Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Hanggiya Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |杭桂镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |38
| style=&quot;text-align: center&quot; div |41
| style=&quot;text-align: center&quot; div |112
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چارباغ يېزىسى (لوپ ناھىيىسى)|چارباغ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Charbagh Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Charbagh Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |恰尔巴格乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |37
| style=&quot;text-align: center&quot; div |42
| style=&quot;text-align: center&quot; div |288
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بۇيا يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Buya Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Buya Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |布牙乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |28
| style=&quot;text-align: center&quot; div |31
| style=&quot;text-align: center&quot; div |73
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ناۋا يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Nawa Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Nawa Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |纳瓦乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |？
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[دول يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Dol Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Dol Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |多鲁乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |31
| style=&quot;text-align: center&quot; div |33
| style=&quot;text-align: center&quot; div |63
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بەشتوغراق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Beshtoghraq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Beshtoghraq Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |巴什托拉格乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |35
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاچچىق يېزىسى (لوپ ناھىيىسى)|ئاچچىق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Achchiq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Achchiq Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿其克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |247.2
|-
|}
[[ھۆججەت:Txu-oclc-6654394-nj-44-3rd-ed.jpg|left|thumb|لوپ ناھىيىسى (1971)]]
'''ئىزاھات:'''
*2012-يىلى 5-ئاينىڭ 7-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن [[ئاچچىق يېزىسى]] قۇرۇلغان.
*2014-يىلى 10-ئاينىڭ 21-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى سامپۇل يېزىسى [[سامپۇل بازىرى]] قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.
*2016-يىلى 11-ئاينىڭ 20-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى ھاڭگىيا يېزىسى [[ھاڭگىيا بازىرى]] قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.

==يەر تۈزۈلۈشى== 
غەربىي جەنۇبىي ئېگىز، شەرقىي شىمالىي پەس بولۇپ، سوقىسىمان ھالەت شەكىللەنگەن. تاغلىق رايون 10.4% نى، تۈزلەڭلىك بوستانلىق  5.6% نى، قۇملۇق  84%  نى ئىگىلەيدۇ. يۇرۇڭقاش دەرياسى، ئاچچىق دەرياسى، ئوتتۇرا قىر دەرياسى قاتارلىق دەريا بار. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى 1 مىليارد  649 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىكتىكى يەر ئاستى سۇ بايلىقى مىقدارى  268 مىليون كۇب مېتىر (ئېچىشقا بولىدىغىنى  80 مىليون كۇب مېتىر). ياۋايى ھايۋان بايلىقىدىن ئاق بوغۇز بۆكەن، ئۇلار، سۇغۇر، ياۋا چوشقا، تىبەت تۈلكىسى قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن توغراق، يۇلغۇن، جىگدە، ئاق تىكەن، ئالقات، چۈچۈكبۇيا، توشقان زەدىكى، چاكاندا قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن كۆمۈر، تۆمۈر، سىڭىرتاش، ھاك تېشى قاتارلىقلار بار. 
==ئىقلىمى==
لوپ ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  12.1℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  40.6℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 21.6℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  2790 سائەت.  10℃  يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 4360.9℃، قىروسىز مەزگىلى  210 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  34.8 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2602 مىللىمېتىر. 
==يېزا ئىگىلىكى==
لوپ ناھىيىسى دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر  24 مىڭ گېكتار ( 359 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر،  98  مىڭ 200  گېكتار (بىر مىليون 473 مىڭ مو) ئورمان،  99 مىڭ  300  گېكتار (بىر مىليون 490 مىڭ مو) ئوتلاق بار. يەنە  84 مىڭ گېكتار (بىر مىليون  260 مىڭ مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان قاقاس يەر، 6700 گېكتار (100 مىڭ مو) ئورمان يېتىشتۈرۈشكەن باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، شال، پۇرچاق، ياغلىق گازىر قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا دېھقانچىلىق رايونى چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. چارۋىسىدىن كالا، قوي، ئېشەك قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، يىپەكچىلىك، پاختا چىقىرىش، سېمونت، گىلەمچىلىك، ئاشلىق - ماي ۋە يېمەكلىكلەرنى پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. بۇنىڭ ئىچىدە گىلەم بىلەن يەرلىك نۇسخىدىكى &lt;ئەتلەس&gt; بىرقەدەر داڭلىق. لوپ ناھىيىسىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. دۆلەت تاشيولىنىڭ 315 - لىنىيىسى ناھىيىنى كېسىپ ئۆتىدۇ. ناھىيە، يېزا يوللىرىنىڭ ھەممىسى ئاسفالىتلاشتۇرۇلغان.. 
== ساياھەتچىلىك ==
مەدەنىي يادىكارلىقلىرىدىن ئاقسېپىل قەدىمىي شەھىرى، ئىمامئاسىم مازىرى، سامپۇل قەدىمىي قەلئە قەبرىستانلىقى، ئاچچىق قەدىمكى دەۋر تۆمۈر تاۋلاش خارابىسى قاتارلىقلار بار. لوپ ناھىيەسىدە ئاقسېپىل قەدىمىي شەھىرى، راۋاق بۇددا بۇتخانىسى خارابىسى، سامپۇل قەدىمكى قەلئە قەبرىستانلىقى، ياڭاق دەرىخى شاھى، ئەنجۈر دەرىخى شاھى، ئمامئاسىم مازىرى، ئاچچىق قەدىمكى دەۋر تۆمۈر تاۋلاش خارابىسى ئۈزۈم تېكى شاھى قاتارلىق مەدەنىيەت يادىكارلىق ئورۇنلىرى ۋە مەنزىرىگاھلار بار.
== سىرتقى ئۇلاش ==


{{شىنجاڭ}}


== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:خوتەن ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>918xisyrw77lxjbcnt9usryju3anosz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قاراقاش ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5317</id>
    <revision>
      <id>176022</id>
      <parentid>171438</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34630" sha1="3jv54y0m6l9q7ejd1kzf8f8whmilfrt" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''قاراقاش ناھىيىسى'''
'''墨玉县.'''Qaraqash County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت:Qaraqash nahiyisining xeritidiki orni(Uyghur).png|center|350x350px]]'''قاراقاش ناھىيىسىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|- style=&quot;background: #D5E6F7; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:1px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;2&quot;&gt;'''ئومۇمىي ئەھۋال'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[خوتەن ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]لار
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى سانى'''
|4 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|12 دانە 
|-
|'''نوپۇس (2015-يىل)'''
|577,391 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-08-08 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
|25,788.66 كۋادىرات كىلومېتىر
|-
|- style=&quot;background: #D5E6F7; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:1px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;2&quot;&gt;'''باشقىلار'''
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|903 (0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新R  
|-
|'''تور بېكەت'''
|[https://web.archive.org/web/20130309035927/http://uy.myx.gov.cn/ قاراقاش ناھىيەلىك خەلق ھۆكۈمىتى ئاممىۋى ئۇچۇر تورى]
|-
|}

'''قاراقاش ناھىيىسى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] ئىچىدىكى ئەڭ چوڭ ناھىيەلەرنىڭ بىرى بولۇپ، مەمۇرى جەھەتتىن [[خوتەن ۋىلايىتى]]گە قارايدۇ. قاراقاشنىڭ يەر مايدانى 25،667 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ، جەنۇپ تەرىپى كوئىنلۇن تاغلىرىغا، شىمال تەرىپى [[تەكلىماكان قۇملۇقى]]غا تۇتىشىدۇ. ئەڭ يېڭى ستاتىستىكىغا ئاساسلاڭاندا، ھازىر قاراقاش ناھىيىسىنىڭ ئومۇمى نوپۇسى 600 مىڭ ئەتراپىدا بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار ئومۇمى نوپۇسنىڭ %98نى ئىگىلەيدۇ.

== تارىخ ==
قاراقاش خەن، تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۇدۇن دۆلىتىنىڭ يېرى ئىدى. مىنگو  8 - يىلى ( 1919 - يىلى) خوتەن ناھىيىسىدىن ئايرىپ چىقىپ ناھىيە تەسىس قىلىنىپ نامى قاراقاش دەپ ئاتالغان ھەم قەشقەر دوتەي مەھكىمسىگە قارىغان.  2 - يىلى خوتەن دوتەي مەھكىمىسىگە قارايدىغان بولغان. كېيىن خوتەن  7 - مەمۇرىي رايونىغا قارىغان جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ، خوتەن ۋالىي مەھكىمىسى، خوتەن ۋىلايىتىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان.
قاراقاش ناھىيىسى تارىختا قاراقاش دەپ ئاتالغان، يىپەك يۇلىدىكى مۇھىم قاتناش تۈگۈنى، چىيەن لۇڭ دەۋىرىنىڭ 27-يىللىرى (1762-يىلى)  قەشقەردە جەنۇبى شىنجاڭدىكى 8 شەھەرگە ياردەمچى باش ۋەزىر تەسىس قىلىنغان، خۇتەن شۇ 8شەھەرنىڭ بىرى بۇلۇپ، قاراقاش خۇتەننىڭ قارمىقىدا ئىدى، 1919يىلى قاراقاش رەسمى قاراقاش ناھىيىسى قىلىپ تەسىس قىلىندى. مىنگو دەۋىرىدە قاراقاش خۇتەننىڭ 7-مەمۇرى باشقۇرۇش مەھكىمىسىگە قارايتتى، جۇڭخۇا خەلق جومھۇرىيتى قۇرۇلغاندىن كىيىن خۇتەن ۋىلايەتلىك مەمۇرى مەھكىمىگە قارايدىغان بۇلدى.

==جۇغراپىيە==
قاراقاش ناھىيىسى تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ چېتىگە، شەرقىي تەرىپى خوتەن ناھىيىسى، لوپ ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب تەرىپى گۇما ناھىيىسى، مارالبېشى ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى ئاۋات ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 319.5 كىلومېتىر. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 45 ～ 5.112 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى  23  مىڭ 100 كۋادىرات كىلومېتىر. ناھىيىگە بىر بازار،  15 يېزا،  362  كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. تەۋەسىدە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى خوتەن دېھقانچىلق مەيدانلىرىنى باشقۇرۇش ئىدارسىنىڭ بىر تۇەن - مەيدانى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1535 كىلومېتىر.

قاراقاش ناھىيىسى خۇتەن قاراقاش لۇپ بۇستانلىقىنىڭ بىر قىسمى. شەرىقتىن قاراقاش دەرياسى ئارقىلىق خۇتەن ناھىيىسى بىلەن چىگىرلىنىدۇ، غەرىبى تەرىپى چۆل باياۋان بۇلۇپ، گوما ناھىيىسى بىلەن چىگىرلىنىدۇ، جەنۇبى تەرىپىنى قارقۇرۇم كوئىنلۇن تىغىنىڭ ئىتىكى ئۇراپ تۇرىدۇ، شىمالى تەرىپى تەكلىماكان قۇملۇقى ئارقىلىق ئاۋات ناھىيسى بىلەن قۇشنا كىلىدۇ، شەرىق غەرىپ كەڭلىكى 45- 112.5 كىلۇمىتىر، جەنۇپ شىمال ئۇزۇنلۇقى 319.5 كىلۇمىتىر، ئۇمۇمى كۈلۈمى 23098.5 كىۋادىرات كىلۇمىتىر، 1 بازار، 15 يىزىدىن تەركىپ تاپقان. يەر شارائىتى جەنۇپ تەرىپى ئىگىز شىمالى تەرىپى پەس بۇلۇپ ، يەر شەكلى ئۈچخىلغا ئايرىلغان ، جەنۇبى قىسمى ئىگىز – پەس تاغلىق رايۇن، ئۇتتۇرا قىسمى كەلكۈن تىنما تۈزلەڭلىكى بۇلۇپ ئاساسى يىزا ئىگىلىك تىرىقچىلىق رايۇنى، غەرىبى شىمال قىسمى قۇملۇق تۈزلەڭلىك بۇلۇپ چۇڭ كۈلەمدە تەبىئى تۇغراق ۋە يۇلغۇنلار يىتىشكەن. پۈتۈن ناھىيىدە 1مىلىيۇن 600مۇ تىرىلغۇيەر (ئىشلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش تۈۋەنى 47-تۈۋەننىمۇ ئۈز ئىچىگە ئالىدۇ)، 239مىڭمۇ يايلاق بار، ناھىيىمىز چىگىرسىدە ئۇلۇغئاتا، دۇۋا، كوئىنلۇن تاغلىرىنىڭ تارماق تاغ تىزمىلىرى، 2دەريا، 14 ئۆستەڭ، 5سۇ بۇلاق بۇلۇپ، يەر يۈزى سۇ بايلىقى 1مىلىيارىت 218مىلىيۇن كوپمىتىر، ھاۋارايى ئىسسىق قۇرغاق. يىللىق ئۇتتۇرچە تىمپىراتۇرسى 11.3سىلسىيەگىرادۇس، 1-ئاينىڭ ئۇتتۇرچە تىمپىراتۇرسى نۈلدىن تۈۋەن 6.5سىلسىيەگىرادۇس، 7-ئاينىڭ ئۇتتۇرچە تىمپىراتۇرسى 24.8سىلسىيەگىرادۇس، ئەڭ تۈۋەن تېمپېراتۇرا نۆلدىن تۈۋەن 18.7سىلسىيەگىرادۇس، يىللىق ئۇتتۇرچە ھۆل يىغىن مىقدارى 36.2 مىللىمېتىر، قىرۇۋسىز مەزگىل 177كۈن، ئەتىياز ياز پەسلىدە بۇران، چاڭ تۇزان كۆپ بۇلۇپ، كۈپىنچە غەرىبى شىمال ۋە غەرىپ شامىلى كۆپ چىقىدۇ.
    
==يەر تۈزۈلۈشى==
جەنۇبتىن شىمالغا پەسىيىپ بارىدۇ. جەنۇبىي تاغلىق رايون، ئوتتۇرا قىسمى يەلپۈگسىمان تىنما تۈزلەڭلىك. شىمالىي قۇملۇق، تاغلىق رايون  8.6% نى، تۈزلەڭلىك  4.7% نى، قۇملۇق  86.7% نى ئىگىلەيدۇ. قاراقاش دەرياسى خوتەن ناھىيىسى بىلەن ئورتاق پايدىلىنىدىغان دەريادۇر. يەر ئۈستى بايلىقى  21 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىكتىكى يەر ئاستى سۇ بايلىقى مىقدارى 372 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئاق بوغۇز بۆكەن، ياۋ چوشقا، ياۋا توشقان، تازقارا قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن توغراق، يولغۇن قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقلىرىدىن ئالتۇن، قاشتېشى، ئالماس قاتارلىقلار بار.
==يېزا ئىگىلىكى==
{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Muhammad Amin Bughra.jpg|center|250x250px]]'''رەسىمدە[[مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا]]'''
|-
|}
قاراقاش ناھىيىسىنىڭ يېزا ئىگىلىكى بىرقەدەر تەرەققىي قىلغان. ھازىر  33 مىڭ  500 گېكتار  (503 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر،  84 مىڭ  300 گېكتار (بىر مىليون  265 مىڭ مو) ئورمانلىق،  2700 گېكتار (40 مىڭ  500 مو) يايلاق بار. يەنە  10  مىڭ 900 گېكتار ( 163 مىڭ مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان قاقاس يەر،  79 مىڭ  500  گېكتار (بىر مىليون 193 مىڭ مو) ئورمان يېتىشتۈرۈشكە باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كېۋەز، شال، كۆممىقوناق، مېۋە - چېۋە قاتارلىقلار بار. قەغەز ياڭاق ئالاھىدە مەھسۇلات ھېسابلىنىدۇ. چارۋىچىلىق دېھقانچىلىق رايونى چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. چارۋىسىدىن كالا، قوي، ئېشەك قاتارلىقلار بار. پىلچىلىكمۇ مەلۇم كۆلەمگە ئىگە. سانائىتىدىن ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، پاختا چىقىرىش، يىپەك تارتىش، ئاشلىق - ماي ۋە يېمەكلىكلەرنى پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.   قاراقاش ناھىيىسىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى تەدىرىجىي ياخشىلانماقتا. دۆلەت تاشيولىنىڭ  315  - لىنىيىسى ناھىيىنى كېسىپ ئۆتىدۇ. ناھىيە - يېزا يوللىرى تەرەپ - تەرەپكە تۇتاشتۇرۇلغان بولۇپ، ھەممىسىگە قاراماي ياتقۇزۇلغان. پروگراممىلىق تېلېفون تۇتاشتۇرۇلۇپ، پۈتۈن مەملىكەت تورىغا كىرگۈزۈلدى.

==ھاۋا كىلىماتى==
قاراقاش ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  11.6℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 40.6℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 12.5℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2829.9 سائەت.  10℃  يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 4360.9℃. قىروسىز مەزگىلى  217 كۈن.  يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 41.3  مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1736.1 مىللىېمتىر. قاراقاش ناھىيىسىنىڭ كىلىماتى مۇتىدىل، قۇرغاق، چۆللۈك ئىقلىمىغا تەۋە بۇلۇپ، تۆت پەسىل ئىنىق ئايرىلغان، ياز پەسلىدە قاتتىق ئىسسىق، قۇرغاق ھۆل يىغىن كەمچىل بۇلىدۇ، ئەتىياز پەسلىدە تېمپېراتۇرىنىڭ ئۆرلىشى ، كۈز پەسلىدە تېمپېراتۇرىنىڭ تۈۋەنلىشى تىز بۇلىدۇ، ھۆل يىغىن مىقدارى ئاز قۇياش نۇرىنىڭ چۈشۈش ۋاقتى ئۇزۇن، قىراۋ چۈشۈش ۋاقتى ئاز، كۈندۈز كىچىنىڭ تېمپېراتۇرا پەرىقى چۇڭ. يىللىق ئۇتتۇرچە تىمپىراتۇرا 11.3سىلسىيەگىرادۇس، 1-ئاينىڭ ئۇتتۇرچە تىمپىراتۇرسى نۈلدىن تۈۋەن 6.5سىلسىيەگىرادۇس، 7-ئاينىڭ ئۇتتۇرچە تىمپىراتۇرسى 24.8سىلسىيەگىرادۇس، ئەڭ تۈۋەن تېمپېراتۇرا نۆلدىن تۈۋەن 18.7سىلسىيەگىرادۇس، يىللىق ئۇتتۇرچە ھۆل يىغىن مىقدارى 36-37 مىللىمېتىرغىچە، ھورلىنىش مىقدارى 2239 مىللىمىتىر، پۈتۈن بىر يىلدا قىراۋ چۈشۈش ۋاقتى ئاساسەن يۇقدىيەرلىك بۇلۇپ، 210كۈن ئەتىراپىدا چاڭ تۇزانلىق ھاۋارايى كۈرىلىدۇ، يىلدا كۈن نۇرىنىڭ چۈشۈش ۋاقتى 2655 سائەتكە يىتىدۇ. 

== مەمۇرىي رايون ==
قاراقاش ناھىيىسىدە 4 بازارلىق، 12 يېزا بار بولۇپ، 4 بازار بولسا [[قاراقاش بازىرى]]، [[قاراساي بازىرى]]، [[كۇيا بازىرى]] ۋە [[زاۋا بازىرى]]. 

12 يېزا بولسا [[تۈۋەت يېزىسى]]، [[يېڭىيەر يېزىسى (قاراقاش ناھىيىسى)|يېڭىيەر يېزىسى]]، [[كاۋاك يېزىسى]]، [[پۇرچاقچى يېزىسى]]، [[قوچى يېزىسى]]، [[ياۋا يېزىسى]]، [[ماڭلاي يېزىسى]]، [[ئۇرچى يېزىسى]]، [[توخۇلا يېزىسى (قاراقاش ناھىيىسى)|توخۇلا يېزىسى]]، [[جاھانباغ يېزىسى]]، [[ئاقساراي يېزىسى]] ۋە [[سايباغ يېزىسى (قاراقاش ناھىيىسى)|سايباغ يېزىسى]]دىن ئىبارەت.
* 1)[[قاراقاش بازىرى]]
قاراقاش بازارى قاراقاش ناھىيسىنىڭ ئوتتۇرا شەرىق قىسمىغا جايلاشقان بۇلۇپ، شەرقى قىسمى قاراقاش دەرياسى ۋە خوتەن ناھىيسى بىلەن چىگىرلىنىدۇ؛ شىمال تەرىپى تۈۋەت يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، جەنۇپ تەرەپى جاھانباغ يېزىسى، توخۇلا يېزىسى بىلەن چىگىرداش بۇلۇپ، غەرىپ تەرىپى ماڭلاي يېزىسى، پۇچاقچى يېزىسى بىلەن چىگىرداش. شەرقى ′43°79 ～′45°79، شىمالى′18°37 ～′15°37، ئومومى كۈلۈمى 34 كودىرات كىلومېتىر، تېرىلغۇ كۈلۈمى 20251مو، كېشى بېشى تېرىلغۇ كۆلۈمى 0.56مو. 
* 2)[[قاراساي بازىرى]]
قاراساي بازىرى ناھىيە بازىرىنىڭ غەربىدا بولۇپ، ناھىيە بازىرىدىن ㏎33 كىلىدۇ، شىمالى تەكلىماكان قۇملىقى ئارقىلىق ئاقسۇ ئاۋات ناھىيىسى بىلەن، شەرقى 47-تۈەن بىلەن، شەرقى جەنۇبى كۇيا، پۇچاقچى يېزىلىرى بىلەن،  غەربى ياۋا يېزىسى بىلەن چىگرالىنىدۇ. ئومۇمى كۆلىمى 3902كۆۋادىرات كېلومېتىر ، تېرىلغۇ كۈلۈمى 58مىڭ 913مو، كىشى بېشىغا توغرا كىلىدىغان ئوتتۇرىچە تېرىلغۇكۈلەم 1.63مو.
* 3)[[كۇيا بازىرى]]
كۇيا بازىرى قاراقاش ناھىيسىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان بۇلۇپ، يېزىلق ھۆكۈمەت كۇيا بازىرىغا جايلاشقان، ناھىيە بىلەن بولغان ئارلىقى 10 كىلومتىر، شەرقى ماڭلاي يېزىسى، پۇچاقچى يېزىسى بىلەن چىگىرلىنىدۇ؛ جەنۇپ تەرىپى ئاقساراي يېزىسى، زاۋا يېزىسى بىلەن قوشنا؛ غەرپ تەرىپى قاراساي ئۆستىڭى، ئۇرچى يېزىسى بىلەن ئايرىلىپ تۇرىدۇ؛ شىمال تەرەپى قاراساي يېزىسى بىلەن قوشنا، شەرقى ′35°79 ～′39°79، شىمالى ′13°37 ～′21°37، يەر شەكلى جەنۇپ تەرىپى ئېگىز، شىمال تەرىپى تۈۋەن، دېڭىز يۈزىدىن ئىگىزلىكى 1311～1340مىتىر، ئومومىي كۈلىمى 75كۇۋادىرات كىلومىتىر، تېرىلغۇ كۈلىمى 47مىڭ 265مو، كىشى-بېشى ئىگەللەيدىغان تېرىلغۇ كۈلىمى 1.19مو.
*4)[[زاۋا بازىرى]]
زاۋا بازىرى[[ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] [[خوتەن ۋىلايىتى]] دىكى قاراقاش ناھىيىسى بازىرىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا 12 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان. 2012-يىلى ئۆزگەرتىپ زاۋا بازىرى قىلىنغان. تەۋەسىدە دۆلەت دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان مەدەنىيەت يادىكارلىقى «شاخلىق فېئودال قورۇق خارابىسى» بار.

* 1)[[تۈۋەت يېزىسى]]
تۈۋەت يېزىسى ناھىيە بازىرىنىڭ شىمالىدا بولۇپ، ناھىيە بازىرىدىن ㏎9 كىلىدۇ، شەرقى قاراقاش دەرياسى ئارقىلىق خوتەن ناھىيىسى بىلەن ، جەنۇبى قاراقاش بازىرى بىلەن،  شىمالى يېڭىيەر يېزىسى بىلەن، غەربى پۇچاقچى،قوچى يېزىسى ۋە 47-تۈۋەننىڭ 1-،2-لىيەنى بىلەن چىگرالىنىدۇ. ئومۇمى كۆلىمى 47كۆۋادىرات كېلومېتىر ، تېرىلغۇ كۈلۈمى 31مىڭ 974مو، كىشى بېشىغا توغرا كىلىدىغان ئوتتۇرىچە تېرىلغۇكۈلەم 1.44مو.
[[Image:Khotan-melikawat-ruinas-d04.jpg|left|thumb|350px|قاراقاش يېڭىيەر يېزىسىدىكى مىلىكاۋات خارابىلىكى]]
* 2)[[يېڭىيەر يېزىسى (قاراقاش ناھىيىسى)|يېڭىيەر يېزىسى]]
يېڭىيەر يېزىسى ناھىيە بازىرىنىڭ شىمالىدا بولۇپ، ناھىيە بازىرىدىن ㏎12 كىلىدۇ، شەرقى قاراقاش دەرياسى ئارقىلىق خوتەن ناھىيىسى بىلەن ، جەنۇبى تۈۋەت يېزىسى بىلەن،  شىمالى كاۋاك يېزىسى بىلەن، غەربى قوچى يېزىسى ۋە 47-تۈۋەننىڭ 1-،2-لىيەنى بىلەن چىگرالىنىدۇ. ئومۇمى كۆلىمى 74كۆۋادىرات كېلومېتىر ، تېرىلغۇ كۈلۈمى 21مىڭ 217مو، كىشى بېشىغا توغرا كىلىدىغان ئوتتۇرىچە تېرىلغۇكۈلەم 1.95مو.
* 3)[[كاۋاك يېزىسى]]
كاۋاك يېزىسى ناھىيە بازىرىنىڭ شىمالىدا بولۇپ، ناھىيە بازىرىدىن ㏎54 كىلىدۇ، شەرقى قاراقاش دەرياسى ئارقىلىق  خوتەن ناھىيىسى بىلەن ، جەنۇبى يېڭىيەر يېزىسى، بىلەن،  شىمالى تەكلىماكان قۇملىقى ئارقىلىق ئاقسۇنىڭ ئاۋات ناھىيىسى بىلەن ، غەربى قوچى يېزىسى بىلەن چىگرالىنىدۇ. ئومۇمى كۆلىمى 12مىڭ373كۆۋادىرات كېلومېتىر ، تېرىلغۇ كۈلۈمى 23مىڭ 225مو، كىشى بېشىغا توغرا كىلىدىغان ئوتتۇرىچە تېرىلغۇكۈلەم 2.37مو.
* 4)[[پۇرچاقچى يېزىسى]]
پۇچاقچى يېزىسى ناھىيە بازىرىنىڭ غەربىدە بولۇپ، ناھىيە بازىرىدىن ㏎6 كىلىدۇ، شەرقى قاراساي يېزىسى بىلەن ، جەنۇبى ماڭلەي يېزىسى، قاراقاش بازىرى بىلەن،  شىمالى قوچى يېزىسى بىلەن، غەربى كۇيا يېزىسى بىلەن چىگرالىنىدۇ. ئومۇمى كۆلىمى 64كۆۋادىرات كېلومېتىر ، تېرىلغۇ كۈلۈمى 35مىڭ 597مو، كىشى بېشىغا توغرا كىلىدىغان ئوتتۇرىچە تېرىلغۇكۈلەم 1.19مو.
* 6)[[قوچى يېزىسى]] 
قوچى يېزىسى ناھىيە بازىرىنىڭ شىمالىدا بولۇپ، ناھىيە بازىرىدىن ㏎11 كىلىدۇ، شەرقى تۈۋەت يېزىسى،47-تۈەننىڭ 1-،2-لىيەنى، يېڭىيەر يېزىسى،كاۋاك يېزىسى بىلەن،  شىمالى تەكلىماكان قۇملىقى ئارقىلىق ئاقسۇ ئاۋات ناھىيىسى بىلەن، غەربى پۇچاقچى،قاراساي، 47-تۈەن بىلەن چىگرالىنىدۇ. ئومۇمى كۆلىمى 2669كۆۋادىرات كېلومېتىر ، تېرىلغۇ كۈلۈمى 28مىڭ 688مو، كىشى بېشىغا توغرا كىلىدىغان ئوتتۇرىچە تېرىلغۇكۈلەم 1.21مو
* 7)[[ماڭلاي يېزىسى]]
ماڭلاي يېزىسى قاراقاش ناھىيسىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان بۇلۇپ، يېزىلىق ھۆكۈمەت ناھىيە بازىرىدىن 5كىلومىتىر يىراقلىقتا، شەرقى قاراقاش بازارى، غەربىي كۇيا يېزىسى بىلەن يېقىن؛ شىمالى پۇچاقچى يېزىسى تۇتىشىدۇ؛ جەنۇبى توخۇلا يېزىسى، ئاقساراي يېزىسى بىلەن چىگىرلىنىدۇ.  شەرقى ′43°79 ～′39°79، شىمالى ′18°37 ～′5°37، ئومومىي كۈلىمى24 كۇۋادىرات كىلومىتىر. پۈتۈن يېزىنىڭ ئومومىي تېرىلغۇ كۈلىمى 19مىڭ 322مو، كىشى-بېشى ئوتتۇرچە تېرىلغۇ كۈلىمى 0.95مونى ئىگەللەيدۇ.
* 8)[[ئۇرچى يېزىسى]]
ئۇرچى يېزىسى [[خوتەن ۋىلايىتى]] قاراقاش ناھىيە بازىرىنىڭ غەربىي قىسمىغا جايلاشقان، يېزىلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جاينىڭ ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 16.5 كىلومېتىر كېلىدۇ. 
* 9)[[توخۇلا يېزىسى (قاراقاش ناھىيىسى)|توخۇلا يېزىسى]]
توخۇلا يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى [[خوتەن ۋىلايىتى]][[ قاراقاش ناھىيىسى]] نىڭ ئوتتۇرسىغا جايلاشقان.  يېزىلىق ھۆكۈمەتنىڭ تۇرۇشلۇق جايى بازاربويى كەنتى، ناھىيە بازىرىنىڭ شەرقىي جەنۇبى بىلەن بولغان ئارلىقى 6 كىلومېتىر، 315-دۆلەت تاشيولى دائىرىسىنى توغرسىغا كېسىپ ئۆتكەن.
* 10)[[جاھانباغ يېزىسى]]
جاھانباغ يېزىسى ناھىيە بازىرىنىڭ جەنۇبىدا بولۇپ، ناھىيە بازىرىدىن ㏎9 كىلىدۇ، بازارلىق، توخۇلا، ئاقساراي بىلەن چىگرالىنىدۇ. شەرقى تەرىپى قاراقاش دەرياسىغا، جەنۇبىي قاراقۇرۇم تېغىنىڭ چۆللىكىچە تۇتىشىدۇ، ئومۇمى كۆلىمى 45.3كۆۋادىرات كېلومېتىر.جاھانباغ يېزىسى ئازاتلىقتىن ئىلگىرى داراسكال ۋە شەيدۇللا يېزىلىرىنى كۆرسىتەتتى. يېڭى جوڭگۇ قۇرۇلغاندىن كېيىن 1956- يىلغىچە دۆڭ داراسكال، داراسكال، ئىششىقلا، ئىشتاچى، ئېلىشبېشى قاتارلىق يېزىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالدى.
* 11)[[ئاقساراي يېزىسى]]
ئاقساراي يېزىسى [[قاراقاش ناھىيىسى ]]نىڭ جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان، يېزىلىق ھۆكۈمەتنىڭ تۇرۇشلۇق جايى ئالۋا كەنتىدە بولۇپ [[قاراقاش بازىرى]] بىلەن بولغان ئارلىقى 17 كىلومېتىر. جەنۇبى ئېگىز شىمالى پەس، شىمال تەرىپى كەڭ جەنۇب تەرىپى تار بولۇپ، تەتۈر ئۈچ بۇلۇڭ شەكلىدە. شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى 5 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى 13 كىلومېتىر. 
* 12)[[سايباغ يېزىسى (قاراقاش ناھىيىسى)|سايباغ يېزىسى]]
ياۋا يېزىسى ناھىيە بازىرىنىڭ جەنۇبىدا بولۇپ، ناھىيە بازىرىدىن ㏎25 كىلىدۇ، شەرقى قاراساي يېزىسى بىلەن، غەربى گۇما ناھىيىسى بىلەن ، شىمالى تەكلىماكان قۇملىقى ئارقىلىق ئاقسۇ ئاۋات ناھىيىسى بىلەن، غەربى شىمالى قەشقەرنىڭ مارالۋېشى ناھىيىسى بىلەن،جەنۇبى ئۇرچى يېزىسى بىلەن چىگرالىنىدۇ. ئومۇمى كۆلىمى 3332كۆۋادىرات كېلومېتىر ، تېرىلغۇ كۈلۈمى 48547مو،كىشى بېشىغا توغرا كىلىدىغان ئوتتۇرىچە تېرىلغۇكۈلەم 1.65مو.

== ئىقتىساد ==
قاراقاش ناھىيىسىنىڭ تەرەققىياتى ئىسلاھات ئىشىكنى ئېچىۋېتىلگەندىن بۇيان، بولۇپمۇ 2000-يىلدىن بېرى ناھايىتىمۇ تىز بولدى، 2000-يىلى قاراقاشنىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمى قىممىتى 561مىليۇن، 2004-يىلى 830مىليۇن، 2010-يىلى 1مىليارد 130مىليۇن بولۇپ، كىشى بېشىغا توغرا كىلىدىغان يىللىق ئوتتىرىچە كىرىم 3100 يۈەنگە يەتتى.قاراقاش ناھىيىسىنىڭ 2008-يىلى ئىشلەپچىقىرىش ئۇمۇمى قىممىتى 1مىلىيارت 355مىلىيۇن يىۋەن بۇلۇپ ئىشىش نىسپىتى %10.6 . بۇنىڭ ئىچىدە بىرىنچى كەسىپتىن قىلىنغان كىرىم 651 مىلىيۇن يىۋەن، ئۇخشاش مەزگىلدىكىدىن %6.4: ئىككىنچى كەسىپتىن 211 مىلىيۇن يىۋەن كىرىم قىلىنىپ، ئۇخشاش مەزگىلدىكىدىن %36.6: ئۈچىنچى كەسىپتىن قىلىنغان كىرىم 493 مىلىيۇن يىۋەن، ئۇخشاش مەزگىلدىكىدىن %7.7 ئاشقان: پۈتۈن ناھىيىنىڭ باغ ئورمانچىلىق ئۇمۇمى كۈلۈمى 346800مۇ قۇتان قالدۇق سانى 1مىلىيۇن 79100 تۇياق، ئاشلىق ئومۇمى مەھسۇلاتى 243100 تۇننا، يىزىلارنىڭ كىشى بىشى ئۇتتۇرچە ساپ كىرىمى 1994.44 يىۋەنگە يەتتى.

== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
قاراشنىڭ ئۇچقاندەك تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ ناھىيە بازىرى ئىچىدە نۇرغۇنلىغان ھەيۋەتلىك، كۆركەم قۇرۇلۇشلار بارلىققا كەلدى. قاراقاش مىللىي سودا كوچىسى بۇنىڭ ئىچىدىكى ساياھەتچىلەرنى جەلىپ قىلىش كۈچى ئەڭ كۈچلۈك بولغان ئىمارەتلەرنىڭ بىرى، بۇ قۇرۇلۇش ئالدى ئۆزىنىڭ مىللىي تۈسى بىلەن، ئۇنىڭدىن قالسا قۇرۇلۇش كۆلىمىنىڭ چوڭلۇقى بىلەن داڭلىق. ئۇندىن باشقا قاراقاش گۈللۈك ئوتۇراق رايونى، قاراقاش سارىيى، ئۈمىد سودا شەھەرچىسى قاتارلىق قۇرۇلۇشلارمۇ قاراقاشنىڭ ھازىرقى تەرەققىياتىغا پاكىت بولالايدۇ.

== نوپۇس ئەھۋالى==
قاراقاش ناھىيىسىنىڭ 2008-يىلى يىل ئاخىرغىچە بۇلغان ئۇمۇمى نۇپۇسى 484700 (بىڭتىۋەن نۇپۇسىنىمۇ ئۈز ئىچىگە ئالىدۇ). ئاھالىسى ئۇيغۇر مىللىتىنى ئاساس قىلىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 472100 بۇلۇپ ئۇمۇمى نۇپۇسنىڭ %97.4 تىنى خەنزۇلار 12400بۇلۇپ %2.56 تىنى، باشقا مىللەتلەر %0.04 تىنى ئىگەللەيدۇ. 
قاراقاش ناھىيىسىنىڭ ھازىرقى ئومۇمى نوپۇسى 520مىڭ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار ئومۇمى نوپۇسنىڭ %98.1نى ئىگەللەيدۇ، باشقا مىللەتلەر %1.9نى ئىگىلەيدۇ.

== ساياھەتچىلىك ==
قاراقاش ناھىيىسىنىڭ ساياھەتچىلىكى خوتەن ۋىلايىتىدىلا ئەمەس، پۈتكۈل شىنجاڭدا داڭلىق، ھەر يىلى نەچچە مىڭلىغان رايون ئىچى ۋە سىرتىدىكى ساياھەتچىلەر بۇ قەدىمى جايغا ساياھەت ۋە تەكشۈرۈشكە كىلىدۇ. 2011-يىلى 7-ئايدا خوتەن قاشتېشى بايرىمى قاراقاش ناھىيىسىدە ئۆتكۈزۈلگەن بولۇپ، نۇرغۇنلىغان ئىچكىرى ئۆلكىلىك ۋە چەتئەلللىك ساياھەتچىلەر بۇ يەرگە كىلىپ بۇ دىياردىكى خەلقنىڭ ئۈزىگە خاس ئۆرپ-ئادىتىگە ۋە تۇرمۇشىغا يۇقىرى باھالارنى بەردى. قاراقاشنىڭ قەدىمى يادىكارلىقلىرىمۇ ناھايىتى كۆپ بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە مازار تاغ قەدىمى قەلئەسى بىلەن شاھلىق بەگلىك قورۇقى ئۆزىنىڭ تارىخى ۋە مەدەنىيەت قىممىتى بىلەن مەشھۇردۇر.

قاراقاشنىڭ ساياھەتچىلىك  بايلىقى مول. ناھىيە بازىرىدىن 19 كىلۇمىتىر كىلىدىغان شاخلىق قۇرۇسى19-ئەسىرنىڭ ئۇتتۇرلىرىدا سىلىنغان، تۇغرىسىغا بىر ئىرىق بۇلۇپ، قۇيۇق باراقسان مۇداپىئە ئورمان بەلۋىغى ۋە كەڭ تارالغان دېھقان ھۇيلا ئاراملىرى، پۇمىچىكنىڭ ھەشەمەتلىك تۇرالغۇلىرى-- تارىختىن بۇيانقى ئۈزگۈرۈشلەرنى، گۈللىنىش ۋە چۈشكۈنلىشىشلەرنى ئەكىس ئەتتۇرۇپ بىرىدۇ، كىشلەرنىڭ سەيلى- ساياھەت قىلىپ ھۇزۇر ئىلىشىغا ئەرزىيدۇ، مۇئەييەن تارىخى تەتقىقات قىممىتىگە ئىگە. ناھىيە بازىرىدىن 18 كىلۇمىتىر كىلىدىغان مىڭ يىللىق چىنار دەرىخى بۇلۇپ ئۇ تەبىئەتنىڭ ئىنسانلارغا ھەدىيە قىلغان قىممەتلىك بايلىقى، بۇ دەرەخنىڭ ئىگەللىگەن يەر كۈلىمى 914كىۋادىراتمىتىر بۇلۇپ، 7 ئادەمنىڭ قۇچىقىغا ئاران پاتىدۇ. ھازىر چىنار دەرىخىنىڭ ئۈسۈپ يىتىلىش ئەھۋالى ناھايتى ياخشى. مىڭ يىللىق چىنار دەرىخىنىڭ ئالاھىدىلىكى ھەمدە ئارچا، قەلەمپۇر، ياۋروپا دۇب دەرىخى، گېنال ئىرەن دەرىخى قاتارلىق مەنزىرە دەرەخلەردىن 40خىلدىن ئارتۇق يىتىشتۈرلۈپ، مۇقەددەس چىنار دەرەخ پادىشاھى ساياھەت مەنزىرە نۇقتىسى قىلىپ قۇرۇلدى، ھازىر ساياھەتچىلەرنىڭ ھىيىت بايرام دەم ئىلىش كۈنلىرىدە تاماشا قىلىشدىكى ناھايتى ياخشى ئۇرۇن. ناھىيە بازىرىدىن 200 كىلۇمىتىر كىلىدىغان تۇزلۇقتاغ، ئورنى تەكلىماكان قۇملۇقىغا جايلاشقان، قىزىل ئاق 2 تاغ رۇشەن كۈرۈنۈپ تۇرىدۇ، تاغدا قەدىمكى بۇتخانىنىڭ قۇرۇلۇش پارچىلىرى كۈرۈنۈپ تۇرىدۇ،نىفىت گازىنى ئىچىش ئۈچۈن يۇللارغا ماي ياتقۇزۇلۇپ بۇلدى، قۇملۇق ساياھىتى، ئېكسپېدىتسىيە قىلىدىغانلار ئۈچۈن قۇلايلىق قاتناش شارائىتى يارىتىلغان بۇلۇپ، ئارخېئولوگىيە قىممىتىگە ئىگە ئارام ئالىدىغان ياخشى جاي.

== مائارىپ ==
ھازىر قاراقاش ناھىيىسىدە جەمئىي 24ئادەتتىكى ئوتتۇرا مەكتەپ، 186 دانە باشلانغۇچ مەكتەپ بار بولۇپ، باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى ئومۇمى سانى 90مىڭدىن ئاشىدۇ. قاراقاش ناھىيىلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپ بولساناھىيە ئىچىدىكى ئوقۇتۇش سۈپىتى ئەڭ ياخشى، ئوقۇتقۇچىلار قوشۇنى ئەڭ كۈچلۈك،  ئوقۇغۇچى سانى ئەڭ كۆپ بلغان تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ، ھەر يىلى بۇ مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ ئالىي مەكتەپكە ئۆتۈش نىسبىتى ۋىلايەت بويىچە ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدۇ.
==قارالسۇن==
*[[مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا]]
*[[ئابدۇلئەھەد مەخسۇم ھاجىم]]
*[[ئابلاجان بەكرى]]
*[[شىرزات باۋۇدۇن]]

==مەنبەلەر==
{{reflist}}
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:خوتەن ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>3jv54y0m6l9q7ejd1kzf8f8whmilfrt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئاقسۇ شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5319</id>
    <revision>
      <id>176010</id>
      <parentid>171456</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8777" sha1="44wgk2zkkhplkw6aqiotbotqb6lh8zy" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''ئاقسۇ شەھىرى'''
'''阿克苏市.'''Aksu City
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Aksu within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]'''ئاقسۇ شەھىرى خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[شەھەر]] 
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''كوچا باشقارمىسى سانى'''
|7 دانە 
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|2 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|4 دانە 
|-
|'''نوپۇسى (2015-يىل)'''
|513,682 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-05-01 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 14,449.77 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6 ([[ئۈرۈمچى ۋاقتى]])
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|997 (0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新N  
|-
|}
'''ئاقسۇ شەھىرى''' ([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]: '''Aqsu Shehiri''')  [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[ئاقسۇ ۋىلايىتى]]تىگە قارايدۇ. [[ئۇيغۇر تىلى]] دا ئاقسۇ دېگەن سۆز ئاق ۋە سۇ دېگەن سۆزلەرنىڭ بىرىكىشىدىن ھاسىل بولغان.جەنۇبتا [[ئاۋات ناھىيىسى]] ھەمدە [[خوتەن ۋىلايىتى]] نىڭ [[لوپ ناھىيىسى]] ۋە [[چىرا ناھىيىسى]] بىلەن چېگرىداش.
==مەمۇرىي رايون==
[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] ئاقسۇ شەھىرى قارمىقىدا 7 دانە[[كوچا باشقارمىسى]] ، 2 دانە بازارلىق ۋە 4 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[لەڭگەر كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Lengger Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Lengger Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |兰干街道办事处
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |72
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يېڭىبازار كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yéngibazar Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yengibazar Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |英巴扎街道办事处
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |43
| style=&quot;text-align: center&quot; div |34
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قىزىل كۆۋرۈك كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qizil Köwrük Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qizil Kowruk Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |红桥街道办事处
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |40
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يېڭىشەھەر كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yéngisheher Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yengisheher Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |新城街道办事处
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |87
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[جەنۇبىي شەھەر كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Jenubiy Sheher Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |City South Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |南城街道办事处
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |38
| style=&quot;text-align: center&quot; div |

|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[كۆكيار كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kökyar Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kokyar Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |柯柯牙街道办事处
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |39.3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |63.1
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[دولان كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Dolan Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Dolan Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |多浪街道办事处
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |31
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئايكۆل بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ayköl Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aykol Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿依库勒镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |21
| style=&quot;text-align: center&quot; div |40
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1,294 
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قاراتال بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qaratal Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qaratal Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |喀勒塔勒镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |28
| style=&quot;text-align: center&quot; div |36
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11,028
|-


|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئېگەرچى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Égerchi Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Egerchi Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |依干其乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17
| style=&quot;text-align: center&quot; div |41
| style=&quot;text-align: center&quot; div |83.3
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[توپلۇق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Topluq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Topluq Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |托普鲁克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |137.84
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بەشتۈگمەن يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Beshtügmen Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Beshtugmen Towship
| style=&quot;text-align: center&quot; div |拜什吐格曼乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |26
| style=&quot;text-align: center&quot; div |24
| style=&quot;text-align: center&quot; div |201
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قۇمباش يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qumbash Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qumbash Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |库木巴希乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |21
| style=&quot;text-align: center&quot; div |122.2
|-
|}
'''ئىزاھات:'''
==يېزا ئىگىلىكى==
==يەر تۈزۈلۈشى== 
==ئىقتىسادى ==
==ئىقلىمى==
==ساياھەتچىلىكى==
==مائارىپى==
==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
{{شىنجاڭ}}


== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئاقسۇ ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>44wgk2zkkhplkw6aqiotbotqb6lh8zy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئونسۇ ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5321</id>
    <revision>
      <id>176009</id>
      <parentid>171458</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13340" sha1="iy1nt3rqcnut4h73r25gec9xj1op9n5" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''ئونسۇ ناھىيىسى'''
'''温宿县.'''Onsu County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Wensu within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]'''ئونسۇ ناھىيىسىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|5 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|5 دانە 
|-
|'''نوپۇس (2015-يىل)'''
|259,305 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-05-21 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
|14,376 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6 ([[ئۈرۈمچى ۋاقتى]])
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|997 (0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新N  
|-
|}
'''ئونسۇ ناھىيىسى''' ([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]: '''Onsu Nahiyisi''')  [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[ئاقسۇ ۋىلايىتى]]تىگە قارايدۇ. ئونسۇ ناھىيىسى [[تەڭرىتاغ|تەڭرىتېغى]]نىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، [[تارىم ئويمانلىقى]]نىڭ شىمالىي چېتىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى [[باي ناھىيىسى]]، [[توقسۇ ناھىيىسى]]بىلەن، جەنۇب تەرىپى [[ئاقسۇ شەھىرى]] بىلەن، غەرب تەرىپى [[ئۇچتۇرپان ناھىيىسى]] بىلەن، شىمال تەرىپى [[موڭغۇلكۈرە ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي شىمالىي تەرىپى [[قىرغىزىستان]] ۋە [[قازاقىستان]] بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 119 كىلومېتىر). شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى  153 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى  167 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى  14 مىڭ  600  كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە بىر بازار، توققۇز يېزا، 108 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيە تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك  1 - شىسنىڭ ئىككى تۇەن - مەيدانى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ [[ئۈرۈمچى شەھىرى]] بىلەن بولغان ئارىلىقى  1001 كىلومېتىر.
==مەمۇرىي رايونلىرى==
[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] ئونسۇ ناھىيىسى قارمىقىدا 5 دانە بازارلىق بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئونسۇ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Onsu Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Onsu Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |温宿镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |45
|14.5  style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[جام بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Jam Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Jam Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |佳木镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |47.74
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قىزىل بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qizil Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qizil Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |克孜勒镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |336
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تۇمشۇق بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tumshuq Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tumshuq Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |吐木秀克镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |473.2
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئارال بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aral Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aral Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿热勒镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |23.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |198.9
|-
|}

[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] ئونسۇ ناھىيىسى قارمىقىدا 6 دانە يېزا بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[توخۇلا يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Toxula Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Toxula Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |托乎拉乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12.8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |20
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئىشلەمچى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ishlemchi Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ishlemchi Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |依希来木其乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11.6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |375
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[گۈلئاۋات يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Gülawat Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Gulawat Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |古勒阿瓦提乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17.6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |931.56
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چاغراق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Chaghraq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Chaghraq Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |恰格拉克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بوزدۆڭ قىرغىز يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bozdöng Qirghiz Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bozdong Kyrgyz Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |博孜墩柯尔克孜族乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |239.2
|-
|}
'''ئىزاھات:'''
==يەر تۈزۈلۈشى== 
شىمالىي تەرىپى ئېگىز، جەنۇب تەرىپى پەس، شىمالىي قىسمى تەڭرىتاغ رايونى بولۇپ، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى  6000 مېتىردىن ئاشىدىغان تاغ چوققىسىدىن  20 دىن كۆپرەككى بار (تۆمۈر چوققىسى ئە ئېگىز چوققا بولۇپ، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى  7435.29 مېتىر كېلىدۇ). جەنۇبىي قىسمى تاغ - دەريالار ئارىلىقىدىكى تۈزلەڭلىك ۋە دەريا ئېقىنىنىڭ تىنىشىدىن ھاسىل بولغان تۈزلەڭلىك. بۇنىڭ ئىچىدە تاغ يېرى  52.4% نى، تۈزلەڭلىك 17.6% نى، قۇملۇق  30% نى ئىگىلەيدۇ. دەرياسىدىن توشقان دەرياسى، قومئېرىق دەرياسى، تېرەڭ دەرياسى، قارا يۇلغۇن دەرياسى ۋە مۇزات دەرياسى قاتارلىقلار بار. يەر يۈزى سۇ بايلىقى ئۈچ مىليارد  20 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى بىر مىليارد  120 مىليون كۇب مېتىر. ياۋا ھايۋانات بايلىقىدىن قۇلان، يىلپىز، قاقىر، شىمال ئۆچكىسى، قوڭۇر ئېيىق، ئارقار، ئۇلاr قاتارلىقلار بار. ھازىرغىچە بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن كۆمۈر، گەج، قاشتېشى، تۇز، سېغىز توپا، مەرۋايىت تاش قاتارلىقلار بار.
==يېزا ئىگىلىكى==
بۇ ناھىيە يېرىم دېھقانچىلىق، يېرىم چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ناھىيە، ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى  37 مىڭ  500 گېكتار ( 562 مىڭ  500 مو)، ئورمانلىق كۆلىمى  95 مىڭ 700  گېكتار (بىر مىليون 435  مىڭ 500  مو)، ئوتلاق كۆلىمى 541  مىڭ گېكتار (8  مىليون 115 مىڭ مو)، يەنە دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان  37 مىڭ  600 گېكتار (564 مىڭ مو) قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن شال، بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، قىزىلچا، قۇلماق، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە قاتارلىقلار بار. بۇنىڭ ئىچىدە ئىنچىكىلىك بىلەن پىششىقلاپ ئىشلەنگەن گۈرۈچ، پۇراقلىق گۈرۈچ، يېپىشقاق پۇراقلىق گۈرۈچ مەملىكەتلىك دېھقانچىلىق مىنىستىرلىكىنىڭ &lt;يېشىل يېمەكلىك&gt; گۇۋاھنامىسىگە ئېرىشتى. چارۋىسىدىن كالا، قوي، ئات، ئېشەك قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن ئېنېرگىيە، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، يېمەكلىك، يېزا ئىگىلىك ۋە قوشۇمچە كەسىپ مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش، ئاز سانلىق مىللەتلەر ئىشلىتىدىغان بۇيۇملار قاتارلىقلار بار. ئۆزىگە خاس مەھسۇلاتلىرىدىن دۇڭلىڭ قاشتېشىدىن سىپتا پىششىقلاپ ئىشلەنگەن مەھسۇلاتلار، دورىلىق ناترىي خلورد، ئېفېرىن قاتارلىقلار بار.
==ئىقلىمى==
ئونسۇ ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  10.2℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  37.6℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 27.4℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2718.1 سائەت. قىروسىز مەزگىلى  207 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  62.9 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  180.9 مىللىمېتىر.
==ئىقتىسادى ==
==ساياھەتچىلىكى==
==مائارىپى==
==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئاقسۇ ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>iy1nt3rqcnut4h73r25gec9xj1op9n5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شايار ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5323</id>
    <revision>
      <id>176007</id>
      <parentid>171459</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15803" sha1="pygvyx8ph63fltpd9gv1cqzt9gcd6w4" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''شايار ناھىيىسى'''
'''沙雅县.'''Shayar County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Shayar within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]'''شايار ناھىيىسىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|7 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|4 دانە 
|-
|'''نوپۇس (2015-يىل)'''
|274,382 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-05-02 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 31,887.28 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6 ([[ئۈرۈمچى ۋاقتى]])
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|997 (0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新N  
|-
|}
'''شايار ناھىيىسى''' ([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]: '''Shayar Nahiyisi''')  [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[ئاقسۇ ۋىلايىتى]]تىگە قارايدۇ. شايار ناھىيىسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ شىمالىي قىسمىغا، تارىم دەرياسىنىڭ ئوتتۇرا ئېقىنىغا جايلاشقان. شەرق تەرىپى [[لوپنۇر ناھىيىسى]]، [[چەرچەن ناھىيىسى]] بىلەن، جەنۇب تەرىپى [[كېرىيە ناھىيىسى]]، [[نىيە ناھىيىسى]]، [[چىرا ناھىيىسى]] بىلەن، غەرب تەرىپى [[ئاقسۇ شەھىرى]] بىلەن، شىمال تەرىپى [[توقسۇ ناھىيىسى]]، [[كۇچار ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 180  كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 220 كىلومېتىر. ناھىيە تەۋەسىدە ئاپتونوم رايونلۇق تۈرمە باشقۇرۇش ئىدارىسىگە بىۋاسىتە قاراشلىق تارىم ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش دېھقانچىلىق مەيدانى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ [[ئۈرۈمچى شەھىرى]] بىلەن بولغان ئارىلىقى 835 كىلومېتىر.
==مەمۇرىي رايون==
[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] شايار ناھىيىسى قارمىقىدا 7 دانە بازارلىق بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[شايار بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Shayar Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Shayar Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |沙雅镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |52
|4,141.5  style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قايلور بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qaylor Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qaylor Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |海楼镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |23
| style=&quot;text-align: center&quot; div |23.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |526
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يېڭىمەھەللە بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yéngimehelle Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yengimehelle Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |英买力镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |33
| style=&quot;text-align: center&quot; div |43
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قىزىلبايراق بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qizilbayraq Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qizilbayraq Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |红旗镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |21
| style=&quot;text-align: center&quot; div |32
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تويبولدى بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Toyboldi Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Toyboldi Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |托依堡勒迪镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |26
| style=&quot;text-align: center&quot; div |45
| style=&quot;text-align: center&quot; div |306
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[گۈلباغ بازىرى (شايار ناھىيىسى)|گۈلباغ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Gülbagh Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Gulbagh Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |古勒巴格镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |21
| style=&quot;text-align: center&quot; div |28.8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[خادادۆڭ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Xadadöng Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Xadadong Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |哈德墩镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
|-
|}
'''ئىزاھات:'''
*2016-يىلى 1-ئاينىڭ 9-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى قايلور يېزىسى [[قايلور بازىرى]] قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ش ئۇ ئا ر  خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقنامىسى(قايلور بازىرى) &lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xinjiang.gov.cn/2016/01/12/64805.html |access-date=2018-05-06 |archive-date=2017-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170921001328/http://www.xinjiang.gov.cn/2016/01/12/64805.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
*2014-يىلى 5-ئاينىڭ 26-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى گۈلباغ يېزىسى [[گۈلباغ بازىرى]] قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ش ئۇ ئا ر  خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقنامىسى(گۈلباغ بازىرى) &lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjmca.gov.cn/xzqhtzgg/26157.jhtml |access-date=2018-05-06 |archive-date=2017-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170921001810/http://www.xjmca.gov.cn/xzqhtzgg/26157.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
*2011-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن [[خادادۆڭ بازىرى]] قۇرۇلغان.&lt;ref&gt;[http://www.tcmap.com.cn/xinjiang/shayaxian_hadedunzhen.html ش ئۇ ئا ر  خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقنامىسى(خادادۆڭ بازىرى) &lt;!-- ئۇلانما --&gt;]&lt;/ref&gt; 
[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] شايار ناھىيىسى قارمىقىدا 4 دانە يېزا بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[نۇرباغ  يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Nurbagh Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Nurbagh Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |努尔巴格乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |407
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يانتاقشەھەر  يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yantaqsheher Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yantaqsheher Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |央塔克协海尔乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تارىم  يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tarim Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tarim Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |塔里木乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |23,295
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[گەزقۇم  يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Gezqum Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Gezqum Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |盖孜库木乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8.8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
|-
|}
'''ئىزاھات:'''

==يەر تۈزۈلۈشى== 
شىمالىي ئېگىز، جەنۇبىي پەس بولۇپ، ئۈگەن دەرياسى تىنمىسى، تارىم دەرياسى ۋادىسى تۈزلەڭلىكى ۋە تەكلىماكان قۇملۇقىدىن ئىبارەت ئۈچ قىسىمغا بۆلۈنىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە تۈزلەڭلىك، بوستانلىق  19.5% نى، قۇملۇق  80.5% نى ئىگىلەيدۇ. ئۈگەن دەرياسى ۋە تارىم دەرياسىدىن ئىبارەت چېگرا ھالقىغان ئىككى دەرياسى بار، يىللىق ھۆل - يېغىن مىقدارى ئالتە مىليارد  300 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى بىر مىليارد  120  مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن قارالەيلەك، كوكۇلىلىق تۇرنا، قارا تايغان بۇغا، تارىم توشقىنى، ئاق بوغۇز بۆكەن، ياۋا توڭگۇز، قىرغاۋۇل قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن لوپنۇر كەندىرى، توغراق (زاپاس مىقدارى 540 مىڭ كۇب مېتىرغا يېتىدۇ)، چۈچۈكبۇيا، ئالىقات، توشقان زەدىكى، چىغان قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن نېفىت، تەبىئىي گاز، گىلائۇبېر تۇزى، شۇلتا قاتارلىقلار بار.
==يېزا ئىگىلىكى==
بۇ ناھىيە دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى  42 مىڭ  600 گېكتار (639 مىڭ مو)، ئورمان كۆلىمى  107 مىڭ  300 گېكتار (1  مىليون 610 مىڭ مو)، يەنە دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان  48 مىڭ گېكتار  (720 مىڭ مو)، ئورمان بىنا قىلىشقا ۋە چارۋىچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان  213 مىڭ  300 گېكتار (3  مىليون 200 مىڭ مو) قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات، قولماق قاتارلىقلار بار. بۇلارنىڭ ئىچىدە كېۋەز ناھايىتى زور سالماقنى ئىگىلەيدۇ. بۇ ناھىيە  1994 - يىلى مەملىكەت بويىچە پاختا ئىشلەپچىقىرىدىغان كۈچلۈك  100  ناھىيە ئىچىدە 10 - قاتارغا ئۆتتى. چارۋىسىدىن كالا، قوي، ئېشەك، ئات قاتارلىقلار بار. ھەسەل ھەرىسى بېقىش ۋە سۇ مەھسۇلاتلىرى ئۆستۈرۈش ۋە سۇ ئۆسۈملۈكلىرى باقمىچىلىقىمۇ مەلۇم كۆلەمگە ئىگە. سانائىتىدىن توقۇمىچىلىق، قەغەز ياساش، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، ماي خىمىيە سانائىتى، ماشىنا رېمونتچىلىقى، ئاشلىق، ماي ۋە يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. شايار ناھىيىسىنىڭ ئاساس مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز مۇكەممەللەشمەكتە. ئۆلكە تاشيولىنىڭ 210 - ۋە  211 - لىنىيىسى دۆلەت تاشيولىنىڭ  314 - لىنىيىسى بىلەن ناھىيە تەۋەسىدە تۇتىشىدۇ. ناھىيە، يېزا يوللىرى تەرەپ - تەرەپكە تۇتاشقان. ئوپتىكلىق كابىل ئارقىلىق خەۋەرلىشىش رەسمىي ئىشقا كىرىشتۈرۈلدى.  3000 پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەتنىڭ ئالاقلىشىش تورىغا كىرگۈزۈلدى.
==ئىقلىمى==
شايار ناھىيىسى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ ئىنتايىن قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  10.8℃ ، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 41℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  -28.7℃، يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 87.1 كۈندە ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا  30℃  تىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 3036.3 سائەت  10℃  يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 4109.6℃. قىروسىز مەزگىلى  216 كۈن. يىللىق ھۆل - يېغىن مىقدارى  42.8 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2006.7 مىللىمېتىر.  
==ئىقتىسادى ==
==ساياھەتچىلىكى==
==مائارىپى==
==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئاقسۇ ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>pygvyx8ph63fltpd9gv1cqzt9gcd6w4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئاۋات ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5327</id>
    <revision>
      <id>176004</id>
      <parentid>171462</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11817" sha1="dxju13nyj96rwu7fxj06pgybojdslqn" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''ئاۋات ناھىيىسى'''
'''阿瓦提县.'''Awat County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Awat within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]'''ئاۋات ناھىيىسىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|3 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|5 دانە 
|-
|'''نوپۇس (2015-يىل)'''
|262,842 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-05-20 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 13,067 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6 ([[ئۈرۈمچى ۋاقتى]])
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|997 (0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新N  
|-
|}
'''ئاۋات ناھىيىسى''' ([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]: '''Awat Nahiyisi''')  [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[ئاقسۇ ۋىلايىتى]]تىگە قارايدۇ. ئاۋات ناھىيىسى تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، [[تەكلىماكان قۇملۇقى]]نىڭ شىمالىي چېتىگە جايلاشقان. شەرق ۋە شىمال تەرىپى [[ئاقسۇ شەھىرى]] بىلەن، غەرب تەرىپى [[كەلپىن ناھىيىسى]]، [[مارالبېشى ناھىيىسى]] بىلەن، جەنۇب تەرىپى [[لوپ ناھىيىسى]]، [[قاراقاش ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 100  كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 150 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى  13 مىڭ  300 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيە تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك  1 - شىسىنىڭ ئۈچ تۇەن - مەيدانى ۋە ئاپتونوم رايونلۇق تۈرمە باشقۇرۇش ئىدارىسىگە بىۋاسىتە قاراشلىق قارا دۆڭ ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش دېقھانچىلىق مەيدانى بار. ناھىيەبازىرىنىڭ [[ئۈرۈمچى شەھىرى]] بىلەن ئارىلىقى  1071 كىلومېتىر.
==مەمۇرىي رايون==
[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] ئاۋات ناھىيىسى قارمىقىدا 3 دانە بازارلىق بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاۋات بازىرى (ئاۋات ناھىيىسى)|ئاۋات بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Awat Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Awat Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿瓦提镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |34
|5.4  style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بەشئېرىق بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Beshériq Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Besheriq Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |拜什艾日克镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |27
| style=&quot;text-align: center&quot; div |41
| style=&quot;text-align: center&quot; div |486
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[غورۇچۆل بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ghoruchöl Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ghoruchol Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |乌鲁却勒镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |25
| style=&quot;text-align: center&quot; div |40
| style=&quot;text-align: center&quot; div |744
|-
|}
'''ئىزاھات:'''
* [[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] ئاۋات ناھىيىسى قارمىقىدا 5 دانە يېزا بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[دولان يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Dolan Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Dolan Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |多浪乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15.8
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تامتوغراق يېزىسى (ئاۋات ناھىيىسى)|تامتوغراق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tamtoghraq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tamtoghraq Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |塔木托格拉克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |291.89
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئايباغ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aybagh Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aybagh Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿依巴格乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |300
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بايتوغراق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Baytoghraq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Baytoghraq Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |巴格托格拉克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3.7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13,300
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يېڭىئېرىق يېزىسى (ئاۋات ناھىيىسى)|يېڭىئېرىق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yéngiériq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yengieriq Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |英艾日克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |22
| style=&quot;text-align: center&quot; div |28
| style=&quot;text-align: center&quot; div |616
|-
|}
'''ئىزاھات:'''

==يەر تۈزۈلۈشى== 
يەر تۈزۈلۈشى تۈز بولۇپ، غەربىي شىمالدىن شەرقىي جەنۇبقا قىيپاش. بوستانلىق 18.2% نى، چۆل - قۇملۇق  81.8% نى ئىگىلەيدۇ. [[ئاقسۇ دەرياسى]] ۋە كونا دەريادىن ئىبارەت چېگرا ھالقىيدىغان ئىككى دەرياسى بار. يىللىق ئېقىن مىقدارى بىر مىليارد  387 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى  783 مىليون  كۇب مېتىر (ئېچىشقا بولىدىغان زاپاس مىقدارى  470  مىليون كۇب مېتىر). ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئاق بوغۇز بۆكەن، بۆكەن (ئاھۇ)، ياۋا بۇغا، تۈلكە، ياۋا چوشقا قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن چۈچۈكبۇيا، قومۇش، يۇلغۇن، لوپنۇر كەندىرى، توشقان زەردىكى قاتارلىقلار بار.  
==يېزا ئىگىلىكى==
بۇ ناھىيە يېزا ئىگىلىكىنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى  36 مىڭ  900 گېكتار (553 مىڭ  500 مو)، ئورمان كۆلىمى  27 مىڭ  900  گېكتار (418  مىڭ  500 مو)، ئوتلاق كۆلىمى  176 مىڭ  900  گېكتار (2 مىليون  653 مىڭ  500 مو)، يەنە دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان  80  مىڭ گېكتار (1 مىليون  200 مىڭ مو) قاقاس يەر بار. دېقھانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن كېۋەز، بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، پۇرچاق، ياغلىق دان، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. قەغەز ياڭاق بىلەن ئۆرۈك ئاۋات ناھىيىسىنىڭ يەرلىك ئالاھىدە مەھسۇلاتى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. چارۋىچىلىقىدا كالا، قوي ئاساس قىلىنىدۇ. سانائىتىدىن ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش، پاختا ۋە ئۇنىڭ قوشۇمچە مەھسۇلاتىنى سىستېمىلىق پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
==ئىقلىمى==
ئاۋات ناھىيىسىنىڭ كىلىماتى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ ئىنتايىن قۇرغاق كىلىماتقا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى℃ 10.5، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى ℃ 39.4، ئەڭ تۆۋە تېمپېراتۇرىسى  -℃ 23.3، يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن  75.1 كۈندە ئەڭ يۇقىرى تېمېپراتۇرا ℃ 30 تىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2596.6 سائەت. ℃ 10  يىغىندا تېمپېراتۇرىسى  3975.8، قىروسىز مەزگىلى  214 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  1.45 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1887.4 مىللىمېتىر.
==ئىقتىسادى ==
==ساياھەتچىلىكى==
==مائارىپى==
==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئاقسۇ ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>dxju13nyj96rwu7fxj06pgybojdslqn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>كۇچار شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5329</id>
    <revision>
      <id>176008</id>
      <parentid>171457</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17651" sha1="ca5ha8xmgplk2alymurp4r3m22ier1o" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''كۇچار شەھىرى '''
'''库车市.'''Kuchar City
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Kuchar within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]'''كۇچار شەھىرىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''كوچا باشقارمىسى سانى'''
|4 دانە 
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|8 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|6 دانە 
|-
|'''نوپۇسى (2015-يىل)'''
|492,535 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-05-02 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 14,528.74 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6 ([[ئۈرۈمچى ۋاقتى]])
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|997 (0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新N  
|-
|}
'''كۇچار شەھىرى''' (خەنچە: 库车) [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[ئاقسۇ ۋىلايىتى]]تىگە قارايدۇ. كۇچا شەھىرى تەڭرىتېغىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، تارىم ئويمانلىقىنىڭ شىمالىي چېتىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى [[بۈگۈر ناھىيىسى]]، [[باغراش ناھىيىسى]] بىلەن، جەنۇب تەرىپى [[شايار ناھىيىسى]] بىلەن، غەرب تەرىپى [[توقسۇ ناھىيىسى]]، [[باي ناھىيىسى]] بىلەن، شىمال تەرىپى [[خېجىڭ ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 193 كىلومېتىر. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 164 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 15 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە بىر بازار، 13 يېزا، 216 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيە بازىرىنىڭ [[ئۈرۈمچى شەھىرى]] بىلەن بولغان ئارىلىقى 745 كىلومېتىر.

==مەمۇرىي رايون==
[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] كۇچا شەھىرى قارمىقىدا 4 دانە[[كوچا باشقارمىسى]] ، 8 دانە بازارلىق ۋە 6 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[رەستە كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Reste Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Reste Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |热斯坦街道办事处
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ساقساق كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Saqsaq Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Saqsaq Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |萨克萨克街道办事处
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يېڭىشەھەر كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yéngisheher Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yengisheher Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |新城街道办事处
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |44
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[شەرقىي شەھەر كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sherqiy Sheher Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sherqiy Sheher Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |东城街道办事处
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |27
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۇچار بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Uchar Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Uchar Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |乌恰镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |22
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئىشخىلا بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ishxila Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ishxila Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |依西哈拉镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |32
| style=&quot;text-align: center&quot; div |241.6
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۇزۇن بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Uzun Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Uzun Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |乌尊镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |41.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |136.8
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ياقا بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yaqa Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yaqa Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |牙哈镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |25
| style=&quot;text-align: center&quot; div |32
| style=&quot;text-align: center&quot; div |265.6
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ياقىلا بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yaqila Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yaqila Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |雅克拉镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |214.5
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چىمەن بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Chimen Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Chimen Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |齐满镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |42
| style=&quot;text-align: center&quot; div |197.7
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئالاقاغا بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Alaqagha Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Alaqagha Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿拉哈格镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |25
| style=&quot;text-align: center&quot; div |38
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[دۆڭقوتان بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Döngqotan Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Dongqotan Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |墩阔坦镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بېھىشباغ  يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Béhishbagh Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Behishbagh Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |比西巴格乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |27
| style=&quot;text-align: center&quot; div |85.3
|-
|style=&quot;text-align:center|10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۈچئۆستەڭ  يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Üchösteng Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Uchosteng Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |玉奇吾斯塘乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |27
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
|-
|style=&quot;text-align:center|11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاقئۆستەڭ  يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqösteng Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqosteng Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿克吾斯塘乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[خانقىتام  يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Xanqitam Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Xanqitam Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |哈尼喀塔木乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |26
| style=&quot;text-align: center&quot; div |35.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
|-
|style=&quot;text-align:center|13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تارىم يېزىسى (كۇچار ناھىيىسى)|تارىم  يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tarim Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tarim Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |塔里木乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |23,295
|-
|style=&quot;text-align:center|14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاغى  يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aghi Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aghi Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿格乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
|-

|}

'''ئىزاھات:'''

==يەر تۈزۈلۈشى== 
شىمالىي ئېگىز، جەنۇبىي پەس، شىمالىي تەرىپى [[تەڭرىتاغ]] رايونى، [[مۇزتاغ چوققىسى]] ئەڭ ئېگىز بولۇپ، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 4553 مېتىر كېلىدۇ). جەنۇبىي تەرىپى دەريا ئېقىنىنىڭ تىنىشىدىن بولغان تۈزلەڭلىك. تاغ يېرى 44% نى، تۈزلەڭلىك 56% نى ئىگىلەيدۇ. [[كۇچار دەرياسى]] بىلەن ئۈگەن دەرياسىدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ دەرياسى بار. يەر يۈزىدىكى سۇ بايلىقى 592 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 780 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن يىلپىز، قاقىر شىمال ئۆچكىسى، ئارقار، ئاق بوغۇز بۆكەن، قارا تايغان بۇغا، ئۇلار قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن شىنجاڭ ئارچىسى، مېۋىلىك ئاق تىكەن، تەڭرىتاغ چىتەنى، قارا ئالىقات، ئېگىر، قارا يوپۇرماقلىق جىنتيانا، چىلان، ئوسما يىلتىزى قاتارلىقلار بار.
==يېزا ئىگىلىكى==
بۇ ناھىيە يېزا ئىگىلىكىنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 52 مىڭ 200 گېكتار ( 783 مىڭ مو)، ئورمانلىق كۆلىمى 101 مىڭ 700 گېكتار (بىر مىليون 525 مىڭ 500 مو)، ئوتلاق كۆلىمى 380 مىڭ 600 گېكتار (بەش مىليون 709 مىڭ مو)، يەنە دېھقانچىلىق قىلىشقا، ئورمان بەرپا قىلىشقا باب كېلىدىغان 341 مىڭ 500 گېكتار (بەش مىليون 122 مىڭ 500 مو) قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن كېۋەز، بۇغداي، كۆممىقوناق، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە قاتارلىقلار بار. چارۋىسىدىن قوي، كالا، ئېشەك، ئات قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن كۆمۈر، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، يېزا ئىگىلىك ماشىنلىرىنى ياساش، پاختا چىقىرىش، كىگىز ئىتىش ۋە ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش كەسپى قاتارلىقلار بار.
==ئىقتىسادى ==
كۇچار شەھىرىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز مۇكەممەللەشمەكتە، دۆلەت تاشيولىنىڭ 314 - ۋە 217 - لىنىيىسى ناھىيىنى كېسىپ ئۆتىدۇ. شەھەر، يېزا تاشيوللىرى تەرەپ - تەرەپكە تۇتاشقان. خەلق ئاۋىئاتسىيىنىڭ كۇچادىن كورلا، ئۈرۈمچىگە قاتنايدىغان قەرەللىك نۆۋەتچى ئايروپىلانى بار. 10 مىڭ پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەتنىڭ ئالاقىلىشىش توغرىغا كىرگۈزۈلدى.
كۇچادا مول سۇ ، تۇپراق ، يورۇقلۇق ۋە ئىسسىقلىق مەنبەسى بار. بولۇپمۇ ئۇ تارىم ۋە غەربىي شىمال تەبىئىي گاز تۇرۇبا يولى تۈرىدىكى نېفىت ۋە تەبىئىي گازنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنىڭ مۇھىم ئاساسى. تەبىئىي گاز زاپىسى 2 تىرىليون كۇب مېتىر بولۇپ ، تارىم ئويمانلىقىدىكى ئىسپاتلانغان زاپىنىڭ% 90 تىن كۆپرەكىنى ، خام نېفىت زاپىسى 700 مىليون توننا بولۇپ ، ئىسپاتلانغان زاپاس مىقدارىنىڭ% 70 تىن كۆپرەكىنى ئىگىلەيدۇ. ئىسپاتلانغان نېفىت ۋە تەبىئىي گازلار ياكېلا ، تاھې ، دوڭخېتاڭ ، ياخا ، ئىچى كرېك ، دالۇبا ، يىنەن ، يىشېن ، دىنا 2 ، ياكېن ئانتىتېلاسى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئىسپاتلانغان كۆمۈر زاپىسى 1 مىليارد 560 مىليون توننا. تاش تۇز زاپىسى 3 مىليارد 600 مىليون توننا. بۇ ناھىيەنىڭ تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 790 مىڭ مو بولۇپ ، بۇنىڭ ئىچىدە تەخمىنەن 3 مىليون 500 مىڭ مو قاقاس يەرنى ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولىدۇ.

==ئىقلىمى==
كۇچار شەھىرى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.4℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 41.5℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى -27.4℃، يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 73.8 كۈندە ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا 30℃ تىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2912.4 سائەت. 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 4300.7℃، قىروسىز مەزگىلى 248 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 64.8 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2842.5 مىللىمېتىر.
==ساياھەتچىلىكى==
كۇچا شەھىرىدە دۇنخۇاڭنىڭ غەربى، تەڭرىتېغىنىڭ جەنۇبىي بويىچە سانى ئەڭ كۆپ، كۆلىمى ئەڭ چوڭ بولغان تاش غار بۇتخانىسى، قەدىمكى تۇرا قاتارلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى بار. بۇنىڭ ئىچىدە داڭلىقلىرىدىن كۇسەن قەدىمكى شەھىرى، قۇمتۇرا مىڭئۆيى ۋە جاۋخۇلى بۇتخانىسى خارابىسى بار.
==مائارىپى==
==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==

{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئاقسۇ ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>ca5ha8xmgplk2alymurp4r3m22ier1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>توقسۇ ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5333</id>
    <revision>
      <id>176005</id>
      <parentid>171464</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11205" sha1="gp3141fel3pb2qs6t7i6b11mq7o3on3" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''توقسۇ ناھىيىسى'''
'''新和县.'''Toksu County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Toksu within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]'''توقسۇ ناھىيىسىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|3 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|5 دانە 
|-
|'''نوپۇسى (2015-يىل)'''
|195,920 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-05-06 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 5,830.99 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6 ([[ئۈرۈمچى ۋاقتى]])
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|997 (0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新N  
|-
|}
'''توقسۇ ناھىيىسى''' ([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]: '''Toqsu Nahiyisi''')  [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[ئاقسۇ ۋىلايىتى]]تىگە قارايدۇ. توقسۇ ناھىيىسى [[تەڭرىتاغ]]نىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، [[تارىم ئويمانلىقى]]نىڭ شىمالىي چېتىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى [[كۇچار ناھىيىسى]] بىلەن، غەرب تەرىپى [[ئاقسۇ شەھىرى]]، [[ئونسۇ ناھىيىسى]] بىلەن، جەنۇب تەرىپى [[شايار ناھىيىسى]] بىلەن، شىمال تەرىپى [[باي ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى  136 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى  91 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى  5559.3 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيە بازىرىنىڭ [[ئۈرۈمچى شەھىرى]] بىلەن بولغان ئارىلىقى  788  كىلومېتىر.
==مەمۇرىي رايون==
[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] توقسۇ ناھىيىسى قارمىقىدا 3 دانە بازارلىق ۋە 5 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[توقسۇ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Toqsu Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Toqsu Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |托克苏镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |27
|3.8  style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئىچئېرىق بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ichériq Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Icheriq Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |依其艾日克镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |21
| style=&quot;text-align: center&quot; div |30
| style=&quot;text-align: center&quot; div |137
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يۇلتۇزباغ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yultuzbagh Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yultuzbagh Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |尤鲁都斯巴格镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17
| style=&quot;text-align: center&quot; div |20
| style=&quot;text-align: center&quot; div |866.67
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تاشئېرىق  يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tashériq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tasheriq Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |塔什艾日克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[پەيشەنبەبازار  يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Peyshenbebazar Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Peyshenbebazar Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |排先拜巴扎乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15.3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |61.7
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۆگەن  يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ögen Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ogen Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |渭干乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17
| style=&quot;text-align: center&quot; div |476.4
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۈچقات  يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Üchqat Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Üchqat Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |玉奇喀特乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |573.32
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تامتوغراق  يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tamtoghraq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tamtoghraq Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |塔木托格拉克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
|-
|}

'''ئىزاھات:'''
==يەر تۈزۈلۈشى== 
شىمالى ئېگىز، جەنۇبىي پەس بولۇپ، ئۈگەن دەرياسى تىنما تۈزلەڭلىكى ۋە غەربى جەنۇبىي قىسىم كەلكۈن تىنمىسى تۈزلەڭلىكى دەپ ئىككى قىسىمغا بۆلۈنىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە تاغ يېرى  13.0% نى، بوستانلىق  21.3% نى، قۇملۇق  65.4% نى، سۇ كۆلىمى  0.3% نى ئىگىلەيدۇ. بىردىنبىر دەرياسى ئۈگەن دەرياسى چېگرا ھالقىغان  دەريا بولۇپ، يىللىق ئېقىن مىقدارى  ئىككى مىليارد  220 مىليون كۇب مېتىر. يەر يۈزىدىكى سۇ بايلىقى بەش مىليون كبۇ مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى  530 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن قارا لەيلەك، ئاق بوغۇز بۆكەن، بۆرە، تۈلكە، ياۋا چوشقا قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن چۈچۈكبۇيا، چاكاندا، پاقا يوپۇرماق ئۇرۇقى، مامكاپ قاتارلىقلار بار. قېزىلما بايلىقلاردىن نېفىت، تەبىئىي گاز، تۇز قاتارلىقلار بار.  
==يېزا ئىگىلىكى==
بۇ ناھىيە دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى  32 مىڭ  300 گېكتار ( 484 مىڭ  500 مو)، ئورمان كۆلىمى  40 مىڭ گېكتار (600 مىڭ مو)، ئوتلاق كۆلىمى  113 مىڭ  300  گېكتار (بىر مىليون 700  مىڭ مو). يەنە دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان 26 مىڭ  700 گېكتار (400 مىڭ مو) قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كېۋەز، كۆممىقوناق، شال، پۇرچاق، ياغلىق دان، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. مۇناقى ئۈزۈم، نەشپۈت، قەغەز ياڭاق، ئارپىبەدىيان قاتارلىق يەرلىك ئالاھىدە مەھسۇلاتلىرى قاتارلىقلار بار. مۇناقى ئۈزۈم، نەشپۈت، قەغەز ياڭاق، ئارپىبەدىيان قاتارلىق يەرلىك ئالاھىدە مەھسۇلاتلىرى بار. چارۋىسىدىن قوي، كالا، ئات قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، ماشىنسازلىق، يېنىك سانائەت، توقۇمىچىلىق، يېزا ئىگىلىك ۋە قوشۇمچە كەسىپ مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
==ئىقلىمى==
توقسۇ ناھىيىسى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ ئىنتايىن قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە  تېمپېراتۇرىسى 10.5℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 40.1℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 29.9℃. يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 74.1 كۈندە ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا  30℃ تىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  2880.1 سائەت،  10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 3995.0℃. قىروسىز مەزگىلى  218 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  53.8  مىللىمېتىر. سۇنىڭ ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2027.6 مىللىمېتىر.
==ئىقتىسادى ==
==ساياھەتچىلىكى==
ناھىيىنىڭ مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن توغراق ئېقىن مىڭئۆيى، توڭگۇز باش قەدىمىي شەھىرى، ئۇچقات قەدىمىي شەھىرى، تاڭ دەۋرىدىكى جېجۆگۇەن قوۋۇقى خارابىسى قاتارلىقلار بار.
==مائارىپى==
==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئاقسۇ ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>gp3141fel3pb2qs6t7i6b11mq7o3on3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئۇچتۇرپان ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5335</id>
    <revision>
      <id>176003</id>
      <parentid>171465</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12701" sha1="rc3vbqy3xm12hpqer3pv90pb21g0p8b" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''ئۇچتۇرپان ناھىيىسى'''
'''乌什县.'''Uchturpan County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Uqturpan within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]'''ئۇچتۇرپان ناھىيىسىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|3 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|6 دانە 
|-
|'''نوپۇس (2015-يىل)'''
|235,336 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-05-21 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 9,065 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6 ([[ئۈرۈمچى ۋاقتى]])
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|997 (0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新N  
|-
|}
'''ئۇچتۇرپان ناھىيىسى''' ([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]: '''Uchturpan Nahiyisi''')  [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[ئاقسۇ ۋىلايىتى]]تىگە قارايدۇ. ئۇچتۇرپان ناھىيىسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ شىمالىي چېتىگە، تەڭرىتاغ تىزمىسىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى ئاقسۇ شەھىرى ۋە ئونسۇ ناھىيىسى بىلەن، غەرب تەرىپى ئاقچى ناھىيىسى بىلەن، جەنۇب تەرىپى كەلپىن ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى قىرغىزىستان بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى  116 كىلومېتىر). شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى  139.5 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى  124.5 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى  8560.8 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە بىر بازار،  8 يېزا،  108  كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيە تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 1  - شىسىنىڭ بىر تۇەن - مەيدانى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1111 كىلومېتىر.
==مەمۇرىي رايونلىرى==
[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] ئۇچتۇرپان ناھىيىسى قارمىقىدا 3 دانە بازارلىق بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;850px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۇچتۇرپان بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Uchturpan Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Uchturpan Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |乌什镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |24.5
|4.9  style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئىمام بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Imam Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Imam Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |依麻木镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16
| style=&quot;text-align: center&quot; div |22.6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاقيار بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqyar Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqyar Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿合雅镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |22
| style=&quot;text-align: center&quot; div |45
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2,333
|-
|}
'''ئىزاھات:'''
*1. 2015-يىلى 4-ئاينىڭ 3-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى ئىمام يېزىسى [[ئىمام بازىرى]] بولۇپ قۇرۇلغان.
*2. 2012-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى ئاقيار يېزىسى [[ئاقيار بازىرى]] بولۇپ قۇرۇلغان.
[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] ئۇچتۇرپان ناھىيىسى قارمىقىدا 6 دانە يېزا بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاقتوقاي يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqtoqay Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqtoqay Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿克托海乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |22.8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئوتبېشى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Otbéshi Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Otbeshi Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |奥特贝希乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |398
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ياكۆۋرۈك يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yaköwrük Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yakowruk Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |亚科瑞克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |166.45
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاچاتاغ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Achatagh Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Achatagh Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿恰塔格乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |743
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يېڭىئاۋات يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yéngiawat Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yengiawat Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |英阿瓦提乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17.6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2,404
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يامانسۇ قىرغىز يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yamansu Qirghiz Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yamansu Kyrgyz Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |亚曼苏柯尔克孜族乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8.6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |239.2
|-
|}
'''ئىزاھات:'''
==يەر تۈزۈلۈشى== 

غەربىي شىمالى ئېگىز، شەرقىي جەنۇبى پەس بولۇپ، ئىككى تەرىپى تاغ بىلەن ئورالغان. يەر مەيدانىنىڭ  59.5%  نى تاغ يېرى، 28% نى، قۇملۇق ۋە چۆللۈك  12.5% نى  دەريا ۋادىسىدىن پەيدا بولغان تۈزلەڭلىك تەشكىل قىلىدۇ. توشقان دەرياسى پۈتۈن ناھىيىنى كېسىپ ئۆتىدۇ. يەر يۈزىدىكى سۇ بايلىقى  516 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى  بىر مىليارد 70  مىليون كۇب مېتىر، (ئېچىشقا بولىدىغان زاپاس سۇ مىقدارى 640  مىليون كۇب مېتىر). ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن يىلپىز، شىمال ئۆچكىسى، ئارقار، ئاق بوغۇز بۆكەن، ئاققۇ، ئۇلار، تۈلكە، سۇغۇر قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن چەچۈكبۇيا، قارلەيلىسى، قانتېپەر، سېرىق يۆگەي قاتارلىقلار بار. ھازىرغىچە بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن ئالتۇن، سىماب، فوسفور، ئاليۇمىن، كۆمۈر، مەرمەر تاش، قوغۇشۇن، سىنىك، بارىت، سىڭىرتاش، سۈرمە، ھاك تاش، ساپال ۋە فار - فۇر توپىسى قاتارلىقلار بار.
==يېزا ئىگىلىكى==
بۇ ناھىيە يېزا ئىگىلىكىنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 31 مىڭ گېكتار (465  مىڭ مو)، ئورمان كۆلىمى 18 مىڭ  500 گېكتار (277 مىڭ  500 مو) ئوتلاق كۆلىمى  18 مىڭ  300 گېكتار (275  مىڭ مو)، ئۆزلەشتۈرۈشكە بولىدىغان يەر 19  مىڭ 300 گېكتار ( 290 مىڭ مو). دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، شال، كۆممىقوناق، دادۇر، كېۋەز، مايلىق دان قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا كالا، قوينى ئاساس قىلىدۇ. سانائىتىدىن ئېلېكتر ئېنېرگىيە، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، پاختا چىقىرىش، ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
==ئىقلىمى==
ئۇچتۇرپان ناھىيىسىنىڭ كىلىماتى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرۇقلۇق تىپىدىكى قۇرغاق كىلىماتىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 9.1℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  35.5℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 26.6℃، يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن  24.0℃ كۈندە ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  30℃ تىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2871.3 سائەت.  10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى  3484.9℃، قىروسىز  مەزگىلى  185  كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 92.0 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  1981.9  مىللىمېتىر.
==ئىقتىسادى ==
==ساياھەتچىلىكى==
==مائارىپى==
==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئاقسۇ ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>rc3vbqy3xm12hpqer3pv90pb21g0p8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئۈرۈمچى ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5339</id>
    <revision>
      <id>176034</id>
      <parentid>171420</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9114" sha1="tpswi455ryals03wzepbuahfpq7aqz6" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''ئۈرۈمچى ناھىيىسى'''
'''乌鲁木齐县.'''Ürümchi County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Ürümchi shehiri xeritisi(Uyghur).png |center|350x350px]]'''ئۈرۈمچى ناھىيىسىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-
|'''شەھەر'''
| [[ئۈرۈمچى شەھىرى]]
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]] [[خەنزۇ]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]] [[خەنزۇچە]]
|-
|'''كوچا باشقارمىسى سانى'''
|0 دانە 
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|3 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|3 دانە 
|-
|'''نوپۇس'''
|80 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 4,332.16 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|991(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新A  
|-
|}
ئۈرۈمچى ناھىيىسى [[تەڭرىتاغ]] نىڭ ئوتتۇرا قىسىمىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە، [[جۇڭغار ئويمانلىقى]]نىڭ جەنۇبىي چېتىگە جايلاشقان بولۇپ، [[ئۈرۈمچى شەھىرى]] [[سايباغ رايونى]] ۋە [[تەڭرىتاغ رايونى]] نى ئوراپ تۇرىدۇ. شەرقتە [[تۇرپان شەھىرى]] بىلەن، غەربتە [[سانجى شەھىرى]] بىلەن، شىمالدا مىچۈەن شەھىرى بىلەن، جەنۇبتا [[توقسۇن ناھىيىسى]]، [[خوشۇت ناھىيىسى]]، [[خېجىڭ ناھىيىسى]] بىلەن تۇتۇشىدۇ. شەرقىي شىمالدا بۇغدا تېغىدىن ئۆتۈپ [[جىمىسار ناھىيىسى]]، فۇكاڭ شەھىرى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 190 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 120 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر كۆلىمى 4212 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
==مەمۇرىي رايون==
ئۈرۈمچى ناھىيىسىدە 3 دانە بازارلىق ۋە 3 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇنىڭ يېزا بازارلىرى تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تۆمۈرتى بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tömürti baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tömürti town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |板房沟镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13.5
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[شۈيشىگۇ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Shüyshigu baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Shüyshigu town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |水西沟镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11.2
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يوڭفېڭ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yongfëng baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yongfeng town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |永丰镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تولى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Toli yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Toli town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |托里乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4.5
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سارداۋان يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sardawan yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sardawan town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |萨尔达坂乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[گەنگۇ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Gengu yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Gengu town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |甘沟乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
|-
|}
==يەر تۈزۈلىشى==
ئۈرۈمچى ناھىيەسىنىڭ  يەر تۈزۈلۈشى، غەربىي شىمالدىن شەرقىي جەنۇبقا قاراپ ئېگىزلەپ بارىدۇ. تىيانشان باغ تىزمىسىدىن ئۈرۈمچى ناھىيەسىنىڭ  شەرقىي جەبنۇبىي تەرىپىدە سوزۇلۇپ ياتىدۇ. دېڭىز يۈزىدىن 5445 مېتىر ئېگىز بولغان تىيانشان تېغىنىڭ ئاساسلىق چوققىسى-بۇغدا چوققىسى بۇ ناھىيەدىكى ئەڭ ئېگىز نۇقتا ھېسابلىنىدۇ. جەنۇبىي تەرەپتىكى تاغلىق رايون پۈتۈن ناھىيە ئومۇمىي يەر كۆلىمىنىڭ تەخمىنەن %50ىنى، تاغلىقتىكى ئۇششاق شېغىلدىن تەركىب تاپقان تۈزلەڭلىك ئومۇمىي يەر كۆلىمىنىڭ تەخمىنەن% 16.6ىنى، شىمالكىي تەرەپتىكى ئېدىرلىق ۋە توپا تۈزلەڭلىك ئومۇمىي يەر كۆلىمىنىڭ %33.4ىنى ئىگىلەيدۇ. تۇدۇڭخابا دەرياسى، ئۈرۈمچى دەرياسى، سەيۋوپۇ كۆلى، بەيياڭخېي دەرياسى، ئالغۇيدىن ئىبارەت بەش چوڭ سۇ سىستېمىسى بار.
==كىلىماتى==
ئۈرۈمچى شەھىرى ئاسىيادىكى مۆتىدىل، قۇرغاق كىلىمات رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرسسى 5.7، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرسسى 40.5، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرسسى-41.5، يىلىغ ائوتتۇرا ھېساب بىلەن 36.7 كۈن ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىلىق كۈن بولۇپ، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرسى 30 تىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە يورۇتۇش ۋاقتى 2733.6 سائەت، 10 جۇغلانما تېمپېراتۇرا 3063.3، قىروسىز مەزگىلى 156 كۈن، يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 277.6 مىللىمېتىر، پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1914.1 مىللىمېتىر.

==تەبىئىي بايلىقلىرى==
يەر ئۈستى سۇ بايلىقىنىڭ مىقدارى 800 مىليون كۇب مېتىر. پايدىلىنىدىغان تۈزلەڭلىكتىكى يەر ئاستى سۈيىنىڭ مىقدارى 556 مىليون كۇب مېتىر. ئۇلانباي-سەيۋوپۇ-داۋانچىڭ ئارىلىقى مەشھۇر شاماللىق رايون ھېسابلىنىدۇ. بۇ جايلارنىڭ شامال كۈچى بايلىقى ناھايىتى مول بولۇپ، يىللىق ئوتتۇرىچە شامال سۈرئىتى 2.6 مېتىر / سېكۇنت، ئۈنۈملۈك شامال قۇۋۋىتى 2000-3000 كىلوۋات. سائەت / كۋادرات مېتىر. ئۈرۈمچى ناھىيىسىدە يەر ئاستى كان بايلىقلىرى مول، 2013 - يىلىغا قەدەر، تەكشۈرۈپ ئېنىقلانغان كان تۈرى 8، ئاساسلىقىكۆمۈر، گەج، ھاك تېشى، مىس، فوسفور، ئالتۇن، تۆمۈر، سېغىز توپا، شور، تۇز دېگەنگە ئوخشاشلاردىن ئىبارەت. كۆمۈر تىپىدىكى كان تېغىدىن 26 سى، قۇم، شېغىل توپىدىن ئىبارەت كۆمۈردىن باشقا كان تېغىدىن 40 ى بار.
==ساياھەت==
ئۈرۈمچى ناھىيىسىدە بەييۈن خەلقئارا قار تېيىلىش مەيدانى، نەنسەن شياۋچۈزى مەنزىرىسى، شۇيشىگۇ، يامالىق تېغى باغچىسى قاتارلىقلار بار.
==ئىقتىسادى==
==مائارىپى==
== سىرتقى ئۇلاش ==

{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئۈرۈمچى شەھىرى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>tpswi455ryals03wzepbuahfpq7aqz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مارالبېشى ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5343</id>
    <revision>
      <id>176012</id>
      <parentid>171454</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11891" sha1="f2jzjtw8j6droe4d6c44qoju766gkjx" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''مارالبېشى ناھىيىسى'''
'''巴楚县.'''Maralbeshi County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Maralbexi within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]'''مارالبېشى ناھىيىسىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[قەشقەر ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|4 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|8 دانە 
|-
|'''نوپۇسى (2017-يىل)'''
|382،186 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-04-22 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 21,741.3 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|998(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新Q  
|-
|}
'''مارالبېشى ناھىيىسى''' ('''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]''': Maralbéshi Nahiyisi) [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[قەشقەر ۋىلايىتى|قەشقەر ۋىلايىتىگە]] قارايدۇ. مارالبېشى ناھىيىسى [[تەڭرىتاغ|تەڭرىتېغىنىڭ]] جەنۇبىي ئېتىكىگە، [[تارىم ئويمانلىقى|تارىم ئويمانلىقىنىڭ]] غەربىي شىمال چېتىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى [[ئاۋات ناھىيىسى]]، [[قاراقاش ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب تەرىپى [[پەيزاۋات ناھىيىسى]]، [[يوپۇرغا ناھىيىسى]]، [[يەكەن ناھىيىسى]]، [[ئاتۇش شەھىرى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى [[كەلپىن ناھىيىسى]]، [[ئاقچى ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى  215 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى  169 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر كۆلىمى 21 مىڭ  700 كۋادرات كىلومېتىر. 
==مەمۇرىي رايون==
[[قەشقەر ۋىلايىتى]]مارالبېشى ناھىيىسى قارمىقىدا 4 بازارلىق ۋە 8 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[مارالبېشى بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Maralbeshi Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Maralbeshi Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |巴楚镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |48
| style=&quot;text-align: center&quot; div |22.4
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاچال بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Achal Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Achal Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |三岔口镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |0.8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |500
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سېرىقبۇيا بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Seriqbuya Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Seriqbuya Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |色力布亚镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |23
| style=&quot;text-align: center&quot; div |45
| style=&quot;text-align: center&quot; div |280
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاۋات بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Awat Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Awat Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿瓦提镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |22
| style=&quot;text-align: center&quot; div |29
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2,500
|-

|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاناركۆل يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Anarköl Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Anarkol Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |铁日木乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16
| style=&quot;text-align: center&quot; div |26
| style=&quot;text-align: center&quot; div |100
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[دۆلەتباغ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Döletbagh Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Doletbagh Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |多来提巴格乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |22
| style=&quot;text-align: center&quot; div |28
| style=&quot;text-align: center&quot; div |486
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چارباغ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Charbagh Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Charbagh Towship
| style=&quot;text-align: center&quot; div |恰尔巴格乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |21
| style=&quot;text-align: center&quot; div |28
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[شامال يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Shamal Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Shamal Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |夏马勒乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |898
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاقساقمارال يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqsaqmaral Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Aqsaqmaral Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿克萨克玛热勒乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |21
| style=&quot;text-align: center&quot; div |31
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1,147
|-
|style=&quot;text-align:center|10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئالاغىر يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Alaghir Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Alaghir Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿拉根乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |20
| style=&quot;text-align: center&quot; div |30
| style=&quot;text-align: center&quot; div |357.5
|-
|style=&quot;text-align:center|11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چوڭقۇرچاق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Chongqurchaq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Chongqurchaq Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |琼库恰克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |26
| style=&quot;text-align: center&quot; div |37
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1,247
|-
|style=&quot;text-align:center|12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يېڭىئۆستەڭ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yéngiösteng Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Yengiosteng Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |英吾斯坦乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |27
| style=&quot;text-align: center&quot; div |309.7
|-
|}
'''ئىزاھات:'''
==يەر تۈزۈلۈشى== 
غەربىي قىسمى ئېگىز، شەرقىي قىسمى پەس، غەربىي شىمال قىسمى تاغلىق، تاغلىق يەر  10.7% نى، بوستانلىق  38.8% نى، قۇملۇق  50.5% نى ئىگىلەيدۇ. زەرەپشان دەرياسى بىردىنبىر چوڭ دەريا بولۇپ، يىللىق ئېقىن مىقدارى  820 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلارنىڭ يەر ئاستى سۇ زاپىسى  1  مىليارد 150 مىليون كۇب مېتىر؛ يەنە  3 سۇ ئامبىرى بولۇ، ئۇنىڭ سۇ ساقلاش مىقدارى  127 مىڭ كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن [[بۇغا]]، [[ساي تۈلكىسى]]، [[ياۋا توڭگۇز]] قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن [[چۈچۈكبۇيا]]، [[لوپنۇر كەندىرى]]، [[توشقان زەدىكى]]، [[چاكاندا]] قاتارلىقلار بار. 

بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن [[نېفىت]]، [[تۆمۈر]]، [[مىس]]، [[قوغۇشۇن]]، [[فوسفور]]، [[ئالماس]]، ھاكا تېشى، [[تۇز]]  قاتارلىقلار بار.
==يېزا ئىگىلىكى==
بۇ ناھىيە يېزا ئىگىلىك ناھىيىسى ھېسابلىنىدۇ. ھازىر  40 مىڭ  900 گېكتار ( 613 مىڭ  500 مو) تېرىلغۇ يەر،  38 مىڭ  900  گېكتار (583 مىڭ  500 مو) ئوتلاق،  173 مىڭ گېكتار ( 2 مىليون  595 مىڭ مو) ئورمان،  330 مىڭ گېكتار ( 4  مىليون 950 مىڭ مو) ئۆزلەشتۈرگىلى بولىدىغان بۇيەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن [[كېۋەز]]، [[بۇغداي]]، [[كۆممىقوناق]]، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. بولۇپمۇ [[پاختا]] بۇ ناھىيىنىڭ تۈۋرۈك مەھسۇلاتى ھېسابلىنىدۇ.  1994 - يىلى مەملىكەت بويىچە پاختا ئىشلەپچىقىرىشتىكى  100 كۈچلۈك ناھىيە ئىچىدە  19 - ئورۇندا تۇردى.
==ئىقلىمى==
مارالبېشى ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  11.7℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېرراتۇرىسى  42.7℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 214.2℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  2884.2 سائەت.  10℃  جۇغلانما تېمپېراتۇرىسى 4363.7℃، قىروسىز مەزگىلى  227 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  44.7  مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2108.6 مىللىمېتىر. 
==ساياھەتچىلىكى==
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن توققۇز سەلەي خارابىسى، (خەنزۇچە تاڭ دەۋرىدىكى پادىشاھ قەلئەسى دېيىلىدۇ)، تاڭ دەۋرىدىكى تازىمغانا خارابىسى - چوڭ تام، تاڭ دەۋرىدىكى تۇرا خارابىسى قاتارلىقلار بار.
==مائارىپى==
== مەنبەلەر ==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}

[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
[[تۈر:قەشقەر ۋىلايىتى]]</text>
      <sha1>f2jzjtw8j6droe4d6c44qoju766gkjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پوسكام ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5347</id>
    <revision>
      <id>176015</id>
      <parentid>171449</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11128" sha1="s0gm4z1qqsmukvt2mrq0wmjy2qu8g7d" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''پوسكام ناھىيىسى'''
'''泽普县.'''Poskam County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Qeshqer wilayiti xeritisi(Uyghur).png|center|350x350px]]'''پوسكام ناھىيىسى (نومۇرى 5) نىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[قەشقەر ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|2 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|10 دانە 
|-
|'''نوپۇس'''
|180 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 999.66 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|998(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新Q  
|-
|}
'''پوسكام ناھىيىسى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[قەشقەر ۋىلايىتى]]تىگە قارايدۇ. پوسكامنىڭ يەر مايدانى 999.66 كۇۋادرات كىلومېتىر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 180،000. پوسكام ناھىيىسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ غەربىي چېتىگە، زەرەپشان دەرياسىنىڭ يەلپۈگۈچسىمان تىنىمىسىغا جايلاشقان. جەنۇب تەرىپى [[قاغىلىق ناھىيىسى]]، شىمال تەرىپى [[يەكەن ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي جەنۇبتىن شەرقىي شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 61 كىلومېتىر. غەربىي شىمالدىن شەرقىي جەنۇبقىچە بولغان كەڭلىكى  14 - 23 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى  1096.2 كۋادرات كىلومېتىر. قارمىقىدا بىر رايون، 2 بازار، 10 يېزا،  133  كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ [[ئۈرۈمچى شەھىرى]] بىلەن بولغان ئارىلىقى 1447 كىلومېتىر.
==مەمۇرىي رايون==
[[قەشقەر ۋىلايىتى]] پوسكام ناھىيىسى قارمىقىدا 2 بازارلىق ۋە 10 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[پوسكام بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Poskam Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Poskam Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |泽普镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |32
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5.1
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[كۈيباغ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Küybagh Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kuybagh Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |奎依巴格镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |78.5
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[پوسكام يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Poskam Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Poskam Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |波斯喀木乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |20
| style=&quot;text-align: center&quot; div |49.06
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئايكۆل يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ayköl Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aykol Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿依库勒乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |78.5
|-

|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاقتام يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqtam Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqtam Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿克塔木乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |59.52
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[كۈيباغ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Küybagh Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Kuybagh Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |奎依巴格乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |78.5
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سەيلى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Seyli Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Seyli Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |赛力乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13.3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |70.01
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئىككىسۇ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ikkisu Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Ikkisu Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |依肯苏乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |91.4
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تۇغچى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tughchi Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Tughchi Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |图合其乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |28.8
|-
|style=&quot;text-align:center|10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يىما يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yima Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yima Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |依玛乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17
| style=&quot;text-align: center&quot; div |97.79
|-
|style=&quot;text-align:center|11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[گۈلباغ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Gülbagh Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Gulbagh Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |古勒巴格乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بۇيلۇق تاجىك يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Buyluq Tajik Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Buyluq Tajik Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |布依鲁克塔吉克族乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |25.5
|-
|}
’’’ئىزاھات:’’’

==يەر تۈزۈلۈشى== 
غەربىي جەنۇبتىن شەرقىي شىمالغا پەسىيىپ بارىدۇ. تۈزلەڭلىك يېرى  67.5% نى، چۆللۈك  22.5% نى ئىگىلەيدۇ. تەۋەسىدە زەرەپشان دەرياسى بولۇپ، يىللىق ئوتتۇرىچە ئېقىن مىقدارى  550 مىليون كۇب مېتىر ئەتراپىدا، تۈزلەڭلىك رايونلىرىنىڭ يەرئاستى سۇ زاپىسى  633 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋاناتتىن ساي تۈلكىسى، ئىپپار چاشقىنى قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقى بىرقەدەر مول، بۇنىڭ ئىچىدە چۈچۈكبۇيا كەڭ تارقالغان. قېزىلما بايلىقلىرىدىن نېفىت ۋە كۆمۈر بار.
==ئىقلىمى==
پوسكام ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  11.4℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 38.8℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 23.0℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  2659.7 سائەت. قىروسىز مەزگىلى  214 كۈن. يىللىق ھۆل - يېغىن مىقدارى  49.0 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2228.2 مىللىمېتىر.
==يېزا ئىگىلىكى==
بۇ ناھىيىنىڭ يېزا ئىگىلىكى بىرقەدەر تەرەققىي قىلغان. ھازىر 24 مىڭ  200 گېكتار (362 مىڭ  400  مو) تېرىلغۇ يەر، 6200 گېكتار (93 مىڭ مو) ئورما،  5300 (75 مىڭ  700 مو) ئوتلاق،  8600  گېكتار (128 مىڭ  900 مو) سۇ يۈزى،  3300 گېكتار (50 مىڭ مو) دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يەر، 1200 گېكتار (17 مىڭ 500 مو)  ئورمانچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن كېۋەز، بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، ئالما، ئامۇت، ياڭاق، بادام، چىلان ۋە كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا كالا، قوي، ئېشەك ئاساس قىلىنىدۇ. سانائىتىدىن پاختا توقۇمىچىلىق، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، كۆمۈر، ئېلېكتر قۇۋۋىتى، سۇلياۋ بۇيۇملىرى ئىشلەش قاتارلىقلار بار.  پوسكام ناھىيىسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. دۆلەت يولى  315 - لىنىيىسى ناھىيە تەۋەسىدىن ئۆتىدۇ. شەھەر - يېزىلارنىڭ ئاسفالىت يوللىرى تەرەپ - تەرەپكە تۇتىشىدۇ.
==ساياھەتچىلىكى==
==مائارىپى==
==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==

{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قەشقەر ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>s0gm4z1qqsmukvt2mrq0wmjy2qu8g7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پەيزاۋات ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5349</id>
    <revision>
      <id>176013</id>
      <parentid>171453</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23761" sha1="f2uzk1q5uz39dlzjk14l6f4qsmjxpuh" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''پەيزاۋات ناھىيىسى'''
'''伽师县.'''Peyzawat County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Peyziwat within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]'''پەيزاۋات ناھىيىسىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[قەشقەر ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|4 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|9 دانە 
|-
|'''نوپۇس (2017-يىل)'''
|445,846 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-04-19 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 6,000.68 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|998(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新Q  
|-
|}
'''پەيزاۋات ناھىيىسى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[قەشقەر ۋىلايىتى|قەشقەر]] ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ.
پەيزاۋات ناھىيىسى [[تەڭرىتاغ]] نىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، [[تارىم ئويمانلىقى]]نىڭ شىمالىي قىسمىغا جايلاشقان. شەرق تەرىپى [[مارالبېشى ناھىيىسى]] بىلەن، غەرب تەرىپى قەشقەر [[يېڭىشەھەر ناھىيىسى]]، [[كونا شەھەر ناھىيىسى]] بىلەن، جەنۇب تەرىپى [[يوپۇرغا ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي شىمال تەرىپى [[ئاتۇش شەھىرى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 140 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 80 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر كۆلىمى 2.6316 كۋادرات كىلومېتىر.  ناھىيە بازىرىنىڭ [[ئۈرۈمچى شەھىرى]] بىلەن بولغان ئارىلىقى 1415 كىلومېتىر.
==مەمۇرىي رايون==
[[قەشقەر ۋىلايىتى]] پەيزاۋات ناھىيىسى قارمىقىدا 4 بازارلىق ۋە 9 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بارىن بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Barin Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Barin Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |巴仁镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |34
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[شاپتۇل بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Shaptul Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Shaptul Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |夏普吐勒镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |22
| style=&quot;text-align: center&quot; div |29
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[غولتوغراق بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Gholtoghraq Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Gholtoghraq Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |卧里托格拉克镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |35
| style=&quot;text-align: center&quot; div |41
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1894
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[شېكەركۆل بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Shékerköl Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Shekerkol Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |西克尔库勒镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |198
|-

|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تېرىم يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Térim Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Terim Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |铁日木乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |50
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يېڭىمەھەللە يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yéngimehelle Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yengimehelle Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |英买里乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |20
| style=&quot;text-align: center&quot; div |30
| style=&quot;text-align: center&quot; div |420
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[جانباز يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Janbaz Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Janbaz Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |江巴孜乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |27
| style=&quot;text-align: center&quot; div |33
| style=&quot;text-align: center&quot; div |204
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قىزىلبويى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qizilboyi Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qizilboyi Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |克孜勒博依乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |34
| style=&quot;text-align: center&quot; div |38
| style=&quot;text-align: center&quot; div |365
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[مىشا يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Misha Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Misha Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |米夏乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |24
| style=&quot;text-align: center&quot; div |27
| style=&quot;text-align: center&quot; div |95
|-
|style=&quot;text-align:center|10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قوشئاۋات يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qoshawat Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Qoshawat Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |和夏阿瓦提乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |41
| style=&quot;text-align: center&quot; div |55
| style=&quot;text-align: center&quot; div |389
|-
|style=&quot;text-align:center|11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قىزىلسۇ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qizilsu Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Qizilsu Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |克孜勒苏乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |40
| style=&quot;text-align: center&quot; div |36
| style=&quot;text-align: center&quot; div |251.33
|-
|style=&quot;text-align:center|12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[گۈللۈك يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Güllük Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Gulluk Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |古勒鲁克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |28
| style=&quot;text-align: center&quot; div |22
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1013.33
|-
|style=&quot;text-align:center|13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۆردەكلىك يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ördeklik Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ordeklik Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |玉代克力克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |95
|-
|}
'''ئىزاھات:'''
*2014-يىلى 10-ئاينىڭ 20-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى شاپتۇل يېزىسى [[شاپتۇل بازىرى]] قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ش ئۇ ئا ر  خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقنامىسى(شاپتۇل بازىرى &lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjmca.gov.cn/xzqhtzgg/27055.jhtml |access-date=2018-04-19 |archive-date=2019-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812091527/http://www.xjmca.gov.cn/xzqhtzgg/27055.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
*2016-يىلى 7-ئاينىڭ 13-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى غولتوغراق يېزىسى [[غولتوغراق بازىرى]] قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ش ئۇ ئا ر  خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقنامىسى غولتوغراق بازىرى &lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjmca.gov.cn/xzqhtzgg/31141.jhtml |access-date=2018-04-19 |archive-date=2017-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170921045904/http://www.xjmca.gov.cn/xzqhtzgg/31141.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
==يەر تۈزۈلۈشى== 
غەربىي قىسمى ئېگىز، شەرقىي قىسمى پەس، شىمالىي قىسمى ئېگىز، جەنۇبىي قىسمى پەس. تاغلىق يەر  8.4% نى، تۈزلەڭلىك  46.6% نى، چۆللۈك، سايلىق، قۇملۇق  45% نى ئىگىلەيدۇ. قىزىل دەرياسى بىردىبىر دەرياسى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ يىللىق ئېقىن مىقدارى  870 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلارنىڭ يەر ئاستى سۇ زاپىسى  799 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئاق بوغۇز بۆكەن، ياۋا توڭگۇز، ساي تۈلكىسى قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن چۈچۈكبۇيا، چاكاندا، يەر مەدىكى قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن چۈچۈكبۇيا، چاكاندا، يەر مەدىكى قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقلاردىن مىس، گۈڭگۈرت، ياقۇت، گەژ قاتارلىقلار بار. 
==ئىقلىمى==
پەيزىۋات ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  11.7℃ ، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 41.2℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  ـ 22.5℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2923.3 سائەت،  10℃ جۇغلانما تېمپېراتۇرىسى  4277.4℃، قىروسىز مەزگىلى  233 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  54.0 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2251.1 مىللىمېتىر.
==يېزا ئىگىلىكى==
بۇ ناھىيىدە دېھقانچىلىق ئاساس قىلىنىدۇ. ھازىر  40 مىڭ  900 گېكتار ( 613  مىڭ 500 مو) تېرىلغۇ يەر، 30 مىڭ  900 گېكتار ( 463 مىڭ  500 مو) ئورمان،  240  مىڭ گېكتار (3 مىليون  600  مىڭ مو) ئوتلاق، 28 مىڭ  200 گېكتار (423  مىڭ 600 مو) دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان بوزيەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كېۋەز، كۆممىقوناق، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە ئاساس قىلىنىدۇ. جۇڭگو ۋە چەت ئەللەردە داڭقى &lt;پەيزىۋات قوغۇنى&gt; ئىچكىرىدىكى  22 ئۆلكە،  54 شەھەر ۋە شياڭگاڭ، ئاۋمېن رايونلىرى شۇنىڭدەك چاۋ شىيەن، ياپونىيە، سىنگاپور، مالايسىيا قاتارلىق دۆلەتلەرگە سېتىلماقتا. چارۋىچىلىقتا كالا، قوي، ئېشەك ئاساس قىلىنىدۇ. سانائىتىدىن ئېلېكتر قۇۋۋىتى، يېزا ئىگىلىك ماشىنلىرىنى رېمونت قىلىش، كۆن - خۇرۇم، مەتبۇئاتچىلىق، پاختا چىقىرىش ۋە ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
=== ئىسمىنىڭ كىلىپ چقىشى ===
كونىلار شۇنداق رىۋايەت قىلىپتۇرلەركى، ئۇزاق ئۆتكەن زامانلارنىڭ بىرىدە، قەشقەردە ئارسلانخان ئىسىمىلىك بىر خان ئۆتكەنىكەن. ئۇنىڭ ھارۇنخان  ئىسىملىك بىر مەسلىھەتچى ۋەزىرى بار ئىكەن. ئارسلانخان ئېلى ئىسىملىك، ھارۇنخاننىڭ بولسا پەيزۇللا ئىسىملىك ئوغۇللىرى بولغانىكەن.  بۇ ئىككىيلەننىڭ يېشى ئانچە پەرقلەنمەيدىكەن، بىر - بىرى بىلەن ئىناق خۇشال ئۆتىدىكەن. بىرەر خۇشاللىقى بولسا تەڭ كۈلۈپ، خاپىلىققا تەڭ قايغۇرىدىكەن. بىر مەكتەپتۇ، بىر ئۇزتازدىن تەلىم ئالغانىكەن. ئۇلار چوڭ بولغانسېرى ئات مىنىش، قىلىچ - نەيزىۋازلىق، ئوقيا ئېتىش ئىشلىرىغا قىزىقىدىغان بوپتۇ. كۈنلەردىن بىركۈنى ئىككى بەگزادە ئاتلىرىدىن رۇخسەت ئېلىپ، قەدىمىي ئوردا «خانئۆي» ئەتراپىغا ئوۋغا چىقىپتۇ. قۇمباغ، سايۋاغ، چارۋاغ، بايتوقاي،  لەڭگەر . . . دېگەندەك يۇرت - ئۆتەڭلەردىن ئۆتۈپ، قىزىل دەرياسى بىلەن چاقماق دەرياسى ئارىلىقىدىكى غورۇ جاڭگال ئىچىگە كەپتۇ. ئۇ يەرلەردە بۆرە، تۈلكە، قاۋان، ياۋا توڭگۇز، كېيىك، توشقان، تاغ تېكىسى، قوتاز، قىرغاۋۇل، قارىچىغا، جاغالماي، كەكلىك، بۆدۈنە، لاچىن، بۈركۈت ۋە تورغاي، قۇشقاچقا ئوخشاش گۆشخور، ئوتخور، تۆت ئاياغلىق، جۈپ قاناتلىق چوڭ - كىچىك ياۋايى ھايۋان ۋە قۇشلار ياشايدىكەن. توغراق، يۇلغۇن، جىگىدە، سۆگەت، سېدە قاتارلىق دەرەخلەر، خىلمۇ خىل ئوت - چۆپلەر ئۆسىدىكەن. ئارىلاپ - ئارىلاپ قونالغۇ ئۆيلەرمۇ ئۇچراپ تۇرىدىكەن. شاھزادىلەر تاغ باغرىدىكى ساغۇنباغدىن كۈنپېتىشقا بۇرۇلۇپ، كەڭ كەتكەن يايلاقنى توغرا كېسىپ، «ئاقسۇ دەرياسى» بويىغا كېلىشىپتۇ. ئىلگىرى ئۇلار بۇ يەرلەرگە كېلىپ باقىمىغانىكەن. بۇ يەردە بىر كېچىك، بىر - ئىككى ئۆيلۈك دېھقان بار ئىكەن. كەچقۇرۇن بىر بېلىقچى بوۋاينىڭ ئۆيىدە قونۇپتۇ. ئوۋ غەنىيمەتلىرىنى كاۋاپ قىلىپ، ئۆي ئىگىسى بىلەن تەڭ يېيىشىپتۇ. ئەتىسى ئەتىگەندە ئاتلىرىنى تەۋەككۈل دەرياسىغا سېلىپ، قىزىلسۇ دەرياسىدىن ئۆتۈپتۇ. بۇ يەردە دەريادىن سۇ چىقىدىغان، كۈنپېتىشقا ئېقىپ كېتىدىغان بىر ئۆستەڭ، ئۇ ئۆستەڭنى بويلاپ كەتكەن تار ھارۋا يولى بار ئىكەن، بەگزادىلەر يول بىلەن خېلى ئۇزاق ماڭغاندىن كېيىن، بىر كىچىك يۇرتقا يېتىپ كەپتۇ. 

بەگزادىلەر يۇرتنىڭ ئىچىگە كىرىپ، چوڭ بىر كۆلنىڭ بويىدا ئاتلىرىدىن چۈشۈپتۇ. ھايال ئۆتمەيلا ئەسىر نامىزىدىن يانغان جامائەتلەر  بۇ يەرگە كېلىپ «ئۆتكۈنچى مۇساپىرلار» بىلەن كۆرۈشۈپتۇ.  جامائەتنىڭ «كۈسەنباي ئىسىملىك بىر ئاقساقىلى بارئىكەن، ئۇ ھەم يۇرت بېشى، ھەم ئىمام ئىكەن. كۈسەنباي بۇ ئىككى مۇساپىرنى ئۆز ھويلىسىغا تەكلىپ قىلىپتۇ. كەچقۇرۇن يۇرت ئەھلى قوي سويۇپ، مەشرەپ قىلىپ مېھمانلارنى كۈتۈۋاپتۇ. ئەتىسى مىھمانلار يىراق - يېقىننى كۆرۈپ ئېتىزلارنى ئارىلاپ، باغلاردا سەيلە - ساياھەت قىپتۇ. كەچلىرى ھويلىدا ئولتۇرۇپ ھېكايە ئاڭلاپتۇ. ئاۋۋال كۈسەنباي  بۇ يەرنىڭ خەلقى، يەرلىرى، ھوسۇلى، يوللىرى، قەيەرگە قاراشلىق ئىكەنلىكىنى، قانچىلىك غەللە - پاراق تۆكىدىغانلىقى ئۈستىدە چۈشەندۈرۈپتۇ. ئاندىن بۇ « كەنگىندى»لەرنىڭ قەيەردىن، نېمە سەۋەب بىلەن بۇ يەرلەرگىچە كېلىپ قالغانلىقىنى سوراپتۇ. بەگزادىلەر ئۆز ئاتىلىرىنىڭ تاپشۇرۇقىغا بىنائەنم، ئۆزلىرىنى«يولدىن ئېزىپ بۇ يەرگە كېلىپ قالغان مۇساپىرلار» دەپ كۆرسىتىشىپتۇ. كۈسەنباي كۆپنى كۆرگەن، تەجرىبىلىك ئادەم ئىكەن. ئۇ مۇسۇلمانلارنىڭ سۆزلىرىدىن ئۆزىچە شۈبھىلىنىپ، تولىمۇ ئېھتىيات بىلەن ئىش كۆرۈپ، ئۇلارنى قولىدىن كېلىشىچە ياخشى كۈتۈۋېلىپتۇ. بەگزادىلەر كېتىدىغان چاغدا، كۈسەنباي ئۇلارغا بىر قانچە قارا  كۆكچى قوغۇن يوللۇق تۇتۇپتۇ ۋە دەپتۇ:   _ قىزىلسۇ دەرياسىنىڭ بويىدىكى يېڭى مەھەللە دېھقانلىرى ئارسلان بۇغراخانىمىزغا سالام يوللىدى! - دەپ قويۇشالا، بەگچىلىرىم!   بەگزادىلەر بۇ گەپنى ئاڭلاپ، ئۆزىنىڭ سالاھىيىتى ئاشكارىلىنىپ قالغانلىقىنى سېزىپ، كۈسەنبايغا ھەقىقىي نام- شەرىپلىرىنى مەلۇم قىپتۇ. بىر قانچە كۈنلەر ئۆتۈپ كېتىپتۇ. بۇ جەرياندا ئۇلار كۈسەنباينىڭ ھېكايىسىنى بەكمۇ قىزىقىپ ئاڭلاپتۇ. بۇ ھېكايىنى ئاستانىگە بارغاندىن كېيىن خان ئاتىمىزغا سۆزلەپ بېرىمىز، مولا تەكلىپ قىلىپ كىتابقا پۈتكۈزىمىز، - دەپتۇ.   شاھزادە ئېلى، بەگزادە پەيزۇللالار ئوردىغا قايتىپ كەپتۇ. ئەھۋاللارنى تولۇق مەلۇم قىپتۇ. ئارسلانخان ئۇلارنىڭ گېپىنى ئاڭلاپ، ھارۇنخاندىن    : «پەيزۇللا بەگزادە ئۇ يەرگە بارسا قانداق» دەپ سوراپتۇ.  ھارۇنخان: «ئىلتىپاتلىرىغا رەھمەت شاھىم! ئۆزلىرى بىلىلا، مەن ياشىنىپ قالدىم. ئۆز يۇرتۇمنى سېغىنىۋاتىمەن، ئوغلۇم ئالدىن يېتىپ بارسا، ئارقىسىدىن مەنمۇ يېتىپ بارىمەن » دەپتۇ.   

ئارسلانخان پەيزۇللادىن بۇ ئىشقا مەيلى بار - يوقلۇقىنى سورىغانىكەن، ئۇ دەرھاللا:   _ مەن ئۇ يەرنى خانلىقىمىزنىڭ باياشات ئۆلكىسى قىلىپ چىقىشقا بەل باغلىدىم!- دەپتۇ. شۇنداق قىلىپ، پەيزۇللا قىزىلسۇ دەرياسىنىڭ ئىككى قىرغىقىدىكى يۇرتلارغا «بەگ» قىلىپ تەيىنلىنىپتۇ. پەيزۇللا بەگنىڭ ئوردىسى دەسلەپتە «يېڭى مەھەللە»گە قۇرۇلۇپتۇ.  بەگنىڭ ھويلا يېنىدا ھەشەمەتلىك «شەرئى مەھكىمە خانا» قۇرۇلۇپتۇ. پەيزۇللا بەگ ئالدى  بىلەن كۈسەنباينى باش قىلغان « پېشقەدەملەر ئويۇشمىسى» تەسىن قىلىپ، چوڭ - كىچىك ئىشلاردا ئۇلارنىڭ توغرا، پايدىلىق مەسلىھەتلىرىنى ئالدىكەن. پەيزۇللا بەگ ئىشنى ئۆز تەۋەلىكىنى ئايرىش، ھەر بىر يۇرتلارغا يېڭىدىن «ئاقساقال»لارنى تەيىنلەش، غەللە - پاراقنى  بىر ئورۇنغا يېغىۋېلىش، ئېرىق - ئۆستەڭلەرنى رېمۇنت قىلىشتىن باشلاپتۇ. بىر - ئىككى يىل ئۆتمەيلا  يېڭى - يېڭى يۇرتلار پەيدا بولۇشقا باشلاپتۇ. كۆپ يىللار داۋام قىلغان ئۇرۇش - يېغىلىق  دەستىدىن يۇرتىنى تاشلاپ، سەرسان بولۇپ چىقىپ كەتكەنلەرمۇ قايتىپ كېلىپ، ئۆز ماكانلىرىنى قايتا قۇرۇپتۇ. ئۇنىڭ  ئۈستىگە پەيزۇللا بەگ ئەسىرگە چۈشكەنلەردىن مىڭلاپ كۆچۈرۈپ كۆچۈرۈپ كېلىپ ئولتۇراقلاشتۇرۇپتۇ . . .   بىر يىلى، دەريا سۈيى تېشىپ، يېڭى مەھەللىنى سۇ بېسىپ كېتىپتۇ. دېھقانلار كۈنچىقىشقا قاراپ قېچىپتۇ. كېيىن يېڭىدىن يەنە كۆپ مەھەللە بارلىققا كەپتۇ. پەيزۇللا بەگ چوڭلارنىڭ  مەسلىھىتى بويىچە «بەگلىك ھويلا» ۋە «شەرئى مەھكىمە» لەرنى قىزىل دەريانىڭ يۇقىرى ئېقىنىدىكى بىر يۇرتقا كۆچۈرۈپتۇ. قەدىمكى يىپەك يولى مۇشۇ يەردىن ئۆتىدىكەن. كۆپ ئۆيمەي  بۇ يەردە گۈزەل كوچىلار، رەتلىك ئۆيلەر، جۈمە كۈنلۈكى قاينايدىغان بازار سودىسى، ئۆتەڭ - سارايلار پەيدا بوپتۇ. سودا كارۋانلىرى بۇ يېڭى ئۆتەڭگە كېلىپ چۈشىدىكەن، سودا - سېتىق قىلىشىدىكەن. شۇنداق قىلىپ بۇ يۇرت بىنا بولغانىكەن. يۇرت ئىسمىنى كىشىلەر دەسلەپتە «پەيزۇللا بەگنىڭ ئاۋات قىلغان لەڭگىرى» دەپتۇ. كېيىنچە «پەيزۇللا ئاۋاتى» دەپتۇ. ھازىرقى پەيزىۋات (پەيزۇ ئاۋات) دېگەن نام ئەنە شۇنىڭدىن ئۆزگەرگەنىكەن.
==ئىقلىمى==
==ساياھەتچىلىكى==
==مائارىپى==
==مەنبە==
{{Reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}

[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>f2uzk1q5uz39dlzjk14l6f4qsmjxpuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قاغىلىق ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5351</id>
    <revision>
      <id>176018</id>
      <parentid>171450</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14984" sha1="qrm63vdww09r11wtq3s0fpfq15q6pgi" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''قاغىلىق ناھىيىسى'''
'''叶城县.'''Qaghiliq County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Qeshqer wilayiti xeritisi(Uyghur).png|center|350x350px]]'''قاغىلىق ناھىيىسى (نومۇرى 7) نىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[قەشقەر ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|3 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|17 دانە 
|-
|'''نوپۇس'''
|500 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 28،928.64 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|998(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新Q  
|-
|}
'''قاغىلىق ناھىيىسى''' ([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]] : Qaghiliq Nahiyisi [[چاغاتاي تىلى|چاغاتايچە]] : قارغاليق) بولسا [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[قەشقەر ۋىلايىتى]]گە قارايدۇ. قاغىلىق ناھىيىسى قارا قۇرۇم تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە، [[تارىم ئويمانلىقى]]نىڭ غەربىي جەنۇب چېتىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى [[گۇما ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇب تەرپى كەشمىر (پاكىستان كونتروللۇقىدىكى رايون)  بىلەن تۇتۇشىدۇ (چېگرا لىنىيىسى ئۇزۇنلۇقى 80 كىلومېتىر)، غەرب تەرىپى [[پوسكام ناھىيىسى]]، [[يەكەن ناھىيىسى]]، [[تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى [[مەكىت ناھىيىسى]] بىلەن ۇتتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 326 كىلومېتىر. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 120 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 28 مىڭ 300 كۋادرات كىلومېتىر. قارمىقىدا ئۈچ بازار، 17 يېزا، 302 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۈەنى يېزا ئىگىلىك 3 - شىسىنىڭ بىر چارۋىچىلىق فېرمىسى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1514 كىلومېتىر.
==مەمۇرىي رايون==
[[قەشقەر ۋىلايىتى]] قاغىلىق ناھىيىسى قارمىقىدا 3 بازارلىق ۋە 17 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قاغىلىق بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qaghiliq Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qaghiliq Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |喀格勒克镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |76
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چارباغ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Charbagh Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Charbagh Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |恰尔巴格镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17
| style=&quot;text-align: center&quot; div |0
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۇششارباش بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ushsharbash Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ushsharbash Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |乌夏巴什镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |20
| style=&quot;text-align: center&quot; div |25
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2125
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تۆگىچى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tögichi Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tögichi Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |吐古其乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16
| style=&quot;text-align: center&quot; div |40.75
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بارىن يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Barin Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Barin Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |巴仁乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[جايتېرەك يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Jaytérek Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Jayterek Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |加依铁勒克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |23
| style=&quot;text-align: center&quot; div |20
| style=&quot;text-align: center&quot; div |97.38
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[جاڭگىلىئەسكى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Janggilieski Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Janggilieski Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |江格勒斯乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |280
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چاسا مەسچىت يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Chasa Meschit Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Chasa Meschit Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |恰萨美其特乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بەشئېرىق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Beshériq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Besheriq Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |伯西热克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |33
| style=&quot;text-align: center&quot; div |450
|-
|style=&quot;text-align:center|10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[لوق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Loq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Loq Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |洛克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1400
|-
|style=&quot;text-align:center|11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يىتىملىقۇم يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yitimliqum Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yitimliqum Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |依提木孔乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |27
| style=&quot;text-align: center&quot; div |30
| style=&quot;text-align: center&quot; div |101.5
|-
|style=&quot;text-align:center|12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سايباغ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Saybagh Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Saybagh Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |萨依巴格乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |21
| style=&quot;text-align: center&quot; div |22.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[غوجائېرىق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ghojaériq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ghojaeriq Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |乌吉热克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17.1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[شاخاپ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Shaxap Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Shaxap Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |夏合甫乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |64
|-
|style=&quot;text-align:center|15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يىلقىچى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yilqichi Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yilqichi Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |依力克其乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|16
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چىپان يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Chipan Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Chipan Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |棋盘乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|17
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تېتىر يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tétir Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tetir Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |铁提乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[زۇڭلاڭ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Zunglang Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Zunglang Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |宗朗乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |72.75
|-
|style=&quot;text-align:center|19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[كۆكيار يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kökyar Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kokyar Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |柯克亚乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3663.5
|-
|style=&quot;text-align:center|20
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[شىخشۇ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Shixshu Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Shixshu Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |西合休乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13,900
|-
|}
’’’ئىزاھات:’’’
==يەر تۈزۈلۈشى== 
جەنۇبىي ئېگىز، شىمالىي پەس. جەنۇبىي قىسمىدىكى ئېگىز تاغلىق جايلارنىڭ كۆپ قىسمى مۇزلۇق ۋە قارلىق دالا (تىرام كەڭرى چوققىسى دېڭىز يۈزىدىن 7464 مېتىر ئېگىز)، ئوتتۇرا قىسمىدىكى تاغلىرى ئېگىز - پەس بولۇپ، ئۇنىڭدا زور كۆلەملىك ئورمانلىق، ئوتلاق بار. شىمالىي قىسمى تىنما يەلپۈگۈچسىمان شەكىلدىكى جايلار بولۇپ، تۈزۈلۈشى پەس بولۇپ، ئېگىز - پەس ئېدىرلىق، قاغىلىقنىڭ تاغ يېرى 73.3% نى، تۈزلەڭلىك 23.6% نى، قۇملۇق ۋە چۆللۈك 3.1% نى ئىگىلەيدۇ. تەۋەسىدە تىزناپ دەرياسى، ئۇلۇق دەرياسى، چىپان دەرياسى، كۆكيار دەرياسى قاتارلىق دەريالار بار. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى 2 مىليارد 761 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلارنىڭ يەر ئاستى سۇ زاپىسى 689 مىليون كۇب مېتىر. 
==بايلىقى==
ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن قوڭۇر ئېيىق، يوپۇرماقلىق مىمىنايا، غاز قانىتى، چۈچۈكبۇيا، تورسۇلداق قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقلاردىن نېفىت، تەبىئىي گاز، كۆمۈر، ئالتۇن، مىس، تۆمۈر، ئاليۇمىن، قاشتېشى، مەرمەرتاش، گرافىت قاتارلىقلار بار.
 ==ئىقلىمى==
قاغىلىق ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.4℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 39.5℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 22.7℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2741.9 سائەت، 10℃ جۇغلانما تېپمېراتۇرىسى 4060.6℃. قىروسىز مەزگىلى 234 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېقىن مىقدارى  53.2 مېللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2480 مىللىمېتىر. 
==يېزا ئىگىلىكى==
بۇ ناھىيىدە دېھقانچىلىق ئاساس قىلىنىدۇ. ھازىر 47 مىڭ 800 گېكتار (717 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر، 20 مىڭ گېكتار (300 مىڭ مو) ئورمان، 567 مىڭ گېكتار (سەككىز مىليون 505 مىڭ 700 مو) ئوتلاق، 3300 گېكتار (50 نەچچە مىڭ مو) دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان بوز يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كېۋەز، كۆممىقوناق، ياغلىقدان، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. ئالاھىدە مەھسۇلاتىدىن قەغەز ياڭاق، دەنەك ئانار، ئۆرۈك قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا ئات، كالا، قوي ئاساس قىلىنىدۇ. سانائىتىدىن كۆمۈر، ئېلېكتر قۇۋۋىتى، پاختا چىقىرىش، گىلەمچىلىك، ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. 
==ساياھەتچىلىكى==
==مائارىپى==
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
==مەنبەلەر==
{{reflist}}
{{شىنجاڭ}}


== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قەشقەر ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>qrm63vdww09r11wtq3s0fpfq15q6pgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يوپۇرغا ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5353</id>
    <revision>
      <id>176014</id>
      <parentid>171452</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11381" sha1="8nsq1819rc0rjxyfkqf105xg6x17eak" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''يوپۇرغا ناھىيىسى'''
'''岳普湖县.'''Yopurgha County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Yopurga within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]'''يوپۇرغا ناھىيىسىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[قەشقەر ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|1 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|9 دانە 
|-
|'''نوپۇس (2017-يىل)'''
|177،955 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-04-18 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 11022.53 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|998(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新Q  
|-
|}
'''يوپۇرغا ناھىيىسى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[قەشقەر ۋىلايىتى]]تىگە قارايدۇ. يوپۇرغا ناھىيىسى [[تەڭرىتاغ]]نىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، [[تارىم ئويمانلىقى]]نىڭ غەربىي قىسمىغا، گەز دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىمىغا جايلاشقان. شەرق تەرىپى [[مارالبېشى ناھىيىسى]] بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى [[يەكەن ناھىيىسى]] بىلەن، غەرب ۋە غەربىي جەنۇب تەرىپى [[يېڭىسار ناھىيىسى]]، [[يېڭىشەھەر ناھىيىسى]] بىلەن، شىمال تەرىپى [[پەيزاۋات ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان، ئۇزۇنلۇقى  93 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى  56 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى  2688.3 كۋادرات كىلومېتىر. قارمىقىدا بىر بازار،  8 يېزا،  86  كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى، يېزا ئىگىلىك 3 - شىسىنىڭ بىر تۇەن - مەيدانى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى  1545  كىلومېتىر. 
==مەمۇرىي رايون==
[[قەشقەر ۋىلايىتى]] يوپۇرغا ناھىيىسى قارمىقىدا 4 بازارلىق ۋە 5 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يوپۇرغا بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yopurgha Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yopurgha Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |岳普湖镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |22
| style=&quot;text-align: center&quot; div |52.57
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يەكشەنبەبازار بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yekshenbebazar Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yekshenbebazar Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |也克先巴扎镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئەشمە بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Eshme Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Eshme Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |艾西曼镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تېرىم بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Terim Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Terim Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |铁热木镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1323
|-

|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يوپۇرغا يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yopurgha Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yopurgha Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |岳普湖乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |365.35
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سىيەك يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Siyek Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Siyek Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |色也克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2225.2
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاچچىق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Achchiq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Achchiq Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿其克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |22
| style=&quot;text-align: center&quot; div |247.17
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بايئاۋات يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bayawat Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bayawat Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |巴依阿瓦提乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |952
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاخۇنلۇقۇم يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Axunluqum Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Axunluqum Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿洪鲁库木乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |281
|-
|}
'''ئىزاھات:'''
*2015-يىلى 7-ئاينىڭ 24-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى يەكشەنبەبازار يېزىسى [[يەكشەنبەبازار بازىرى]] قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.
*2014-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى تېرىم يېزىسى [[تېرىم بازىرى]] قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.
==يەر تۈزۈلۈشى== 
غەرب تەرىپى ئېگىز، شەرق تەرىپى پەس، تۈزلەڭلىك  86.7% نى، قۇملۇق  13.3% نى ئىگىلەيدۇ. يەر سۇغىرىشتا ئاساسلىقى گەز دەرياسىنىڭ سۈيى بىلەن زەرەپشان دەرياسىنىڭ سۈيىگە تايىنىدۇ. يىللىق ئېقىن مىقدارى  420 - 460 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلارنىڭ يەر ئاستى سۇ زاپىسى 382 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئاق بوغۇز بۆكەن، ياۋا توڭگۇز، تارىم توشقىنى قاتارلىقلار بار. ياۋايى دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن چۈچۈكبۇيا، توشقان زەدىكى، ئالقات قاتارلىقلار بار.   
==ئىقلىمى==
يوپۇرغا ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.7℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  41.8℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 23.4℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  2800.3 سائەت.  10℃ جۇغلانما تېمپېراتۇرىسى 4359.2℃،  قىروسىز مەزگىلى  241 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  47.8 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىلىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2656.9 مىللىمېتىر. 
==يېزا ئىگىلىكى==
بۇ ناھىيىدە دېھقانچىلىق ئاساس قىلىنىدۇ. ھازىر  18 مىڭ  800 گېكتار ( 282 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر،  9000 گېكتار ( 134 مىڭ  500  مو) ئورمان، 62 مىڭ گېكتار (930 مىڭ مو) ئوتلاق،  53 مىڭ  300  گېكتار (800 مىڭ مو، دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان بۇيەر،  66  مىڭ 700 گېكتار ( 1 مىليون مو) ئورمانچىلىققا باب كېلىدىغان بوزيەر بار. 
==بايلىقى==
دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، ئاپىبەدىيان، ئاپتاپپەرەس، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا كالا، قوي، ئېشەك ئاساس قىلىنىدۇ. سانائىتىدىن ئېلېكتر قۇۋۋىتى، كۆمۈر، پاختا چىقىرىش، ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
==ساياھەتچىلىكى==
يۇپۇرغىنىڭ ساياھەتچىلىكى بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە كۈندىن كۈنگە تەرەققىي قىلىپ مېڭىۋاتىدۇ، ھەم  يۇپۇرغىنىڭ ھەر قايسى رايونلىرىدا ساياھەت ئورنى كۈنسىرى كۈپەيمەكتە.  مەن ئۈزۈم بىر يۇپۇرغىلىق  سىلەرنى يۇپۇرغا داۋاكۆل مەنزىرە ساياھەت رايونىغا بېرىشقا تەكلىپ بېرىمەن.
==مەنبە==
{{Reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}


== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قەشقەر ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>8nsq1819rc0rjxyfkqf105xg6x17eak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مەكىت ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5357</id>
    <revision>
      <id>176053</id>
      <parentid>171451</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11210" sha1="nmtsy7iqwx7650dj2a66v4tfi6i5a9g" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''مەكىت ناھىيىسى'''
'''麦盖提县.'''Mekit County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Makit within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]'''مەكىت ناھىيىسىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[قەشقەر ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|2 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|8 دانە 
|-
|'''نوپۇس (2017-يىل)'''
|272،010 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-04-18 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 11022.53 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|998(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新Q  
|-
|}
'''مەكىت ناھىيىسى''' ([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]] : Mekit Nahiyisi) [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بولۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[قەشقەر ۋىلايىتى]]تىگە قارايدۇ. مەكىت ناھىيىسى تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ غەربىي قىسمىغا، زەرەپشان دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىنىغا جايلاشقان. شەرق تەرىپى گۇما ناھىيىسى بىلەن، شىمال تەرىپى مارالبېشى ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 160  كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 136  كىلومېتىر. قارمىقىدا بىر بازار،  9 يېزا،  130  كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 3 - شىسىنىڭ ئۈچ تۇەن - مەيدانى، ئىككى ھەربىي قىسىم دېھقانچىلىق مەيدانى ۋە بىر ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش مەيدانى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى  1384 كىلومېتىر.
==جۇغراپىيە==
بۇ ناھىيە زەرەپشان دەرياسى ۋە تىزناپ دەرياسىنىڭ تىندۇرمىسىدىن ھاسىل بولغان يەلپۈگۈچسىمان بوستان تۈزلەڭلىك، يەر تۈزۈلۈشى تۈز. بوستانلىق  19.7% نى، قۇملۇق  80.3% نى ئىگىلەيدۇ. تەۋەسىدىن زەرەپشان دەرياسى ۋە تىزناپ دەرياسى كېسىپ ئۆتىدۇ. يىللىق ئېقىن مىقدارى  800 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلىرىنىڭ يەر ئاستى زاپاس سۇ مىقدارى  649  مىليون كۇب مېتىر. 
==مەمۇرىي رايون==
[[قەشقەر ۋىلايىتى]] مەكىت ناھىيىسى قارمىقىدا 2 بازارلىق ۋە 8 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[مەكىت بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Mekit Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Mekit Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |麦盖提镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |50
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بازارجەمى بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bazarjemi Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bazarjemi Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |巴扎结米镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16
| style=&quot;text-align: center&quot; div |23
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3424
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قۇمقىسار يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qumqisar Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qumqisar Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |库木库萨尔乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |26
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[غازكۆل يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ghazköl Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ghazkol Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |尕孜库勒乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |20
| style=&quot;text-align: center&quot; div |26
| style=&quot;text-align: center&quot; div |53.3
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قىزىلئاۋات يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qizilawat Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qizilawat Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |克孜勒阿瓦提乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |26
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ھاڭغىتلىق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Hangghitliq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Hangghitliq Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |昂格特勒克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[شېھىتدۆڭ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Shéhitdöng Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Shehitdong Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |希依提墩乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13.6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يانتاق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yantaq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Yantaq Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |央塔克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |23
| style=&quot;text-align: center&quot; div |32
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تۈمەنتال يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tümental Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tumental Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |吐曼塔勒乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |25
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قۇرما يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qurma Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qurma Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |库尔玛乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|}
’’’ئىزاھات:’’’
[[ھۆججەت:NJ-43-8_Shache,_China.jpg|thumb|MARKIT MAI-KAI-T'I ([[:en:Defense Mapping Agency|DMA]], 1980)]]

==يەر تۈزۈلۈشى== 
==بايلىقى==
ياۋايى ھايۋان بايلىقىدىن تارىم بۇغىسى، ئاق بوغۇز بۆكەن، قىرغاۋۇل قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن چۈچۈكبۇيا، لوپنۇر كەندىرى، توشقان زەدىكى قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقلىرىدىن نېفىت، تۇز، گەژ، ھېقىق قاتارلىقلار بار.
==ئىقلىمى==
مەكىت ناھىيىسى  مۆتىدىلك بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.7℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  42.1℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 22.4℃. قۇياشنىڭ يىللىق يورۇتۇش ۋاقتى  2805.9 سائەت.  10℃ جۇغلانما تېمپېراتۇرىسى 4285.2℃. قىروسىز مەزگىلى  215  كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 39.4 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش  مىقدارى  2349.3 مىللىمېتىر.
==يېزا ئىگىلىكى==
بۇ ناھىيىدە دېھقانچىلىق ئاساس قىلىنىدۇ. ھازىر  33 مىڭ  600 گېكتار (504 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر،  24 مىڭ  700  گېكتار (370 مىڭ مو) تەبىئىي ئورمان،  150 مىڭ گېكتار ( 2 مىليون  250  مىڭ مو) ئوتلاق،  38  مىڭ گېكتار (570 مىڭ مو) دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە كۆكتات قاتارلىقلار بار. بولۇپمۇ پاختا ئىشلەپچىقىرىش ئۈستۈنلۈكى روشەن.  1986 - يىلى بۇ ناھىيە مەملىكەت بويىچە ئەلا سۈپەتلىك پاختا ئىشلەپچىقىرىش بازىسى قىلىپ بېكىتىلدى. چارۋىچىلىقتا كالا، قوي ئاساس قىلىنىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە مەكىت دولان قويى داڭلىق. سانائىتىدىن ئېلېكتر قۇۋۋىتى، كۆمۈر، يېزا ئىگىلىك ماشىنىلىرىنى رېمونت قىلىش - ياساش، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، ئاشلىق، ماي ۋە يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
==ساياھەتچىلىكى==
==مەنبە==
{{Reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قەشقەر ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>nmtsy7iqwx7650dj2a66v4tfi6i5a9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يېڭىسار ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5359</id>
    <revision>
      <id>176017</id>
      <parentid>171447</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12734" sha1="nglq76wetoj7z873wrvkithnbpx0tm0" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''يېڭىسار ناھىيىسى'''
'''英吉沙县.'''Yengisar County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Qeshqer wilayiti xeritisi(Uyghur).png|center|350x350px]]'''يېڭىسار ناھىيىسى (نومۇرى 4) نىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[قەشقەر ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|2 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|12 دانە 
|-
|'''نوپۇس'''
|284 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 3,420.9 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|998(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新Q  
|-
|}
'''يېڭىسار ناھىيىسى''' كوئىنلۇن تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە، [[تارىم ئويمانلىقى]]نىڭ غەربىي چېتىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى [[يەكەن ناھىيىسى]]، [[يوپۇرغا ناھىيىسى]] بىلەن، شىمال تەرىپى قەشقەر [[يېڭىشەھەر ناھىيىسى ]]بىلەن، غەرب، جەنۇب تەرىپى [[ئاقتو ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 90 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 60 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 4306.5 كۋادرات كىلومېتىر.

== ئېتىمولوگىيە ==
يېڭىسار ئەسلى يەڭى ھىسار بولۇپ، يېڭى قەلئە دېگەن مەنىدە.

==يەر تۈزۈلۈشى== 
غەربىي جەنۇب قىسمى ئېگىز، شەرقىي قىسمى پەس، تاغلىق يەر 32% نى، تۈزلەڭلىك 28.4% نى، چۆللۈك ۋە قۇملۇق 39.6% نى ئىگىلەيدۇ. كۇسەن دەرياسى ۋە ئېگىز يار دەرياسى قاتارلىق دەرياسى بار. يىللىق ئېقىن مىقدارى 712 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلارنىڭ يەر ئاستى سۇ زاپىسى 417 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ساي تۈلكىسى، تارىم توشقىنى، ئاق بوغۇز بۆكەن، [[قىرغاۋۇل]]. تاغ كەكلىكى قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن [[چۈچۈكبۇيا]]، ئاچچىق ئۆرۈك مېغىزى قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن كۆمۈر، نېفىت، مەرمەر تاش، خرۇستال، [[گۈڭگۈرت]]، [[تۇز]]، [[قوغۇشۇن]]، ھاك تېشى، گەج، شۇلتا قاتارلىقلار بار.
==مەمۇرىي رايون==
[[قەشقەر ۋىلايىتى]] يېڭىسار ناھىيىسى قارمىقىدا 2 بازارلىق ۋە 12 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يېڭىسار بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yéngisar baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yengisar town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |英吉沙镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |31.1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۇلۇغچات بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ulughchat baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ulughchat town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |乌恰镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |27
| style=&quot;text-align: center&quot; div |45
| style=&quot;text-align: center&quot; div |268
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[شەھەر يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sheher yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sheher town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |城关乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13.1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ماڭشىن يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Mangshin yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Mangshin town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |芒辛乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |26
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-

|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سىيىتلە يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Siyitle yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Siyitle town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |色提力乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |109.27
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يېڭىيەر يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yéngiyer yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Yengiyer town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |英也尔乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ساغان يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Saghan yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Saghan town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |萨罕乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |21
| style=&quot;text-align: center&quot; div |30
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چولپان يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Cholpan yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Cholpan town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |乔勒潘乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11.8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |59
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[لومپا يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Lompa yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Lompa town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |龙甫乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6.8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |144
|-
|style=&quot;text-align:center|10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئەگۈس يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Egüs yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Egus town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |艾古斯乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11.7
|-
|style=&quot;text-align:center|11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سۆگەت يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Söget yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Soget town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |苏盖提乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |23.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19.6
|-
|style=&quot;text-align:center|12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[توپلۇق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Topluq yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Topluq town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |托普鲁克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |137.84
|-
|style=&quot;text-align:center|13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئېگىزيەر يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Égizyer yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Egizyer town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |依格孜也尔乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |245
|-
|style=&quot;text-align:center|14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قىزىل يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qizil yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qizil town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |克孜勒乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |25
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1,534
|-
|}
'''ئىزاھات:'''
*2016-يىلى 7-ئاينىڭ 13-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى ئۇلۇغچات يېزىسى [[ئۇلۇغچات بازىرى]] بولۇپ قۇرۇلغان.
==ئىقلىمى==
يېڭىسار ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.4℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 40.4℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 24.6℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2755.2 سائەت. 10℃ جۇغلانما تېمپېراتۇرىسى 4188.3℃. قىروسىز مەزگىلى 214 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 63.5 مىللىمېتىر. سۇنىڭ پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2258.7 مىللىمېتىر.
==يېزا ئىگىلىكى==
بۇ ناھىيىنىڭ يېزا ئىگىلىكى بىرقەدەر تەرەققىي قىلغان. ھازىر 24 مىڭ 700 گېكتار ( 370 مىڭ 500 مو) تېرىلغۇ يەر، 6700 گېكتار (100 مىڭ 500 مو) ئورمان، 33 مىڭ 600 گېكتار (5 مىليون 450 مىڭ مو) ئوتلاق، 1000 گېكتار ( 15 مىڭ مو) باغ، 5200 گېكتار (78 مىڭ 500 مو) سۇ يۈزى، 386 مىڭ 900 گېكتار (5 مىليون 802 مىڭ 800 مو) دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، ياغلىقدان، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا قوي بېقىش ئاساس قىلىنىدۇ. سانائىتىدىن سېمونت، كۆمۈر، ئېلېكتر قۇۋۋىتى، پاختا چىقىرىش، ئاشلىق، ماي، ياغ ۋە مېۋە - چېۋە پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. يېڭىسار پىچىقى يېڭىسار ناھىيىسىنىڭ ئالاھىدە مەھسۇلاتى. يېڭىسار ناھىيىسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. دۆلەت تاشيولى 315 - لىنىيىسى ناھىيە تەۋەسىدىن ئۆتىدۇ. ناھىيە، يېزا تاشيوللىرى ئاسفالىتلاشتۇرۇلغان. يېزا - بازارلاردىكى تېلېفوننىڭ ھەممىسى پروگراممىلاشتۇرۇلدى ۋە سىمسىز چاقىرغۇ ئىشقا كىرىشتۈرۈلدى.
==ساياھەتچىلىكى==
يېڭىسار ناھىيسىنىڭ دارۋاز مەدەنىيتى ئىنتايىن تەرەققى قىلغان ، ساياھەت نۇقتىللىرىدىن يېڭسار دارۋاز مەكتىپى ، ئەگۈس يېزىسى ئەگۈس بۇلاق بېشى ساياھەت ئارامگاھى ، كەڭ ساي سۇ ئامبىرى ، قارۋاش يېزا شارقىراتما رايۇنى ، يېڭى شەھەر شىمالى كۆل ، شۇنداقلا قارۋاش پىچاقچىلار رايۇنى ساياھەت رايۇنى قاتارلىقلار بار .

==زىيالىيلار==
[[ئۆمەر موللا بەرداش]]
==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قەشقەر ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>nglq76wetoj7z873wrvkithnbpx0tm0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يەكەن ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5361</id>
    <revision>
      <id>176016</id>
      <parentid>171448</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19371" sha1="rx39u7fn0u8mcm4mgdftfyjfq3qihn0" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''يەكەن ناھىيىسى'''
'''莎车县.'''Yarkant County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Qeshqer wilayiti xeritisi(Uyghur).png|center|350x350px]]'''يەكەن ناھىيىسى (نومۇرى 6) نىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[قەشقەر ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''كوچا باشقارمىسى سانى'''
|1 دانە 
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|9 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|20 دانە 
|-
|'''نوپۇسى'''
|864 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 9,036.55 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|998(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新Q  
|-
|}
يەكەن ناھىيىسى [[قەشقەر ۋىلايىتى]] گە قاراشلىق ناھىيە بولۇپ، قاراقۇرۇم تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان. شەرقى شىمال تەرىپى [[مەكىت ناھىيىسى]] بىلەن، شەرقىي جەنۇبى بولسا [[پوسكام ناھىيىسى]]، [[قاغىلىق ناھىيىسى]] بىلەن، غەربىي جەنۇبى [[تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى]]ۋە [[ئاقتو ناھىيىسى]] بىلەن، غەربى [[يېڭىسار ناھىيىسى]] بىلەن، شىمالى [[يوپۇرغا ناھىيىسى]]، [[مارالبېشى ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. ئومۇمىي نوپۇسى 850 دىن ئارتۇق بولۇپ نوپۇسى جەھەتتىن ئاپتونوم رايون بويىچە ئەڭ چوڭ ناھىيە.

== ئېتىمولوگىيە ==
يەكەن ئەسلى ياركەنت ياكى ياركەند بولۇپ، يار يەنى دەريا بويىدىكى شەھەر دېگەن مەنانى بىلدۈرىدۇ. بۇ خۇددى [[تۇرپان شەھىرى|تۇرپان]]دىكى [[يارغۇل قەدىمكى شەھىرى|يارغول]] نامىغا ئوخشايدۇ.

==مەمۇرىي رايون==
[[قەشقەر ۋىلايىتى]] يەكەن ناھىيىسى قارمىقىدا 1 دانە كوچا باشقارمىسى، 9 دانە بازارلىق ۋە 20 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[زەرەپشان كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Zerepshan kocha bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Zerepshan subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |叶尔羌街道办事处
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يەكەن بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yeken baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yarkant town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |莎车镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |26
| style=&quot;text-align: center&quot; div |224
| style=&quot;text-align: center&quot; div |23
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[گۈلباغ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Gülbagh baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Gulbagh town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |古勒巴格镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |22.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[مىشا بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Misha baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Misha town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |米夏镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |24
| style=&quot;text-align: center&quot; div |32.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چارەك بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Charek baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Charak town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |恰热克镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |27
| style=&quot;text-align: center&quot; div |30
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئېگەرچى بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Égerchi baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Egerchi town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |依盖尔其镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |21
| style=&quot;text-align: center&quot; div |27.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |100.6
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بەشكەنت بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Beshkent baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Beshkent town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |白什坎特镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |26
| style=&quot;text-align: center&quot; div |40
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاۋات بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Awat baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Awat town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿瓦提镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |25
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئېلىشقۇ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Élishqu baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Elishku town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |艾里西湖镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |26
| style=&quot;text-align: center&quot; div |36.8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[خاڭدى بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Xangdi baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Hangdi town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |荒地镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |27
| style=&quot;text-align: center&quot; div |35
| style=&quot;text-align: center&quot; div |227.3
|-
|}
'''ئىزاھات:'''
*1. 2014-يىلى 11-ئاينىڭ 14-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن [[زەرەپشان كوچا باشقارمىسى]] قۇرۇلغان.
*2. 2014-يىلى 5-ئاينىڭ 26-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى گۈلباغ يېزىسى [[گۈلباغ بازىرى]] بولۇپ قۇرۇلغان.
*3. 2016-يىلى 11-ئاينىڭ 20-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى مىشا يېزىسى [[مىشا بازىرى]] بولۇپ قۇرۇلغان.
[[File:Yarkand-aman-is-khan-d04.jpg|left|thumb|400px]]
'''يەكەن ناھىيىسى''' قارمىقىدا 20 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1200px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئارال يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aral yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aral town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿热勒乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |23
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چارباغ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Charbagh yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Charbagh town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |恰热巴格乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تومئۆستەڭ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tomösteng yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tomosteng town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |托木吾斯塘乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |32.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |109.6
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يېڭىئۆستەڭ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yéngiösteng yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yengiosteng town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |英吾斯塘乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |28.67
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئارسلانباغ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Arslanbagh yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Arslanbagh town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿热斯兰巴格乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |20
| style=&quot;text-align: center&quot; div |20
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئودانلىق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Odanliq yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Odanlik town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |乌达力克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |168
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ياقائېرىق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yaqaériq yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yaqaerik town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |亚喀艾日克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |118.2
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[كاچۇڭ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kachung yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kachung town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |喀群乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |73.3
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قوشىراپ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qoshirap yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Koshirap town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |藿什拉甫乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17.3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[دامسى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Damsi yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Damsi town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |达木斯乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9.7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5.47
|-
|style=&quot;text-align:center|11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئىشقۇل يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ishqul yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ishkul town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |伊什库力乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |23
| style=&quot;text-align: center&quot; div |31
| style=&quot;text-align: center&quot; div |116.5
|-
|style=&quot;text-align:center|12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تاغارچى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tagharchi yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tagharchi town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |塔尕尔其乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |30
| style=&quot;text-align: center&quot; div |34.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[پەكىچى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Pekichi yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Pekichi town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |拍克其乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16
| style=&quot;text-align: center&quot; div |23
| style=&quot;text-align: center&quot; div |189.2
|-
|style=&quot;text-align:center|14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قوشئېرىق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qosh’ériq yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kosh’erik town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阔什艾日克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قاراسۇ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qarasu yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Karasu town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |喀拉苏乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14.8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |86.28
|-
|style=&quot;text-align:center|16
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[باغئاۋات يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Baghawat yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Baghawat town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |巴格阿瓦提乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17
| style=&quot;text-align: center&quot; div |189.3
|-
|style=&quot;text-align:center|17
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئالامەت يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Alamet yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Alamet town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿拉买提乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17
| style=&quot;text-align: center&quot; div |189.3
|-
|style=&quot;text-align:center|18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئازادباغ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Azadbagh yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Azadbagh town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿扎特巴格乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15.8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |133.6
|-
|style=&quot;text-align:center|19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[دۆڭباغ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Döngbagh yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Dongbagh town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |墩巴格乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |23.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |75.3
|-
|style=&quot;text-align:center|20
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[زەرەپشات تاجىك يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Zerepshat Tajik yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Zerepshat Tajik town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |孜热甫夏提塔吉克族乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|}
'''ئىزاھات:'''
*2014-يىلى 11-ئاينىڭ 14-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن [[تومئۆستەڭ يېزىسى]] نىڭ بىر قىسمى ئاجرىتىلىپ ناھىيەگە بىۋاسىتە قاراشلىق بولغان [[زەرەپشان كوچا باشقارمىسى]] قۇرۇلغان.
==مائارىپى==
[[File:Yarkand-calles-d01.jpg|left|thumb|400px]]
يەكەن قەدىمدىنلا ئۇيغۇر مائارىپنىڭ بۆشۈكى ئىدى بۈگۈنكى يەكەننىڭ مائارىپ ئاساسىي خېللا مۇستەھكەم .ھازىر تەۋەلكىدە: يەكەن كەسپى تېخنكا تەربىيلەش مەكتىپى(ئوتتۇرا تېخنىكومى)، يەكەن تىببى مەكىتىپى، كەسپى تىخنىكا تەربىيەلەش مەكتىپى،ئوقۇتقۇچىلاربىلىم ئاشۇرۇش مەكتىپى قاتارلىق ئوتتۇرا ئالىي تېخنىكوم بىلىم ئېلىش سورۇنلىرى بار.شەھەر رايۇنىدا، 8 ئوتتۇرا مەكتەپ بولغاندىن سىرىت قالغان 29  يىزا-بازارلار دا باشلانغۇچ ۋە تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپلىرى بار بولغان مۇكەممەل مائارىپ تەربىيە ئورۇنلىرى بىلەن قاپلانغان.
==تەنتەربىيە==
يەكەن خەلقى بۇرۇندىن تەنتەربىيە پائالىيەتلىرىگە قىزىىقىدىغان بولۇپ توپ تۈرلىرىدىن پۇتبول، ۋاسكىتبول، ۋالىبوللار بىر قەدەر ئوموملاشقان باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپتىكى ئوقۇغۇچىلارنىڭ تەنھەركەت پائالىيەتلىرىگە بولۇپمۇ توپ تۈرلىرىگە بولغان قىزغىنلىقى ئالاھىدە كۆزگە چىلىقىدۇ. يېزىلاردا بولسا قەدىمدىن داۋاملىشىپ كىلىۋاتقان ئۇيغۇرچە چىلىشىش ، قوچقار سوقۇشتۇرۇش، ئات بەيگىلىرى پەسلگە قاراپ ئۆتكۈزىلىپ تۇرىدۇ.
==ساياھەتچىلىكى==
يەكەندە قەدىمىي مەدەنىيەت يادىكارلىق ئورۇنلىرى ۋە سەيلىگاھلار كۆپ. ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامىنىڭ ئىجادچىلىرىدىن ئاماننىساخان مەقبەرىسى، يەكەن جامىئەسى، ئالتۇنلۇق مازىرى،  يەنە قىرىقتەن (چىلتەن) مازىرى، قاراسۇ قۇملۇق مەنزىرىگاھى قاتارلىقلار بار.
==يېزا ئىگىلىكى==
==باشقىلار==
يەكەن خەلقى مىھماندوسىت، تىرىشچان ئۆزىنىڭ ھالال ئەمگىكى ئارقىلىق بۈگۈنكى گۈزەل شەھەرنى بەرپا قىلغان. ئاساسلىق ئاھالىسى ئۇيغۇر بولۇپ ئىسلام دىنىغا ئىتقاد قىلىدۇ.

*[[ئابدۇرىشىت توختى]]

==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==


{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قەشقەر ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>rx39u7fn0u8mcm4mgdftfyjfq3qihn0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئاتۇش شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5368</id>
    <revision>
      <id>176002</id>
      <parentid>171466</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13921" sha1="o7rboh7adu2sa8wsrgg846hnvfxzpwy" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''ئاتۇش شەھىرى'''
'''阿图什市.'''Atush City
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Kizilsu mcp.png|center|350x350px]]'''ئاتۇش شەھىرى ( نومۇرى 1 ) خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[شەھەر]] 
|-
|'''ئوبلاست'''
|[[قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]،[[قىرغىز]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]][[قىرغىزچە]]
|-
|'''كوچا باشقارمىسى سانى'''
|2 دانە 
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|1 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|6 دانە 
|-
|'''نوپۇسى (2015-يىل)'''
|269,317 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-04-26 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 15,697.78 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6 ([[ئۈرۈمچى ۋاقتى]])
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|908 (0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新P  
|-
|}
'''ئاتۇش شەھىرى''' ('''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]''':Atush Shehiri)[[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. شىمالدا [[قىرغىزىستان]]نىڭ [[نارىن ئوبلاستى]] بىلەن، غەربيە [[ئۇلۇغچات ناھىيىسى]] جەنۇبتا بولسا [[قەشقەر ۋىلايىتى]] نىڭ [[يېڭىشەھەر ناھىيىسى]] ۋە [[پەيزاۋات ناھىيىسى بىلەن تۇتۇشىدۇ. 2016 - يىلى ئاتۇش تاۋار ئوبوروتى ۋە مۇلازىمەت تور قۇرۇلۇشىنى بەرپا قىلىشنى مۇھىم نۇقتا قىلىپ، ئېلېكترونلۇق سودا تەرەققىياتىنى تېزلىتىپ، يېڭىلىق يارىتىش ئەندىزىسى ئۈستىدە پائال ئىزدىنىپ، ئېلېكترونلۇق سودا ۋە ئۆزگىچە كەسىپلەرنىڭ چوڭقۇر يۇغۇرۇلۇشىنى پۈتۈن كۈچى ئالغا سىلجىتىپ، ئىقتىسادنىڭ تېز تەرەققىي قىلىشىنى ئىلگىرى سۈردى.
==مەمۇرىي رايون==
[[قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى]] ئاتۇش شەھىرى قارمىقىدا 2 دانە[[كوچا باشقارمىسى]] ، 1 دانە بازارلىق ۋە 8 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بەخت يولى كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bext Yoli Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bext Avenue Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |幸福路街道办事处
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[نۇرلۇق يولى كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Nurluq Yoli Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Nurluq Avenue Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |光明路街道办事处
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۈستۈن ئاتۇش بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Üstün Atush Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ustun Atush Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |上阿图什镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |50
| style=&quot;text-align: center&quot; div |728
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سۇنتاغ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Suntagh Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Suntagh Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |松他克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |37
| style=&quot;text-align: center&quot; div |183
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئازاق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Azaq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Azaq Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿扎克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |39
| style=&quot;text-align: center&quot; div |282
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاغۇ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aghu Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aghu Towship
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿湖乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16
| style=&quot;text-align: center&quot; div |609
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تۈگۈرمىتى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tügürmiti Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tugurmiti Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |吐古买提乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3,108
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[كاتتايلاق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kattaylaq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Kattaylaq Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |格达良乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1,528
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قاراجول يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qarajol Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Qarajol Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |哈拉峻乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|}
'''ئىزاھات:'''


== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
{{bar box
|title= ئاتۇش شەھىرىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|81.4}}
{{bar percent|[[قىرغىز مىللىتى|قىرغىلار]]|orange|11.0}}
{{bar percent|[[خەنزۇ مىللىتى|خەنزۇلار]]|red|7.3}}
{{bar percent|[[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇلار]]|gold|0.1}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|0.2}}}}

==يېزا ئىگىلىكى==
يەرلىكنىڭ يېزا ئىگىلىكى مەھسۇلاتلىرى بايلىقىنى تەرتىپكە سىلپ، داڭلىق ماركىلىرىنى يېتىلدۈرۈپ، مۇناقى ئۈزۈم، ئەنجۈر قاتارلىق ئۆزگىچە يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى ئەۋزەللىكىگە تايىنىپ، يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنى شەھەرگە كىرگۈزۈش، چېگرا ھالقىغان ئېلېكترونلۇق سودىسىنى ئاساسىي لىنىيە قىلىپ، «ئالاقە تورى + ئۆزگىچە يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى» نىڭ  ئېلېكترونلۇق سودا ئەندىزىسىنى ئومۇملاشتۇرۇپ، تور بەرپا قىلىش، ئەشيا ئوبوروتى تېز يەتكۈزۈش مۇلازىمىتى، ئىسكىلات زاپىسى، كەسىپلەر بىرلەشمىسى، كەسپى بازىسى، يېزا ئىگىلىك ھەمكارلىق كوپىراتىپىنى ئاساسىي گەۋدە قىلغان ئېلېكترونلۇق سودا كەسپى ھالىتىنى بارلىققا كەلتۈرۈپ، «شىركەت + بازا + دېھقان» لار ئارقىلىق دېھقانلارنىڭ بازارغا ماسلىشىش ئىقتىدارىنى ئاشۇردى. ئېلېكترونلۇق سودا كەسپى سىستېمىسى بەرپا قىلىپ، ئەشيا يەتكۈزۈپ بېرىش، قاچىلاش ئارقىلىق، ئېلېكترونلۇق سودا ئىشلىرى بازىرىنى ماسلاشتۇرۇشنى تېزلىتىپ، يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنى سېتىش قاتارلىق مەسىلىلەرنى ھەل قىلىپ، يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى تىجارىتى بازىرىدا ئېلېكترونلۇق سودا تېز پويىزنى بارلىققا كەلتۈردى. ھازىر «كىچىك چېگرا شەھىرى، داڭلىق ساياھەت شەھىرى، ئېلېكترونلۇق سودا چوڭ شەھەر» ۋە «مۇناقى ئۈزۈم پىشتى» تور تىجارىتى لايىھىسى، ئوراش، تەشۋىق قىلىپ كېڭەيتىش، سېتىش، ئەشيا ئوبوروتى قاتارلىق خىزمىتى تەرتىپلىك ئىشلەنمەكتە.
==يەر تۈزۈلۈشى== 
==ئىقتىسادى ==
ئېلېكترونلۇق سودا كارخانىلىرىنى زور كۈچ بىلەن يېتىشتۈرۈپ، بارلىق خادىملارنى ئېلىكترونلۇق سودا ئىشلىرىنى راۋاجلاندۇرۇشقا قاتنىشىشقا ئىلھاملاندۇرۇپ، يۇرتىغا قايتقان ئالىي ئوتتۇرا تېخنىكومنى پۈتتۈرگەنلەر، يەككە سودا - سانائەتچى، ئىش ئورنىدىن قالغانلار،  يېزىلاردىكى بېيىش باشلامچىسى قاتارلىقلارنى ئېلېكترون سودا ئىشلىرىغا قاتنىشىشقا يېتەكلەپ، ئۈلگە كۆرسىتىش رولىنى جارى قىلدۇرۇپ، ئېلېكترونلۇق سودا ئاساسىي گەۋدىسىنى كېڭەيتتى. كارخانا ياكى ئىجتىمائىي كۈچلەرنىڭ ئېلېكترون سودا ئىشلىرى ئىگىلىك تىكلەش مۇلازىمەت مەركىزى قۇرۇلۇشىغا قاتنىشىشنى قوللاپ، ئېلېكترونلۇق سودا تەرەققىياتى ئۈچۈن مەسلىھەت بېرىش، خادىملارنى يېتىشتۈرۈش، تېخنىكا جەھەتتىن قوللاش،  تور دۇكىنى قۇرۇلۇشى، داڭلىق ماركىلىرىنى يېتىشتۈرۈش، سېتىش كېڭەيتىش، ۋاكالىتەن تىجارەت قىلىش قاتارلىق كەسىپلەشكەن مۇلازىمەت بىلەن تەمىنلىدى. كەسىپ جەمئىيىتى قۇرۇپ، ئېلېكترونلۇق سانلىق مەلۇماتلارنى توپلاپ، تەھلىل قىلىپ، ئېلىكترونلۇق سودا ئىشلىرى سانلىق مەلۇماتلىرىدىن ئورتاق بەھرىمەن بولۇشنى ئىلگىرى سۈردى. ئېلېكترونلۇق سودا كەسىپكارلارنىڭ سۆھبەت يىغىنىنى ئېچىپ، ئېلېكترونلۇق سودا مۇلازىمەت كارخانىلىرىنى كەسىپنى كېڭەيتىشكە يېتەكلىدى. ھازىرغىچە، شەھەر بويىچە بىر قارار تەربىيىلەش كۇرسى ئېچىپ، كۇرسقا قاتناشقان خادىملار 1000 نەچچە ئادەمگە يېتىپ، 11 كارخانا كەسپىي جەمئىيىتى پارتىيىسىگە كىرىپ، 165 نەپەر قوشۇلۇشنى ئارزۇ قىلغان ئېلېكترونلۇق سودا ئىگىلىك تىكلىگۈچىلەر ئۈچۈن «بىرگە بىر» تېخنىكىسى بويىچە تەربىيىلەش ئېلىپ باردى.
==ئىقلىمى==
==ساياھەتچىلىكى==
==مائارىپى==
*[[يالقۇن روزى]]

==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>o7rboh7adu2sa8wsrgg846hnvfxzpwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئاقتو ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5370</id>
    <revision>
      <id>176001</id>
      <parentid>171467</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13500" sha1="5fjbkhdv8lz6alrlbwzppd5fni20otf" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''ئاقتو ناھىيىسى'''
'''阿克陶县.'''Aqto County&lt;br&gt;ﺍﻗﺘﻮﻭ وودانى
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Kizilsu mcp.png|center|350x350px]]'''ئاتۇش شەھىرى ( نومۇرى 2 ) خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ئوبلاست'''
|[[قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]،[[قىرغىز]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]][[قىرغىزچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|2 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|9 دانە 
|-
|'''نوپۇس'''
|221 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 24،555.06 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6 ([[ئۈرۈمچى ۋاقتى]])
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|908 (0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新P  
|-
|}
'''ئاقتو ناھىيىسى''' (''' [[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]] ''': Aqto Nahiyisi) [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. ئاقتۇ ناھىيىسى [[پامېر ئېگىزلىكى]]نىڭ شەرقىي قىسمىغا جايلاشقان. شەرق قىسمى [[يېڭىسار ناھىيىسى]]، [[يەكەن ناھىيىسى]] بىلەن، جەنۇب قىسمى  [[تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب، غەربىي جەنۇب تەرىپى ئايرىم - ئايرىم ھالدا [[قىرغىزىستان]] نىڭ [[ئوش ئوبلاستى]]، [[تاجىكىستان]] نىڭ [[تاغلىق باداخشان ئاپتونوم ۋىلايىتى]] بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسى ئۇزۇنلۇقى 344 كىلومېتىر). شىمال تەرىپى [[ئۇلۇغچات ناھىيىسى]]، قەشقەر [[كونا شەھەر ناھىيىسى]] ۋە قەشقەر [[يېڭىشەھەر ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 283 كىلومتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى  216  كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 23 مىڭ  100 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيە بازىرىنىڭ [[ئۈرۈمچى شەھىرى]] بىلەن بولغان ئارىلىقى بىرمىڭ  512 كىلومېتىر.
==مەمۇرىي رايون==
[[قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى]] ئاقتو ناھىيىسى قارمىقىدا 2 دانە بازارلىق ۋە 9 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاقتو بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqto Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqto Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿克陶镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |36
| style=&quot;text-align: center&quot; div |136
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئويتاغ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Oytagh Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Oytagh Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |奥依塔克镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1,537
|-

|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بارىن يېزىسى (ئاقتو ناھىيىسى)|بارىن يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Barin Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Barin Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |巴仁乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |33
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1,087
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۈجمە بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Üjme Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ujme Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |玉麦镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |28
| style=&quot;text-align: center&quot; div |194
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[پىلال يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Pilal Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Pilal Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |皮拉力乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |50
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[جامالتېرەك يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Jamaltérek Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Jamalterek Towship
| style=&quot;text-align: center&quot; div |加马铁力克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |44
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قاراكېچىك يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qarakéchik Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qarakechik Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |喀热克其克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بۇلۇڭكۆل يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bulungköl Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bulungkol Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |布伦口乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
|4,114 style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[مۇجى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Muji Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Muji Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |木吉乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3.8
|7,602 style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قىزىلتو يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qizilto Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Qizilto Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |克孜勒陶乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3,882
|-
|style=&quot;text-align:center|11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چارلۇڭ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Charlung Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Charlung Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |恰尔隆乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4.8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2,203
|-
|style=&quot;text-align:center|12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[كوسراپ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kosrap Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Kosrap Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |库斯拉甫乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1,039
|-
|style=&quot;text-align:center|13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تار تاجىك يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tar Tajik Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tar Tajik Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |塔尔塔吉克族乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1009.7
|-

|}
'''ئىزاھات:'''

==يەر تۈزۈلۈشى== 
غەربىي جەنۇب تەرىپى ئېگىز، شەرقىي شىمال تەرىپى پەس بولۇپ، تاغ يېرى  83.3% نى، تۈزلەڭلىك  16.7% نى ئىگىلەيدۇ. داڭلىق تاغ چوققىلىرىدىن دېڭىز يۈزىدىن  7719 مېتىر ئېگىز بولغان قوڭۇر چوققىسى (كونىلار مۇز تاغ مەلىكىسى دەپ ئاتىغان). دېڭىز يۈزىدىن  7975 مېتىر ئېگىز بولغان قوڭۇر تۆپە چوققىسى ۋە دېڭىز يۈزىدىن  7546 مېتىر ئېگىز بولغان [[مۇز تاغ چوققىسى]] (كونىلار مۇز تاغ ئاتىسى دەپ ئاتىغان) بار. ئاساسلىق دەرياسىدىن پاسراۋات دەرياسى، چارلۇڭ دەرياسى ۋە  ئېگىز يار دەرياسى، كۈسەن دەرياسى، گەز دەرياسى قاتارلىقلار بار.
==ئىقلىمى==
ئاقتۇ ناھىيىسىنىڭ تۈزلەڭلىك رايونى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا  كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  11.3℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  2859.4 سائەت. قىروسىز مەزگىلى  221 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  60.2 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2427.5 مىللىمېتىر.
==بايلىقى==
يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى ئىككى مىليارد  484 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى  280 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن يىلپىز، قوڭۇر ئېيىق، ئارقار، ئاق بوغۇز بۆكەن، سۇغۇر، ئۇلار قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن سېرىق كەندىر، ئىلانسىمان قامچا ئوت، قانتېپەر، زاراڭزا قاتارلىقلار بار. بايقالغان بايلىقلىرىدىن كۆمۈر، تۆمۈر، مىس، قوغۇشۇن، سىنىك، كوبالت، ئالتۇن، كۈمۈش، كرىستال، ياقۇت، ئىسلاندىيە تېشى، سليۇدا، تۇز قاتارلىقلار بار.
==يېزا ئىگىلىكى==
بۇ ناھىيە يېرىم دېھقانچىلىق، يېرىم چارۋىچىلىق ناھىيىسى بولۇپ، ھازىر بار تېرىلغۇ يېرى  18  مىڭ 900 گېكتار ( 283 مىڭ  500 مو)، ئوتلاق  712 مىڭ  900  گېكتار (10 مىليون  693 مىڭ  500 مو). دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، ياغلىق دان قاتارلىقلار بار. جەنۇب تەرىپىدىكى تاغلىق رايوندىكى جىلغىلارنىڭ يايلاقلىرى كەڭ بولۇپ، چارۋىچىلىقنى تەرەققىي قىلدۇرۇش شارائىتى بىرقەدەر ياخشى. مال - چارۋىدىن كالا، قوي، ئېشەك قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، كۆمۈرچىلىك، رەڭلىك مېتال قېزىش، سېمونت ئىشلەش، دېھقانچىلىق ماشىنلىرىنى رېمونت قىلىش، ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. ئاقتۇ ناھىيىسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. ناھىيە بازىرىدىن يېزا - بازار، مەيدانلارغىچە تۇتىشىدىغان غول تاشيوللار بار. كەنت پوچتا - تېلېگراف مۇلازىمەت پونكىتىدىن  15ى قۇرۇلۇپ، پۈتۈن مەملىكەت بىلەن تۇتاشتۇرۇلغان. پروگراممىلىق تېلېفوندىن  1000 ى ئېچىۋېتىلدى. بۇ ناھىيە قەدىمىي يىپەك يولىدىكى مۇقەررەر ئۆتىدىغان يول ئىدى.
==ساياھەتچىلىكى==
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ۋە داڭلىق مەنزىرىلىك جايلىرىدىن گەز ئۆتىڭى، مۇزتاغ چوققىسى، قوڭۇر چوققىسى، قوڭۇر تۆپە چوققىسى، قاراكۆل، بۇلۇڭكۆل، ئويتاغ ئورمانچىلىق مەيدانى قاتارلىقلار بار.
==ئىقتىسادى ==
==مائارىپى==
==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>5fjbkhdv8lz6alrlbwzppd5fni20otf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئۇلۇغچات ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5372</id>
    <revision>
      <id>176000</id>
      <parentid>171468</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12192" sha1="ql6q59qq31vep4gyinqw4p6j2cakaay" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''ئۇلۇغچات ناھىيىسى'''
'''乌恰县.'''Ulughchat County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Kizilsu mcp.png|center|350x350px]]'''ئۇلۇغچات ناھىيىسى ( نومۇرى 4 ) خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ئوبلاست'''
|[[قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]،[[قىرغىز]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]][[قىرغىزچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|2 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|9 دانە 
|-
|'''نوپۇس'''
|221 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 19,118.11 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6 ([[ئۈرۈمچى ۋاقتى]])
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|908 (0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新P  
|-
|}
'''ئۇلۇغچات ناھىيىسى''' ( [[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]: '''Ulughchat Nahiyisi''') [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. ئولۇغچات ناھىيىسى تەڭرىتاغ بىلەن كوئىنلۇن تېغى تۇتاشقان جايغا جايلاشقان. شەرق تەرىپى [[ئاتۇش شەھىرى]]، قەشقەر [[كونا شەھەر ناھىيىسى]] بىلەن، جەنۇب تەرىپى [[ئاقتو ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي تەرپى [[قىرغىزىستان]] نىڭ [[ئوش ئوبلاستى]] بىلەن چېگرىداش، [[ئېركەشتام ئېغىزى]] دىن قىرغىزىستانغا ئۆتكىلى بولىدۇ، شىمال تەرىپى بولسا [[نارىن ئوبلاستى]] بىلەن چېگرىداش كېلىدۇ. [[تورۇگارت ئېغىزىدىن قىرغىزىستاننىڭ [[نارىن ئوبلاستى]] غا ئۆتكىلى بولىدۇ. (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 410  كىلومېتىر)، شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 180 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى  160 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى  17 مىڭ  900 كۋادرات كىلومېتىر. قارمىقىدا ئىككى بازار، توققۇز يېزا،  30 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن ئارىلىقى بىر مىڭ  527 كىلومېتىر.
==مەمۇرىي رايون==
[[قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى]]ئۇلۇغچات ناھىيىسى قارمىقىدا 2 دانە بازارلىق ۋە 9 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۇلۇغچات بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ulughchat Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ulughchat Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |乌恰镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[كانسۇ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kansu Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kansu Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |康苏镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |22
|-

|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قىزىلئۆي يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qizilöy Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qizilöy Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |黑孜韦乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئوقسالۇر يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Oqsalur Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Oqsalur Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |吾合沙鲁乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1,745.5
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بۆرىتوقاي يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Böritoqay Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Boritoqay Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |膘尔托阔依乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بوستانتېرەك يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bostantérek Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bostanterek Towship
| style=&quot;text-align: center&quot; div |波斯坦铁列克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2,901.8
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۇلۇغچات يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ulughchat Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ulughchat Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |乌鲁克恰提乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
|1,749.6 style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[جىغىن يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Jighin Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Jighin Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |吉根乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2
|3,270.3 style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بايقۇرۇت يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bayqurut Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bayqurut Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |巴音库鲁提乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9.7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تېرەك يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Térek Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Terek Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |铁列克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تويۇن يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Toyun Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Toyun Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |托云乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1.8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1,545.8
|-
|}
'''ئىزاھات:'''
==يەر تۈزۈلۈشى== 
بۇ ناھىيىنىڭ ئۈچ تەرىپىنى ئېگىز تاغلار ئوراپ تۇرىدۇ. شەرقىي - جەنۇبىي قىسمىدا قەشقەر دېلتىسى تۈزلەڭلىكى بار. تەۋەسىدە قىزىلسۇ دەرياسى ۋە چاقماق دەرياسىدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ ئېقىن بار. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى  960 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋان بايلىقىدىن يىلپىز، قوڭۇر ئېيىق، ئاق بوغۇز بۆكەن، ياۋا چوشقا، سۇغۇر، ئۇلار، چىل قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن ئەڭلىك ئوت، چۈچۈكبۇيا، ئەنجىدان (ھىڭ)، چاكاندا، پاقا يوپۇرمىقى، قانتېپەر، كىرەش، مامىكاپ، كەتىرا، يەر مەدىكى، پالما مەرىزى قاتارلىقلار بار.
==ئىقلىمى==
ئۇلۇغچات ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  6.8℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  34.7℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 29.9℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  2797.2 سائەت.  10℃ جۇغلانما تېمپېراتۇرىسى  2529.3℃، قىروسىز مەزگىلى  138 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  163 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2564.9 مىللىمېتىر.
==بايلىقى==
بايقالغان قېزىلما بايلىقلاردىن كۆمۈر، نېفىت، نېفىتلىك سىلانېتىسى، تۆمۈر، مىس، قوغۇشۇن، سىنك، سترونتىسىي، ئالتۇن، فوسفور، تۇز، گۈڭگۈرت، ھاك تاش، گەز، چىنە توپىسى قاتارلىقلار بار. بۇنىڭ ئىچىدە كۆمۈر زاپىسى پۈتۈن ئوبلاست كۆمۈر زاپىسىنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكىنى ئىگىلەيدۇ.
==يېزا ئىگىلىكى==
بۇ ناھىيە چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر بار تېرىلغۇ يەر كۆلىمى  3700 گېكتار ( 55 مىڭ  500  مو)، ئورمان كۆلىمى 13 مىڭ  100 گېكتار (196 مىڭ  500 مو)، ئوتلاق كۆلىمى بىر مىليون  85 مىڭ  900 گېكتار (16 مىليون  288 مىڭ مو). مال - چارۋىسىدىن قوي، كالا، ئات، تۆگە، ئېشەك، قوتاز قاتارلىقلار بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، قىچا، يالىڭاچ ئارپا، دادۇر، كۆك پۇرچاق قاتارلىقلار بار.   ئۇلۇغچات ناھىيىسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. ناھىيە بازىرى بىلەن ئوبلاست مەركىزى بولغان ئاتۇش شەھىرى بىلەن تۇرغات ئېغىزىنى ئاسفالت يوللار تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدۇ. ناھىيىدىن يېزا، بازارلىرىغا بارىدىغان غول تاشيوللار ۋە ئاددىي تاشيوللار بار. ناھىيە بازىرىدىن ئوبلاستقىچە بولغان بۆلەككە نۇر كابىلى ياتقۇزۇلۇپ بولدى. پروگراممىلىق تېلېفونمۇ پۈتۈن مەملىكەت بىلەن تورلاشتۇرۇلۇپ بولدى. بۇ ناھىيىدىكى تورغات ۋە ئېركەشتام ئېغىزى، شىنجاڭنىڭ قىرغىزىستان جۇمھۇرىيىتى بىلەن سودا ئالاقە قىلىشىدىكى ئاساسلىق ئېغىز ھېسابلىنىدۇ.
==ساياھەتچىلىكى==
==ئىقتىسادى ==
==مائارىپى==
==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>ql6q59qq31vep4gyinqw4p6j2cakaay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئاقچى ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5374</id>
    <revision>
      <id>175999</id>
      <parentid>171469</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12184" sha1="gdga9fy59fx7awupqvk0eemn9qbl5cl" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''ئاقچى ناھىيىسى'''
'''阿合奇县.'''Aqchi County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Kizilsu mcp.png|center|350x350px]]'''ئاقچى ناھىيىسى ( نومۇرى 3 ) خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ئوبلاست'''
|[[قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]،[[قىرغىز]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]][[قىرغىزچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|1 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|5 دانە 
|-
|'''نوپۇسى (2015-يىل)'''
|44,656 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-04-28 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 11،545.38 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6 ([[ئۈرۈمچى ۋاقتى]])
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|908 (0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新P  
|-
|}
'''ئاقچى ناھىيىسى''' ( [[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]] : '''Aqchi Nahiyisi''') [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. ئاقچى ناھىيىسى قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ شىمالى قىسمىغا، تەڭرىتېغىنىڭ جەنۇبىدىكى توشقان دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىمىغا جايلاشقان. شەرق تەرىپى [[ئۇچتۇرپان ناھىيىسى]]، [[كەلپىن ناھىيىسى]] بىلەن، جەنۇب تەرىپى [[مارالبېشى ناھىيىسى]]، [[ئاتۇش شەھىرى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى [[قىرغىزىستان]] نىڭ [[ئىسسىقكۆل ئوبلاستى]] بىلەن، شەرق تەرىپى [[نارىن ئوبلاستى]] بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى  276 كىلومېتىر). ئومۇمىي يەر مەيدانى  12 مىڭ 200  كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيە قارمىقىدا بىر بازار، 5 يېزا،  23  كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1184 كىلومېتىر.  1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى  32 مىڭ  800، بۇنىڭ ئىچىدە قىرغىزلار  88.96% نى، ئۇيغۇرلار  4.55% نى، خەنزۇلار  6.28% نى، باشقا مىللەتلەر  0.21% نى تەشكىل قىلىدۇ.
==مەمۇرىي رايون==
[[قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى]] ئاقچى ناھىيىسى قارمىقىدا 1 دانە بازارلىق ۋە 5 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاقچى بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqchi Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqchi Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿合奇镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-

|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سومتاش يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Somtash Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Somtash Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |苏木塔什乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قاراچى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qarachi Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qarachi Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |哈拉奇乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قارابۇلاق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qarabulaq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qarabulaq Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |哈拉布拉克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ساپارباي يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Saparbay Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Saparbay Towship
| style=&quot;text-align: center&quot; div |色帕巴依乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قۇلانساراق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qulansaraq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qulansaraq Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |库兰萨日克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4.5
|1,594 style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|}
'''ئىزاھات:'''


== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
{{bar box
|title= پىچان ناھىيىسىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[قىرغىز مىللىتى|قىرغىلار]]|orange|76.1}}
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|12.8}}
{{bar percent|[[خەنزۇ مىللىتى|خەنزۇلار]]|red|10.5}}
{{bar percent|[[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇلار]]|gold|0.2}}
{{bar percent|[[قازاق مىللىتى|قازاقلار]]|green|0.1}}
{{bar percent|[[تاجىك مىللىتى|تاجىكلار]]|0.1|pink}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|0.2}}}}

==يەر تۈزۈلۈشى== 
بۇ ناھىيىنىڭ جۇغراپىيلىك ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئىككى تاغ بىر جىلغىنى قورشاپ تۇرىدۇ. شىمالىي تەرىپى ئېگىز، جەنۇبىي تەرىپى تۆۋەن بولۇپ، غەربتىن شەرققە قىيپاش. شىمالىي تەرىپىدە كوكسال تېغى بولۇپ، ئەڭ ئېگىز چوققىسى دېڭىز يۈزىدىن  5 مىڭ  958 مېتىر ئېگىز. جەنۇب تەرىپىدە قارا تېكەن تېغى بولۇپ، ئەڭ ئېگىز چوققىسى دېڭىز يۈزىدىن  4 مىڭ  679 مېتىر ئېگىز. ئوتتۇرىسىدا [[توشقان دەرياسى]] جىلغىسى بار. توشقان دەرياسى غەربتىن شەرققە ئېقىپ پۈتۈن ناھىيىنى كېسىپ ئۆتىدۇ.
==ئىقلىمى==
ئاقچى ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  6.2℃. ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  36.4℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 27.2℃، كۈننىڭ ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  2988.6 سائەت.  10℃ جۇغلانما تېمپېراتۇرىسى 2434.8℃، قىروسىز مەزگىلى  171  كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 184.6 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2501.4  مىللىمېتىر.
==بايلىقى==
يەر ئۈستى سۇ بايلىقى  2 مىليارد  680 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن يىلپىز، ئارقار، ئاق بوغۇز بۆكەن، ئۇلار، چىل قاتارلىقلار بار. ياۋايى ئۆسۈملۈك بايلىقى بىرقەدەر مول بولۇپ، ئىككى تاغ، بىر جىلغىغا تارالغان ئۆسۈملۈك  200 خىلدىن كۆپرەك. بۇنىڭ ئىچىدە ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن چۈچۈكبۇيا، ياۋا ئارپىبەدىيان، قىل يوپۇرماق، ئەمەن قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقلاردىن سېرپېنتىن، گەز، مەرمەر تاش، ئىسلاندىيە تېشى، تۆمۈر، مانگان قاتارلىقلار بار.
==يېزا ئىگىلىكى==
بۇ ناھىيە تاغلىق رايون چارۋىچىلىق ناھىيىسى بولۇپ، ھازىر بار تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 4 مىڭ  300 گېكتار ( 64 مىڭ  500 مو)، ئورمان كۆلىمى  760 مىڭ گېكتار ( 11 مىليون  400  مىڭ مو)، ئوتلاق كۆلىمى 884  مىڭ 700 گېكتار ( 12  مىليون  670 مىڭ مو)، يەنە دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان  8 مىڭ  700  گېكتار (130 مىڭ مو) قاقاس يەر بار. مال - چارۋىسىدىن قوي، كالا، ئات، قوتاز، تۆگە، ئېشەك قاتارلىقلار بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، ئارپا، يالىڭاچ، ئارپا، دادۇر (باقىلە)، زىغىر، قىچا قاتارلىقلار بار.
==ساياھەتچىلىكى==
بۇ ناھىيىنىڭ مەدەنىي يادىكارلىقلىرى ۋە داڭلىق ساياھەت نۇقتىلىرىدىن كىرگىن قەدىمىي قەلئەسى، [[ئۇچتۇرپان قەدىمىي شەھەر خارابىسى]]، بالىگېندى قەدىمىي پوتىيى، ئىبراھىم قەدىمىي قەلئەسى، بەدەل بولال تۇراسى، قارلىق مۇز چوققا، جىلو سۇ ئارشىڭى، توشقان دەرياسى جىلغىسى مەنزىرىسى قاتارلىقلار بار.
==ئىقتىسادى ==
==مائارىپى==
==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>gdga9fy59fx7awupqvk0eemn9qbl5cl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تۇدۇڭخابا رايونى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5378</id>
    <revision>
      <id>176037</id>
      <parentid>171417</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="968" sha1="c7if6r3t3zze2xz1zqak6jgddrtl795" xml:space="preserve">
'''تۇدۇڭخابا رايونى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر رايونى بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[ئۈرۈمقى شەھىرى]]تىگە قارايدۇ. تۇدۇڭخابانىڭ يەر مايدانى 276 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 130،000.
== تارىخ ==
==جۇغراپىيە==
== مەمۇرىي رايون ==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئۈرۈمچى شەھىرى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>c7if6r3t3zze2xz1zqak6jgddrtl795</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يېڭىشەھەر رايونى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5382</id>
    <revision>
      <id>176038</id>
      <parentid>171415</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5018" sha1="fwgpl27naqn8smaysu72ja8l1mb4j2j" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''يېڭىشەھەر رايونى'''
'''新市区.'''Yëngisheher District
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Ürümchi shehiri xeritisi(Uyghur).png |center|350x350px]]'''يېڭىشەھەر رايونىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[شەھەر ناھىيە]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-
|'''شەھەر'''
| [[ئۈرۈمچى شەھىرى]]
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]] [[خەنزۇ]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]] [[خەنزۇچە]]
|-
|'''كوچا باشقارمىسى سانى'''
|12 دانە 
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|1 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|4 دانە 
|-
|'''نوپۇس'''
|535 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 262.52 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|991(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新A  
|-
|'''تور بېكەت'''
|[http://www.uhdz.gov.cn/ يېڭىشەھەر رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتى تورى]
|-
|}
يېڭىشەھەر رايونى [[ئۈرۈمچى شەھىرى]] گە قاراشلىق شەھەر رايونى بولۇپ، جەنۇبتا [[سايباغ رايونى]] بىلەن، غەربتە [[تۇدۇڭخابا رايونى]] بىلەن ۋە شەرقتە [[كۆكتاغ رايونى]] بىلەن چېگرالىنىدۇ، يېڭىشەھەر رايونىنىڭ شىمالىدا [[ۋۇجياچۈ شەھىرى]] بار. [[ئۈرۈمچى دىۋوپۇ خەلقئارا ئايروپورتى]] رايون ئىچىگە جايلاشقان.
==مەمۇرىي رايون==
ئۈرۈمچى شەھىرى يېڭىشەھەر رايونىدا 12 دانە كوچا باشقارمىسى، 1 دانە بازارلىق ۋە 4 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇنىڭ يېزا بازارلىرى تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئەنەنچۈي بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Enenchüy baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Enenchüy town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |安宁渠镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئەرگوڭ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ergong yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ergong town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |二工乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[دىۋوپۇ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Diwopu yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Diwopu town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |地窝堡乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چىڭگېداخۇ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Chinggedaxu yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Qinggedahu town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |青格达湖乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4.3
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاتمىش تۈتۈن يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Atmish Tütün yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Atmish Tütün town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |六十户乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7.3
|-
|}
== تارىخ ==
==جۇغراپىيە==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==

{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئۈرۈمچى شەھىرى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>fwgpl27naqn8smaysu72ja8l1mb4j2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سايباغ رايونى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5384</id>
    <revision>
      <id>176040</id>
      <parentid>171414</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3022" sha1="80k7l53n0x4ah9wtwccns6zoql3d865" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''سايباغ رايونى'''
'''沙依巴格区.'''Saybagh District
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Ürümchi shehiri xeritisi(Uyghur).png |center|350x350px]]'''سايباغ رايونىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[شەھەر رايونى]] 
|-
|'''شەھەر'''
| [[ئۈرۈمچى شەھىرى]]
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]] [[خەنزۇ]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]] [[خەنزۇچە]]
|-
|'''كوچا باشقارمىسى سانى'''
|15 دانە 
|-
|'''يېزا بازارلىق سانى'''
|0 
|-
|'''نوپۇس'''
|522 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 422.47 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|991(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新A  
|-
|'''تور بېكەت'''
|
|-
|}
سايباغ رايونى ([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]] '''Saybagh Rayoni''' ) [[ئۈرۈمچى شەھىرى]] گە قاراشلىق شەھەر رايونى بولۇپ، جەنۇب ۋە غەربتە [[ئۈرۈمچى ناھىيىسى]] بىلەن، شىمالدا [[يېڭىشەھەر رايونى]] بىلەن ۋە شەرقتە بولسا [[كۆكتاغ رايونى]] ۋە [[بۇلاقتاغ رايونى]] بىلەن چېگرالىنىدۇ.
==مەمۇرىي رايون==
ئۈرۈمچى شەھىرى سايباغ رايونىدا 15 دانە كوچا باشقارمىسى بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
|-
|}
== تارىخ ==
==جۇغراپىيە==
==كىلىماتى==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئۈرۈمچى شەھىرى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>80k7l53n0x4ah9wtwccns6zoql3d865</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تەڭرىتاغ رايونى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5387</id>
    <revision>
      <id>176041</id>
      <parentid>171413</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3164" sha1="tp8sx9q13anuhsajrikyvxrmd5rdx6u" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''تەڭرىتاغ رايونى'''
'''天山区.'''Tengritagh District
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Ürümchi shehiri xeritisi(Uyghur).png |center|350x350px]]'''تەڭرىتاغ رايونىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[شەھەر رايونى]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-
|'''شەھەر'''
| [[ئۈرۈمچى شەھىرى]]
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]] [[خەنزۇ]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]] [[خەنزۇچە]]
|-
|'''كوچا باشقارمىسى سانى'''
|15 دانە 
|-
|'''يېزا بازارلىق سانى'''
|0 
|-
|'''نوپۇس'''
|696,277 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 4071.79 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|991(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新A  
|-
|'''تور بېكەت'''
|[http://www.uhdz.gov.cn/ يېڭىشەھەر رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتى تورى]
|-
|}
تەڭرىتاغ رايونى ([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]] '''Tengritagh Rayoni''' ) [[ئۈرۈمچى شەھىرى]] گە قاراشلىق شەھەر رايونى بولۇپ، جەنۇبتا [[ئۈرۈمچى ناھىيىسى]] بىلەن، غەربتە [[سايباغ رايونى]] بىلەن ۋە شەرقتە [[داۋانچىڭ رايونى]] بىلەن چېگرالىنىدۇ.
==مەمۇرىي رايون==
ئۈرۈمچى شەھىرى تەڭرىتاغ رايونىدا 15 دانە كوچا باشقارمىسى بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
|-
|}
== تارىخ ==
==جۇغراپىيە==
==كىلىماتى==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئۈرۈمچى شەھىرى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>tp8sx9q13anuhsajrikyvxrmd5rdx6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>كورلا شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5388</id>
    <revision>
      <id>175998</id>
      <parentid>171470</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9664" sha1="6db5s4pzr6dnk8laq2cti9040ttd9au" xml:space="preserve">
[[Image:Korla location.png|left|thumb|300px]]
[[Image:Korla may2007panorama.jpg|left|thumb|300px]]
كورلا شەھىرى [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھەر بۇلۇپ، مەمۇرى جەھەتتىن [[بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]گە قارايدۇ. كورلىنى يەنە &quot;نەشپۈت شەھىرى&quot; دەيدۇ، چۈنكى كورلىنىڭ نەشپۈتلىرى جۇڭگودا ئەڭ داڭلىق. 

== تارىخ ==
==جۇغراپىيە==
كورلىنىڭ يەر مەيدانى 482،665 كۇۋادىرات كىلومېتېر. كورلا ئۈرۈمچىدىن تەخمىنەن 200 كىلومېتېر غەربىي جەنۇبىگە جايلاشقان. كورلا تەڭرى تېغىنىڭ جەنۇبىدا ۋە تاكلىماكان چۆلىنىڭ شىمالىدا جايلاشقان. كورلىنىڭ مەركىزىدە كوڭچى دەرياسى ئاقىدۇ. بۇ دەريانىڭ سۈيى باغراش كۆلىدىن كېلىدۇ.


==مەمۇرىي رايون==
* ئىتتىپاق كوچا باشقارمىسى (团结街道)
* تەڭرىتاغ كوچا باشقارمىسى (天山街道)
* سايباغ كوچا باشقارمىسى (萨依巴格街道)
* قۇرۇلۇش كوچا باشقارمىسى (建设街道)
* يېڭىشەھەر كوچا باشقارمىسى (新城街道)
* چاۋياڭ كوچا باشقارمىسى (朝阳街道)
* نەشپۇتزار كوچا باشقارمىسى (梨香街道)

* تاشدەن بازىرى (塔什店镇)
* شاڭخۇ بازىرى (上户镇)
* شىنىغا بازىرى (西尼尔镇)

* ئاۋات يېزىسى (阿瓦提乡)
* پۇخۇي يېزىسى (普惠乡)
* توۋۇرچى يېزىسى (托布力其乡)
* تېكىچى يېزىسى (铁克其乡)
* چارباغ يېزىسى (恰尔巴格乡)
* قارايۇلغۇن يېزىسى (哈拉玉宫乡)
* قوشئېرىق يېزىسى (和什力克乡)
* لەڭگەر يېزىسى (兰干乡)
* يېڭىشەھەر يېزىسى (英下乡)

* ئاۋات دېھقانچىلىق مەيدانى (巴州阿瓦提农场)
* باۋتۇخۇ دېھقانچىلىق مەيدانى (包头湖农场)
* پۇخۇي دېھقانچىلىق مەيدانى (普惠农场)
* پۇخۇي چارۋىچىلىق مەيدانى (普惠牧场)
* چەرچى باغۋەنچىلىك مەيدانى (库尔楚园艺场)
* سايدۆڭ باغۋەنچىلىك مەيدانى (巴州沙依东园艺场)
* ئوبلاستلىق سۈتچىلىك فېرمىسى (巴州奶牛场)
* ئىقتىساد چارۋىچىلىق مەيدانى (经济牧场)
* ئۇرۇق مەيدانى (良种场)

==كورلا ئىقلىمى==
كورلا شەھىرىنىڭ كىلىماتى ناھايىتى قۇرغاق. يىلدا 3،000 سائەت ئاپتاپ چىقىدۇ. بۇ سەۋەبتىن كۆپ كۈنلىرى ھاۋا ئوچۇق بولىدۇ. ھەر يىلى پەقەت 115.9 مىللىمېتىر يامغۇر ۋە قارياغىدۇ.  ھەر يىلى 2- ئايدىن 3- ئايغىچە بىر نەچچە قېتىم قۇم  بوران چىقىدۇ ۋە توپا ياغىدۇ. 1- ئاي ئەڭ سوغۇق ئاي بولۇپ، ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرا نۆلدىن تۆۋەن 7 ˚ سېلسىيە گرادۇس بولىدۇ. 7- ئاي ئەڭ ئىسسىق ئاي بولۇپ، ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرا 33 ˚ سېلسىيە گرادۇس بولىدۇ.

== ئىقتىسادى ==
كورلىنىڭ ئىقتىسادى ئىككى سەۋەب بىلەن تونۇلغان. بىرىنچى سەۋەب نېفىت بولىدۇ. تارىم ئويمانلىقىدىكى جۇڭگو بېنزىن شىركىتىنىڭ باش شتابى كورلىدا. ئىككىنچى سەۋەب - دېھقانچىلىق، بولۇپمۇ نەشپۈتلىرى ۋە توغاچ شاپتۇللىرى بەك داڭلىق.

== شەھەر قۇرۇلۇشى ==
كورلا شەھىرى تاغقا بەك يېقىن بولۇپ، شەرقتىن غەربكە قۇرۇلغان. شەھەرنىڭ كەڭلىكى 15 كىلومېتىر ۋە ئۇزۇنلىقى 5  كىلومېتىر. كورلىنىڭ قۇرۇلۇشلىرى تولىمۇ رەتلىك، كوچىلىرى ئازادە. شەھەرنىڭ شەرقىدە يېڭى ئېچىلغان رايون بار. بۇ رايوندا ئۈچ ئالىي مەكتەپ بار. كورلىنىڭ غەربى ئەڭ كونا راييون ھېسابلىنىدۇ. بۇ يەردە بىرىنچى نومۇرلۇق مەكتەپ، بىر نەچچە بازارلار بار. مەسىلەن، ئالتۇن ئۈچ بولۇڭ بازىرى، باغراش بازىرى ۋە چوڭ بازار قاتارلىقلار. بۇ جايدا يەنە كۆپلىگەن دۇكانلار، سودا سارىيى ۋە جەلق مەيدانى بار. كورلىنىڭ پويىز ئىستانسىسى شىمالدا جايلاشقان. كورلىدىكى ئاممىۋى قاتناش ئىنتايىن قولايلىق. 20-30 مىنۇتتا شەھەرنىڭ بىر چەككىسىدىن يەنە بىر چەككىسىگە بارالايسىز.

كورلىدا ئۈچ گۈزەل دەريا بار: توز دەرياسى، ئاققۇ دەرياسى، ۋە كاككۇك دەرياسى. ئاققۇ دەرياسىنىڭ ئوتتۇرىسىدا ھەر كۈنى رەڭدار چىراغلاردا گۈزەل مۇزىكا ساداسىغا ئەگىشىپ، فونتانلار ئېتىلىپ چىقىدۇ. دەريالارنى بويلاپ ماڭسىڭىز، چىرايلىق باغچىلارنى كۆرەلەيسىز. بۇ باغچىلاردا ياپ- يېشىل دەرەخلەر قەد كۆتىرىپ تۇرىدۇ.

== نۇپوس ئىستاتىستىكىسى ==
1995- يىلى رەسمىي نوپۇس تەكشۈرۈش قىلىندى. ئۇنىڭدا ئۇيغۇرلار 29.6% ، خەنزۇلار 59.85% ، باشقا مىللەتلەر 10.55%تىنى تەشكىل قىلغان. 2000- يىلى كورلىنىڭ نۇپۇسى  381،943 ئىدى. 2010- يىلىنىڭ رەسمىي نوپۇس تەكشۈرۈش ئىستاتىستىكىسىغا ئاساسلانغاندا كورلىدا 23 مىللەت بولۇپ، ئۇنىڭ نوپۇسى 549،324. شەھەرلىك ھۆكۈمەت تور بېكىتىنىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا ھازىر كورلىنىڭ نوپۇسى تەخمىنەن 1،000،000.&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;http://www.xjkel.gov.cn/zjkel/kelgl/29568.htm&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;


{{bar box
|title= كورلا شەھىرىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[خەنزۇ مىللىتى|خەنزۇلار]]|red|66.7}}
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|28.9}}
{{bar percent|[[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇلار]]|gold|2.4}}
{{bar percent|[[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]]|yellow|1.2}}
{{bar percent|[[مانجۇ مىللىتى|مانجۇلار]]|DarkViolet|0.2}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|0.6}}}}

== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
كورلىدا گۈزەل باغچىلاردىن باشقا يەنە كۆپ قىزىق ئورۇنلار بار. مەسىلەن، قەدىمىي لولان شەھىرى كورلىغا بەك يېقىن. يەنە تاكلىماكان چۆلىنىڭ چېتىدە تېرەك ئورمانى بار. كۈزدە   گۈزەل ئالتۇنرەڭ تېرەك ئورمانلىقى ۋە قۇم دۇۋىلىرىنى كۆرەلەيسىز. بۇ ئورمانلىق بىلەن قۇم بارخانلىرى كورلىدىن 1.5 سائەتلىك يولدا.

كۆپ ئاھالىلەر يازدا ئىسسىقتىن قېچىپ باغراش كۆلىگە بارىدۇ. بۇ كۆل كورلىدىن پەقەت 57 كىلومېتىر يىراقلىقىدا جايلاشقان.

كورلىنىڭ ئەڭ ئېگىز ئورنى لوڭشان مەيدانى. بۇ يەر بەك قىزىقارلىق؛ بۇ يەردە كۆڭۈل ئېچىش باغچىسى، كۆل، چىغىر يول ۋە ھايۋاناتلار باغچىسى بار. شۇ ياردىن كورلىنىڭ  چىرايلىق مەنزىرىلىرىنى كۆرەلەيسىز.

كورلىنىڭ يەنە &quot;تۆمۈر دەرۋازا&quot; دېگەن ساياھەت ئورنى بار. ئۇ شەھەر سىرتىدىكى تاغدا جايلاشقان. بۇ جايدا ياخشى ئارام ئالالايسىز ۋە كورلىنىڭ داڭلىق كاۋاپلىرى بىلەن بىرگە باشقا تائاملارغىمۇ ئېغىز تېگەلەيسىز. زىيارەتچىلەر بۇ يەردە ھەم تاغقا چىقالايدۇ، ھەم دەريادا سۇ ئۈزەلەيدۇ.

== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>6db5s4pzr6dnk8laq2cti9040ttd9au</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خېجىڭ ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5392</id>
    <revision>
      <id>175997</id>
      <parentid>171471</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10794" sha1="bterw3skulgsiz3pgr4hd6rt7qe87ya" xml:space="preserve">&lt;
[[File:Bayanbulak grassland.jpg|centre|thumb|800px|]]
'''خېجىڭ ناھىيىسى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. خېجىڭنىڭ يەر مايدانى 34،976 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 170،000.

== تارىخ ==
[[File:Location of Hejing within Xinjiang (China).png|left|thumb|350px|خېجىڭ ناھىيىسى]]

خېجىڭ ناھىيىسى خەن سۇلالىسى دەۋرىدە كىنگىت (قارا شەھەر) دۆلىتىنىڭ يېرى ئىدى. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە كىنگىت تۇتۇق مەھكىمىسىگە قارىغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلۇڭ 36 - يىلى (1771 - يىلى) قاراشەھەر ئىش باشقۇرغۇچى داچېننىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان، چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 01 - يىلى (1884 - يىلى) شىنجاڭدا ئۆلكە قۇرۇلغاندىن كېيىن، قاراشەھەر بىۋاسىتە قاراشلىق نازارەتكە قارىغان. گۇاڭشۈ 24 - يىلى (1898 - يىلى) قاراشەھەر نازارىتى قاراشلىق مەھكىمىسىگە كۆتۈرۈلۈپ، خېجىڭ ئۇلارنىڭ باشقۇرۇشىغا ئايرىپى بېرىلگەن. مىنگونىڭ  28 - يىلى (1939 - يىلى) رەسمىي ناھىيە تەسىس قىلىنىپ، ئۇنىڭغا خوتۇنسۇمۇل ناھىيىسى دەپ نام بېرىلگەن.  1965 - يىلى خېجىڭ ناھىيىسى دەپ ئۆزگەرتىلىپ، بايىغۇلىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا قارايدىغان بولغان.
==جۇغراپىيە==
خېجىڭ ناھىيىسى تەڭرىتاغنىڭ قىسمىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، قاراشەھەر ئويمانلىقىنىڭ غەربىي شىمال قىسمىغا جايلاشقان. شەرقىي خوشۇت ناھىيىسى، توخسۇن ناھىيىسى بىلەن، غەربىي تەرىپى كۈنەس ناھىيىسى، تېكەس ناھىيىسى بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى يەنجى ناھىيىسى، باي ناھىيىسى، كورلا شەھىرى بىلەن، شىمالىي تەرىپى ئۈرۈمچى شەھىرى، قۇتۇبىي ناھىيىسى، ساۋەن ناھىيىسى، شىخۇ ناھىيىسى ۋە نىلقا ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 435 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 150 كىلومېتىر. ئومۇمىي كۆلىمى 36 مىڭ 300 كۋادرات كىلومېتىر. بۇ ناھىيىگە 1 رايون. 2 بازار، 52 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ئۇنىڭ تەۋەسىدە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى 2 - شىسىنىڭ بىر قىسىم تۇەن - مەيدانلىرى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 456 كىلومېتىر. 9951 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى نوپۇسى 170 مىڭ، بۇنىڭ ئىچىدە مۇڭغۇللار 16.76%  نى، ئۇيغۇرلار 22.06% نى، خەنزۇلار  56.59%  نى، باشقا مىللەتلەر 4.59% نى تەشكىل قىلىدۇ.     يېرى غەربىي شىمالدىن شەرقىي جەنۇبقا قاراپ يانتۇ كەتكەن. بۇنىڭ ئىچىدە تاغلىق  92.6% نى، تۈزلەڭلىك  7.4%  نى تەشكىل قىلىدۇ. قاراشەھەر دەرياسى، ئالار دەرياسى بار. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى 5  مىليارد 670  مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلاردىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 518 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋاناتلاردىن يىلپىز، تاغ ئۆچكىسى، ئارقار، ئاق بوغۇز بۆكەن بۇغا، سۈر تورنا، قارا تۇرنا، گاز قانات تۇرنا، بۆكەن، ئاققۇ قاتارلىقلار بار. ياۋايى ئۆسۈملۈكلەردىن قارلەيلىسى، چۈچۈكبۇيا، چاكاندا، شامشاد، گىنىتىئانا، ئالقات، جىگدە قاتارلىقلار بار. قېزىلما بايلىقلىرىدىن تۆمۈر، مانگان، مىس، سىنك، ۋولفرام، ئالتۇن، كۈمۈش، ماگنېزىت، چىرىمتال، ھاك تاش، مەرمەر تاش قاتارلىقلار بار.   خېجىڭ ناھىيىسىنىڭ ئىقلىمى چوڭ قۇرۇقلۇق خاراكتېردىكى مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  8.7℃، ئەڭ يۇقىرى بولغاندا 37.2℃ قا چىقىدۇ. ئەڭ تۆۋەن بولغاندا - 30.0℃ قا چۈشىدۇ. يىلدا ئوتتۇرىچە ھېساب بىلەن  49.0 كۈن  30℃ دىن يۇقىرى ئىسسىق بولىدۇ. قۇياشنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  3036 سائەت.  10℃ نىڭ يىغىلما تېمپېراتۇرىسى  3590.4℃. قىروسىز مەزگىل  196 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  50.6 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2302.5 مىللىمېتىر.   ناھىيە يېرىم دېھقانچىلىق، يېرىم چارۋىچىلىق ناھىيىسى ھېسابلىنىدۇ. ھازىر  16 مىڭ گېكتار ( 240 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر.  13 مىڭ  100  گېكتار (196 مىڭ مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا بولىدىغان قاقاس يەر. 50 مىڭ  300 گېكتار (755 مىڭ مو) ئورمانلىق، 2 مىليون  333 مىڭ  300 گېكتار (35 مىليون مو) ئوتلاق بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، قىزىلچا، تاۋۇز ئۇرۇقى قاتارلىقلار بارت. چارۋىلاردىن قوي، ئات، كالا، قوتاز، تۆگە، چوشقا قاتارلىقلار بار. ھەسەل ھەرىسى بېقىش كەسپىمۇ مەلۇم كۆلەمگە ئىگە. سانائەت جەھەتتە سېمونت، ئاشلىق پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق كەسىپلەر بار.   خېجىڭ ناھىيىسىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. جەنۇبىي شىنجاڭ تۆمۈر يولى ناھىيە تەۋەسىدىن كېسىپ ئۆتىدۇ. تاشيوللار ئۆزئارا گىرەلىشىپ كەتكەن بولۇپ، تەرەپ - تەرەپكە تۇتىشىپ كەتكەن.  2864 پروگراممىلىق تېلېفون ئورنىتىلىپ مەملىكەت تېلېفون تورى بىلەن تۇتاشتۇرۇلدى.   
== مەمۇرىي رايون ==
* خېجىڭ بازىرى (和静镇)
* بارۇن خارمودۇن بازىرى (巴润哈尔莫墩镇)
* بالغۇنتاي بازىرى (巴伦台镇)
* بايىنبۇلاق بازىرى (巴音布鲁克镇)
* خارمودۇن بازىرى (哈尔莫墩镇)
* شەلمىربوخ بازىرى (协比乃尔布呼镇)
* كۆڭگۆسىنغول بازىرى (巩乃斯镇)
* نەمىنمودۇن بازىرى (乃门莫墩镇)

* ئالغۇ يېزىسى (阿拉沟乡)
* بايانغول يېزىسى (巴音郭楞乡)
* كىرئۇت يېزىسى (克尔古提乡)
* گۈلجېت ئۇل يېزىسى (额勒再特乌鲁乡)

* 21-تۇەن مەيدانى (兵团二十一团)
* 22-تۇەن مەيدانى (兵团二十二团)
* 23-تۇەن مەيدانى (兵团二十三团)
* 223-تۇەن مەيدانى (兵团二二三团)
* ئۇلاستاي دېھقانچىلىق مەيدانى (乌拉斯台农场)

== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
 
شىمالىي تاغ كۆكەرتىش مەنزىرىلىك باغچە رايۇنى ، ئېكىلوگىيى باغچىسى ، تىيەنفۇ ئاھالىلەر ئولتۇراق رايۇنى، ئۇلانباي ئۆستىڭى، كۆنەس ئورمىنى قاتارلىقلار بار.

== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
{{bar box
|title= خېجىڭ ناھىيىسىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[خەنزۇ مىللىتى|خەنزۇلار]]|red|49.1}}
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|28.4}}
{{bar percent|[[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]]|yellow|16.8}}
{{bar percent|[[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇلار]]|gold|3.8}}
{{bar percent|[[قازاق مىللىتى|قازاقلار]]|green|0.6}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|0.3}}}}

== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
مەدەنىي يادىكارلىق ئىزلىرىدىن چابغا قەدىمىي قەبرىستانلىقى، ئالغۇي قەدىمكى شەھىرى، خارموردون كونا شەھىرى، بالفۇنتاي بۇتخانىسى، خېجىڭ بەگلىكى قاتارلىقلار بار. مەشھۇر مەنزىرىلىك جايلاردىن كۈنەس ئورمانچىلىق مەيدانى، بايىنبۇلاق بايلىقى، ئاققۇ كۆلى، ئارشاڭ، ئارشاڭ شارقىراتمىسى ۋە كۆك ئۇسان چوقچايما تاشلىرى قاتارلىقلار بار.

== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}


== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>bterw3skulgsiz3pgr4hd6rt7qe87ya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لوپنۇر ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5394</id>
    <revision>
      <id>175996</id>
      <parentid>171472</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9416" sha1="o67q0wi8ab5ktgrh7e3773m8n311lwx" xml:space="preserve">
[[File:Location of Yuli within Xinjiang (China).png|left|thumb|350px|لوپنۇر ناھىيىسى]]
'''لوپنۇر ناھىيىسى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. لوپنۇرنىڭ يەر مايدانى 59،399 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 100،000.

== تارىخ ==

لوپنۇر غەربىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدە ۋايىر، كرورەن قاتارلىق دۆلەتلەرگە تەۋە بولغان. شەرقىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدە كىنگىت دۆلىتىگە تەۋە بولغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە كىگىت  تۇتۇق مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە &lt;لوپنۇر&gt; دەپ ئاتالغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ  24 - يىلى (1898 - يىلى) شىنپىڭ ناھىيىسى تەسىس قىلىنىپ قاراشەھەر مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگونىڭ  3 - يىلى  (1914 - يىلى) شىنپىڭ ناھىيىسى لوپنۇر ناھىيىسىگە ئۆزگەرتىلىپ، قاراشەھەر ۋالىي مەھكىمىسىگە قارىغان. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن ئىلگىرى كېيىن بولۇپ قاراشەھەر ۋالىي مەھكىمىسى، كورلا ۋالىي مەھكىمىسىگە قارىغان.  1960 - يىلى بايىغولىن موڭغۇل ئاپتونون ئوبلاستىغا قارايدىغان بولغان.

==جۇغراپىيە==

تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، تارىم ئويمانلىقىنىڭ شەرقىي شىمال قىسىمىغا جايلاشقان. ئۇنىڭ شەرقىي تەرىپى چاقىلىق ناھىيىسى بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى چەرچەن ناھىيىسى بىلەن، غەربىي تەرىپى شايار، كۇچا ناھىيىسى بىلەن، شىمالىي تەرىپى بۈگۈر، كورلا، باغراش، خوشۇت ناھىيىلىرى، تۇرپان شەھىرى، توخسۇن ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 502.8  كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 165 كىلومېتىر. ئومۇمىي كۆلىمى  59 مىڭ  800  كۋادرات كىلومېتىر. لوپنۇر ناھىيىسىگە 2  بازار، 7 يېزا،  42 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ئۇنىڭ تەۋەسىدە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك  2  - شىسىنىڭ 5  تۇەن - مەيدانى بار. ناھىيە بازىرى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 530  كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى  89 مىڭ  800، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار  28.95% نى، خەنزۇلار  70.28% نى، باشقا مىللەتلەر  0.77% نى تەشكىل قىلىدۇ.

يېرى بىرقەدەر تۇز. بۇنىڭ ئىچىدە تاغلىق يەر  22.7% نى، تۈزلەڭلىك  24.9% نى، قۇملۇق  52.4% نى تەشكىل قىلىدۇ. چوڭ - كىچىك كۆلدىن  37 سى ۋە ۋە تارىم دەرياسى، كۆنچى دەرياسىدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ سۇ سىستېمىسى بار بولۇپ، يىللىق سۇ مىقدارى  2 مىليارد  840  مىليون كۇب مېتىرغا يېتىدۇ. تۈزلەڭلىك رايونلىرىدىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 98 مىليون كۇب مېتىرغا يېتىدۇ. ياۋايى ھايۋاناتلاردىن قوش لوكىلىق تۆگە، سۈر بۇغا، ئىپار چاشقىنى، ئاق بۇغۇز بۆكەن، ئېيىق قاتارلىقلار بار. ياۋايى ئۆسۈملۈكلەردىن لۇپنۇر كەندىرى، چۈچۈكبۇيا بايلىقى ئەڭ مول. قېزىلما بايلىقلىرىدىن فوسفور، زۈلۈك تېشى، ھاك تېشى، گرانىت، تۆمۈر قاتارلىقلار بايقالدى. بۇنىڭ ئىچىدە زۈلۈك تېشى زاپىسى مەملىكەت بويىچە ئومۇمىي زۈلۈك تېشى زاپىسىنىڭ  92.98% نى تەشكىل قىلىدۇ.   لوپنۇر ناھىيىسىنىڭ ئىقلىمى چوڭ قۇرۇقلۇق خاراكتېرىدىكى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  10.6℃، ئەڭ يۇقىرى بولغاندا  42.2℃ قا چىقىدۇ، ئەڭ تۆۋەن بولغاندا  - 30.9℃ قا چۈشىدۇ. يىلدا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن  103.2 كۈن  30℃ دىن يۇقىرى ئىسسىق بولىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە قۇياشنىڭ چۈشۈش ۋاقتى 2970.3 سائەت.  10℃ يىغىلىما تېمپېراتۇرىسى 4183.9℃، قىروسىز مەزگىلى214 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  40.8 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2910.5 مىللىمېتىر.   بۇ ناھىيە يېزا ئىگىلىكىنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر  15 مىڭ  600  گېكتار (233 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر،  235 مىڭ ( 3 مىليون  525 مىڭ مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا بولىدىغان قاقاس يەر،  71  مىڭ 100 گېكتار ( 1 مىليون  67 مىڭ مو) ئوتلاق بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن شال، بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، كۆكتات، قوغۇن - تاۋۇز، يەل - يېمىش قاتارلىقلار بار. چارۋىلاردىن كالا، قوي، چوشقا بار. سانائەت جەھەتتە ئاشلىق، ماي پىششىقلاپ ئىشلەش، گۈل چېكىش، چۈچۈكبۇيا پىششىقلاپ ئىشلەش كەسىپلىرى بار.   لوپنۇر ناھىيىسىنىڭ ئاساس مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز مۇكەممەللەشمەكتە.  218 - دۆلەت تاشيولى ناھىيە تەۋەسىدىن ئۆتىدۇ. ناھىيە، يېزا تاشيوللىرى تەرەپ - تەرەپكە تۇتۇشۇپ كەتكەن. 2000 پروگراممىلىق تېلېفون ۋە 028 يول سانلىق مىكرو خەۋەرلىشىش ئۈسكۈنىسى ئورنىتىلىپ مەملىكەتنىڭ خەۋەرلىشىش تورى بىلەن تۇتاشتۇرۇلدى.   مەدەنىي يادىكارلىقلىردىن گۇم جىلغىسى قەبرىستانلىقى، يارقورول تۇز، قۇرۇق تاغ قىياتاش رەسىملىرى، قارا چۆگۈن قەدىمكى شەھىرى، شاردۆڭ قەدىمكى شەھىرى. پىچان شەھىرى، سەكسەنكۆۋرۈك قاتارلىقلار بار.

== مەمۇرىي رايون ==
* لوپنۇر بازىرى (尉犁镇)
* ئىتتىپاق بازىرى (团结镇)
* شىڭپىڭ بازىرى (兴平镇)

* ئاقسوپى يېزىسى (阿克苏普乡/阿克苏甫乡)
* تارىم يېزىسى (塔里木乡)
* دۆڭقوتان يېزىسى (墩阔坦乡)
* گۈلباغ يېزىسى (古勒巴格乡)

* 31-تۇەن مەيدانى (31团场)
* 32-تۇەن مەيدانى (32团场)
* 33-تۇەن مەيدانى (33团场)
* 34-تۇەن مەيدانى (34团场)
* 35-تۇەن مەيدانى (35团场)

== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
{{bar box
|title= لوپنۇر ناھىيىسىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[خەنزۇ مىللىتى|خەنزۇلار]]|red|66.9}}
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|32.0}}
{{bar percent|[[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇلار]]|gold|0.5}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|0.6}}}}

== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>o67q0wi8ab5ktgrh7e3773m8n311lwx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خوشۇت ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5396</id>
    <revision>
      <id>175995</id>
      <parentid>171473</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9149" sha1="9gnlc2qc56m3mwl0xyvlo9cdse6ogws" xml:space="preserve">
[[File:Location of Hoxud within Xinjiang (China).png|left|thumb|350px|خوشۇت ناھىيىسى]]
'''خوشۇت ناھىيىسى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. خوشۇتنىڭ يەر مايدانى 12،753 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 60،000.

== تارىخ ==
خۇشۇت خەن سۇلالىسى دەۋرىدە بوستان دۆلىتىنىڭ يېرى ئىدى. شەرقتىن خەن سۇلالىسىدىن كېيىن كىنگىت دۆلىتىگە قارىغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە كىنگىت تۇتۇق مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە قاراشەھەر مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگونىڭ  28 - يىلى (1939 - يىلى) خوشۇت باشقۇرۇش ئىدارىسى تەسىس قىلىنغان. مىنگونىڭ  35  - يىلى (1946  - يىلى) ناھىيىگە كۆتۈرلۈپ، قاراشەھەر ۋالىي مەھكىمىسىگە قارىغان. 1954 - يىلى بايىغۇلىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا قارايدىغان بولغان.
==جۇغراپىيە==
خۇشۇت ناھىيىسى تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، قاراشەھەر ئويمانلىقىنىڭ شەرقىي شىمال قىسمىغا جايلاشقان. شەرقىي جەنۇبىي تەرىپى توخسۇن  ناھىيىسى بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى  باغراش ناھىيىسى، لوپنۇر ناھىيىسى بىلەن، غەربىي شىمال تەرىپى خېجىڭ ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 152.8 كىلومېتىر. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى  141.8 كىلومېتىر. ئومۇمىي كۆلىمى  12 مىڭ  900 كۋادرات كىلومېتىر. بۇ ناھىيىگە  1 بازار،  5  يېزا، 21  كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ئۇنىڭ تەۋەسىدە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى 2  - شىسىنىڭ 2 تۇەن - مەيدانى بار. ناھىيە بازىرى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى  380 كىلومېتىر.  1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى  57  مىڭ 200، بۇنىڭ ئىچىدە موڭغۇللار  9.25% نى، ئۇيغۇرلار  14.51% نى، خەنزۇلار  66.45% نى، باشقا مىللەتلەر  9.79% نى تەشكىل قىلىدۇ.      يېرىنىڭ غەربىي شىمال تەرىپى ئېگىز، شەرقىي جەنۇب تەرىپى پەس. ئۈچ تەرىپى تاغ، بىر تەرىپى سۇ، بۇنىڭ ئىچىدە تاغلىق  51.1% نى، تۈزلەڭلىك  47.2% نى، قۇملۇق  1.7% نى تەشكىل قىلىدۇ. قاراشەھەر دەرياسى، سۈزۈكسۇ دەرياسى، ئۇششاقتال دەرياسى قاتارلىق دەريا، ئېقىنلار بار بولۇپ، يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى  213 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلىرىدىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش  مىقدارى  20  مىليارد 100 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ئۆسۈملۈكلەردىن قارلەيلىسى، قانتېپەر، چاكاندا، چۈچۈكبۇيا، ياۋا كەندىر، بامبۇك قاتارلىقلار بار. قېزىلما بايلىقلىرىدىن تۇز، تازىلانغان شور، گرانىت تاش، فوسفورلۇق تاش، بارىت، ھاك تېشى، چىرىمتال، مەمەر تاش، تاشپاختا، كۆمۈر، ئاليۇمىن، ئالتۇن، مىس قاتارلىقلار بار.   خوشۇت ناھىيىسىنىڭ ئىقلىمى چوڭ قۇرۇقلۇق خاراكتېردىكى ئىسسىق بەلۋاغنىڭ قۇرۇغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  8.7℃، ئەڭ يۇقىرى بولغاندا  39.2℃ قا چىقىدۇ. ئەڭ تۆۋەن بولغاندا- 31.6℃ قا چۈشىدۇ. يىلدا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن  59.2 كۈن  30℃ دىن يۇقىرى ئىسسىق بولىدۇ. قۇياشنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  3132.0 سائەت. 10℃ يىغلىما تېمپېراتۇرىسى  3605.7℃، قىروسىز مەزگىل  184 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  75.1 مىللىمېتىر. سۇنىڭ ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2247.2 مىللىمېتىر.   بۇ ناھىيە يېرىم دېھقانچىلىق، يېرىم چارۋىچىلىق ناھىيىسى ھېسابلىنىدۇ. ھازىر 10 مىڭ گېكتار (150 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر،  74 مىڭ  500 گېكتار (1 مىليون  117 مىڭ مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا بولىدىغان قاقاس يەر.  21 مىڭ  600 گېكتار (324 مىڭ مو) ئورمانلىق،  592 مىڭ  800 گېكتار (8  مىليون 892  مىڭ مو) ئوتلاق بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، شال، ئاپتاپپەرەس، قېزىلچا،پەمىدور قاتارلىقلار بار. چارۋىدا كالا، قوي، ئات ئاساس قىلىنىدۇ. سانائەت جەھەتتە دورىگەرلىك، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق كەسىپلەر بار.   خۇشۇت ناھىيىسىدە قاتناش ۋە خەۋەرلىشىش بىرقەدەر قولايلىق. 314 - دۆلەت تاشيولى ناھىيە تەۋەسىدىن كېسىپ ئۆتىدۇ. ناھىيە، يېزىلارنىڭ تاشيوللىرى تەرەپ - تەرەپكە تۇتىشىپ كەتكەن. ئوپتىكىلىق خەۋەرلىشىش، پروگراممىلىق تېلېفون قاتارلىق زامانىۋى ۋاسىتىلەر قوللىنىلدى.   
== مەمۇرىي رايون ==
* تېۋىلغا بازىرى (特吾里克镇)
* تاغارچى بازىرى (塔哈其镇)
* چۇقۇ بازىرى (曲惠镇)

* سوخاتۇ يېزىسى (苏哈特乡)
* شىنتارا يېزىسى (新塔热乡)
* نەرىنكېر يېزىسى (乃仁克尔乡)

* ئۇششاقتال خۇيزۇ يېزىسى (乌什塔拉回族乡)

* 24-تۇەن مەيدانى (兵团二十四团)
* چىڭشۈيخې دېھقانچىلىق مەيدانى (清水河农场)

== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
{{bar box
|title= خوشۇت ناھىيىسىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[خەنزۇ مىللىتى|خەنزۇلار]]|red|63.5}}
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|16.4}}
{{bar percent|[[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇلار]]|gold|10.1}}
{{bar percent|[[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]]|yellow|8.6}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|1.4}}}}

== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
مەدەنىي يادىكارلىق ئىزلىرىدىن چۇقۇ قەدىمكى شەھىرى خارابىسى، شىنتاران قەدىمكى شەھىرى خارابىسى، نىنا قەدىمكى شەھىرى خارابىسى، تاغاچى تۇراسى خارابىسى، دەنزىل قەدىمكى شەھىرىدىكى تۇرا خارابىسى قاتارلىقلار بار. داڭلىق مەنزىرىلىك جايلاردىن شىخەيزى سۇ ئۈزۈش كۆلى، قىزىلتاي جەنۇبىي بۇغدا كۆلى ساياھەت رايونى قاتارلىقلار بار.
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>9gnlc2qc56m3mwl0xyvlo9cdse6ogws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چەرچەن ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5398</id>
    <revision>
      <id>175994</id>
      <parentid>171474</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87578" sha1="17imm6xljurqatix2zc9oabwgm47v1n" xml:space="preserve">{{TwinARAB|Cherchen nahiyisi|Чәрчән наһийиси}}
[[File:Location of Qiemo within Xinjiang (China).png|left|thumb|350px|چەرچەن ناھىيىسى]]
[[File:Alluvial fan, Taklimakan Desert, XinJiang Province, China, NASA, ASTER.jpg|left|thumb|350px|]]

'''چەرچەن ناھىيىسى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. چەرچەننىڭ يەر مايدانى 138،645 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 60،000.

== تارىخ ==
چەرچەن ناھىيىسى خەن سۇلالىسى دەۋرىدە چەرچەن ئەنرىرە بەگلىكىنىڭ زېمىنى بولۇپ، &lt;يىپەك يولى&gt; نىڭ غەربىي بۆلىكى مۇھىم ئۆتەڭ ئىدى. سۈي سۇلالىسى دەۋرىدە چەرچەن بەگىلىكى تەسىس قىلىنغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە بوشەن قورغىنى بولغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ  10  - يىلى (1884 - يىلى) شىنجاڭدا ئۆلكە قۇۇرلغاندىن كېيىن كاچۇڭ تەكشۈرۈش ئىدارىسى تەسىس قىلىپ، كىرىيە ناھىيىسىگە قارىغان. مىنگونىڭ  3 - يىلى ( 1914 - يىلى) ناھىيىگە كۆتۈرۈلۈپ چەرچەن دەپ ئاتىلىپ، ئاقۇس دوتەي مەھكىمىسىگە قارىغا. كېيىن ئۆزگەرتىلىپ قاراشەھەر مەھكىمىسىگە قارىغان. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ قاراشەھەر ۋالىي مەھكىمىسى، كورلا ۋالىي مەھكىمسىگە قارىغان.  1960 - يىلى بايىنغۇلىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا ئايرىپ بېرىلگەن.
==جۇغراپىيە==
چەرچەن ناھىيىسى كوئىنلۇن تېغى، ئالتۇنتاغنىڭ شىمالىي چېتىگە، [[تارىم ئويمانلىقى|تارىم ئويمانلىقىنىڭ]] شەرقىي جەنۇبىغا جايلاشقان. شەرقىي تەرىپى [[چاقىلىق ناھىيىسى]] بىلەن، غەربىي تەرىپ [[نىيە ناھىيىسى]] بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى شىزاڭ ئاپتونوم رايونى بىلەن، شىمالىي تەرىپى [[لوپنۇر ناھىيىسى]]، [[شايار ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 320  كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 460  كىلومېتىر. ئومۇمىي كۆلىمى 138 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر.ناھىيە بازىرى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى  1264 كىلومېتىر.  1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى  48 مىڭ  300، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار  80.75% نى، خەنزۇلار  19.1% نى، باشقا مىللەتلەر  0.15% نى تەشكىل قىلىدۇ.     يىېرىنىڭ جەنۇب تەرىپى  ئېگىز، شىمال تەرىپى پەس، جەنۇب قىسمى تاغلىق، غەربىي شىمال قىسمى چۆللۈك، قۇملۇق. بۇنىڭ ئىچىدە تاغلىق يەر  44.5% نى، تۈزلەڭلىك  15.9% نى، قۇملۇق، چۆللۈك  39.6% نى تەشكىل قىلىدۇ. چەرچەن دەرياسى، جاڭگالساي دەرياسى، تاشساي دەرياسى، مولچى دەرياسى قاتارلىق دەريا، ئېقىنلار بار. يەر ئۈستى سۈيى بايلىقى  176  مىڭ كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلاردىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 63  مىڭ كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋاناتلاردىن ياۋا ئېشەك، ياۋا قوتاز، ياۋا تۆگە، ئارقار، قارا ئېيىق، ئۇلار، بۆكەن، بۇغا، تورۇق تىكە، ئاق بوغۇز بۆكەن، سۈلەيسۈن قاتارلىقلار بار. ياۋايى دورا ئۆسۈملۈكلەردىن توشقان زەدىكى، چۈچۈكبۇيا، تۆگە قۇلاق، چاكاندا، ئاكچېيە دەرىخى، پەربۇت قاتارلىقلار بار. قېزىلما بايلىقلىرىنىڭ نېفىت، كۆمۈر، ئالتۇن، مىس، تۆمۈر، قاشتېشى، چىرىمتال، تاشپاختا، خرۇستال، تازىلانغان شور، چۆيۈن، سىنك، نىكېل، گەج قاتارلىقلار بار.   چەرچەن ناھىيىسىنىڭ ئىقلىمى چوڭ قۇرۇقلۇق خاراكتېرىدىكى ئىسسىق مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ ئەڭ قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 10.1℃، ئەڭ  ئىسسىق بولغاندا 41.3℃ قا چىقىدۇ. يىلدا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 85.4 كۈن  30℃ دىن يۇقىرى ئىسسىق بولىدۇ، يىللىق ئوتتۇرىچە قۇياشنىڭ چۈشۈش ۋاقتى  907.3 سائەت.  10℃  يىغىلما تېمپېراتۇرىسى 3853.1℃ . قىروسىز مەزگىلى 207 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  18.6 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2506.9 مىللىمېتىر.   بۇ ناھىيە يېرىم دېھقانچىلىق، يېرىم چارۋىچىلىق ناھىيىسى ھېسابلىنىدۇ. ھازىر  8400 گېكتار ( 126 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر، 578 مىڭ  300 گېكتار (8  مىليون 674 مىڭ مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا بولىدىغان قاقاس يەر.  83 مىڭ  300 گېكتار (1 مىليون  250 مىڭ مو) ئورمانلىق،  2  مىليون 266 مىڭ  700  گېكتار (34 مىليون مو) ئوتلاق بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، شال، كېۋەز، كۆممىقوناق، ئاق قوناق، ئۈزۈم، قوغۇن - تاۋۇز، يەل - يېمىش، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىدىن كالا، قوي، ئېشەك، چوشقا قاتارلىقلار بار. سانائەت جەھەتتە ئېلېكتر قۇۋۋىتى، كۆمۈر، سېمونت، كەشتىچىلىك، قاشتېشى قېزىش، پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق كەسپلەر بار.   چەرچەن ناھىيىسىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەسى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا.  315 - دۆلەت تاشيولى ناھىيە تەۋەسىدىن توغرىسىغا كېسىپ ئۆتىدۇ. ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى 1360 كىلومېتىر. كورلا ۋە ئۈرۈمچى شەھىرىگە قاتنايدىغان نۆۋەتچى ئايروپىلان بار.  1000 پروگراممىلىق تېلېفون ئورنىتىلىپ پۈتۈن مەملىكەتنىڭ تېلېفون تورى بىلەن تۇتاشتۇرۇلدى.

== مەمۇرىي رايون ==
چەرچەن ناھىيىسىگە  6 بازار،  7 يېزا، 2 تۇەن مەيدان،  51  كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ئۇنىڭ تەۋەسىدە يېزا ئىگىلىك 2 - شىسىنىڭ ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش تارماق ئەترىتى بار.

* چەرچەن بازىرى (且末镇)
* ئاچچان بازىرى (阿羌镇)
* ئارال بازىرى (阿热勒镇)
* ئوييايلاق بازىرى (奥依亚依拉克镇)
* تاتىراڭ بازىرى (塔提让镇)
* تارىم ئوتتۇرا بازىرى (塔中镇)

* ئاق تېكەندۆڭ يېزىسى (阿克提坎墩乡)
* باغئېرىق يېزىسى (巴格艾日克乡)
* توغراقلىق يېزىسى (托格拉克勒克乡)
* چوڭكۆل يېزىسى (琼库勒乡)
* قوراملىق يېزىسى (库拉木勒克乡)
* قوشساتما يېزىسى (阔什萨特玛乡)
* يېڭىئۆستەڭ يېزىسى (英吾斯塘乡)

* 37-تۇەن مەيدانى (兵团三十七团)
* 38-تۇەن مەيدانى (兵团三十八团)

== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
{{bar box
|title= پىچان ناھىيىسىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|72.9}}
{{bar percent|[[خەنزۇ مىللىتى|خەنزۇلار]]|red|26.6}}
{{bar percent|[[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇلار]]|gold|0.2}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|0.3}}}}


== چەرچەن نامى ھەققىدە ==
 

چەرچەن ناھىيىسى ش ئۇ ئا ر دىكى تارىخى ئۇزۇن، قەدىمىي يۇرتلىرىمىزدىن بىرى . ئۇنىڭ تارىخىي نامى چەرچەن 2100 يىلدىن بۇيان ئەجدادلىرىمىز تەرىپىدىن قوللىنىلىپ كەلمەكتە . بۇ تارىخىي نامنىڭ ئېتىمولوگىيىسى تېخى سىر بولۇپ تۇرماقتا .&lt;ref&gt;چەرچەن نامى ھەققىدە ئىزدىنىش،غالىب بارات ئەرك&lt;/ref&gt; 

1. چەرچەن نامى تارىخىي خاتىرىلەردە بەن گۇ ( مىلادىيە 32-يىلىدىن مىلادىيە 92- يىلىغىچە)نىڭ ‹‹ خەننامە›› ناملىق كىتابىدا مۇنداق بايانلار بار : ‹‹ ياڭگۇەن قوۋۇقىدىن چىقىپ ئالدى بىلەن بارىدىغان، يېقىن جاي چاقىلىق (婼羌) ... بۇ يەردىن ياڭگۇەن قوۋۇقىغا 1800 چاقىرىم ، چاڭئەنگە 6300 چاقىرىم كېلىدۇ . چاقىلىق يولنىڭ ئۈستىدە بولماستىن ، چەتتە غەربىي جەنۇبقا توغرا كېلىدۇ . ئۇنىڭ ئاھالىسى 450 تۈتۈن ، 1750 كىشى ، ئەسكەرلىككە ياراملىقى 500 نەپەر . چاقىلىقنىڭ غەرب تەرىپى سارمادان (且末) غا تۇتاش ... ئاشلىقنى چەرچەن (鄯善) ۋە سارمادان (且末)دىن ئالىدۇ ... غەربىي شىمالدا چەرچەن بىلەن تۇتىشىدۇ . چەرچەن چوڭ يولنىڭ ئۈستىگە جايلاشقان ... چەرچەن بەگلىكىنىڭ ئەسلىي نامى كروران بولۇپ ، بېگى 扜泥 شەھىرىدە تۇراتتى . بۇ يەردىن ياڭگۇەنگە 1600 چاقىرىم ، چاڭئەنگە 6100 چاقىرىم كېلىدۇ . ئاھالىسى 1570 تۈتۈن ، 14100 كىشى ، ئەسكەرلىككە ياراملىقى 2912 نەپەر . ... غەربىي شىمالىدىن قۇس بەگلىكىگە 1890 چاقىرىم كېلىدۇ ... چەرچەن دەل خەن سۇلالىسى يولىنىڭ ئۈستىدە ، ئۇنىڭ غەربىدىن سارمادانغا 720 چاقىرىم كېلىدۇ ...سارمادان بەگلىكىنىڭ مەركىزى سارمادان شەھىرى . بۇ يەردىن چاڭئەنگە 6820 چاقىرىم كېلىدۇ ، ئاھالىسى 230 تۈتۈن 1610 كىشى ، ئەسكەرلىككە ياراملىقى 320 نەپەر ... جەنۇبى تەرىپىدىن ئەندىر (小宛国)گە ئۈچ كۈنلۈك يول . .. غەربىدىن نىياغا 2000 چاقىرىم كېلىدۇ... ›› &lt;ref&gt;بەن گۇ ‹‹ خەننامە›› شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1993 – يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى 852- ، 853 –، 859 - بەتلەر&lt;/ref&gt;دېيىلگەن. مىلادىيە 400 – يىلى چەرچەنگە كەلگەن ۋە چەرچەندە بىر ئاي تۇرغان راھىب فاشەننىڭ تەرجىمىھالىدا ‹‹ ( دۇنخۇاڭدىن چىقىپ ) 17 كۈندە 1500 چاقىرىم يول يۈرۈپ چەرچەن ئېلىگە كەلدۇق ... بۇ ئەلنىڭ پادىشاھى بۇددىغا ئېتىقاد قىلىدىكەن ، 4000دىن ئوشۇق كىچىك كۆلۈڭۈ راھىبى بار ئىكەن .... بۇ يەردە بىر ئاي تۇردۇم ، ئۇندىن كېيىن غەربىي شىمالغا قاراپ 15 كۈن يۈرۈپ ئاگنى (قاراشەھەر) گە باردىم›› &lt;ref&gt;‹‹ قەدىمكى دەۋردىكى غەربكە ساياھەت خاتىرىلىرى ( تاللانما ۋە شەرھ )›› نىڭشا خەلق نەشرىياتى 1987 – يىلى خەنزۇچە نەشرى 32 – بەت&lt;/ref&gt;دېيىلگەن. ‹‹ لوياڭلىق راھىب كالاننىڭ خاتىرىسى›› (مىلادىيە 5 – ئەسىر)دە ‹‹تۇيغۇندىن 3500 چاقىرىم غەربكە يۈرسە چەرچەن (鄯善) شەھىرىگە بارىدۇ ... چەرچەندىن غەربكە 1640 چاقىرىم يۈرسە سارمادان( 左末 ) شەھىرىگە بارىدۇ...›› &lt;ref&gt;چىۇ لىڭ تۈزگەن ‹‹ لوپنۇرغا ئائىت ماتېرىياللاردىن ئۈزۈندە توپلام ›› ‹‹ شىنجاڭ مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ›› ژۇرنىلى 1992 – يىلى خەنزۇچە نەشرى 13 - بەت&lt;/ref&gt;دېيىلگەن. راھىب شۇەنزاڭ (600- 664) مىلادىيە 644 – يىلى ئەتراپىدا چەرچەندىن ئۆتكەن . ئۇنىڭ ئېيتىپ بېرىشى بىلەن يېزىلغان ‹‹ بۈيۈك تاڭ دەۋرىدىكى غەربكە ساياھەت خاتىرىسى››دە ‹‹ ... ئۇ يەردىن شەرققە 600 چاقىرىم يۈرۈپ چالمادانا (折摩驮那故国) قەدىمكى ئېلىگە كەلدۇق ، بۇ سارمادان (沮末) دۇر ... بۇ يەردىن شەرقىي شىمالغا 1000 چاقىرىمدىن ئارتۇق يۈرۈپ نوب قەدىمكى ئېلىگە كەلدۇق ، بۇ كروران ئېلىدۇر ...›› &lt;ref&gt;‹‹ بۈيۈك تاڭ دەۋرىدىكى غەربكە ساياھەت خاتىرىسى›› 1999 – يىلى يېلۇ نەشرىياتى خەنزۇچە نەشرى 702- بەت&lt;/ref&gt;دېيىلگەن. 10 – ئەسىردە ياشىغان ئۇيغۇر ئالىمى سېڭقۇ سەلى تۇتۇڭ ‹‹ شۇەنزاڭنىڭ تەرجىمىھالى››نى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلغان، مۇشۇ تەرجىمىدە 折摩驮那故国 ئاتالغۇسىنى سارمادان بالىق &lt;ref&gt; ئىبراھىم مۇتئى ‹‹ تەكلىماكان ئەتراپىدىكى شەھەرلەر ›› ‹‹ شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر مۇنبىرى›› 1997 – يىللىق ئۇيغۇرچە 3 – سان 65 – بەت &lt;/ref&gt;دەپ تەرجىمە قىلغان . ‹‹ جەنۇبىي يول بىلەن غەربكە قاراپ ماڭسا جەزمەن بەگلىگى ، ئەندىر بەگلىگى ، نىيا بەگلىگى ، كروران بەگلىگىنىڭ ھەممىسى چەرچەن بەگلىكىگە تەۋە ئىكەن ... (مىلادىيە 442 – يىلى) 4 – ئايدا ، جۇرچى ئۇرغۇ 10 مىڭدىن ئارتۇق تۈتۈننى باشلاپ دۇنخۇاڭنى تاشلاپ كۈنپېتىشقا يۈرۈش قىلىپ جۇرچى ئارگۇننىڭ قېشىغا كەتمەكچى بولدى . ئۇلار چەرچەنگە (鄯善) يېتىپ بارغۇچە ، چەرچەن بېگى بەگروڭ 4000دىن ئارتۇق تۈتۈننى باشلاپ قېچىپ كەتتى›› &lt;ref&gt;‹‹ ئۈچ پادىشاھلىق تەزكىرىسى جىننامە سۇڭنامە ›› شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 2001 – يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى ، 147 - ، 712- بەتلەر &lt;/ref&gt;. ئىلاۋە : جەزمەن بەگلىكى خەنزۇچە تېكىستتە 且志国 دەپ يېزىلغان ، ياپونىيىلىك ئالىم ماتسۇدا ھېساۋ قاتارلىقلار 志 خېتىنى 末 خېتىنىڭ خاتا يېزىلىشى دەپ قارىغان . ‹‹ ۋېينامە››&lt;ref&gt;‹‹ غەربىي يۇرت تارىخىي ماتېرىياللىرى›› شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 2004 – يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى 357 –، 415-، 416 – بەتلەر &lt;/ref&gt;نىڭ 99 – جىلدىدا، چەرچەن خانى بەگرونىڭ غەربتىكى 且末غا قاراپ قاچقانلىقى يېزىلغان. ‹‹ ۋېينامە›› 102 – جىلىد ‹‹ غەربىي يۇرت تەزكىرىسى››دە ‹‹ چەرچەن بەگلىكى ، مىرەن قەلئەسىنى پايتەخت قىلىۋالغان ، ئۇ قەدىمكى كروران خانلىقى ئىدى ... پايتەختىنىڭ تۆت ئەتراپى بىر چاقىرىمدىن كېلىدىكەن. ... ئۇنىڭ شىمال تەرىپىدە قۇمتاغ يولى بار. ... سارمادان (且末) بەگلىكى سارمادان قەلئەسىنى پايتەخت قىلىپ ، چەرچەن(鄯善)نىڭ غەربىگە جايلاشقان ... چەرچەن بېگى بەگروڭ جۇرچى ئارگۇنىڭ پاراكەندىچىلىگىدىن قورقۇپ ، ئەلنىڭ يېرىمىنى باشلاپ ، سارمادانغا قېچىپ كەلگەن ، شۇنىڭدىن ئېتىبارەن سارمادان چەرچەننىڭ قارمىقىدا بولغان... ›› &lt;ref&gt;‹‹ غەربىي يۇرت تارىخىي ماتېرىياللىرى›› شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 2004 – يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى 357 –، 415-، 416 – بەتلەر &lt;/ref&gt;فەن يى ، سىما بىياۋلار ( 4- ، 5 – ئەسىرلەر) ‹‹ كېيىنكى خەننامە›› 88 – جىلىد ‹‹ غەربىي يۇرت تەزكىرىسى››دىمۇ تېمىمىزغا مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇرلار بار . شىنجاڭ ئۇنۋېرستېتى ئوتتۇرا ئاسىيا تەتقىقات ئىنىستۇتى تەرىپىدىن تەرجىمە قىلىنىپ نەشىرگە تەييارلانغان ئۇيغۇرچە نۇسخىنىڭ ئىزاھات قىسمىدا، 小宛国 چەرچەن ناھىيىسىنىڭ جەنۇبىدىكى ئاتچان ۋە قۇراملىق ئەتراپىدا بولىشى مۇمكىن . 且末国 ھازىرقى چەرچەن ناھىيىسىگە توغرا كېلىدۇ . 鄯善国 چاقىلىق ناھىيىسىدە، دەپ ئىزاھلانغان . يۇقىرىقى ئىزاھاتلار ئېلىمىزنىڭ نوپۇزلۇق قامۇسى ‹‹سىيۈەن››نىڭ تۈزىتىلگەن نۇسخىسىدىن ئېلىنغان. تارىخشۇناس ، ئارخېئولوگ ، قەدىمكى يېزىقلار تەتقىقاتچىسى، ئەينى تارىخىي دەۋردە قوللىنىلغان قارۇشتى يېزىقىنى چۈشىنىدىغان بىردىنبىر ئۇيغۇر قۇربان ۋەلى كروران ئەپەندى بۇ ھەقتىكى ئۇچۇرلاردىن مۇنداق خۇلاسە چىقارغان: ‹‹ جالمادانا (ترانسكرىپسىيىسى calmadana ياكى chammadana) دېگەن نام ‹‹ خەننامە››دە 且末 ( قەدىمكى تەلەپپۇزى chamma ) دەپ خاتىرىلەنگەن. شۇەنزاڭنىڭ خاتىرىسىدە 折摩驮那 ( قەدىمكى تەلەپپۇزى chammadana ) دەپ يېزىلغان . بۇ تىل ماتېرىياللىرىنى سېلىشتۇرۇپ رەتلەپ چىققاندا مۇنداق بىر شەكىل ھاسىل بولىدۇ : Calmadana › chamma › chammadana ، دېمەك خەنزۇچىدىكى 且末 دېگەن سۆز قارۇشتى تىلىدىكى ئاتاشنىڭ ترانسكرىپسىيىسى بولۇپ، شۇەنزاڭ سانسىكىرىت ئىملا قائىدىسى بويىچە يېزىپ چىققان . بۇ ئاتالغۇنىڭ تىل مەنىسىنى يېشىش ئۈچۈن ‹ پالى سۆزلۈگى › دىن پايدىلىنىشقا بولىدۇ . ئۇنىڭدا ‹ chamma ( مەنىسى زىرائەت ئۈنىدىغان توپا ، تېرىم ) دېگەن سۆز ئۇچرايدۇ .بۇ سۆز ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ چەرچەن شېۋىسىدە ‹ چالما › دەپ ساقلىنىپ قالغان ( مەنىسىمۇ ئوخشاش ) . dana دېگەن سۆز stana ( يۇرت ، ماكان ، ئەل) دېگەن سۆز بىلەن ئوخشاش. دېمەك ، بۇ ئاتالغۇ ”تېرىقچىلىق قىلىنىدىغان يۇرت“ ، دېمەكتۇر. بۇ قەدىمكى يۇرت ھازىرقى ئۇيغۇر تىلىدا چەرچەن دەپ ئاتىلىدۇ . بۇ سۆزنىڭ chammadana بىلەن تىل باغلىنىشى يوق ، بەلكى كروران خانلىقىنىڭ بىر شەھىرى shamshan (鄯善)نىڭ تەلەپپۇزىغا يېقىن كېلىدۇ . بۇ ناملار كېيىنكى دەۋرلەردە قانداق قىلىپ ئالماشتۇرۇپ قويۇلغانلىقى بىزگە نامەلۇم . بۇ تىل ماتېرىياللىرى بىلەن تارىخىي جۇغراپىيە مەلۇماتلىرىنى بىرلەشتۈرۈپ پەرەز قىلغاندا ، ‹جالمادانا› ھازىرقى چەرچەندە ، ‹شامشان› ھازىرقى چەرچەننىڭ شىمال تەرىپىدە ، يەنى چەرچەن دەرياسىنىڭ ئوتتۇرا – تۆۋەن ئېقىمىدا بولىشى مۇمكىن ››&lt;ref&gt; قۇربان ۋەلى ‹‹ بىزنىڭ تارىخى يېزىقلىرىمىز ›› شىنجاڭ ياشلار – ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى 1986 – يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى 227- ، 228 – بەتلەر &lt;/ref&gt;. زاڭزۇشۇناس ئالىم ياڭ مىڭنىڭ تەتقىقاتىغا ئاساسلانغاندا، مىلادىيە 8 – ئەسىرنىڭ باشلىرى چەرچەن رايونىنى تۈبۈتلەر كونترول قىلغان . شۇ دەۋرنىڭ مەھسۇلى بولغان تۈبۈتچە تارشا پۈتۈكلەر، چاقىلىق ناھىيىسىنىڭ تەۋەسىدىكى مىرەن كونا شەھىرى خارابىسىدىن خېلى كۆپ تېپىلدى. يەنە شۇ دەۋرنىڭ مەھسۇلى بولغان ‹‹ شاجۇنىڭ خەرىتىلىك تەپسىراتى››دە 大鄯善 ۋە 小鄯善 شەھەرلىرىنىڭ بارلىقى يېزىلغان . مىرەندىن تېپىلغان تۈبۈتچە پۈتۈكلەردە يەنە Carcan دېيىلىدىغان بىر شەھەرمۇ ئۇچرايدۇ . ئەنگلىيىلىك تۈبۈتشۇناس توماس بۇ نامنى Cercen دەپ ترانسكرىپسىيە قىلغان. 11- ئەسىردىكى ئۇيغۇر ئالىمى مەھمۇد كاشغەرىي ‹‹ تۈركىي تىللار دىۋانى››دا ‹‹ qurqan چەرچەن . چىن يولىدىكى مۇسۇلمانلار چېگرىسىنىڭ بىرى ›› &lt;ref&gt;مەھمۇد كاشغەرىي ‹‹ تۈركىي تىللار دىۋانى›› شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1980 – يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى 1- توم 567 –186 –بەتلەر &lt;/ref&gt;دەپ يازغان. ‹‹ يۈەن سۇلالىسى تارىخى ›› 14 – جىلدتا ‹‹ ( 1286 – يىلى ) لوپ ، كىتىك ، 阇廛 قاتارلىق جايلاردا رابات تەسىس قىلىندى›› دېيىلگەن. ياپونىيەلىك ئۇيغۇرشۇناس ، دوكتور ئابىتاكىئو ئەپەندى 廛 阇 نامىنى [ţşəţş́ ân] دەپ تەلەپپۇز قىلىنىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان . ئۇ يەنە 11 - ، 12 – ئەسىرلەردىكى خەنزۇچە مەنبەلەردە كۆرۈلىدىغان 约昌 [ iakt́īang ياكى t´sang–üe دەپ تەلەپپۇز قىلىنىدۇ]، 昌 灼 [tŝiaçťsiang ياكى ang′ş ţ ŝuo دەپ تەلەپپۇز قىلىنىدۇ] ،廛阇 [ţşəţş́ ân دەپ ئوقۇلىدۇ] قاتارلىقلارنى چەرچەن نامىنىڭ تەلەپپۇز تەرجىمىسى شۇنداقلا ھازىرقى چەرچەن دەپ قارىغان &lt;ref&gt; ئابىتاكىئو ‹‹ غەربىي ئۇيغۇر دۆلىتى تارىخى ئۈستىدە تەتقىقات ›› شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1985 – يىلى خەنزۇچە نەشرى 349 – بەت&lt;/ref&gt;. مىلادىيە 1276 – يىلى چەرچەندىن ئۆتكەن ماركوپولو ‹‹ چەرچەن ئۆلكىسى (CHARCHAN) ... پېيىن ئۆلكىسى بىلەن چەرچەن ئۆلكىسىنىڭ ئارىلىقىغا چوڭ بىر چۆللۈك جايلاشقان ... (چەرچەندىن) چىقىپ بەشىنچى كۈنلۈك يولنى بېسىپ ئۆتكەندىن كېيىن چۆللۈكنىڭ چېتىدىكى رابات – لوپقا يېتىپ بارغىلى بولىدۇ ›› &lt;ref&gt;‹‹ ماركوپولونىڭ ساياھەت خاتىرىسى ›› شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1991- يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى 88- ، 89 – بەتلەرگە قاراڭ &lt;/ref&gt;دېگەن. ئىلاۋە : ‹‹ ماركوپولونىڭ ساياھەت خاتىرىسى ››نىڭ ئۇيغۇرچىسى فۇجەن پەن – تېخنىكا نەشرىياتىنىڭ 1981 – يىلىدىكى خەنزۇچە نەشرىدىن تەرجىمە قىلىنغان. فېڭ چېڭجۈننىڭ خەنزۇچە تەرجىمىسى 2005 – يىلى ئىچكى موڭغۇل خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن خەنزۇچە نەشىر قىلىنغان ، بۇ نۇسخىدا چەرچەن نامى Ciarcian ، Tchertchen دەپ ترانسكرىپسىيە قىلىنغان ۋە خەنزۇچىغا 车尔成 دەپ تەلەپپۇز تەرجىمىسى قىلىنغان، مانا بۇنىڭدىن قارىغاندا، ئەينى ۋاقىتتىكى خاتىرىسىنىڭ تىلدىن تىلغا تەرجىمە قىلىنىش داۋامىدا، جاي نامى ئۆزگىرىپ كەتكەن بولىشى مۇمكىن دەپ قارايمەن. 16 – ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ئۇيغۇر ئالىمى مىرزا مۇھەممەد ھەيدەر كۆرەگانى ‹‹ تارىخى رەشىدىي ››دە چەرچەن نامىنى كۆپ قېتىم تىلغا ئالغان . رۇسنىڭ تەرجىمە قىلىشى بىلەن ئەنگلىيەدە نەشىر قىلىنغان ئىنگلىزچە نەشرىدە Jorjan دەپ ئېلىنغان &lt;ref&gt; مىرزا مۇھەممەد ھەيدەر كۆرەگانى ‹‹ تارىخى رەشىدىي – ئوتتۇرا ئاسىيا موغۇللىرىنىڭ تارىخى ›› شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1983 – يىلى خەنزۇچە نەشرى 155 – بەت&lt;/ref&gt;. Jorjan ئەمەلىيەتتە ئەسلىي مەتىننى ئوقۇشتا كېلىپ چىققان سەۋەنلىك ، توغرىسى جورجان ئەمەس بەلكى چورچان بولىشى كېرەك، بەزى كىشىلەر مۇشۇ خاتالىق ئارقىلىق چەرچەن نامىنى ئەسلىدە جورجانلارنىڭ نامىدىن كەلگەن دەپ قارىغان . مېنىڭ بۇ خاتىرىنى چورچان دەپ قارىشىم ، ‹‹ تارىخى رەشىدىي››نىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى ئۇيغۇرچە تەرجىمە نۇسخىلىرى ۋە مۇشۇ كىتابتىن پايدىلانغان ئەسەرلەر - ‹‹ كاشغەر تارىخى ( چىڭگىزنامە)›› ، ‹‹ تارىخى ھەمىدىي›› - قاتارلىقلاردا – چەرچەن دەپ ئېلىنغان . مەسىلەن : ‹‹ كاشغەر تارىخى ( چىڭگىزنامە)›› دە ‹‹ قەمىرىددىندىن قورقۇپ چۇرچەن ، سارىخ ئۇيغۇر ، لوپ ۋە كىتىك سارى ئالىپ قاچتى›› &lt;ref&gt;‹‹ تارىخىي كاشغەر- چىڭگىزنامە›› قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى 1985 – يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى 76 – بەت&lt;/ref&gt;دېيىلگەن. دوكتور سىتەيىن ‹‹ تارىخى رەشىدىي››دىكى بۇ جاي نامىنىڭ Chārchān ۋە Jurjān شەكلىدە ئىككى خىل خاتىرىلىگەنلىكىنى ھەمدە تارىم ئويمانلىقىنىڭ ئەڭ جەنۇبى ياكى شەرقىي جەنۇبىدىكى رايوننى كۆرسەتكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان &lt;ref&gt; سىتەيىن ‹‹ نىيا خارابىسىنى قېزىش ›› گۇاڭشى پېداگوگىكا ئۇنۋېرستېتى نەشرىياتى 2000 – يىلى خەنزۇچە نەشرى 240 – بەت&lt;/ref&gt;. چەرچەن نامى 18 - ، 19 – ئەسىرلەردىكى خەنزۇچە يازمىلاردا تەلەپپۇز تەرجىمىسى قىلىنىپ 卡墙،车尔成 ، 车尔臣 دەپ يېزىلغان . گومىنداڭ 1914 – يىلى ناھىيە تەسىس قىلىنغاندا، ‹‹ خەننامە››دىكى 且末 نامى تېپىلىپ، يۇقىرىقى تەلەپپۇز تەرجىمىسىنىڭ ئورنىغا دەسسىتىلگەن . 

چەرچەن (鄯善) خانلىقىنىڭ قۇرۇلىشى ھەققىدە ‹‹ خەننامە››دە يېزىلىشىچە، مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 77 – يىلى [[خەن سۇلالىسى]] خەنجەرۋازى فۇ جېزى باشچىلىقىدىكى بىر بۆلۈك ئەسكەرنى ئىبەرتىپ، كروران پادىشاھى ئامگوكانى قەستلەپ ئۆلتۈرگەن . [[خەن سۇلالىسى]] ئۆزىدە تۇرغاق بولۇپ تۇرىۋاتقان ئۇتۇشنى خان قىلىپ تىكلەپ ئوردا ئايىملىرىدىن بىرنى ئۇنىڭغا ياتلىق قىلغان . بۇرۇنقى كروران خانىنىڭ ئەۋلادلىرى ۋە يېقىنلىرى كروران شەھىرىدە ياشاۋاتقان بولغاچقا، ئۇتۇش كروران شەھىرىدە تۇرالماي ھازىرقى چاقىلىق ناھىيىسىدىكى مىرەن كونا شەھىرى ۋە چاقىلىق ناھىيە بازىرى ئەتراپلىرىنى مەركەز قىلىپ ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن . شۇ دەۋردە بۇ ھاكىمىيەتنىڭ نامى چەرچەن (鄯善) دەپ ئاتالغان. بۇ خانلىق مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 77 – يىلىدىن مىلادىيە 5 – ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىغىچە بەش ئەسىردىن ئارتۇق داۋام قىلغان.

چەرچەن نامى ئەڭ دەسلەپ مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 77 – يىلى ئوتتۇرىغا چىققان ، شۇندىن ھېسابلىغاندا ئاز كەم 2100 يىللىق تارىخقا ئىگە نام ھېسابلىنىدۇ . بۇ نام ئەسلىدە ھازىرقى چاقىلىق ناھىيىسىنى مەركەز قىلغان بىر يەرلىك ھاكىمىيەتنىڭ نامى ئىدى . چاقىلىقنى مەركەز قىلغان بۇ يەرلىك ھاكىمىيەت مىلادىيە 2 – ئەسىردىن باشلاپ كۈچۈيۈپ ھازىرقى چاقىلىق ، چەرچەن ، نىيا ناھىيىلىرىنىڭ دائىرىسىنى ئۆز ھاكىمىيىتىگە ئالغان . مىلادىيە 445 – يىلى دۇخاندىن چىققان جۇرچى ئۇرغۇنىڭ تۈمەن كىشىلىك ئېچىرقىغان ئادەملىرىنىڭ پاراكەندىچىلىگىدىن قورققان خان بەگروڭ 4000 ئائىلىدىن ئارتۇق ئاھالىنى باشلاپ سارمادان ( ھازىرقى چەرچەن)غا كۆچكەن، ناۋادا بىز ھەر بىر ئائىلىدە بەشتىن ئادەم بار دەپ قارىساقمۇ تەخمىنەن 20 مىڭدىن ئارتۇق ئاھالە كۆچكەن بولىدۇ . مىلادىيە 445 – يىلى سارماداننىڭ يەرلىك ئاھالىسى 10 مىڭغىمۇ يەتمەيتتى . يازما ئۇچۇرلارغا قارىغاندا، مىلادىيەنىڭ بېشىدا چاقىلىق دائىرىسىدە چوڭ چەرچەن ۋە كىچىك چەرچەن دېگەن شەھەرلەرمۇ بولغان . تەخمىنەن 20 مىڭدەك چەرچەنلىك ئاھالىنىڭ سارمادانغا كۆچۈشى جاي نامىنىڭ كۆچۈشىگە سەۋەب بولغان ، بۇ خۇددى تۇرپانلىقلارنىڭ ئۇچقا بېرىپ ئولتۇراقلىشىشى بىلەن ئۇچتۇرپان نامى بارلىققا كەلگىنىگە ئوخشىشىپ كېتىدۇ . مەسىلەن : ئىلى رايونىدا تۇرپان يۈزى ، قۇمۇلدا لاپچۇق ... ناملىرى بار. چەرچەن نامى سارمادان نامى بىلەن پاراللېل قوللىنىلىپ مەلۇم مەزگىلدىن كېيىن ، تەدرىجىي چەرچەن نامى ئومۇملاشقان . 8 – ئەسىرگە مەنسۇپ تۈبۈت يېزىقىدىكى پۈتۈكلەردە سارمادان نامى بىلەن ئەمەس چەرچەن دەپ خاتىرىلىنىشى بۇنىڭ دەلىلىدۇر . شۇ دەۋرلەردىن باشلاپ چەرچەن نامى سارماداننىڭ بىردىنبىر نامىغا ئايلاندى . مەھمۇد كاشغەرىي ۋە ماركوپولو ، مىرزا ھەيدەر كۆرەگانلارنىڭ يازمىلىرى ، ئۇندىن كېيىنكى خەنزۇچە ۋە باشقا يازما ئەسەرلەردە تاكى 20 – ئەسىرنىڭ باشلىرىغىچە ئومۇميۈزلۈك چەرچەن نامىنىڭ تەلەپپۇز تەرجىمىسى قىلىنىشى ، ئۇيغۇرلارنىڭ تاكى بۈگۈنگىچە بۇ نامنى قوللىنىپ كېلىشى سۆزىمىزنىڭ دەلىلىدۇر. چەرچەن نامىنىڭ 2100 يىلدىن بۇيان ئىزچىل قوللىنىلىشى ، تېخىمۇ كونكىرىت قىلىپ ئېيتقاندا ئۇيغۇرلارنىڭ كەم دېگەندىمۇ 2100 يىلدىن بۇيان مۇشۇ زېمىندا ئىزچىل ياشاپ كەلگەنلىكىنىڭ بىر دەلىلىدۇر. ئەلۋەتتە ، بۇ نام ھەققىدە ئەجەبلىنەرلىك سىر يوشۇرۇنغان ، جۈملىدىن 鄯善 نامى خەنزۇچە يازما مەنبەلەردە كۆرۈلىدۇ ، لېكىن خاندانلىقنىڭ ھۆكۈمەت يېزىقى بولغان قارۇشتى يېزىقىدىكى ۋەسىقىلەردە كۆرۈلمەيدۇ . بۇ داۋاملىق تەتقىق قىلىشقا تېگىشلىك مەسىلە. بىز يۇقىرىدا كۆرگەن تارىخىي مەنبەلەردىكى چەرچەنگە مۇناسىۋەتلىك ماتېرىياللاردىن مىسال كەلتۈرگەندە ، جاي ناملىرىنىڭ ھەممىسىنى ئەسلىگە قايتۇرۇپ ئالدىم ، چۈنكى ‹‹ خەننامە›› قاتارلىق كلاسسىك ئەسەرلەر ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىنغاندا ، جاي ناملىرى كۆپۈنچە ھازىرقى جاي ناملىرى بىلەن ئېلىنغان . بۇ مۇھاكىمىمىز جاي نامى ئۈستىدە بولغانلىقى ئۈچۈن ، جاي ناملىرى ئەسلىي يازما شەكلى بويىچە ئەسلىگە قايتۇرۇلدى ھەمدە خەنزۇچە خەتلەرنىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى تەلەپپۇزى بېرىلدى . چەرچەن ناھىيىسىنىڭ سارمادان (چالمادانا ، 折摩驮那،且末) ۋە چەرچەن (鄯善 ، Carcan، CHARCHAN، چۇرچان) ناملىرىنىڭ بولغانلىقىنى كۆرۈپ ئۆتتۇق . سارمادان ياكى چالمادانا مىلادىيەدىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن باشلاپ تەخمىنەن مىلادىيە 6 – ئەسىرگىچە قوللىنىلغان ، لېكىن بۇ نام ماقالىمىزنىڭ مۇھاكىمە دائىرىسىدە بولمىغانلىقى ئۈچۈن بۇ ھەقتە توختالمايمىز. ئەمدىكى مۇھاكىمىمىزنىڭ ئۆزىگە قايتساق، چەرچەن نامىنىڭ ئېتىمولوگىيىلىك قانداق ؟ چەرچەن نامىنىڭ ئېكولوگىيىسىنى تۆۋەندىكىدەك شەكىللەردىن ئىزدەشكە بولىدۇ . 1. چارچان ~ چەرچەن (بۇنىڭ يازما ئاساسى خەنزۇچە يازمىدىكى 鄯善 ، تۈبۈتچە يازمىدىكى Carcan، ماركوپونىڭ يازمىسىدىكى CHARCHAN ۋە مىرزا ھەيدەر كۆرەگان يازمىسىدىكى Chārchān ). 2. چۇرچان ( مەھمۇد كاشغەرىي يازمىسىدىكى qurqan ۋە مىرزا ھەيدەر كۆرەگان يازمىسىدىكى Jurjān ، 18 – ئەسىردىكى ‹‹ كاشغەر تارىخى ـ چىڭگىزنامە ››دىكى چۇرچەن ). بەن گۇ ‹‹ خە ننامە››نىڭ 96 – جىلىد ‹‹ غەربىي يۇرت ( قۇرىقار ) تەزكىرىسى››دە، بۇ نامنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدە ئېنىق يازما ئۇچۇر قالدۇرغان . ئۇنىڭدا يېزىلىشىچە ، مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 77 – يىلى خەن سۇلالىسى ئۆزىدە تۇرغاق بولۇپ تۇرىۋاتقان كروران خان ئىنىسى - ئۇتۇشنى خانلىققا كۆتۈرگەن ، ئۇنىڭغا شۇ قېتىمدا 鄯善 دېگەن نامدا تامغا ئويدۇرۇپ بەرگەن . كروراندا كونا خاننىڭ تەرەپدارلىرى ۋە خەن سۇلالىسىغا قارشى ئاھالىلەر بولغانلىقتىن، ئۇتۇش كروراندا تۇرۇشقا جۈرئەت قىلالماي ھازىرقى چاقىلىق ناھىيە بازىرى ۋە مىرەن كونا شەھىرى خارابىسىنى مەركەز قىلىپ ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن ، خەن سۇلالىسى مىرەن كونا شەھىرىدە قورۇقچى ئەسكەر تۇرغۇزۇپ قوغدىغان . ‹‹ خەت – يېزىقلار شەرھىي لۇغىتى(说文)››دىكى ئۇچۇرغا ئاساسلانغاندا ، تامغىدىكى نام 鄯 بولىشى ئېھتىمالغا يېقىن . مۇشۇ ئۇچۇرلارغا ئاساسەن ، بۇ نامنى مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 77 – يىلى ۋۇجۇدقا كەلگەن دەپ قارايمەن. دەسلەپتە نامى鄯 شەھىرى نامىدىن كەلگەن ، كېيىنكى چاغلاردا ئاندىن鄯善 بولۇپ مۇقىملاشقان . بەزى ئۇچۇرلاردا ئۇتۇش قوللانغان خانلىق نامى چەرچەن شۇ يەردىكى شەھەرنىڭ نامىدىن كەلگەن دېيىلىدۇ ، لېكىن يازمىلاردا مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 77 – يىلىدىن بۇرۇن مۇشۇ نامدىكى شەھەر بولغانلىقى ھەققىدە ئۇچۇر يوق ، خەنزۇچە مەنبەلەردىن بۇ نامنىڭ ئەنە شۇ ۋاقىتتا ئوتتۇرىغا چىققان دېيىشكە بولىدۇ. بىز يۇقىرىقى تارىخىي خاتىرىلەردىن مۇنداق يەكۈنگە كېلەلەيمىز: بىرىنچى : چەرچەن نامى مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 77 – يىلى بارلىققا كەلگەن . ئىككىنچى : بۇ نام بارلىققا كەلگەن ئاشۇ دەۋردە بىر يەرلىك خاندانلىقنىڭ نامى بولغان . ئۈچىنچى : 鄯善 دېگەن بۇ نام خەنزۇچە نام ئەمەس ، بەلكى تەلەپپۇز تەرجىمىسىدىن كەلگەن . شۇنداق بولغاچقا ھېچ بىر كىشى بۇ نامنىڭ يازما شەكلى鄯善 نىڭ لېكسىكىلىق مەنىسىنى ، ئېتمولوگىيىسىنى ئوتتۇرىغا قويالمىدى . ‹‹ خەت – يېزىقلار شەرھىي لۇغىتى ›› ناملىق ئەسەردە ‹‹鄯善 ، غەربىي غۇرلارنىڭ ئېلىدۇر ، بۇ نام 鄯 شەھىرىنىڭ نامىدىن كەلگەن ›› دېگەن بايانلار بۇ نۇقتىنى ئىسپاتلاپ تۇرۇپتۇ. مۇشۇ ئەسەردە يەنە ‹‹鄯 خېتى ئەنە شۇ ۋاقىتتا كەشىپ قىلىندى ›› &lt;ref&gt;سېن جوڭمىيەن ‹‹خەننامە غەربىي يۇرت تەزكىرىسىدىكى جۇغراپىيىلىك بايانلارنى شەرھىيلەش ›› جۇڭخۇا كىتابچىلىق ئىدارىسى 1981 – يىلى خەنزۇچە نەشرى 11 – بەت&lt;/ref&gt;دېيىلگەن . تارىخشۇناس خۇاڭ شېڭجاڭ بۇ نامنىcherchen نامىنىڭ تەلەپپۇز تەرجىمىسى ، خەنزۇچىدا cher تاۋۇشىنى ئىپادىلەيدىغان خەت بولمىغانلىقتىن 鄯 خېتى كەشىپ قىلىنغان›› &lt;ref&gt;خۇاڭ شېڭجاڭ ‹‹ كروران ئېلىنىڭ دەسلەپكى پايتەختى كروران شەھىرى بىلەن LE شەھىرى مەسىلىسى ›› ‹‹ مەدەنىيەت يادىكارلىقى ›› ژۇرنىلى 1996 – يىللىق 8 – سان 66 – بەت&lt;/ref&gt;دەپ يازغان. مۇشۇ پاكىتلارغا ئاساسەن ، بۇ نامنىڭ خەنزۇ تىلىدىن كەلگەن دېگەن قاراشنى ئىنكار قىلىمەن. تۆرتىنچى: بۇ نام ئەينى ۋاقىتتا كروران ھاكىمىيىتىنىڭ ھاكىمىيەت يېزىقى بولغان قارۇشتى يېزىقىدا خاتىرىلەنگەن تىل ( ھىندى – ئەنەتكەك )دىن كەلمىگەن ، چۈنكى قارۇشتى يېزىقىدىكى يادىكارلىقنىڭ ھېچ بىرىدە بۇ نامنىڭ خاتىرىلىگەنلىكىنى ئۇچراتمىدۇق ، بۇ نام پەقەت شۇ دەۋردىكى خەنزۇچە يادىكارلىقلاردىلا خاتىرىلەنگەن . بەشىنچى : يۇقىرىقىلارغا ئاساسلانغاندا ، 鄯善 نامىنى خەنزۇ ۋە ھىندى - ياۋروپا تىللىرىدىن كەلمىگەن دەپ كېسىپ ئېيتىشقا بولىدۇ . بۇ نامنى غەربىي غۇرلارنىڭ تىلىدىن جۈملىدىن ‹‹ خەت – يېزىقلار شەرھىي لۇغىتى›› (مىلادىيە 58 – يىلىدىن مىلادىيە 147 – يىلىغىچە ياشىغان شۈشېن تەرىپىدىن مىلادىيە 100 – يىلىدىن مىلادىيە 121 – يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا تۈزۈلگەن ۋە خەن سۇلالىسى پادىشاھى خەن ئەمدىگە تەقدىم قىلىنغان ) دا خاتىرىلەنگەن غەربىي غۇر (西胡)لارنىڭ تىلىدىن ئىزلىشىمىز كېرەك . ئەمدى بىز يۇقىرىدا كۆرگەن ئۇچۇرلاردىن چەرچەن نامىنىڭ قەدىمكى شەكلىنى يەنى ئەڭ توغرا خاتىرىسىنى ئىزلىشىمىز لازىم. بۇلارنىڭ ئىچىدىن مەھمۇد كاشغەرىي نىڭ يازمىسىنى ئەڭ توغرا خاتىرە دەپ قاراشقا بولىدۇ . چۈنكى بۇ ئاتالغۇنى 2100 يىلدىن بۇيان ئىزچىل تۈردە ئۇيغۇر خەلقى قوللىنىپ كەلگەن ، باشقا تىللاردىكى خاتىرىسى تىلدىن تىلغا تەرجىمە قىلىشتىن ئۆتكەن خاتىرە . گەرچە خەنزۇ يېزىقىدىكى خاتىرىنى ئەڭ بۇرۇنقى يازما دەپ قارىساقمۇ ، خەنزۇ يېزىقىدا بىر تىل تاۋۇشىنى بىر ھەرب بىلەن ئىپادىلىمەستىن بىر بوغۇم بىر خەت - ھەرپ بىلەن ئىپادىلىنىدۇ . دېمەكچى بولغان يەنە بىر نۇقتا شۇكى، خەتلەرنىڭ ئەنە شۇ دەۋرلەردىكى ئوقۇلىشى تۈرلۈك تەتقىقاتلار ۋە ئىلمىي پەرەزلەر ئاساسىدا ئوتتۇرىغا چىققان ، پايدىلىنىشقا بولىدۇكى مۇتلەق ئاساس قىلىۋېلىشقا بولمايدۇ . يەنە بىر نۇقتىدىن ئېيتقاندا ، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىكى چەرچەن نامىنى خەنزۇ يېزىقى بىلەن ئىپادىلەش تەلەپ قىلىنسىمۇ ئۆز ئەينى ئىپادىلەش مۇمكىن ئەمەس، مۇندىن 2100 يىل بۇرۇن تېخىمۇ شۇنداق . دۇنيادا ھەر قانداق تىلنىڭ ئۆزىگە خاس تاۋۇشلىرى بولىدۇ ۋە يېزىقتىمۇ شۇنىڭغا مۇناسىپ ئىپادىلەيدىغان ھەرپ – بەلگە ئىجاد قىلىنىدۇ . ئوتتۇرا ئاسىيا تارىخىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا ، مەيلى قەدىمدە بولسۇن ، ھازىر بولسۇن ، ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشىغان مىللەتلەرنىڭ تىل تاۋۇشلىرى بىلەن خەنزۇ تىلىنىڭ تاۋۇشلىرى ئارىسىدا خېلى كۆپ پەرقلەر بولغان . تارىخنىڭ ئوبيېكتىپ ئەھۋاللىرىدىن قارىغاندا ، خەنزۇ يېزىقى بىلەن خاتىرىلەنگەن 鄯善 ئەينى ۋاقىتتىكى يەرلىك خەلق قوللانغان جاي نامى بىلەن تەلەپپۇز جەھەتتىن يېقىنلاشسىمۇ، ئۆز ئەينى تەلەپپۇز خاتىرىسى دەپ ئېيتالمايمىز.گەرچە 8 – ئەسىردىكى تۈبۈت يېزىقىدا Carcan ( بەزى پۈتۈكلەردىكىسى نام Cercen دەپ تراسىكفىكسىيە قىلىنىدۇ) دەپ يېزىلىپ تەلەپپۇز جەھەتتىن يېقىن كەلگەن بولسىمۇ، ئۆز ئەينى تەلەپپۇز خاتىرىسى دېيەلمەيمىز . چۈنكى ئالىملار تۈبۈت يېزىقىدىكى بۇ جاي نامىنىمۇ بىر قانچە خىل ترانسكرىپسىيە قىلغان. شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ جاي نامىنىڭ ئەڭ توغرا تەلەپپۇزىنى ، مۇشۇ نام قوللىنىشقا باشلاپ، 11 ئەسىردىن كېيىنكى خاتىرىسى يەنى مەھمۇد كاشغەرىينىڭ ‹‹ تۈركىي تىللار دىۋانى››دىكى خاتىرىسى دېيىشكە بولىدۇ . مەھمۇد كاشغەرىي خاقانىيە سۇلالىسىنىڭ خان جەمەتىگە تەۋە كىشى بولغانلىقى ۋە ئۇزۇن يىل ئىلىم ئالغان ئىلىم نوپۇزى بولغانلىقى ئۈچۈن ، خاقانىيە چېگرىسىدىكى بۇ يۇرتنىڭ نامىدىن خەۋەردار بولماسلىقى مۇمكىن ئەمەس . يەنە ئوتتۇرا ئاسىيانى يەنى تۈركىي خەلقلەر ياشىغان يەرلەرنى ئوننەچچە يىل تەكشۈرگەن ، قاتتىق ئىلمىي قائىدە بىلەن تىل قامۇسى تۈزگەن بىر بۈيۈك ئالىمنىڭ، بۇ يەر نامىنى خاتا يېزىشى تېخىمۇ مۇمكىن ئەمەس. مەھمۇد كاشغەرىي تارىم ۋادىسىدا كەم دېگەندىمۇ 30 يىل ئەتراپىدا ھايات كەچۈرگەن ھەم مۇشۇ زېمىندىكى خەلقلەرنىڭ تىلى بىلەن پىششىق تونۇش ئەللامە ئىدى . مەن يۇقىرىقى ئەھۋاللارغا ئاساسەن مەھمۇد كاشغەرىي نىڭ خاتىرىسىنى ئەڭ توغرا تەلەپپۇز خاتىرىسى دەپ قارايمەن . مەھمۇد كاشغەرىي ” جرجان qurqan “ دەپ خاتىرىلىگەن ، مەھمۇد كاشغەرىي نىڭ يۇقىرىقى خاتىرىسى بىلەن ئۇنىڭدىن ئالتە ئەسىر كېيىن ياشىغان ئۇيغۇر تارىخچىسى مىرزا مۇھەممەد ھەيدەر كۆرەگانىنىڭ ‹‹ تارىخى رەشىدىي››دىكى Jurjān ( ئەسلىي مەنبەدىكى ھەربنى خاتا ترانسكرىپسىيە قىلىنغان ، توغرىسى qurqān بولىشى كېرەك، كېيىنكى ۋاقىتلاردا ئۇيغۇرلار تەرىپىدىن بۇ كىتاب تەرجىمە قىلىنغاندا چۇرچەن ياكى چارچان دەپ ئېلىنىشى بۇنىڭ دەلىلىدۇر) لار بۇ نۇقتىنى ئىسپاتلاپ تۇرۇپتۇ . مەن يۇقىرىقىلارغا ئاساسەن ، بىز ھازىر تىلىمىزدا ئىستېمال قىلىۋاتقان چەرچەن نامىنىڭ ئىپتىدائىي شەكلىنى ”چۇرچان“ دەپ قارايمەن . شۇنداق بولغاندا ، تىل بوغۇملىرى بويىچە تەتقىق قىلساق ، ”چۇرچان“ نامى ”چۇر + چان“ دىن كېلىپ چىققان بولىدۇ . ئەمەلىيەتتە تارىم ۋادىسىدا ”چان“ قوشۇمچىسىنىڭ قوشۇلۇشى بىلەن ياسالغان جاي ناملىرى خېلى بار ، بۇنىڭغا تۆۋەندىكىلەرنى مىسال قىلىش مۇمكىن : پىچان ، تۇرپان ۋىلايىتىدىكى ناھىيە نامى . ياپچان بازىرى، قەشقەر ۋىلايىتى يېڭىشەھەر ناھىيىسىدە . ياپچان بازىرى كەنتى ، قەشقەر ۋىلايىتى يېڭىشەھەر ناھىيىسىدە. ياپچان مەھەللىسى ، قەشقەر ۋىلايىتى يېڭىشەھەر ناھىيىسىدە. ياپچان سۇ ئامبىرى ، خوتەن ۋىلايىتى گۇما ناھىيىسىدە . ياپچانلىق تاغ ئېغىزى ، بايىنغولىن ئوبلاستى چاقىلىق ناھىيىسىدە. پىچان بازىرى، تۇرپان ۋىلايىتى تۇرپان شەھىرىدە. ئاچچان كەنتى ، بايىنغولىن ئوبلاستى چەرچەن ناھىيىسىدە. ئاچچان ساي ، بايىنغولىن ئوبلاستى چەرچەن ناھىيىسىدە. ئاچچان يېزىسى ، خوتەن ۋىلايىتى كېرىيە ناھىيىسى ۋە چەرچەن ناھىيىسىدە بىردىن. ئاشىچان ( axïqan) چىنغا بارىدىغان يول ئۈستىدە قونۇپ ئۆتىدىغان بىر شەھەر &lt;ref&gt;مەھمۇد كاشغەرىي ‹‹ تۈركىي تىللار دىۋانى›› شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1980 – يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى 1- توم 567 –186 –بەتلەر &lt;/ref&gt;. بارچان ( barqan) ، بىر جاينىڭ نامى]19] . چۇرچان (qurqan) ، چەرچەن . چىن يولىدىكى مۇسۇلمانلار چېگرىسىنىڭ بىرى &lt;ref&gt;مەھمۇد كاشغەرىي ‹‹ تۈركىي تىللار دىۋانى›› شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1980 – يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى 1- توم 567 –186 –بەتلەر &lt;/ref&gt;. تاپچان ( tapqan) ئۈچئاياق ، ئۈستەلگە ئوخشايدىغان بىر سايمان . قول يەتمەيدىغان يەردە ئۈزۈمنى شۇنىڭغا چىقىپ تۇرۇپ ئۈزىدۇ &lt;ref&gt;مەھمۇد كاشغەرىي ‹‹ تۈركىي تىللار دىۋانى›› شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1980 – يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى 1- توم 567 –186 –بەتلەر &lt;/ref&gt;. ياپچان ( yapqan) جۇۋسان، شىۋاق . بۇ سۆزنىڭ yavqan دەپ ئېيتىلىدىغان شەكلىمۇ بار . بۇ خۇددى يۇقىرىدا ئېيتىپ ئۆتۈلگەن p نىڭ f غا ئالمىشىشى توغرىسىدىكى قائىدىگە ئوخشاش &lt;ref&gt;مەھمۇد كاشغەرىي ‹‹ تۈركىي تىللار دىۋانى›› شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1984 – يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى 3 – توم 48 – بەت&lt;/ref&gt;. چانبالىق : ‹‹ تۈركىي تىللار دىۋانى››تىكى جاي نامى ، ھازىرقى سانجى شەھىرى تەۋەسى. يۇقىرىقىلاردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ”چان“ قوشۇمچىسى بۇرۇنقى ۋاقىتلاردا ئىسىم ياسىغۇچى قوشۇمچە بولغان. مۇشۇنىڭغا ئاساسلانغاندا، شەكسىزكى ”چۇرچان“ نامى ”چۇر“ + ”چان“ دىن ياسالغان بولىدۇ. رۇسىيە تۈركولوگ كونونوۋ ‹‹ 7 ~ 9 – ئەسىرلەردىكى تۈرك رونىك يېزىقىدىكى يادىكارلىقلار تىلىنىڭ گرامماتىكىسى›› ناملىق كىتابىدا ‹‹ سۆز ياسىغۇچى قوشۇمچە čaη-، čäη- › čan ، čän بىلەن پېئىل سۆز تومۇرىغا ئۇلىنىدۇ ، ئىسىم خاراكتېرلىك سۆز يىلتىزلىرىغا تېخىمۇ كۆپ ئۇلىنىدۇ ... سۆز ياسىغۇچى قوشۇمچە čaη- › čan ... كىچىكلىتىش مەنىسىنى ئىپادىلەيدۇ ››&lt;ref&gt; كونونوۋ ‹‹ 7 ~ 9 – ئەسىرلەر تۈرك رونىك يېزىقىدىكى ئابىدىلەر تىلىنىڭ گرامماتىكىسى›› ‹‹ تۈركىي تىللار تەتقىقات خەۋىرى ›› 1987 – يىللىق 1~2 سان ، خەنزۇچە، 41 – بەت&lt;/ref&gt;دەپ يازغان. تۈركولوگ كلاۋسوننىڭ بايانىدىن قارىغاندا چان ، چەن قوشۇمچىلىرى ئىپتىدائىي قوشۇمچىلار چاڭ ، چەڭدىن كەلگەن ، بۇ قوشۇمچىلار تۈركولوگ ناسىلوۋنىڭ پىكرى بويىچە ئېيتقاندا سۈپەت ياسىغۇچى قوشۇمچىلاردۇر. مانا بۇنىڭغا قارىغاندا ، چان ، چەن قوشۇمچىلىرى تۈرك رونىك يېزىقىدىكى ئابىدىلەر دەۋرىدىن بۇرۇنلا بار قوشۇمچىلار ھېسابلىنىدۇ . ئۇنداقتا ”چۇر“ قانداق ئاتالغۇ ؟ ئۇ قانداق مەنىگە ئىگە؟ بىز مىلادىيە 7– ئەسىرلەردىن باشلانغان يازما يادىكارلىقلاردا ”چور“ ياكى ”چۇر“ دېيىلىدىغان مەنسەپ نامىنى كۆرۈمىز . بۇ نام خەنزۇچە يادىكارلىق ۋە تەتقىقات ئەسەرلىرىدە啜 دەپ يېزىلغان . تۈرك رونىك يېزىقىدىمۇ خاتىرىلەنگەن بۇ نام، تەتقىقات ئەسەرلىرىدە كۆپۈنچە čor ، ئاز بىر قىسمىدا čur دەپ ترانسكرىپسىيە قىلىنغان . رۇس تۈركلىرى كىلياشتۇرنىي ‹‹ قەدىمكى تۈرك رونىك يېزىقىدىكى ئابىدىلەر ›› ناملىق كىتابىدا، تۈبۈتچە يازمىدا بايانچۇر قاغاننىڭ bugchor دەپ يېزىلغانلىقىنى ، تۈرك رونىك يېزىقىدىكى ئابىدىلەردە Bägčur دەپ يېزىلغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان . تەيۋەنلىك ئۇيغۇرشۇناس لىۇ يىتاڭ ‹‹ ئۇيغۇرلار ھەققىدە تەتقىقات ›› ناملىق كىتابىدا čor ياكى čur مەنسەپ نامى دەپ يازغان. فرانسىيىلىك تۈركولوگ رېنى گرائود ‹‹ شەرقىي تۈرك خانلىقى ئابىدىلىرى ئۈستىدە تەتقىقات ›› ناملىق كىتابىدا ‹‹ ... Tchor ياكى Tchour، ھازىرچە بىزدە شەرقىي تۈركلەرنىڭ بۇ ھۆرمەت نامىنى قوللانغانلىقىنى ئىسپاتلايدىغان دەلىلىمىز يوق ، شۇنداقلا بۇ نامنىڭ قانداق مەمۇرىي ۋەزىپىگە تەڭ كېلىدىغانلىقىنىمۇ بىلمەيمىز ›› &lt;ref&gt;رېنى گرائود ‹‹ شەرقىي تۈرك خانلىقى ئابىدىلىرى ئۈستىدە تەتقىقات ›› ش ئۇ ئا ر ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى تارىخ تەتقىقات ئىنۇستۇتى 1984 – يىلى خەنزۇچە نەشرى 106 – بەت&lt;/ref&gt;دەپ يازغان. چور مەنسىبى ئەينى ۋاقىتتا مەنسەپدارلارنىڭ ئىسمىغا ئۇلىنىپ كەلگەن . م: بايانچور (مويونچور) - تەڭرىدە بولمىش ئەل تۇتمىش بىلگە قاغان ( 747-759) ئايچور (阿啜) – قۇتلۇق بىلگە قاغان ( 790- ~ 795 - يىللىرى تەختتە ئولتۇرغان) كۈلچۇر : رۇس تۈركلىرى بېرنىشتام ‹‹ ئورخۇن يېنسەي تۈركلىرىنىڭ ئىجتىمائىي تۈزۈمى ›› دېگەن كىتابىدا küliČur دەپ ترانسكرىپسىيە قىلغان. گېرمانىيىلىك تۈركولوگ گابائىن خانىم ‹‹ قەدىمكى تۈرك تىلىنىڭ گرامماتىكىسى ›› دا küülčur دەپ ترانسكرىپسىيە قىلغان. يازما مەنبەلەردە ئاپىرىنچۇر ، تادىقچور ... قاتارلىق كۆپلىگەن نام ئەمەللەردە ئىسىم بىلەن ئۇلىنىپ كەلگەنلىكىنى كۆرەلەيمىز. ”چور“ دېگەن بۇ مەنسەپ ھەققىدە تارىخشۇناس لىن گەن ‹‹ تۈرك تارىخى ›› ناملىق كىتابىدا، ‹‹ تۈركلەر شەرقىي ۋە غەربىي دەپ ئىككىگە بۆلۈنگەندىن كېيىن ، غەربىي تۈركلەرنىڭ ئۆز ئىچىگە ئالغان ئون قەبىلىسى يەنە ئىككى قىسىمغا بۆلۈنۈپ كەتكەن ئىدى . بىر قىسمى بەش تۇغلۇقلار ، يەنە بىر قىسمى بەش ساداقلىقلار دەپ ئاتىلىپ ، ئومۇملاشتۇرۇلۇپ ئون قەبىلە دەپ ئاتالغانىدى . بەش تۇغلۇقلارغا ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان ئەمەلدار چور .. دەپ ئاتىلاتتى›› . تارىخشۇناس لىن گەن ‹‹ تۈرك تارىخى ›› دېگەن كىتابىدا ئوڭ شادقا تەۋە بەش ساداقلىقلارنىڭ بەش قەبىلىسىنىڭ ئىچىدە ‹‹ ئاسكىل چور قەبىلىسى، قوشۇچور قەبىلىسى بار›› &lt;ref&gt;لىن گەن ‹‹ تۈرك تارىخى ›› شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 2002 – يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى 105 –، 257 – بەتلەر&lt;/ref&gt; دېيىلگەن. مۇشۇ كىتابتا يېزىلىشىچە، بەش تۇغلۇق قەبىلىسىگە بەش چور تەسىس قىلىنىپ بىر چور بىر قەبىلىنى باشقۇرغان ، بۇ بەش قەبىلە چۇمۇكۇن لۇچور ، قۇيلاۋ كۆلچور ، ئېستى تۇنچور ، تۈرگەش قۇۋلاس چور ، چۇنىس چۇبەن چورلاردىن ئىبارەت . ياڭ شېڭمېي يازغان ‹‹ قەدىمكى ئۇيغۇرلار ›› دېگەن كىتابتا ‹‹ چور ، بۇ ۋەزىپىنى خاقان جەمەتىدىكىلەر ئۈستىگە ئالاتتى . مەسىلەن ، بايان خاقان بىر چاغلاردا مويۇنچور ئىدى . ئومۇمەن تارىخىي كىتابلاردا ‹چور› خاتىرىلەنگەن جايلا بولىدىكەن ، بۇ كۆپ ھاللاردا قوشۇن باشلاپ جەڭگە ئاتلىنىش بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولاتتى . شۇڭا چور بىر قاراشقىلا لەشكەر باشقۇرالايدىغان ئەمەلىي ھوقۇق ئىدى . ... چورلارنى خاقانلىقنىڭ قارارگاھى ئەتراپىدا ئەسكەر باشقۇرىدىغان بەگ دېيىشكىمۇ بولاتتى ... چورنىڭ خاقانلىقنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى رولى چوڭ ئىدى ..›› &lt;ref&gt;ياڭ شېڭمېي ‹‹ قەدىمكى ئۇيغۇرلار ›› شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1998 – يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى 170 – بەت&lt;/ref&gt;دەپ يېزىلغان. ئابلىمىد ئەھەد ، دىلدار مەمتىمىنلەر تۈزگەن ‹‹ قەدىمكى ئۇيغۇر تىلى لۇغىتى››دە ‹‹ چۇر ( تۇرپاندىن تېپىلغان ئىجتىمائىي – ئىقتىسادىي ھۆججەتلەردە) مەرتىۋە ، دەرىجە ، ئەمەل نامى ›› ، ‹‹ چور ( قۇجۇدىن تېپىلغان قەدىمكى تۈركچە مانىي دىنى يادىكارلىقلىرىدا ) مەرتىۋە ، دەرىجە ›› &lt;ref&gt;]ئابلىمىت ئەھەد ، دىلدار مەمتىمىنلەر تۈزگەن ‹‹ قەدىمكى ئۇيغۇر تىلى لۇغىتى›› شىنجاڭ ياشلار ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى 1989 – يىلى ئۇيغۇرچە نەشرى 212- ، 214 – بەتلەر&lt;/ref&gt; دەپ شەرھىيلىگەن. فرانسىيىلىك ئۇيغۇرشۇناس جامېس خامېلتوننىڭ يېزىشىغا قارىغاندا، تۈركولوگ گابائىن خانىم ‹‹ čor بىر ئالىي نام ›› &lt;ref&gt;جامېس خامېلتون ‹‹ بەش دەۋر ئۇيغۇر تارىخىغا ئائىت ماتېرىياللار ›› شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1986- يىلى خەنزۇچە نەشرى 105 – بەت&lt;/ref&gt; دەپ يازغان. ئەنگلىيەلىك تۈركولوگ كلاۋسون 1972 – يىلى لوندوندا نەشىر قىلىنغان ‹‹تۈركىي تىللارنىڭ ئېتىئولوگىيە لۇغىتى››دە ‹‹ čur ~ čor سۆزى بىر خىل ھۆرمەت نامى سۈپۈتىدە قەدىمكى تۈركىي تىلدىكى ئەسلىي مەنبەلەردە كەڭ قوللىنىلىدۇ ...تۈرك رونىك يادىكارلىقلىرىدىكى čur ~ čor ~ čura ~ čora ( ئەنەتكەك تىلىدىكى ئەسكەر ، قەھرىمان مەنىسىدىكى سۆزدىن قەدىمكى پارس تىلىغا كىرگەن ، ياكى خەنزۇچە تىلىدىكى سۆز ) سۆزى ئىشلىتىلىپ يۇقىرى دەرىجىلىك ھەربىي – مەمۇرىي ئەمەلدارنى ( خاقان بىلەن بەگ ئارىلىقىدا ) كۆرسىتىدىغان ھۆرمەت نامى بولغان ›› &lt;ref&gt;كلاۋسون ‹‹ تۈركىي تىللارنىڭ ئېتىمولوگىيە لۇغىتى ›› 1972 – يىلى لوندون نەشرى ، كونونوۋ ‹‹ 7 ~ 9 – ئەسىرلەر تۈرك رونىك يېزىقىدىكى ئابىدىلەر تىلىنىڭ گرامماتىكىسى››دىكى نەقىلدىن ئېلىندى. ‹‹ تۈركىي تىللار تەتقىقات خەۋىرى ›› 1985 – يىللىق 3~4 سان ، خەنزۇچە 29 – بەت &lt;/ref&gt; دەپ قارىغان . گېرمانىيىلىك تۈركولوگ گابائىن خانىم ‹‹ نۇرغۇنلىغان ئاتالغۇلار ۋاقىتنىڭ ئۆتىشى بىلەن تەبىئىي ئۆزگەرگەن . تۈركلەرنىڭ بوز – قىر ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە čor بىلەن šad – بەلكىم مەركىزىي ئاسىيادا كېلىپ چىققان بولىشى مۇمكىن - قاغاننىڭ ئەڭ يۇقىرى كۆرۈنەرلىك ۋەزىپىسىدۇر. ئۇيغۇر بوز قىر ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە čor نى يەنىلا ‹ مانىيغا مەدھىيە › دېگەن شېئىردا كۆرۈمىز ... ئاپىرىنچور تېگىن – ئاپا- يېنسەي ئابىدىلىرى بىلەن ئورخۇن ئابىدىلىرى دەۋرىگە كەلگەندە بىر ئالىي نامغا ئايلىنىدۇ ، ئۇيغۇر خانلىقى دەۋرىدە پەقەت ئىسىمنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە كۆرۈلىدۇ...›› &lt;ref&gt; گابائىن ‹‹ قوجۇ ئۇيغۇر ئېلىدە تۇرمۇش ›› تۇرپان شەھەرلىك تەزكىرە تەھرىر ئىشخانىسى 1989 – يىلى خەنزۇچە نەشرى 47 - بەت&lt;/ref&gt; دەپ يازغان . تۈركولوگ كلاۋسوننىڭ يۇقىرىقى قارىشى بىر پەرەزدىنلا ئىبارەت خالاس ، شۇڭا چور نامىنىڭ ئېتمولوگىيىسىنى ئەنەتكەك ، پارس ۋە خەنزۇ تىللىرىنىڭ بىرىدىن كېلىپ چىققان بولسا كېرەك دەپ ئويلىغان ، تۈركلوگلارنىڭ ئۇنىڭ čorنىڭ ئېتمولوگىيىسى ھەققىدىكى قارىشىنى كۆپلەپ قوبۇل قىلىپ ئىشەنمىگەنلىكى ، باشقا تۈركلوگلارنىڭ بۇ ئېتمولوگىيىگە گۇمان بىلەن قارىغانلىقىدىن بولسا كېرەك . تىلشۇناسلىق تەھلىلى : پروفېسسور لى زېڭشىئاڭ ، پەنلەر كاندىداتى مەترېھىم سايىت ، دوكتور جاڭ تېشەنلەر بىرلىكتە يازغان ‹‹ قەدىمكى ئۇيغۇر يازما يادىكارلىقلىرى تىلىنىڭ تەزكىرىسى›› &lt;ref&gt;لى زېڭشىئاڭ ، مەترېھىم سايىت ، جاڭ تېشەنلەر ‹‹ قەدىمكى ئۇيغۇر يازما يادىكارلىقلىرى تىلىنىڭ تەزكىرىسى›› شىنجاڭ ئۇنىۋېرستېتى نەشرىياتى 1999 – يىلى خەنزۇچە نەشرى 80 – بەت &lt;/ref&gt; دە سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ئاھاڭداشلىق قانۇنىيىتى بويىچە a تاۋۇشىنىڭ a ، ï ۋە u لار بىلەن ، o تاۋۇشىنىڭ a ، ï ۋە u لار بىلەن ، u تاۋۇشىنىڭ a ، ï ۋە u لار بىلەن ماسلىشىدىغانلىقى كۆرسىتىپ ئۆتكەن . مۇشۇنىڭغا قارىغاندا بۇ نامنىڭ چورچان ياكى چۇرچان بولىشى مۇمكىن . گېرمانىيىلىك تۈركولوگ گابائىن خانىم ‹‹ قەدىمكى تۈرك تىلىنىڭ گرامماتىكىسى ››دا ‹‹ براھمان يېزىقىدىن باشقا يېزىقلاردا o، ö بىلەن u ، ü نى پەرقلەندۈرىدىغان يېزىق يوق ... بارلىق تۈركىي تىللارغا ئوخشاش قەدىمكى تۈرك تىلىمۇ تىل تاۋۇشلىرىنىڭ ئاھاڭداشلىق قانۇنىيىتىگە قاتتىق ئەمەل قىلىدۇ . بۇ خىل ئاھاڭداشلىق سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن بىلەن بىر قىسىم ئۈزۈك تاۋۇشلاردا مەۋجۇت››&lt;ref&gt; گابائىن ‹‹ قەدىمكى تۈرك تىلىنىڭ گرامماتىكىسى ›› ئىچكى موڭغۇل مائارىپ نەشرىياتى 2004 – يىلى خەنزۇچە نەشرى 42 –، 49- بەتلەر&lt;/ref&gt; دەپ يازغان. مانا بۇنىڭدىن قارىغاندا تۈرك رونىك يېزىقى ۋە قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدىكى يازمىلاردا ئۇچرايدىغان بۇ نامنى چورچان دەپمۇ ، چۇرچان دەپمۇ ترانسكرىپسىيە قىلىش تامامەن مۇمكىن ، شۇڭا بۇ نامنى بەزى ئالىملار čur ، بەزى ئالىملار čor دەپ ترانسكرىپسىيە قىلغان. بىز يۇقىرىقى تىل ئاساسلىرى بىلەن يازما ئۇچۇرلارنى بىرلەشتۈرۈپ قارايدىغان بولساق ، مەھمۇد كاشغەرىي بىزگە يەتكۈزگەن ئۇچۇرنىڭ ”چۇرچان“ ۋە ”چورچان“ دېگەن ئىككى خىل شەكىلدە بولىشى مۇمكىنلىكىنى كۆرەلەيمىز. ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئەينى دەۋردىكى يېزىق ئەمەلىيىتىدىن قارىغاندا ، ئەينى دەۋرلەردە ”چور“ ياكى ”چۇر“ دېگەن شەكىللەرنىڭ ھەر ئىككىلىسى تاۋۇش جەھەتتىن بەك چوڭ پەرق قىلىپ كەتمەيدۇ . بۇ خىل ئېھتىماللىق ، ھەر بىر ئالىمنىڭ ئەينى دەۋر يېزىق خاتىرىسىنى ترانسكرىپسىيە قىلىشتىكى ئاساسلىرىنىڭ ئوخشاشماسلىقىدىن كېلىپ چىققان. ”چورچان“ دېگەن نامنىڭ تۈركىي تىلدىكى مەنسەپ ، مەرتىۋە نامى بولغان ”چور“ ياكى ”چۇر“ دىن كېلىپ چىققانلىقىنى تۆۋەندىكىدەك ئاساس بىلەن كۆرسىتىمىز. بىرىنچى : خانلىق نامى ئۇتۇش خانلىققا ئولتۇرغاندا ئاندىن بارلىققا كەلگەن . ”چور“ ياكى ”چۇر“ كېيىنكى دەۋرلەردىكى يازما ئۇچۇرلاردىن قارىغاندا ، بىرەر قەبىلىنىڭ ياكى يەرلىك ھاكىمىيەتنىڭ ھەربىي ، مەمۇرىي ئەمەلدارىنىڭ نامى بولغان . ئىككىنچى : 鄯 دەستلەپ بىر شەھەرنىڭ نامى ئىدى ، شۇنىڭدىن كەلگەن دېيىلگەن ، بۇ ئېھتىماللىق چوڭ ئەمەس ، ئەۋۋەل ھۆكۈمدار – چور ئوتتۇرىغا چىققان ، چورچان نامى ئۇنىڭدىن كېيىن بارلىققا كەلگەن . بۇ ئۇچۇرنى باشقىچە چۈشەنسەك ، خەن سۇلالىسى ئۇتۇشقا بەرگەن تامغىغا 鄯 دەپ يېزىلغان ، بۇ ئەينى دەۋردە ”چور“ ياكى ”چۇر“ نىڭ تەلەپپۇز تەرجىمىسى ئىدى دەپ قارايمەن . چۈنكى ، ئۇ شۇ يەرلىك خەلققە شۇلار چۈشىنىدىغان نام بىلەن ئاتىلىپ ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن بولىشى ئېھتىمالغا ناھايىتى يېقىن . شۇنداق ئېھتىماللىقنى ئوتتۇرىغا قويىمەنكى ، ئۇتۇش خانلىققا ئولتۇرغاندا ”چور“ ياكى ”چۇر“ دېگەن نامدا ئاتالغان. مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 77 – يىلىدىن كېيىنكى تارىخىي جەرياندا ”چور“ ياكى ”چۇر“ تۇرغان شەھەر ئىسىم ياسىغۇچى قوشۇمچە ”چان“ قوشۇلۇپ ”چورنىڭ تۇرىدىغان يېرى “ دېگەن مەنىدىكى جاي نامى ”چورچان“ بولۇپ ئومۇملاشقان. بۇرۇنقى ۋاقىتلاردا بۇ خىلدىكى ناملار بولغان ، مەسىلەن : خاقانىيە ، خانبالىق ، قاتۇنسىنى ، ئىدىقۇت شەھىرى ، ئوردۇكەنت ، خانئۆي .... چەرچەن نامى ئەسلىدە چورچان نامىدىن كېلىپ چىققان ئىكەن ، ئۇنداقتا چاقىلىق ناھىيىسىنى مەركەز قىلغان بۇ خانلىقنىڭ نامى قانداقچە ھازىرقى چەرچەنگە نام بولۇپ قالغان؟ خەنزۇچە كلاسسىك تارىخ كىتابلىرىغا قارىغاندا ، ھازىرقى چەرچەن مىلادىيەنىڭ بېشىدا چالمادانا (سارمادان) دەپ ئاتالغان ۋە خەنزۇچە 且末 دەپ يېزىلغان . ‹‹خەننامە››دىكى ئۇچۇرغا ئاساسلانغاندا ، ‹‹ ياڭگۇەن قوۋۇقىدىن چىقىپ ئالدى بىلەن بارىدىغان يېقىن جاي 婼羌 ( ھازىرقى چاقىلىق بازىرى) بولۇپ چاڭئەنگىچە 6300 چاقىرىم ، 鄯善 (چاقىلىق ناھىيە مىرەن كونا شەھىرى) چاڭئەنگە 6100 چاقىرىم ، 且末 ( ھازىرقى چەرچەن ناھىيىسى) چاڭئەنگە 6820 چاقىرىم ، 小宛 ( نىيا ناھىيە ئەندىر كونا شەھەر خارابىسى ) چاڭئەنگە 7210 چاقىرىم ، 精绝 (نىيا ناھىيىسى تەۋەسى) چاڭئەنگە 8820 چاقىرىم دەپ خاتىرىلەنگەن . مۇشۇ بويىچە ھېسابلىغاندا ( ئەينى ۋاقىتتىكى بىر چاقىرىم 445 مېتىرغا تەڭ ) ، مىرەن كونا شەھىرىدىن چاقىلىق بازىرى ( 200 چاقىرىم = 89 كىلومېتىر) ، 鄯善 دىن 且末 گىچە ( 720 چاقىرىم = 320 كىلومېتىر ) ، 且末دىن 小宛 گىچە (390 چاقىرىم = 173 كىلومېتىر) كېلىپ چىقىدۇ، مانا مۇشۇ مۇساپە مەنزىللەر ھازىرقى ئارىلىقلار بىلەن يېقىن كېلىدۇ ، بۇ جەھەتتىن ئالغاندا ئالىملارنىڭ قاراشلىرىنىڭ ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن ئىكەنلىكىنى بىلەلەيمىز. شۇڭا ، مىلادىيەنىڭ بېشىدىكى چەرچەن ( بىز يۇقىرىدا دەۋاتقان چورچان ) ئەينى ۋاقىتتا ھازىرقى چاقىلىق ناھىيىسى تەۋەسىدە ئىكەنلىكىنى ، مىلادىيە 445 – يىلى بەگروڭ باشلىغان 4000 ئائىلىلىك ( 20 مىڭدىن ئارتۇق) تىن ئارتۇق ئاھالىنىڭ ئەينى چاغدىكى چالماداناغا كۆچۈشى بىلەن جاي نامىنىڭ كۆچكەنلىكىنى ، ئەسلىدىكى جاي نامى چالمادانانىڭ ئورنىنى تەدرىجىي ھالدا چەرچەن نامىنىڭ ئالغانلىقىنى جەزىملەشتۈرەلەيمىز. بۇ يەردە يەر ناملىرى تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانغان نىۇ رۇچىن ۋە نىۇ رۇجىلارنىڭ ‹‹ تۈركىي تىللار دىۋانى›› تىكى جاي ناملىرى ھەققىدىكى تەتقىقاتىدىن، چەرچەن نامىغا مۇناسىۋەتلىك قىسمىنى كۆرسەك ‹‹ qurqan (丘尔羌) - qərqən ، ھازىرقى چەرچەن ناھىيىسىنىڭ ناھىيە بازىرى ، يەنە بىر قاراشتا ھازىرقى ناھىيە بازىرى بىلەن تاتراڭنىڭ ئوتتۇرىسىدا . 且末 يەنە چەرچەن دېيىلىدۇ . بۇ يەر ئۈچ پادىشاھلىق دەۋرىدە چەرچەن (鄯善) تەرىپىدىن قوشۇۋېلىنغان ، 鄯善 ، 车尔臣 لەر ئېھتىمال qurqan (丘尔羌) نىڭ تاۋۇش ئۆزگىرىشى بولىشى مۇمكىن . خەن دەۋرىدىكى鄯善 ھازىرقى چاقىلىق ناھىيىسى تەۋەسىدە ، بۇ ھازىرقى پىچان ناھىيىسى (鄯善县) بىلەن ئوخشاشمايدۇ ›› &lt;ref&gt; ‹‹ ‹ تۈركىي تىللار دىۋانى› تەتقىقاتىغا ئائىت ماقالىلەردىن توپلام ›› شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 2006 – يىلى خەنزۇچە نەشرى 191 – بەت&lt;/ref&gt;دەپ خۇلاسە قىلىنغان. بىز يۇقىرىدىكى بايانلىرىمىز ئارقىلىق 鄯善 نامىنىڭ مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 77 – يىلىدىن باشلاپ قوللىنىلغانلىقىنى ، بۇ نامنىڭ دەستىلەپ چاقىلىق ناھىيىسىنى مەركەز قىلغان يەرلىك ھاكىمىيەتنىڭ نامى بولغانلىقىنى ، مىلادىيە 5 – ئەسىردىن باشلاپ تەدرىجىي چالمادانا (سارمادان) نامىنىڭ ئورنىنى ئېلىپ ھازىرقى چەرچەننىڭ نامىغا ئايلانغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ ئۆتتۈم . ھازىرغىچە قۇربان ۋەلى كروران ، خۇاڭ شېڭجاڭ ، خۇدابەردى سېلىم ... قاتارلىق ئالىملار 鄯善 نامى بىلەن چورچان نامىنىڭ بىر نامنىڭ باشقا – باشقا تىل يېزىقلاردىكى خاتىرىسى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن . ھازىرقى كۈندە 鄯善 تۇرپان ۋىلايىتىدىكى پىچان ناھىيىسىنىڭ خەنزۇچە نامىغا ئايلانغان ، ئۇنداقتا بۇ قانداق ئىش ؟ چىڭ سۇلالىسى 1902 – يىلى پىچان ناھىيىسىدە ناھىيە تەسىس قىلغان ، 1902 – يىلىدىن بۇرۇن خەنزۇچە كىتابلاردا پىچان ناھىيىسى 蒲昌 ۋە 辟展 دەپ خاتىرىلىنىپ كەلگەن ئىدى. لېكىن چىڭ سۇلالىسى ئەمەلدارلىرى پىچاندا ناھىيە تەسىس قىلغاندا ، ‹‹خەننامە›› دىكى 鄯善 نى خاتا ھالدا ھازىرقى پىچان دەپ قارىغانلىقتىن، ناھىيە نامىنى 鄯善 دەپ بېكىتكەن . چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە تۈزۈلگەن ‹‹ پىچان ناھىيىسىنىڭ يۇرت تەزكىرىسى››دە ‹‹鄯善 ناھىيىسى گۇاڭشۈنىڭ 29 – يىلى تەسىس قىلىنغان ... خەن دەۋرىدىكى كروران ئېلىدۇر. ... جاۋدى سەلتەنەتى يۈەنفېڭنىڭ 4 – يىلى ئەلنامىنى鄯善 گە ئۆزگەرتكەن . ... گۇاڭشۈنىڭ 2 – يىلى 辟展巡检 لىكى تەسىس قىلىنغان ۋە تۇرپاننىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان . 鄯善 ناھىيىسى تەسىس قىلىنغاندىن كېيىن ناھىيە مەركىزىنىڭ نامى 辟展 دىن 鄯善 گە ئۆزگەرتىلگەن ۋە تۇرپان ۋازارىتىگە تەۋە بولغان ›› &lt;ref&gt;‹‹ شىنجاڭ يۇرت تەزكىرىلىرىدىن 29 خىلىنىڭ توپلامى ››غا قاراڭ &lt;/ref&gt;دېيىلگەن . ‹‹光绪朝东华录 ›› نىڭ 175 – جىلىدىدا ‹‹...辟展巡检 ... ناھىيە دەرىجىسىگە كۆتۈرۈلدى . بۇ جاي قەدىمكى 鄯善 ئېلى بولغاچقا 鄯善 ناھىيىسى دەپ ئاتالدى... ›› &lt;ref&gt;‹‹ شىنجاڭ تارىخىغا ئائىت ماتېرىياللاردىن تاللانمىلار ›› خەلق نەشرىياتى 1987 – يىلى خەنزۇچە نەشرى 537 – بەت&lt;/ref&gt;دېيىلگەن. بىز بۇ ھەقتىكى قاراشلارغا يەر ناملىرى ۋە مەمۇرىيەت ئۆزگىرىشى تەتقىقاتى بىلەن كۆپ شۇغۇللانغان يۈ ۋېيچىڭنىڭ ‹‹ بۈگۈنكى پىچان ناھىيىسى ئەسلىدە غەربىي دىياردىكى 36 ئەلنىڭ ئىچىدىكى قۇتقۇ ئېلى ئىدى . 鄯善 غەربىي دىياردىكى 36 ئەلنىڭ ئىچىدىكى 鄯善 ئېلى بولۇپ ، ھازىرقى پىچاندا بولماستىن ، چاقىلىق ناھىيىسى تەۋەسىدە ئىدى ›› &lt;ref&gt; يۈ ۋېيچىڭ ‹‹ شىنجاڭ مەمۇرىيەتلىرىنىڭ ئۆزگىرىشى ۋە يەر ناملىرى تەتقىقاتى ›› شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1986 – يىلى خەنزۇچە نەشرى 31 – بەت&lt;/ref&gt;دېگەن بايانىنى خۇلاسە بايان قىلىشقا بولىدۇ . ئەمدى چەرچەن نامى جورجان سۆزىدىن كېلىپ چىققان دېگەن قارتاش توغرىسىدا توختىلىشقا توغرا كېلىدۇ. بەزى تەتقىقاتچىلار بۇ ھەقتە ياخشى ئىزلەنگەن بولسىمۇ چىقىرىلغان ھۆكۈم تازا مۇۋاپىق بولمىغان دېيىشكە بولىدۇ . مەھمۇد كاشغەرىي ‹‹ تۈركىي تىللار دىۋانى››دا ” جرجان“ دەپ يازغان . ئەلۋەتتە ئەرەب يېزىقىدا ج بىلەن چ تاۋۇشلىرى بىرلا ھەرب بىلەن يېزىلغانلىقتىن ، بۇنى خۇددى ئالىملار ترانسكرىپسىيە قىلغاندەك qurqan دېيىش كېرەكمۇ ياكى ‹‹ جورجان›› دەپ ئوقۇش كېرەكمۇ ؟ بۇنىڭغا يەنىلا پاكىت جاۋاب بېرىدۇ . مەھمۇد كاشغەرىيدىن بىر ئەسىر كېيىنگە مەنسۇپ ماركوپولونىڭ ساياھەت خاتىرىسىدە CHARCHAN دەپ ، شۇ مەزگىلدىكى خەنزۇچە يازمىدا 廛阇 ( [ţşəţş́ ân] دەپ ئوقۇلىدۇ) دەپ يېزىلغان. مەھمۇد كاشغەرىيدىن نەچچە ئەسىر بۇرۇنقى دەۋردە يەنى تۈبۈتلەر ھۆكۈمرانلىقى دەۋرىدىكى تۈبۈتچە يازمىدا Carcan دەپ يېزىلغان . مەن مانا مۇشۇ پاكىتلارغا ئاساسەن ، مەھمۇد كاشغەرىينىڭ يېزىشىدىكى ‹‹ جورجان›› نى چۇرچان دەپ ئوقۇش تامامەن توغرا بولغان . ھېچ بىر مەنبەدە چەرچەننىڭ جورجان دېيىلگەنلىكىنى كۆرسىتىدىغان پاكىت يوق ( ‹‹ تارىخى رەشىدىي››دىكى جاي نامىنى Jurjān دەپ ئوقۇش پەقەت ئوقۇشتىكى سەۋەنلىكتىن ئىبارەت . ئۇيغۇر كلاسسىك يازمىلىرىدا ۋە خەنزۇچە يازمىلاردا چەرچەن ھېچقاچان جورجان دېيىلمىگەن ، ئەكسىچە ئۇيغۇرچە چەرچەن ، خەنزۇچىدا 廛阇، 车尔成 ، 卡墙 سەپ يېزىلغان. ئەمدى جورجان دېگەن قەبىلە مەسىلىسىگە كەلسەك ، ھازىر كىشىلەر جورجان دەپ ئاتىغان قەبىلە ئالتاي تىل سىستېمىسى توڭغۇس تىللىرى گۇرۇپپىسىدىكى خەلق بولۇپ خەنزۇچە كلاسسىك تارىخلاردا رورانلار دەپ يېزىلغان . خەنزۇچە تارىخ كىتابلىرىدىكى 柔然 )ئەينى ۋاقىتتا ھازىرقىغا ئوخشاش ئۇقۇلغان)، 蠕蠕 ، 芮芮، 茹茹 دەپ يېزىلغان . بۇ خەتلەرنىڭ ئەينى دەۋرلەردىكى تەلەپپۇزى ‹‹روران››غا يېقىن كېلىدۇ . بۇ قەبىلە غەربكە كۆچۈپ ، ياۋروپادا ياشىغاندىن كېيىن ياۋروپالىقلار بىلەن ئالاقە قىلغان ، مىلادىيە 6- ، 7 – ئەسىرلەردىكى غەرب مەنبەلىرىدە ئابار ـ ئاۋار دېگەن نامدا خاتىرىلەنگەن . ئالىملار تەتقىق قىلىش ئارقىلىق ئاۋارلار بىلەن رورانلارنىڭ بىر مىللەت ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىغان بولۇپ ، ھازىر ئاساسەن قوبۇل قىلىنغان قاراشتۇر. ئۇنداقتا رورانلارنى جورجان دېيىش قانداق كېلىپ چىققان؟ بۇ ئەمەلىيەتتە ، 柔然 دېگەن نامنىju-jen دەپ ئوقۇش ۋە بۇنى موڭغۇل تىلىدىكى سۆزىگە ju‵sun تەڭلەشتۈرۈشتىن كېلىپ چىققان ، ئەمما ھازىر بۇ خخل يەشمىسى قوبۇل قىلىدىغانلار ئاز. ئالىملار تەتقىقاتلار ئارقىلىق رورانلار دېگەن بۇ نامنىڭ ھاكىمىيەت نامى ئىكەنلىكىنى ، ئۇلارنىڭ ئۆزلىرىنى رورانلار دەپ ئاتىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى. ‹‹ جۇرجان بىلەن چەرچەننىڭ مۇناسىۋىتى›› دېگەن ماقالىدە كۆرسىتىلگەندەك ، رورانلارنىڭ تارىم ۋادىسىغا قەدەم بېسىشى مىلادىيە 450 – يىلىدىن كېيىنكى ئىش . 

بىز يۇقىرىدا كۆرۈپ ئۆتكىنىمىزدەك ، چەرچەن نامى مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 1 – ئەسىردە قوللىنىشقا باشلىغان. مۇشۇ نۇقتىلاردىن ئالغاندا چەرچەن نامىنى رورانلارغا باغلاش ( روران نامىنى جورجان دەپ تونۇش ئارقىلىق ) تازا مۇۋاپىق بولمىغان بولىشى مۇمكىن . رورانلار ۋە ئۇلارنىڭ تارىخى ، كېلىپ چىقىشى ھەققىدە جو ۋېيجونىڭ ‹‹ چىلى ۋە روران ›› ، ياپون ئالىملىرى تۈزگەن ‹‹ شىمالدىكى مىللەتلەر تارىخى ۋە موڭغۇل تارىخىغا ئائىت تەرجىمىلەردىن توپلام ›› دېگەن كىتابلاردىكى مۇناسىۋەتلىك بايانلارغا مۇراجەت قىلىش مۇمكىن ، ئەلۋەتتە مۇندىن باشقا خېلى كۆپ ماتېرىياللارمۇ بار. مەن يۇقىرىقىلارغا ئاساسەن ، چەرچەن نامىنى مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 77 – يىلى بارلىققا كەلگەن . ئەينى ۋاقىتتا ھۆكۈمران بولغان ئۇتۇش چور ياكى چۇر دېگەن مەنسەپ نامىدا ئاتالغانلىقى ئۈچۈن، ئۇ تۇرىدىغان يۇرت چورچان ( چورنىڭ تۇرىدىغان يېرى ) دەپ ئاتالغان. بۇ نام ئەينى ۋاقىتتا ئۇتۇشنى خانلىققا يۆلەپ چىقارغان خەن سۇلالىسىنىڭ يازمىلىرىدا خاتىرىلەنگەن . ئەجەبلىنەرلىكى مۇشۇ خانلىقنىڭ ھاكىمىيەت يېزىقى بولغان قارۇشتى يېزىقىدىكى يازمىلاردا كۆرۈلمەيدۇ. بىز گەرچە چور مەردىۋىنىڭ ( ياكى ئالىي ھۆرمەت نامىنىڭ ) دەسلەپكى خاتىرىلىرىنى مىلادىيە 7 – ئەسىرلەردىن باشلاپ كۆرسەكمۇ ، ئۇنى قەدىمدىن كەلگەن تارىخىي ئاتالغۇ دېيىشكە بولىدۇ . بۇ نام مىلادىيە 445 – يىلىدىن باشلاپ ھازىرقى چاقىلىق ناھىيىسىدىن 20 مىڭدىن ئارتۇق ئاھالىنىڭ كۆچۈشى سەۋەبلىك تەدرىجىي ھالدا ھازىرقى چەرچەن ناھىيىسىگە نام بولغان ۋە تۈرلۈك يېزىقلاردا ئاشۇ نامغا تەلەپپۇزى يېقىن كېلىدىغان ھەرپلەر بىلەن ئاھاڭ تەرجىمىسى قىلىپ خاتىرىلەنگەن . مۇندىن مىڭ يىل بۇرۇن ياشىغان ئۇيغۇر ئەللامىسى مەھمۇد كاشغەرىي نىڭ خاتىرىسى ئەڭ توغرا خاتىرە شۇنداقلا بۇ سىرنىڭ ئاچقۇچى بولۇپ ، بىزگە ئۈنۈملۈك ئۇچۇر قالدۇرغان . بۇ نام 2100 يىلدىن بۇيان مۇشۇ يەرلىك خەلق تەرىپىدىن قوللىنىلىپ كەلمەكتە. مۇشۇ ئۇزۇن تارىخىي تەرەققىيات داۋامىدا بەزى تاۋۇشلاردا ئۆزگىرىش بولۇپ ھازىرقى نام چەرچەنگە ئايلانغان.

== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==

== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
ئاساسلىق مەدەنىي يادىكارلىق ئىزلىرىدىن قۇرۇق تاغ قىيا تاش رەسىملىرى، زاغۇنلۇق قەدىمكى قەبىلىلەر قەبرىستانلىقى، چالمىدان قەدىمكى شەھىرى قاتارلىقلار بار. ئالتۇنتاغ تەبىئىي قوغداش رايونىدا چەرچەن ئوۋچىلىق مەيدانى تەسىس قىلىندى، ئۇ ئىكسپېدىتسىيە، ساياھەت قىلىدىغان ياخشى جاي.
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
== مەنبەلەر==
{{reflist}}


{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>17imm6xljurqatix2zc9oabwgm47v1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باغراش ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5400</id>
    <revision>
      <id>175993</id>
      <parentid>171475</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8331" sha1="r582xsa50k21e1lyhpkirhai00ewu7v" xml:space="preserve">[[File:Location of Bohu within Xinjiang (China).png|left|thumb|350px|باغراش ناھىيىسى]]
'''باغراش ناھىيىسى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. باغراشنىڭ يەر مايدانى 3،603 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 60،000.

== تارىخ ==
باغراش خەن سۇلالىسى دەۋرىدە كىنگىت، بوستان دۆلەتلىرىنىڭ يېرى ئىدى. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە كىنگىت تۇتۇق مەھكىمىسىگە قارىغان. چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە قاراشەھەر ئىش باشقۇرۇش بېگىنىڭ باشقۇرۇشىغا ئايرىپ بېرىلگەن. مىنگو دەۋرىدە خوشۇت ناھىيىسى، قاراشەھەر ناھىيىسىنىڭ يېرى ئىدى.  1970  - يىلى خوشۇت ناھىيىسى بىلەن يەنجى ناھىيىسىنىڭ 3 يېزىسى ئاجرىتىلىپ باغراش ناھىيىسى قۇرۇلدى. تەۋەسىدە باغراش كۆلى بولغانلىقى ئۈچۈن باغراش ناھىيىسى دەپ ئاتالدى. ئۇ بايىنغۇلىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا قارايدۇ.
==جۇغراپىيە==
باغراش ناھىيىسى بايىنغۇلىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ شىمالىي قىسىمىغا، باغراش كۆلىنىڭ قىرغىقىغا جايلاشقان. شەرقىي شىمال تەرىپى خوشۇت ناھىيىسى بىلەن، غەربىي شىمال تەرىپى يەنجى خۇيزۇ ئاپتونوم ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 91 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بوغان كەڭلىكى 67 كىلومېتىر. ئومۇمىي كۆلىمى 2166.3 كۋادرات كىلومېتىر. باغراش ناھىيىسىگە 1 بازار 6 يېزا، 25 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ئۇنىڭ تەۋەسىدە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 2  - شىسىنىڭ 2 تۇەن - مەيدانى بار. ناھىيە بازىرى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 422 كىلومېتىر.  1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى  50  مىڭ 300. بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار  14.32%نى، خەنزۇلار  67.67% نى، باشقا مىللەتلەر  18.01% نى تەشكىل قىلىدۇ.      يېرىنىڭ جەنۇبىي شىمال قىسىمى ئېگىز، ئوتتۇرىسى پەس، تۆت تەرىپىنى ئېگىز تاغلار ئوراپ تۇرىدۇ. يېپىق ئويمانلىققا ئوخشايدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە تاغلىق 18.4% نى، تۈزلەڭلىك  28.4% نى، قۇملۇق  13.4% نى تەشكىل قىلىدۇ. باغراش كۆلىنىڭ كۆلىمى تەخمىنەن  1000 كۋادرات كىلومېتىر بولۇپ، مەملىكەت بويىچە ئەڭ چوڭ تاتالىق سۇلۇق ئىچكى قۇرۇقلۇق ھېسابلىنىدۇ. ككل رايونىدا بايلىق ناھايىتى مول، جەمئىي  26 خىل بېلىق بار. قومۇش كۆلىمى 560  مىڭ مو بولۇپ، مەملىكتىمىز بويىچە 4  چوڭ قومۇشلۇقنىڭ بىرى. قاراشەھەر دەرياسى ناھىيىدىن كېيىن كېسىپ ئۆتىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە ئېقىش مىقدارى 3  مىليارد 300 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونىدىكى يەر ئاستى سۇ زاپىسى مىقدارى  88 مىليون كۇب مېتىر. قېزىلما بايلىقلاردىن نېفىت، تەبىئىي گاز، تۇز، تازىلانغان شور، تورف قاتارلىقلار بايقالدى.   باغراش ناھىيىسىنىڭ ئىقلىمى چوڭ قۇرۇقلۇق خاراكتېرىدىكى مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 7.9℃، قۇياش نۇرىنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 3109 سائەت. قىروسىز مەزگىلى  175 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  64.7 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  1881.2 مىللىمېتىر.   بۇ ناھىيە يېزا ئىگىلىكىنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر  9000 گېكتار (135  مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر، 2500 گېكتار ( 37 مىڭ مو) ئورمانلىق،  51 مىڭ  300 گېكتار (770 مىڭ مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا بولىدىغان قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، پەمىدۇر، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىلاردىن قارا شەھەر ئېتى، خوشۇت كالىسى قاتارلىقلار بار. سانائەت جەھەتتە قەغەزچىلىك، يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق كەسىپلەر بار.   باغراش ناھىيىسىنىڭ ئاساس مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي تەرەققىي قىلماقتا.  206 - ئۆلكە تاشيولى ناھىيە تەۋەسىدىن كېسىپ ئۆتىدۇ. ناھىيە، يېزىلارنىڭ تاشيوللىرى تەرەپ - تەرەپكە تۇتاشقان  2240 پروگراممىلىق تېلېفون ئورنىتىلىپ مەملىكەتنىڭ تېلېفون تورى بىلەن تۇتاشتۇرۇلدى.  
== مەمۇرىي رايون ==
* باغراش بازىرى (博湖镇)
* بۇمبۇت بازىرى (本布图镇)

* ئۇلان جېكىسىن يېزىسى (乌兰再格森乡)
* باغراش يېزىسى (博斯腾湖乡)
* تابانجۆكىن يېزىسى (塔温觉肯乡)
* چاغاننۇر يېزىسى (查干诺尔乡)
* چېكىننۇر يېزىسى (才坎诺尔乡)

* 25-تۇەن مەيدانى (兵团二十五团)

== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==

{{bar box
|title= باغراش ناھىيىسىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[خەنزۇ مىللىتى|خەنزۇلار]]|red|61.8}}
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|18.3}}
{{bar percent|[[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇلار]]|gold|11.4}}
{{bar percent|[[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]]|yellow|7.2}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|1.3}}}}

== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
 مەدەنىي يادىكارلىق ئىزلىرى ۋە داڭلىق مەنزىرىلىك جايلاردىن باكشىنئېنسۇم لاما ئىبادەتخانىسى، باغراش كۆلى چوڭ - كىچىك رايونلىرى قاتارلىقلار بار.
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>r582xsa50k21e1lyhpkirhai00ewu7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بۈگۈر ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5402</id>
    <revision>
      <id>175992</id>
      <parentid>171476</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9408" sha1="i27p6hwpvhyvlfhalyvnqnrtnx1o31k" xml:space="preserve">
[[File:Location of Luntai within Xinjiang (China).png|left|thumb|350px|بۈگۈر ناھىيىسى]]
'''بۈگۈر ناھىيىسى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. بۈگۈرنىڭ يەر مايدانى 14،189 كۇۋادىرات كىلومېتىر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 90،000.

== تارىخ ==
بۈگۈر خەن سۇلالىسى دەۋرىدە بۇ يەردە قۇرۇلغان ئۇرمتاي دۆلىتىنىڭ نامى بىلەن ئاتالغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە كۈسەن قۇرۇقچىبەگ مەھكىمىسى قارمىقىدىكى ئوڭېرى ئايمىقىغا قارىغان. مىڭ سۇلالىسىنىڭ ئوتتۇرا مەزگىللىرىدە &lt;بۈگۈر&gt; دەپ ئاتالغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ  12 - يىلى (1886 - يىلى) بۈگۈر مۇپەتتىشى تەسىس قىلىنغان. گۇاڭشۈ  28 - يىلى  (1902  - يىلى) بۈگۈر ناھىيىسى دەپ ئۆزگەرتىلگەن ھەمدە قاراشەھەر مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگو دەۋرىدە ئاقسۇ ۋىلايىتى ۋە قاراشەھەر باش ۋالىي مەھكىمىسىگە قارىغان. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن قاراشەھەر ۋالىي مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. 1954 - يىلى كورلا ۋىلايىتىگە قارىغان.  1960 - يىلى بايىغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا قارايدىغان بولغان.
==جۇغراپىيە==
بۈگۈر ناھىيىسى تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، تارىم ئويمانلىقىنىڭ شىمالىي چېتىگە جايلاشقان. ئۇنىڭ شەرقىي تەرىپى كورلا شەھىرى بىلەن، غەربىي تەرىپى كۇچا ناھىيىسى بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى لوپنۇر ناھىيىسى، شىمالىي تەرىپى تەڭرىتاغ ئارقىلىق خېجىڭ ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 136  كىلومېتىر. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 110 كىلومېتىر. ئومۇمىي كۆلىمى  13 مىڭ  100 كۋادرات كىلومېتىر. بۈگۈر ناھىيىسىگە  2 بازار،  10 يېزا،  65  كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ئۇنىڭ تەۋەسىدە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 2 - شىسىنىڭ  2 تۇەن - مەيدانى بار. ناھىيە بازىرى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى  641 كىلومېتىر.  1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى  81 مىڭ  600، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار  89.58% نى، خەنزۇلار  9.93% نى، باشقا مىللەتلەر  0.49% نى تەشكىل قىلىدۇ.     يېرىنىڭ شىمال تەرىپى ئېگىز، جەنۇب تەرىپى پەس، شىمال قسىمى تاغلىق، ئوتتۇرا قىسمى تۈزلەڭ بوستانلىق، جەنۇبىي قىسمى تىنما تارىم تۈزلەڭلىكى، بۇنىڭ ئىچىدە تاغلىق يەر  31.4% نى، تۈزلەڭلىك  38.6% نى تەشكىل قىلىدۇ. تارىم دەرياسى، دىنا دەرياسى، ياڭشا دەرياسى قاتارلىق دەريا ئېقىنلىرى بار. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى  64  مىليون 700  مىڭ كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلاردىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 29 مىليون  200 مىڭ كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋاناتلاrدىن يىلپىز، قوڭۇر ئېيىق، ئاق بوغۇز بۆكەن، سۇغۇر، ئارقار، قاراتايغان بۇغا، قۇملۇق توشقىنى، ياۋا توڭگۇز قاتارلىقلار بار. ياۋايى ئۆسۈملۈكلەردىن چۈچۈكبۇيا، كىرەش، قانتېپەر، چاكاندا، قارلەيلىسى قاتارلىقلار بار. قېزىلما بايلىقلاردىن كۆمۈر، نېفىت، تۇ، تۆمۈر، مىس، ئالتۇن، گەج، چىرىمتال، خرۇستال، گۈڭگۈرت قاتارلىقلار بايقالدى.   بۈگۈر ناھىيىسىنىڭ ئىقلىمى چوڭ قۇرۇقلۇق ؟خاراكتېردىكى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  10.5℃. ئەڭ يۇقىرى بولغاندا 40.1℃ قا چىقىدۇ. ئەڭ تۆۋەن بولغاندا - 25.5℃ قا چۈشىدۇ. يىلدا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن  82.9  كۈن 30℃ دىن يۇقىرى ئىسسىق بولىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە قۇياشنىڭ چۈشۈش ۋاقتى  2778.0 سائەت.  10℃ نىڭ يىغىلما تېمپېراتۇرىسى 4039.4℃؛ قىروسىز مەزگىلى  211 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  47.4 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2082.0 مىللىمېتىر.   بۇ ناھىيىدە يېزا ئىگىلىك ئاساس قىلىنىدۇ. ھازىر  11 مىڭ  800 گېكتار (177  مىڭ  300 مو) تېرىلغۇ يەر،  359 مىڭ  300 گېكتار (5 مىليون  390  مىڭ مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا بولىدىغان قاقاس يەر،  99 مىڭ  100 گېكتار (1 مىليون  487 مىڭ مو) ئورمانلىق،  1 مىليون  100 گېكتار ( 15 مىليون  90  مىڭ مو) ئوتلاق بار. چارۋىدىن قوي، كالا، ئات، بۇغا ئاساس قىلىنىدۇ سانائەت جەھەتتە كۆمۈر، نېفىت، ئاشلىق، ماي پىششىقلاپ ئىشلەش كەسىپلىرى بار.   بۈگۈر ناھىيىسىنىڭ ئاساس مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. 314  -  دۆلەت تاشيولى ناھىيە تەۋەسىدىن ئۆتىدۇ. ناھىيە، يېزا تاشيوللىرى (ساۋخو يېزىسىدىن باشقا) ئاسفالىتلىشىپ بولدى. 2000 پروگراممىلىق تېلېفون ئورنىتىلىپ پۈتۈن مەملىكەتنىڭ تېلېفون تورى بىلەن تۇتاشتۇرۇلدى.   
== مەمۇرىي رايون ==
* بۈگۈر بازىرى (轮台镇)
* جەنۇبىي بۈگۈر بازىرى (轮南镇)
* چۇمباق بازىرى (群巴克镇)
* يېڭىسار بازىرى (阳霞镇)

* ئاقساراي يىزىسى (阿克萨来乡)
*ئەشمە يېزىسى (野云沟乡)
* تارلاق يىزىسى (塔尔拉克乡)
* تېرەكبازار يېزىسى (铁热克巴扎乡)
* سوخۇ يېزىسى (草湖乡)
* قاراباغ يېزىسى (哈尔巴克乡)

== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
{{bar box
|title= بۈگۈر ناھىيىسىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|82.5}}
{{bar percent|[[خەنزۇ مىللىتى|خەنزۇلار]]|red|17.0}}
{{bar percent|[[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇلار]]|gold|0.3}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|0.2}}}}

== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
مەدەنىي يادىكارلىقلىرىدىن كۆيۈك شەھەر خارابىسى، زوكۈت قەدىمكى شەھەر، قارا دۆڭ قەلئەسى، كونا شەھەر قەلئەسى، ئاغىلىق قەلئەسى، لايسىز تۇراسى، قارايار تۇراسى قاتارلىقلار بار. داڭلىق مەنزىرىلىك جايلاردىن تارىم دەرياسى كۆۋرۈكى، توغراقلىق باغچىسى، بۈگۈرنىڭ جەنۇبىي قىسمىدىكى نېفىتلىك كىچىك رايونى قاتارلىقلار بار.
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>i27p6hwpvhyvlfhalyvnqnrtnx1o31k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چاقىلىق ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5404</id>
    <revision>
      <id>175990</id>
      <parentid>171477</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9950" sha1="pc2rpxit40o2k0tbxp9ji0zbt3efcm9" xml:space="preserve">
[[File:Location of Ruoqiang within Xinjiang (China).png|left|thumb|350px|چاقىلىق ناھىيىسى]]
'''چاقىلىق ناھىيىسى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. چاقىلىقنىڭ يەر مايدانى 198،318 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 30،000.

== تارىخ ==
چاقىلىق ناھىيىسى خەن سۇلالىسى دەۋرىدە پىشامشان، كرورەن خانلىقىنىڭ يېرى ئىدى. سۈي سۇلالىسى دەۋرىدە پىشامشان ۋىلايىتىگە قارىغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە بۇ يەردە شىچېڭ (تاش قەلئە) قورغىنى قۇرۇلغان. چاقىلىق قەدىمكى يىپەك يولىدىكى مۇھىم ئۆتەڭ ئىدى. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 24 - يىلى ( 1898 - يىلى) تايىپ ھاكىم قويۇلغان. ئۇ شىنېڭ  ناھىيىسىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان (بۈگۈنكى لوپنۇر ناھىيىسى)، چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ  29 - يىلى ( 1903 - يىلى) ناھىيىگە كۆتۈرۈلۈپ، نامى پىشامشان دەپ بېكىتىلىپ، ئاقسۇ ۋىلايىتى قاراشەھەر مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگونىڭ  9  - يىلى (1920 - يىلى) قاراشەھەر ۋىلايىتىگە ئايرىپ بېرىلگەن. يېڭى جۇڭگو قۇرۇلغاندىن كېيىن كورلا ۋالىي مەھكىمىسىگە ئايرىلىپ بېرىلگەن. 1959  - يىلى پىشامشان دېگەن نامى چاقىلىق دەپ ئۆزگەرتىلگەن. 1960 - يىلى بايىغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ باشقۇرۇشىغا ئايرىپ بېرىلدى.
==جۇغراپىيە==
[[ھۆججەت:Txu-oclc-6654394-nj-45-3rd-ed.jpg|left|thumb|چاقىلىق ناھىيىسى (1975)]]
چاقىلىق ناھىيىسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ شەرقىي جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان. شەرقىي تەرىپى گەنسۇ، چىڭخەي ئۆلكىسى بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى شىزاڭ ئاپتونوم رايونى بىلەن، غەربىي تەرىپى چەرچەن ناھىيىسى بىلەن، شىمالىي تەرىپى لوپنۇر ناھىيىسى ۋە تۇرپان ۋىلايىتى، قۇمۇل ۋىلايىتى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 600 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 580 كىلومېتىر. ئومۇمىي كۆلىمى  202 مىڭ 300 كۋادرات كىلومېتىر بولۇپ، مەملىكەت بويىچە كۆلىمى ئەڭ چوڭ ناھىيە ھېسابلىنىدۇ. چاقىلىق ناھىيىسىگە  1 رايون،  2 بازار،  5 يېزا،  16 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ئۇنىڭ تەۋەسىدە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك  2 - شىسىنىڭ  36 - تۇەنى مەيدانى ۋە ئالتۇن تاغ تەبىئىي قوغداش باشقارمىسى بار. ناھىيە بازىرى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 913  كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى  27 مىڭ  900 يۈز، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار  38.38% نى، خەنزۇلار  56.07% نى، باشقا مىللەتلەر  5.55% نى تەشكىل قىلىدۇ. ئوتتۇرا ھېساب بىلەن ھەربىر كىلومېتىر يەرگە  0.13 ئادەم توغرا كېلىدۇ. مەملىكەت بويىچە نوپۇسىنىڭ زىچلىق دەرىجىسى ئەڭ ناھىيىدۇر.    يېرىنىڭ جەنۇبىي تەرىپى ئېگىز، شىمالىي تەرىپى پەس، ئالتاي تېغى ناھىيە تەۋەسىنىڭ قاپ ئوتتۇرىسىدىن كېسىپ ئۆتىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە تاغلىق يەر  29.39% نى، چۆللۈك، قۇملۇق  57.6% نى، تۈزلەڭلىك، بوستانلىق  13.1% نى تەشكىل  قىلىدۇ.  14  ئىچكى قۇرۇقلۇق دەريا - ئېقىنى بار. يەر ئۈستىدىكى سۇ بايلىقى 370  مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋاناتلاردىن ياۋا قوتاز، ياۋا ئېشەك، قاڭشارلىق بۆكەن، قارا بويۇن، قارا بويۇن تۇرنا، تىبەت بۆكىنى، يىلپىز، ئۇلار قاتارلىقلار بار. ياۋايى دورا ئۆسۈملۈكلەردىن قارلەيلىسى، ياۋا ئەپيۈن گۈلى، چۈچۈكبۇيا قاتارلىقلار بار. قېزىلما بايلىقلاردىن مىس، تۆمۈر، ئالتۇن، كالىي تۇز، تاشپاختا قاتارلىقلار بار.   ئىقلىمى چوڭ قۇرۇقلۇق خاراكتېرىدىكى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ چۆل قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.5℃، ئەڭ يۇقىرى بولغاندا  43.6℃ قا چىقىدۇ. ئەڭ تۆۋەن بولغاندا  - 27.2℃ قا چۈشىدۇ. يىلدا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن  118.7 كۈن  30℃دىن يۇقىرى ئىسسىق بولىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە قۇياشنىڭ چۈشۈش ۋاقتى  3082.2 سائەت.  10℃ يىغىلما تېمپېراتۇرىسى  4353.9℃، قىروسىز مەزگىل  235 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  17.4 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2902.2 مىللىمېتىر.   بۇ ناھىيىدىن يېزا ئىگىلىك ئاساس قىلىنىدۇ. ھازىر  2200 گېكتار ( 33 مىڭ  500 مو) تېرىلغۇ يەر،  11 مىڭ  300 گېكتار ( 169 مىڭ  500 مو) تەبىئىي توغراقلىق،  1  مىليون 133 مىڭ  300  گېكتار (17  مىليون مو) ئوتلاق. 20 مىڭ گېكتار ( 300 مىڭ مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا بولىدىغان قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاشلىق، مايلىقدان، كېۋەز ئاساس قىلىنىدۇ. چارۋا كالا، قوي، ئاساس قىلىنىدۇ. سانائەت جەھەتتە ئېلېكتر قۇۋۋىتى، تاش پاختا، ئاشلىق، ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق كەسىپلىرى بار. بۇنىڭ ئىچىدە تاش پاختا تۈۋرۈك كەسىپ ھېسابلىنىدۇ.   چاقىلىق ناھىيىسىنىڭ ئاساس مۇئەسسەسى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا.  315، 218 - دۆلەت تاشيولى ناھىي تەۋەسىدىن ئۆتۈپ، شىمالدىن كورلىغىچە، شەرقتىن چىڭخەي ئۆلكىسىگە، غەربتىن چەرچەنچىگە بولغان قاتناش ترانسپورت تورى شەكىللەندۈردى. سانلىق پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەت تېلېفون تورى بىلەن تۇتاشتۇرۇلدى.   
== مەمۇرىي رايون ==
* چاقىلىق بازىرى (若羌镇)
* يېتىمبۇلاق بازىرى (依吞布拉克镇)
* لوپنۇر كۆلى بازىرى (罗布泊镇)
* تىكەنلىك بازىرى (铁干里克镇)
* ۋاششەرى بازىرى (瓦石峡镇)
* ئۇتام يېزىسى (吾塔木乡)
* تۆمۈرۈاك يېزىسى (铁木里克乡)
* چىمەنتاغ يېزىسى (祁曼塔格乡)
* 36-تۇەن مەيدانى (兵团36团场)

== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
{{bar box
|title= چاقىلىق ناھىيىسىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[خەنزۇ مىللىتى|خەنزۇلار]]|red|55.5}}
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|39.5}}
{{bar percent|[[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇلار]]|gold|3.5}}
{{bar percent|[[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]]|yellow|0.1}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|1.4}}}}

== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
كرۇرەن قەدىمكى شەھىرى خارابىسى، مىرەن قەدىمكى قەلئە خارابىسى، قاتارلىق مەدەنىي يادىكارلىق ئىزلىرى بار، داڭلىق مەنزىرىلىك جايلاردىن ئالتۇنتاغ تەبىئىي مۇھاپىزەت راونى بار.
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>pc2rpxit40o2k0tbxp9ji0zbt3efcm9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يەنجى خۇيزۇ ئاپتونوم ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5406</id>
    <revision>
      <id>175991</id>
      <parentid>171478</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10401" sha1="nfty9gijbgrb3gg5dsviwv1v115jjcv" xml:space="preserve">
[[File:Location of Yanqi within Xinjiang (China).png|left|thumb|350px|يەنجى خۇيزۇ ئاپتونوم ناھىيىسى]]
[[File:Kaidu river yanqi xinjiang.jpg|left|thumb|350px|]]
'''قاراشەھەر (يەنجى) خۇيزۇ ئاپتونوم ناھىيىسى''' ([[توخار تىلى]]: ئەركې‎ {{lang|zh|焉耆}}) [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. خېجىڭنىڭ يەر مايدانى 2،429 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 120،000.

== تارىخ ==
يەنجى غەربىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدە غەربىي رايوندىكى كىنگىت (يەنجى) دۆلىتى ئىدى ۋە غەربىي رايون قورۇقچىبەگ مەھكىمىسىگە قارايتتى. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە كىنگىت تۇتۇق مەھكىمىسى ۋە كىنگىت قورغىنى تەسىس قىلىنغان. چىڭ سۇلالىسى شىنجاڭنى بىرلىككە كەلتۈرگەندىن كېيىن، نامى قاراشەھەرگە ئۆزگەرتىلگەن. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 8 - يىلى ( 1882 - يىلى) قاراشەھەر بىۋاسىتە قاراشلىق نازارىتى تەسىس قىلىنغان. گۇاڭشۈ  24  - يىلى (1898 - يىلى) يەنجى دېگەن نامى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن ھەمدە نازارەت مەھكىمىگە ئۆزگەرتىلگەن. مىنگونىڭ دەسلەپكى يىللىرى كىنگىت مەھكىمىسى ۋىلايەتكە ئۆزگەرتىلگەن. مىنگونىڭ  2 - يىلى ( 1913 - يىلى) ۋىلايەت تارمىقىدا يەنجى ناھىيىسى تەسىس قىلىنغان. كېيىن يەنە يەنجى مەمۇرىي رايونىغا ۋە  8 - رايونغا ئۆزگەرتىلگەن.  1954 - يىلى يەنجى خۇيزۇ ئاپتونوم ناھىيىسى قۇرۇلۇپ، بايىغۇلىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا قارىغان.
==جۇغراپىيە==
يەنجى خۇيزۇ ئاپتونوم ناھىيىسى تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، قاراشەھەر ئويمانلىقىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان. شەرقىي تەرىپى باغراش ناھىيىسى بىلەن، شىمالىي تەرىپى خېجىڭ ناھىيىسى بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى كورلا شەھىرى بىلەن، غەربىي تەرىپى بۈگۈر ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 131.1 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى  64.8 كىلومېتىر. ئومۇمىي كۆلىمى  1868 كۋادرات كىلومېتىر. يەنجى خۇيزۇ ئاپتونوم ناھىيىسىگە  1 بازار،  7  يېزا، 45  كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ئۇنىڭ تەۋەسىدە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى 2  - شىسىنىڭ 2 تۇەن مەيدانى ۋە تارىم دەرياسىنىڭ جەنۇبىنى قىدىرىپ تەكشۈرۈش شىركىتى قاتارلىق ئورۇنلار بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى  412 كىلومېتىر.  1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 109 مىڭ  900. بۇنىڭ ئىچىدە خۇيزۇلار  23.11% نى، خەنزۇلار  44.4% نى، ئۇيغۇرلار  29.03% نى، باشقا مىللەتلەر  3.37% نى تەشكىل قىلىدۇ.     يېرىنىڭ غەربىي شىمال تەرىپى ئېگىز، شەرقىي جەنۇبىي تەرىپى پەس. ئەتراپىنى تاغ ئوراپ تۇرىدۇ. پەۋقۇلئاددە تاغ ئارىسىدىكى ئويمانلىق. بۇنىڭ ئىچىدە تاغلىق  52.36% نى، تۈزلەڭلىك  47.64% نى تەشكىل قىلىدۇ. قاراشەھەر دەرياسى ناھىيىنى كېسىپ ئۆتىدۇ. يىللىق سۇ مىقدارى  3 مىليارد  300 مىليون كۇب مېتىر. يەر ئۈستى سۈيى بايلىقى مىقدارى  4 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلاردىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى  4.9 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھاۋايۋاناتلاردىن يىلپىز، تاغ  ئۆچكىسى، قوڭۇر ئېيىق، ئاق بوغۇز بۆكەن، سۈر تۇرنا، ئاققۇ قاتارلىقلار بار. ياۋايى دورىلىق ئۆسۈملۈكلەردىن چۈچۈكبۇيا، قارلەيلىسى، قانتېپەر قاتارلىقلار بار. قېزىلما بايلىقلىرىدىن نېفىت، كۆمۈر، كۇۋارتس، خرۇستال، چىرىمتال، تاشپاختا، مىس، بېرىل قاتارلىقلار بار.   يەنجى خۇيزۇ ئاپتونوم ناھىيىسىنىڭ ئىقلىمى چوڭ قۇرۇقلۇق خاراكتېرىدىكى قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  7.9℃، ئەڭ يۇقىرى بولغاندا 38.0℃ غا چىقىدۇ. ئەڭ تۆۋەن بولغاندا  - 35.2℃ قا چۈشىدۇ. يىلدا ئوتتۇرىچە ھېساب بىلەن 7.48 كۈن 30℃ دىن يۇقىرى ئىسسىق بولىدۇ. قۇياشنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  3138.1 سائەت،  10℃ نىڭ يىغىلما تېمپېراتۇرىسى  3404.0℃، قىروسىز مەزگىل  167 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  64.6 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  1949.5 مىللىمېتىر.   بۇ ناھىيە يېزا ئىگىلىكىنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر  17  مىڭ 600  گېكتار (264  مىڭ 300 مو) تېرىلغۇ يەر،  44  مىڭ 700 گېكتار ( 670  مىڭ مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا بولىدىغان قاقاس يەر،  105 مىڭ  700 گېكتار ( 86 مىڭ مو) ئورمانلىق،  149 مىڭ گېكتار ( 2 مىليون  235 مىڭ مو) ئوتلاق بار، چارۋىدىن كالا، قوي، ئات قاتارلىقلار بار. داڭلىق قاراشەھەر ئېتى خەن سۇلالىسى دەۋرىدىلا &lt;تۇلپار&gt; دەپ نام ئالغان. سانائەت جەھەتتە شىكەرچىلىك، كۆن - خۇرۇم، دېھقانچىلىق قوشۇمچە مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق كەسىپلەر بار.   يەنجى خۇيزۇ ئاپتونوم ناھىيىسى جەنۇبىي ۋە شىمالىي شىنجاڭنىڭ قاتناش تۈگۈنى. جەنۇبىي شىنجاڭ تۆمۈر يولى ۋە  314 - دۆلەت تاشيولى ناھىيە بازىرىنى كېسىپ ئۆتىدۇ. ناھىيە - يېزىلارنىڭ تاشيوللىرى بىر - بىرىگە تۇتىشىپ كەتكەن. پوچتا تېلېگراف، خەۋەرلىشىش ئىشلىرى قولايلىق، جەنۇبىي شىنجاڭ ئوپتىكىلىق غول لىنىيىسى بولغان يەنجى - كورلا لىنىيىسى رەسمىي تۇتاشتۇرۇلدى. پروگراممىلىق تېلېفون، سىمسىز چاقىرىش ۋە كۆچمە خەۋەرلىشىش ئۈسكۈنىلىرى كەينى - كەينىدىن ئىشلىتىلىشكە باشلىدى.  
== مەمۇرىي رايون ==
* قاراشەھەر بازىرى (焉耆镇)
* دەنزىل بازىرى (四十里城子乡)
* شىگشىن بازىرى (七个星镇)
* يۇڭنىڭ بازىرى (永宁镇)

* ئۇخاۋچا يېزىسى (五号渠乡)
* بورقاي يېزىسى (包尔海乡)
* بېيداچا يېزىسى (北大渠乡)
* چاغانچېكە يېزىسى (查汗采开乡)

* 27-تۇەن مەيدانى (兵团二十七团)
* ۋاڭجياجۇاڭ چارۋىچىلىق فېرمىسى

== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
{{bar box
|title= قاراشەھەر ناھىيىسىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[خەنزۇ مىللىتى|خەنزۇلار]]|red|37.5}}
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|35.0}}
{{bar percent|[[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇلار]]|gold|24.3}}
{{bar percent|[[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]]|yellow|2.3}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|0.9}}}}

== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
مەدەنىي يادىكارلىق ئىزلىرى ۋە داڭلىق مەنزىرىلىك جايلاردىن مىڭئۆي، شگازى قەدىمىي بۇتخانىسى خارابىسى، خەن، تاڭ قەدىمكى شەھىرى، تاڭ پادىشاھى قەلئەسى، بۇغدا چىڭ قەدىمكى شەھىرى، سېفىنىش كۆلى ساياھەت نۇقتىسى، قاراشەھەر دەرياسى باغچىسى قاتارلىقلار بار.

== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>nfty9gijbgrb3gg5dsviwv1v115jjcv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانجى شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5408</id>
    <revision>
      <id>175989</id>
      <parentid>171479</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1113" sha1="jiey0dmm3jc270gkwpqhcaqs0pzpsaa" xml:space="preserve">
[[File:Location of Changji City within Xinjiang (China).png|left|thumb|350px|سانجى شەھىرى]]
'''سانجى شەھىرى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. سانجىنىڭ يەر مايدانى 7،981 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 390،000.

== تارىخ ==
==جۇغراپىيە==
== مەمۇرىي رايون ==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>jiey0dmm3jc270gkwpqhcaqs0pzpsaa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماناس ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5412</id>
    <revision>
      <id>175987</id>
      <parentid>171483</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8988" sha1="mzr7vnw20j0b0xyscyyq1l03nomucrk" xml:space="preserve">
[[File:Location of Manas within Xinjiang (China).png|left|thumb|350px|ماناس ناھىيىسى]]
'''ماناس ناھىيىسى玛纳斯县''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى]]گە قارايدۇ. ماناسنىڭ يەر مايدانى 9،174 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 170،000.

== تارىخ ==
ماناس تەڭرىتاغنىڭ شىمالىي ئېتىكىدىكى قەدىمكى &lt;يىپەك يولى&gt;دىكى مۇھىم ئۆتەڭ بولغان. غەربىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئۇيسۇن، ئۆتتەنزىل دۆلەتلىرىگە، ئۈچ پادىشاھلىق دەۋرىدە ئۇيسۇنلارغا، سۈي دەۋرىدە غەربىي تۈرك تۇران قەبىلىسىگە قارىغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدەبېشبالىقنىڭ بالقاش كۆلى ناھىيىسى بولغان. مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۇيراتلارغا قارىغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ دەسلەپكى دەۋرىدە جۇڭغار خولاما قەبىلىسىنىڭ كۆچمە چارۋا باقىدىغان يېرى بولغان. چيەنلۇڭنىڭ 28 - يىلى (1763 - يىلى) سۈيلەي قورغىنى قۇرۇلغان. چيەنلوڭنىڭ 33 - يىلى (1768 - يىلى) ياردەمچى ئامبال قۇرىقى قۇرۇلۇپ سانجى ناھىيىسىگە قارىغان. چيەنلۇڭنىڭ 43 - يىلى (1778 - يىلى) رەسمىي ناھىيە تەسىس قىلىنىپ سۈيلەي دەپ ئاتالغان. ئۈرۈمچى ۋىلايىتىگە قارىغان. 1954 - يىلى ماناس ناھىيىسى دەپ ئۆزگەتىلگەن. 1958 - يىلى سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ باشقۇرۇشىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەن. 1976 - يىلى شىخەنزە ۋىلايىتىگە قارىغان. 1979 - يىلى سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستىغا قايتۇرۇپ بېرىلگەن.

==جۇغراپىيە==
ماناس ناھىيىسى تەڭرىتاغنىڭ شىمالىي ئېتىكى، جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ غەربىي جەۇبىغا جايلاشقان بولۇپ، شەرقتە قۇتۇبى ناھىيىسى، غەربتە شىخەنزە شەھىرى، ساۋەن ناھىيىسى، جەنۇبتا خېجىڭ ناھىيىسى، شىمالدا قوبۇقسار موڭغۇل ئاپتونوم ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى 275 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى 88 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 11 مىڭ 100 كۋادرات كىلومېتىر، تەۋەسىدە 6 بازار، 6 يېزا، 137 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. يەنە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى، يېزا ئىگىلىك 6 - شىسى، 8 - شىسىنىڭ 5 تۇەن - مەيدانى، ئاپتونوم رايونلۇق ئېلېكتېر قۇۋىتى ئىدارىسى ماناس ئېلېكتر ئىستانسىسى بار. ناھىيە بازىرى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 136 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 246 مىڭ 900، بۇنىڭ ئىچىدە خۇيزۇلار %2.39نى، ئۇيغۇرلار % 1.70 نى، خەنزۇلار% 89.02 نى، باشقا مىللەتلەر% 6.89 نى ئىگىلەيدۇ.    يەر شەكلى: جەنۇبتىن شىمالغا قاراپ تار ھەم ئۇزۇن سوزۇلغان، جەنۇبىي ئېگىز، شىمالىي پەس، جەنۇبىي قىسمىدىكى تاغلىقلار 26.7% ئوتتۇرا قىسمىدىكى تۈزلەڭلىك% 19.1، شىمالىي قىسمىدىكى قۇملۇق، چۆللۈك% 54.2 نى ئىگىلەيدۇ. ماناس دەرياسى ۋە ناسىرقاي دەرياسى بار. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى 706 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىكتىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 370 مىليون كۇب مېتىر،  ياۋا ھايۋانات بايلىقلىرىدىن يىلپىز، تاغ ئۆچكىسى، قوڭۇر ئېيىق، ئارقار، قارا تايغان بۇغا، ئاق بوغۇز بۆكەن قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقلىرىدىن سوغىگۈل، قېرىقىز، چاكاندا، يۈەفو، دۇڭخۇا، يەرمەدىكى، قارلەيلىسى، چوڭ يوپۇرماقلىق چىنتىيانا، قان تېپەر، قىزىل مېۋىلىك شاقاقۇل، كەتىرا، بۇۋانە قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقلىرىدىن كۆمۈر، تۆمۈر، قىزىل توپا، زۇمرەت، ئالتۇن، مىس، كۈمۈش، ئارسىن، ئىسلاندىيە تېشى، ھاك تېشى، كۋارتس، تۈز قاتارلىقلار بار.   ماناس ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق، يېرى قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى℃ 6.8، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇراىسى℃ 42.0، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى -℃ 38.0، يىللىق ئوتتۇرىچە كۈن چۈشۈش ۋاقتى 2866.3 سائەت، قىروسىز مەزگىلى 172 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 173.7 مىللىمېتىر، يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقتارى 1946.9 مىللىمېتىر.   بۇ ناھىيە دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ، ئاپتونوم رايونىنىڭ ئاشلىق ۋە پاختا ئىشلەپچىقىرىش بازىلىرىدىن بىرى. ھازىر بار تېرىلغۇ يېرى 41 مىڭ 600 گېكتار (624 مىڭ مو)، ئورمان 24 مىڭ 300 گېكتار (364 مىڭ 500 مو)، دېھقانچىلىق قىلغىلى بولىدىغان 26 مىڭ 700 گېكتار بوز يەر (400 مىڭ مو)، ئورمانلىق قىلغىلى بولىدىغان 430 مىڭ گېكتار بوز يەر (64 مىڭ 500 مو) بار، دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، مايلىقدان، قىزىلچا قاتارلىقلار بار. پاختا ئىشلەپچىقىرىشىدا 1994 - يىلى مەملىكەت بويىچە پاختا ئىشلەپچىقىرىدىغان 100 كۈچلۈك ناھىيە ئىچىدە 57 - ئورۇندا تۇرغان. چارۋىلاردىن كالا، قوي ئاساس قىلىنىدۇ. دېھقانچىلىق رايونى بورداقچىلىقى خېلى كۆلەمگە ئىگە، سانائەت تۈرلىرىدىن كۆمۈر، ماشىنسازلىق، ياغاچ ماتېرىياللىرى، كۆن - خۇرۇم، فار - فۇر، پاختا توقۇمىچىلىق، ئاشلىق، ماي  ۋە يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.   ماناس ناھىيىسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. لەنجۇ - شىنجاڭ تۆمۈر يولىنىڭ غەربىي بۆلىكى، 312 - دۆلەت يولى، 201 - ئۆلكە يولى، ياسىلىۋاتقان ئۈرۈمچى - كۈيتۈن يۇقىرى دەرىجىلىك تاشيولى ناھىيە چېگرىسىدىن ئۆتىدۇ. شەھەر - يېزا ئاسفالىت يوللىرى تەرەپ - تەرەپكە تۇتىشىدۇ. 8000 پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەت بىلەن تورلاشتۇرۇلدى، سىمسىز چاقىرىش ۋە خەلقئارا فوتوتېلېگرامما ئىشقا كىرىشتۈرۈلدى.  
== مەمۇرىي رايون ==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن تاسىرقاي قەدىمكى قەلئە خارابىسى، تۇرا، بۇددا ئىبادەتخانىسى، شەنشى سارىيى قاتارلىقلار بار. مەنزىرلىك جايلىرىدىن تاسىرقاي دەرياسى شارقىراتمىسى، چىڭشۈيخې، بەيياڭگو مەنزىرىلىك جايى، قاراغايلىق قاتارلىقلار بار.

== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>mzr7vnw20j0b0xyscyyq1l03nomucrk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مورى قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5414</id>
    <revision>
      <id>175984</id>
      <parentid>171486</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14074" sha1="c970l1nh6qoj43dsu4d24387dhl0640" xml:space="preserve">
[[File:Location of Mori within Xinjiang (China).png|left|thumb|350px|مورى قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى]]
'''مورى قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. مورىنىڭ يەر مايدانى 13،510 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 90،000.

== تارىخ ==
مورى غەربىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدە كېيىنكى بارىكۆل دۆلىتىگە تەۋە ئىدى. تاڭ سۇلالىسىنىڭ گۈللەنگەن دەۋرىدە بېشبالىق تۇتۇق مەھكىمىسى قارمىقىدىكى بارىكۆل ناھىيىسىگە، تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى دۋرلىرىدە ئىدىقۇتقا تەۋە ئىدى. سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە غەربىي لىياۋغا قارىغان. يۇەن سۇلالىسى دەۋرىدە موڭغۇللارنىڭ كۆچمە چارۋىچىلىق قىلىدىغان يېرى ئىدى. چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە مورى دەپ بېكىتىلىپ، غەربىي قۇرغان مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگونىڭ 6 - يىلى (1917) مورىغا ياردەمچى ئامبال مەھكىمىسى قويۇلغان. مىنگونىڭ 91 - يىلى (1930) مورى ناھىيىسى تەسىس قىلىنغان. 1954 - يىلى مورى قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى قۇرۇلۇپ، ئۈرۈمچى ۋىلايىتىگە قارىغان، 1958 - يىلى سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەن.
==جۇغراپىيە==
مورى قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى تەڭرىتاغنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە، جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ شەرقىي جەنۇبىي چېتىگە جايلاشقان. شەرقتە بارىكۆل قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى، غەربتە گۇچۇڭ ناھىيىسى، جەنۇبتا پىچان ناھىيىسى، قۇمۇل شەھىرى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمالدا موڭغۇلىيە (چېگرا لىنىيىسى 74 كىلومېتىر) بىلەن چېگرىلىنىدۇ؛ جەنۇبتىن شىمالغىچە ئۇزۇنۇقى 168 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى 128 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 12 مىڭ 800 كۋادرات كىلومېتىر، تەۋەسىدە 2 بازار، 8 يېزا، 44 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. ناھىيە بازىرى ئۈرۈمچىگىچە 280 كىلومېتىر كېلىدۇ. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىردىكى ئومۇمىي نوپۇسى 87 مىڭ 700، بۇنىڭ ئىچىدە قازاقلار 22.63% نى، خەنزۇلار% 70.16 نى، باشقا مىللەتلەر% 7.21 نى ئىگىلەيدۇ.      يەر شەكلى: شەرقىي جەنۇبىي ئېگىز، غەربىي شىمالىي تۈزلەڭلىك بولۇپ، تاغلىق% 11 نى، ئېدىرلىق% 24، تۈزلەڭلىك، چۆللۈك% 50 نى قۇملۇق% 15 ئىگىلەيدۇ. ئالتە دەريا بار، يەر ئۈستى سۇ بايلىقى  288 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىكتىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 134 مىليون كۇب مېتىر. ياۋا ھايۋانات بايلىقلىرىدىن يىلىپىز، ياۋا ئېشەك، ئارقار، قارا تايغان بۇغا، تاغ ئۆچكىسى، چوڭ دوغداق، قوڭۇر ئېيىق، ئاق بوغۇز بۆكەن قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن قار لەيلىسى، سۆسۈن گۈللۈك سوغىگۈل، توشقان زەردىگى، ئەڭلىك ئوت، چۈچۈكبۇيا، كاۋاۋىچىن دەرىخى، كېشەر، قان تېپەر، ئاكېبىيە دەرىخى، چاكاندا قاتارلىقلار بار، بايقالغان قېزىلما بايلىقلاردىن ئالتۇن، كۆمۈر، تۇز، زىئولىت، كۋارتس تاش، مىس، ھاك تېشى، شور قاتارلىقلار بار.   مورى قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى℃ 5.0، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى℃ 36.9، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى -℃ 31.8، يىللىق ئوتتۇرىچە كۈن چۈشۈش ۋاقتى 3080.6 سائەت،℃ 10 يىغىندا تېمپېراتۇرىسى℃ 2526.5، قىروسىز مەزگىلى 143 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 292.6 مىللېمىتر، سۇنىڭ يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2181.4  مىللىمېتىر.   بۇ ناھىيە يېرىم دېھقانچىلىق، يېرىم چارۋىچىلىق ناھىيىسى. ھازىر بار تېرىلغۇ يېرى 31 مىڭ گېكتار، ( 470 مىڭ مو)، ئورمان 97 مىڭ 700 گېكتار (1 مىليون 465 مىڭ 500 مو)، يەنە دېھقانچىلىق قىلغىلى بولىدىغان 31 مىڭ 300 گېكتار بوز يەر (470 مىڭ  مو)، ئورمان قىلغىلى بولىدىغان 43 مىڭ 500 گېكتار بوز يەر (650 مىڭ مو) بار، يايلاق 1 مىليون 485 مىڭ گېكتار (21 مىليون  127 مىڭ 500 مو). چارۋىلاردىن قوي، ئۆچكە، كالا، ئات، تۆگە، چوشقا قاتارلىقلار بار. ئالاھىدە مەھسۇلاتلىرىدىن قوي يۇڭى، تېرە، تىۋىت، تۆگە يۇڭى قاتارلىقلار بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، پۇرچاق، كۆممىقوناق، مايلىقدان، كۆكتات قاتارلىقلار بار. ئالاھىدە مەھسۇلاتلىرىدىن تەڭرىتاغ ئاق پۇرچىقى، ياڭيۇ قاتارلىقلار بار. سانائەتتە چارۋا مەھسۇتلىرى ۋە تەڭرىتاغ ئاق پۇرچىقى خام ئەشيا قىلىنىدىغان پىششىقلاپ ئىشلەش سانائىتى ئاساس قىلىنىدۇ.   مورى قازاق ئاپتونوم ناھىيىسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى تەدىرىجىي ياخشىلانماقتا. 303 ئۆلكە يولى ناھىيە چېگرىسىدىن ئۆتىدۇ. ناھىيە، يېزا تاشيولى تەرەپ - تەرەپكە تۇتىشىدۇ. ئوپتىكىلىق خەۋەرلىشىش ئىشقا كىرىشتۈرۈلدى. پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەت بىلەن تورلاشتۇرۇلدى.   مەدەنىيەت يادىكارلىقىرىدىن سىداۋگو ئىپتىدائىي كەنت خارابىسى ۋە تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى بېشبالىق قۇرۇل شەھىرى، قەدىمكى ھەربىي ئاخبارات يەتكۈزىدىغان تۇرا، بوستان قىيا تاش رەسىملىرى توپى قاتارلىقلار بار. مەنزىرىلىك جايلىرىدىن ئىپتىدائىي توغراقلىق، تاشقا ئايلانغان ياغاچ توپى، مىڭشاشەن قاتارلىقلار بار.% 70.16 نى، باشقا مىللەتلەر% 7.21 نى ئىگىلەيدۇ.   مورى غەربىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدە كېيىنكى بارىكۆل دۆلىتىگە تەۋە ئىدى. تاڭ سۇلالىسىنىڭ گۈللەنگەن دەۋرىدە بېشبالىق تۇتۇق مەھكىمىسى قارمىقىدىكى بارىكۆل ناھىيىسىگە، تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى دۋرلىرىدە ئىدىقۇتقا تەۋە ئىدى. سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە غەربىي لىياۋغا قارىغان. يۇەن سۇلالىسى دەۋرىدە موڭغۇللارنىڭ كۆچمە چارۋىچىلىق قىلىدىغان يېرى ئىدى. چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە مورى دەپ بېكىتىلىپ، غەربىي قۇرغان مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگونىڭ 6 - يىلى (1917) مورىغا ياردەمچى ئامبال مەھكىمىسى قويۇلغان. مىنگونىڭ 91 - يىلى (1930) مورى ناھىيىسى تەسىس قىلىنغان. 1954 - يىلى مورى قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى قۇرۇلۇپ، ئۈرۈمچى ۋىلايىتىگە قارىغان، 1958 - يىلى سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەن.   يەر شەكلى: شەرقىي جەنۇبىي ئېگىز، غەربىي شىمالىي تۈزلەڭلىك بولۇپ، تاغلىق% 11 نى، ئېدىرلىق% 24، تۈزلەڭلىك، چۆللۈك% 50 نى قۇملۇق% 15 ئىگىلەيدۇ. ئالتە دەريا بار، يەر ئۈستى سۇ بايلىقى  288 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىكتىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 134 مىليون كۇب مېتىر. ياۋا ھايۋانات بايلىقلىرىدىن يىلىپىز، ياۋا ئېشەك، ئارقار، قارا تايغان بۇغا، تاغ ئۆچكىسى، چوڭ دوغداق، قوڭۇر ئېيىق، ئاق بوغۇز بۆكەن قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن قار لەيلىسى، سۆسۈن گۈللۈك سوغىگۈل، توشقان زەردىگى، ئەڭلىك ئوت، چۈچۈكبۇيا، كاۋاۋىچىن دەرىخى، كېشەر، قان تېپەر، ئاكېبىيە دەرىخى، چاكاندا قاتارلىقلار بار، بايقالغان قېزىلما بايلىقلاردىن ئالتۇن، كۆمۈر، تۇز، زىئولىت، كۋارتس تاش، مىس، ھاك تېشى، شور قاتارلىقلار بار.   مورى قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى℃ 5.0، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى℃ 36.9، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى -℃ 31.8، يىللىق ئوتتۇرىچە كۈن چۈشۈش ۋاقتى 3080.6 سائەت،℃ 10 يىغىندا تېمپېراتۇرىسى℃ 2526.5، قىروسىز مەزگىلى 143 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 292.6 مىللېمىتر، سۇنىڭ يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2181.4  مىللىمېتىر.   بۇ ناھىيە يېرىم دېھقانچىلىق، يېرىم چارۋىچىلىق ناھىيىسى. ھازىر بار تېرىلغۇ يېرى 31 مىڭ گېكتار، ( 470 مىڭ مو)، ئورمان 97 مىڭ 700 گېكتار (1 مىليون 465 مىڭ 500 مو)، يەنە دېھقانچىلىق قىلغىلى بولىدىغان 31 مىڭ 300 گېكتار بوز يەر (470 مىڭ  مو)، ئورمان قىلغىلى بولىدىغان 43 مىڭ 500 گېكتار بوز يەر (650 مىڭ مو) بار، يايلاق 1 مىليون 485 مىڭ گېكتار (21 مىليون  127 مىڭ 500 مو). چارۋىلاردىن قوي، ئۆچكە، كالا، ئات، تۆگە، چوشقا قاتارلىقلار بار. ئالاھىدە مەھسۇلاتلىرىدىن قوي يۇڭى، تېرە، تىۋىت، تۆگە يۇڭى قاتارلىقلار بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، پۇرچاق، كۆممىقوناق، مايلىقدان، كۆكتات قاتارلىقلار بار. ئالاھىدە مەھسۇلاتلىرىدىن تەڭرىتاغ ئاق پۇرچىقى، ياڭيۇ قاتارلىقلار بار. سانائەتتە چارۋا مەھسۇتلىرى ۋە تەڭرىتاغ ئاق پۇرچىقى خام ئەشيا قىلىنىدىغان پىششىقلاپ ئىشلەش سانائىتى ئاساس قىلىنىدۇ.   مورى قازاق ئاپتونوم ناھىيىسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى تەدىرىجىي ياخشىلانماقتا. 303 ئۆلكە يولى ناھىيە چېگرىسىدىن ئۆتىدۇ. ناھىيە، يېزا تاشيولى تەرەپ - تەرەپكە تۇتىشىدۇ. ئوپتىكىلىق خەۋەرلىشىش ئىشقا كىرىشتۈرۈلدى. پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەت بىلەن تورلاشتۇرۇلدى.   
== مەمۇرىي رايون ==
*[[مورى بازىرى]]
*[[دۇڭچېڭ بازىرى]]
*[[شىجىر بازىرى]]
*[[شىنخۇ بازىرى]]
*[[ئاقتېرەك يېزىسى]]
*[[قالقانتاغ يېزىسى]]
*[[چورىن يېزىسى]]
*[[چوڭيارتاش يېزىسى]]
*[[ئېگىنبۇلاق يېزىسى]]
*[[دانەنگۇ ئۆزبېك يېزىسى]]

== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
مەدەنىيەت يادىكارلىقىرىدىن سىداۋگو ئىپتىدائىي كەنت خارابىسى ۋە تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى بېشبالىق قۇرۇل شەھىرى، قەدىمكى ھەربىي ئاخبارات يەتكۈزىدىغان تۇرا، بوستان قىيا تاش رەسىملىرى توپى قاتارلىقلار بار. مەنزىرىلىك جايلىرىدىن ئىپتىدائىي توغراقلىق، تاشقا ئايلانغان ياغاچ توپى، مىڭشاشەن قاتارلىقلار بار.
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>c970l1nh6qoj43dsu4d24387dhl0640</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جىمىسار ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5416</id>
    <revision>
      <id>175986</id>
      <parentid>171484</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11066" sha1="jxme4mquc6qyvlarxsfj88ufj66bux8" xml:space="preserve">
[[File:Location of Jimsar within Xinjiang (China).png|left|thumb|350px|جىمىسار ناھىيىسى]]
'''جىمىسار ناھىيىسى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. جىمىسارنىڭ يەر مايدانى 8،149 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 130،000.

== تارىخ ==
جىمىسار خەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئارقا قانقىلىغا تەۋە ئىدى. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە بېشبالىقنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. كېيىنكى چاغلاردا بېشبالىق ئۇلۇغ قورۇقچى بەگ مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئىدىقۇت دۆلىتىگە تەۋە بولغان. يۇەن سۇلالىسى دەۋرىدە بېشبالىق ئايغاقچى مەھكىمىسىگە تەۋە بولغان. چيەنلوڭنىڭ 24 - يىلى (9175) ياردەمچى ئامبال مەھكىمىسى قويۇلغان. نامى جىمىسارغا ئۆزگەرتىلىپ فۇكاڭ ناھىيىسىگە قارىغان. گۇاڭشۈنىڭ 28 - يىلى (1902) قۇيۇەن ناھىيىسى قۇرۇلغان. مىنگو يىللىرى ئۈرۈمچى ۋىلايىتىگە قارىغان. 1954 - يىلى جىمىسار ناھىيىسىگە ئۆزگەرتىلىپ، ئۈرۈچى ۋىلايىتىگگ قارىغان. 1958 - يىلى سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ باشقۇرۇشىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەن.
==جۇغراپىيە==
جىمىسار ناھىيىسى تەڭرىتاغ تىزملىرىنىڭ شەرقىي بۆلەك، شىمالىي ئېتىكىگە، جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا جايلاشقان. شەرقتە گۇچۇڭ ناھىيىسى بىلەن، غەربتە فۇكاڭ شەھىرى، جەنۇبتا تۇرپان شەھىرى، ئۈرۈمچى ناھىيىسى بىلەن، شىمالدا كۆكتوقاي ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى 60 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى 214 كىومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 9756 كۋادرات كىلومېتىر، تەۋەسىدە ئۈچ بازار، 6 يېزا، 45 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 6 - شىسىنىڭ 2 تۇەن - مەيدانى بار. ناھىيە بازىرى ئۈرۈمچىگە 165 كىلومېتىر كېلىدۇ. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 128 مىڭ 500، بۇنىڭ ئىچىدە خۇيزۇلار 13.36%، خەنزۇلار% 72.21 ئۇيغۇرلار % 4.81 باشقا مىللەتلەر % 9.62 نى ئىگەللەيدۇ.     يەر شەكلى: شىمالىي ئېگىز جەنۇبىي پەس. بۇنىڭ ئىچىدە تاغلىق 15.5%، تۈزلەڭلىك% 16.4، قۇملۇق% 68.1 ن ئىگىلەيدۇ. شەرقىي، غەربىي دالوڭكو دەرياسى، ئەرگۇڭ دەرياسى، بەيياڭخې دەرياسى قاتارلىق دەريالار بار، يىللىق سۇ مىقدارى  346 مىليون كۇب مېتىر. يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى  149  مىليون كۇب مېتىر. ياۋا ھايۋانات بايلىقىدىن ياۋا ئات (سۈنئىي ئۇسۇلدا بېقىلىدۇ)، يىلپىز، قۇڭۇر ئېيىق، ياۋا ئېشەك، ئاق بۇغۇز بۆكەن، ياۋا توڭگوز، قىزىل لاچىن، ئۇلاي قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقلىرىدىن شەمشاد، بال قارىغاي، قېيىن، قامچا ئوت، سوغىگۈل، ئالىقات، قار لەيلىسى، قان تېپەر، چاكاندا قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقلاردىن كۆمۈر، ئالتۇن، نېفىت، تەبىئىي گاز، تۆمۈر، زېئولىت، ھاك تېشى، كۋارتس تاش، مەرۋايىت تاش، ئاق سېغىز توپىسى، توپىلىك سېغىز توپىسى قاتارلىقلار بار.   جىمىسار ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرسى℃ 6.5، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى ℃40.8، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  -℃ 36.6، يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن  60.8 كۈن ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى℃ 30 تىن يۇقىرى بولىدۇ. يىللىق دەرىجە كۈن چۈشۈش ۋاقتى 2988.2 سائەت،℃ 10 يىغىندا تېمېپراتۇرىسى 3420.2، قىروسىز مەزگىلى 171 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 168.2 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2309.7  مىللىمېتىر.   جىمىسار ناھىيىسى دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر بار تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 32 مىڭ 800 گېكتار (492 مىڭ مو)، ئورمان 35 مىڭ 800 گېكتار (537 مىڭ مو)، يايلاق 685 مىڭ 300 گېكتار (12 مىليون 795 مىڭ مو) يەنە ئورمان قىلغىلى بولىدىغان 60 مىڭ 700 گېكتار بوز يەر (910 مىڭ مو) بار، يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، مايلىقدان، پۇرچاق تۈرلىدى، زاراڭزا، سامساق، بۆلجۈرگەن، قىزلچا، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. بۇنىڭ ئىچىدە ئاق پوستلىق سامساق، زاراڭزا، بۆلدۈرگەن شۇ جاينىڭ ئالاھىدە مەھسۇلاتى. چارۋىلاردىن قوي، كالا، چوشقا قاتارلىقلار بار. سانائەت تۈرلىدىن ئېلېكتر قۇۋۋىتى، كۆمۈر، يېزا ئىگىلىك ماشىنلىرىنى رېمونت قىلىش، ياغاچ ماتېرىياللىرى، ھااق، ئاشلىق، ماي ۋە يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.   جىمىسار ناھىيىسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. 303 ئۆلكە تاشيولى بۇ ناھىيىنى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتىدۇ، ناھىيە، يېزا يولى تەرەپ - تەرەپكە تۇتاشقان. پروگراممىلىق تېلفون سىغىمچانلىقى 8300 گە يەتتى ھەمدە سىمسىز چاقىرىش ۋە خەلقئارا فوتو تېلېگىرامما يولغا قويۇلدى.   مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن تاڭ دەۋرىدىكى بەش بالىق قورۇقچى بەگ مەھكىمىسىنىڭ خارابىسى، بەش بالىق ئۇيغۇر مەسچىتى خارابىسى، مىڭ ئۆي قاتارلىقلار بار. مەنزىرىلىك جايلىرىدىن ۋۇسەيۋەن دىنازاۋۇر جىلغىسى،  كۆيۈكتاغ، پۇشى ياۋا ئات بېقىش - كۆپەيتىش مەركىزى قاتارلىقلار بار.℃ 10 يىغىندا تېمېپراتۇرىسى 3420.2، قىروسىز مەزگىلى 171 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 168.2 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2309.7  مىللىمېتىر.   جىمىسار ناھىيىسى دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر بار تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 32 مىڭ 800 گېكتار (492 مىڭ مو)، ئورمان 35 مىڭ 800 گېكتار (537 مىڭ مو)، يايلاق 685 مىڭ 300 گېكتار (12 مىليون 795 مىڭ مو) يەنە ئورمان قىلغىلى بولىدىغان 60 مىڭ 700 گېكتار بوز يەر (910 مىڭ مو) بار، يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، مايلىقدان، پۇرچاق تۈرلىدى، زاراڭزا، سامساق، بۆلجۈرگەن، قىزلچا، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. بۇنىڭ ئىچىدە ئاق پوستلىق سامساق، زاراڭزا، بۆلدۈرگەن شۇ جاينىڭ ئالاھىدە مەھسۇلاتى. چارۋىلاردىن قوي، كالا، چوشقا قاتارلىقلار بار. سانائەت تۈرلىدىن ئېلېكتر قۇۋۋىتى، كۆمۈر، يېزا ئىگىلىك ماشىنلىرىنى رېمونت قىلىش، ياغاچ ماتېرىياللىرى، ھااق، ئاشلىق، ماي ۋە يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.   جىمىسار ناھىيىسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. 303 ئۆلكە تاشيولى بۇ ناھىيىنى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتىدۇ، ناھىيە، يېزا يولى تەرەپ - تەرەپكە تۇتاشقان. پروگراممىلىق تېلفون سىغىمچانلىقى 8300 گە يەتتى ھەمدە سىمسىز چاقىرىش ۋە خەلقئارا فوتو تېلېگىرامما يولغا قويۇلدى.   
== مەمۇرىي رايون ==
*[[جىمىسار بازىرى]]
*[[ئەرگۇڭ بازىرى]]
*[[بېيتىڭ بازىرى]]
*[[چۇەنزىگەي بازىرى]]
*[[دايۇ بازىرى]]
*[[سەنتەي بازىرى]]
*[[چىڭياڭخۇ يېزىسى]]
*[[شىندى يېزىسى]]
*[[لاۋتەي يېزىسى]]
*[[قىزىلبايراق دېھقانچىلىق مەيدانى]]

== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن تاڭ دەۋرىدىكى بەش بالىق قورۇقچى بەگ مەھكىمىسىنىڭ خارابىسى، بەش بالىق ئۇيغۇر مەسچىتى خارابىسى، مىڭ ئۆي قاتارلىقلار بار. مەنزىرىلىك جايلىرىدىن ۋۇسەيۋەن دىنازاۋۇر جىلغىسى،  كۆيۈكتاغ، پۇشى ياۋا ئات بېقىش - كۆپەيتىش مەركىزى قاتارلىقلار بار.
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>jxme4mquc6qyvlarxsfj88ufj66bux8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قۇتۇبى ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5418</id>
    <revision>
      <id>175985</id>
      <parentid>171485</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8025" sha1="srhni02vry9oueggcnka49wa6lo1mli" xml:space="preserve">
[[File:Location of Hutubi within Xinjiang (China).png|left|thumb|350px|قۇتۇبى ناھىيىسى]]
'''قۇتۇبى ناھىيىسى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. قۇتۇبىنىڭ يەر مايدانى 9،476 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 210،000.

== تارىخ ==
قۇتۇبى خەن سۇلالىسى دەۋرىدە شەرقىي قىما، ئوتتەنزىل، جىگونىڭ يېرى ئىدى. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە بېشبالىق قورۇقچىبەگ مەھكىمىسىگە قارىغان. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئۇيغۇرلارغا قارىغان. چىڭ سۇلالىسى چەنلوڭنىڭ 29 - يىلى (1764) سەييارە ئامبال مەھكىمىسى قۇرۇلۇپ ئۈرۈمچى ۋىلايىتىگە قارىغان. گۇۋاڭشۇنىڭ 29 - يىلى (1903 - يىلى) دىن تارتىپ ياردەمچى ئامبال مەھكىمىسىگە ئۆزگەرتىلگەن. مىنگونىڭ 7 - يىلى (1918 - يىلى) قۇتۇبى ناھىيىسى قۇرۇلغان. مىنگونىڭ 36 - يىلى (1947 - يىلى) ناھىيە نامى جىڭخۇاغا ئۆزگەرتىلگەن، 1954 - يىلى يەنە قۇتۇبىغا ئۆزگەرتىلىپ، ئۈرۈمچى ۋىلايىتىگە قارىغان. 1958 - يىلى سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ باشقۇرۇشىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەن.
==جۇغراپىيە==
قۇتۇبى ناھىيىسى تەڭرىتاغنىڭ ئوتتۇرا قىسىم شىمالىي ئېتىكىگە، جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىغا جايلاشقان. شەرقتە سانجى شەھىرى، غەربتە ماناس ناھىيىسى، جەنۇبتا خوشۇت ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمالدا قوبۇقسار موڭغۇل ئاپتونوم ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 52 كىلومېتىر،  جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 258 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 8743.5 كۋادرات كىلومېتىر، تەۋەسىدە 4 بازار،  3 يېزا، 40 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. يەنە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 6  - شىسىنىڭ 4 تۇۋەن - مەيدانى، چارۋىچىلىق نازارىتىنىڭ نەسىللىك كالا فېرمىسى، شىنجاڭ غەربىي رايونىنىڭ خۇڭفۇ دېھقانچىلىق مەيدانى بار. ناھىيە بازىرى بىلەن ئۈرۈمچىنىڭ ئارىلىقى 76 كىلومېتىر كېلىدۇ. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 187 مىڭ 500، بۇنىڭ ئىچىدە خەنزۇلار  7.15% نى، خەنزۇلار %76.66 نى، ئۇيغۇرلار %3.34 نى، قازاقلار  12.12% نى، باشقا مىللەتلەر  % 0.73  ئىگىلەيدۇ.     

يەر شەكلى: جەنۇبىي ئېگىز، شىمالى پەس، جەنۇبىي قىسمى تاغلىق، ئوتتۇرا قىسمى تىنما تۈزلەڭلىك، شىمالىي قىسمى قۇملۇق. تاغلىق  %31.6  نى، تۈزلەڭلىك  %43.2  نى، قۇملۇق 25.2% نى ئىگىلەيدۇ. دەريالاردىن قۇتۇبى دەرياسى، چۆرگۈ دەرياسى بار، يەر ئۈستى سۇ بايلىقى 390 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىكتىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 262 مىليون كۇب مېتىر. ياۋا ھايۋانات بايلىقىدىن يىلىپىز، تاغ ئۆچكىسى، قارا تايغان بۇغا، قوڭۇر ئېيىق، ياۋا توڭگۇز، ئۇلار، تاغ كەكلىكى، ئاققۇ، ياۋا غاز، مۈشۈك ياپىلاق قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقلىرىدىن شامشات، قارىياغاچ، جىگدە، سوغىگۈل، قارلەيلىسى، ئالغات، قان تېپەر، مەرزەنجۇش، چۈچۈك بۇيا، ئاق چوغلۇق، زاراڭزا، كەۋرەك قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقلىرىدىن كۆمۈر، نېفىت، ئالتۇن، قاشتېشى، خرۇستال، ھاك تېشى، تۆمۈر، ئاليومىن قاتارلىقلار بار.   قۇتۇبى ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  ℃6.7، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى ℃41.7، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 38.8  ℃، يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 73.5 كۈن ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 30℃ تىن يۇقىرى بولىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە كۈن چۈشۈش ۋاقتى 3089.9  ℃ سائەت، ℃10 يىغىندا تېمپېراتۇرىسى ℃3561.3، قىروسىز مەزگىل 173 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى ℃164.5 مىللىمېتىر، يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى. 22341.2 مىللىمېتىر.   قۇتۇبى دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلغان، دېھقانچىلىق بىلەن چارۋىچىلىقنى ئۆزئارا بىرلەشتۈرۈلگەن ناھىيە. ھازىر بار تېرىلغۇ يېرى 36 مىڭ 700 گېكتار (550 مىڭ مو)، ئورمان 34 مىڭ 500 گېكتار (523 مىڭ مو)، يايلاق 730 مىڭ 900 گېكتار (15 مىليون 585 مىڭ مو)، يەنە دېھقانچىلىق قىلغىلى بولىدىغان 57 مىڭ گېكتار بوز يەر (855 مىڭ مو)، يەە دېھقانچىلىق قىلغىلى بولىدىغان 36 مىڭ 900 گېكتار بوز يەر (553 مىڭ 500 مو) بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، ئاققۇناق، سۆك، تېرىق، پۇرچاق، ئات، چوشقا، قوي ئاساس قىلىنىدۇ. سانائەت تۈرلىرىدىن پاختا توقۇمچىلىق، ھاراقچىلىق، كۆن - خۇرۇم، ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.   قۇتۇبىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخىشلانماقتا. لەنجۇ - شىنجاڭ تۆمۈر يولىنىڭ غەربىي بۆلىكى ۋە 312 - دۆلەت يولى، 201 - ئۆلكە يولى، قۇتۇبى - فاڭساۋخۇ تاشيولى ناھىيە چېگرىسىنى كېسىپ ئۆتىدۇ. نۇر كابىل ئارقىلىق خەۋەرلىشىش، پروگراممىلىق تېلېفون، سىمسىز چاقىرىش ۋە خەلقئارا فوتوتېلېگراف ئېچىلدى.   
== مەمۇرىي رايون ==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
مەدەنىي يادىكارلىقلىرىدىن كاڭجىيا شىمىنزى قىيا تاش رەسىملىرى، ۋۇگۇڭتەي تۇراسى، جۆلبۆرخۇ تاش ئادىمى قاتارلىقلار بار. مەنزىرىلىك جايلىرىدىن لاۋباۋەن، شۋۇ شەنجۇاڭ قاتارلىقلار بار.
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>srhni02vry9oueggcnka49wa6lo1mli</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جىڭ ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5420</id>
    <revision>
      <id>175981</id>
      <parentid>171489</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8287" sha1="1um52ijqcs9pahbbab894fh2837agae" xml:space="preserve">
[[File:Location of Jinghe within Xinjiang (China).png|left|thumb|350px|جىڭ ناھىيىسى]]
'''جىڭ ناھىيىسى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. جىڭنىڭ يەر مايدانى 11،181 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 120،000.

== تارىخ ==
جىڭ ناھىيىسىنىڭ نامى ناھىيىنى كېسىپ ئۆتىدىغان جىڭ دەرياسىنىڭ نامى بىلەن ئاتالغان. غەربىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدە غەربىي يۇرت قورۇقچىبەگ مەھكمىسىگە قاراشلىق ئۇيسۇن دۆلىتىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئىككى ئۈگۈز تۇتۇق مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۇيرات قەبىلىسىگە قارىغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلۇڭ  24 - يىلى (1759 - يىلى) جىڭ دەرياسىنىڭ شەرقىي قىرغىقىدا &lt;ئەنقۇ&gt; قەلئەسى سېلىنغان ۋە جېڭدى دوتەي مەھكىمىسنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. چيەنلۇڭ  48 - يىلى (1783 - يىلى) ئەنقۇ قەلئەسىنىڭ ئىككى چاقىرىم شەرقىگە يەنە يېڭى قەلئە سېلىنغان ۋە ئۈرۈمچى باش بوغىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ  14 - يىلى (1888 - يىل) جىڭ بىۋاسىتە قاراشلق ئەمىنىيە نازارىتى تەسىس قىلىنىپ، جېڭدى دوتەي مەھكىمىسىگە قارىغان. گۇاڭشۈ  28 - يىلى (1902 - يىلى) ئىلى - تارباغاتاي دوتەي مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگونىڭ  2 - يىلى ( 1913 - يىلى) بىۋاسىتە قاراشلىق نازارەت ئۆزگەرتىلىپ جىڭ ناھىيىسى تەسىس قىلىنغان. ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ ئىلى دوتەي مەھكىمىسى ئىلى ۋالىي مەھكىمىسىگە قارىغان. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن ئىلى ۋالىي مەھكىمىسىگە قارىغان.  1954 - يىلى بورتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا ئايرىپ بېرىلگەن.
==جۇغراپىيە==
جىڭ ناھىيىسى تەڭرى تېغىنىڭ تارمىقى بولغان بولجىنۇر تېغىنىڭ شىمالىيى ئېتىكىگە، جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ غەربىي چېتىگە جايلاشقان. شەرقتىن شىخۇ شەھىرى، غەربتىن  بۆرتالا شەھىرى، جەنۇبتىن غۇلجا، نىلقا ناھىيىسى، شىمالدا تولى ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 166 كىلومېتىر؛ جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 134 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى  11 مىڭ  300 كۋادرات كىلومېتىر. بۇ ناھىيىگە بىر رايون، ئىككى بازار، ئۈچ يېزا،  54 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى  423 كىلومېتىر.  1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى  113  مىڭ 100، بۇنىڭ ئىچىدە موڭغۇللار  3.98% نى، ئۇيغۇرلار  12.20% نى، خەنزۇلار  69.50% نى، باشقا مىللەتلەر  14.32% نى تەشكىل قىلىدۇ.     

يەر تۈزۈلۈشى: جەنۇبىي ئېگىز، شىمالىي پەس ھالەتتە بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە تاغ يېرى  41% نى، تۈزلەڭلىك  50%  نى، (بۇنىڭ ئىچىدە شىنجاڭ بويىچە ئىككىنچى چوڭ تۇزلۇق كۆل - ئىبنۇر كۆلى بار بولۇپ، كۆلىمى 500 كۋادات كىلومېتىر كېلىدۇ) سۇ يۈزى 9% نى ئىگىلەيدۇ. جىڭ دەرياسى، داخىيەنزى دەرياسى، ئاچال دەرياسى، تودۇگ دەرياسى قاتارلىق دەرياسى بار. يەر يۈزى سۇ بايلىقى  852 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى  317 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئارقار، قاراتايغان بۇغا، ئاق بۇغۇز بۆكەن،  ئۇلار، سۈلەيسۈن، توڭگۇز قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن توشقان زەدىكى، چۈچۈكبۇيا، سوغىگۈل، قان تېپەر، بۇۋانە، ئەڭلىك ئوت، داڭگۈي قاتارلىقلار بار. ھازىرغىچە بايقالغان قېزىلما بايلىقلاردىن تۇز، گىلائۇبېر تۇزى، مولىبدېن، فوسفور قاتارلىقلار بار.   جىڭ ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېپېراتۇرىسى  7.3℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  41.3℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 36.4℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  2691.9 سائەت.  10℃  يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 3582.5℃، قىروسىز مەزگىلى  173 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  91.4  مىللىمېتىر، سۇنىڭ ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1624.9 مىللىمېتىر.   بۇ ناھىيە دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 21 مىڭ  400 گېكتار ( 321  مىڭ 300 مو)، ئورمان كۆلىمى  108 مىڭ  700 گېكتار  (بىر مىليون 630 مىڭ مو) ئوتلاق  716 مىڭ  700 گېكتار ( 10 مىليون  750 مىڭ مو) كېلىدۇ. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، شال، كۆممىقوناق، كېۋەز، مايلىقدان ئالقات، ھەرخىل پۇرچاق ۋە قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە قاتارلىقلار بار. چارۋىسىدىن قوي، كالا، ئات، چوشقا، قېچىر، تۆگە اتارلىقلار بار. سانائىتىدىن خىمىيە سانائىتى، توقۇمچىلىق، تۇزچىلىق، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.   جىڭ ناھىيسىنىڭ  ئۇل مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز مۇكەممەللەشمەكتە. دۆلەت تاشيولى  312 - لىنىيىسى ناھىيىنى  كېسىپ ئۆتىدۇ. يولۇچىلار توشۇش مەركىزى، جىڭ ۋوگزالى تىجارەتكە كىرىشتى. ناھىيە، يېزىلارنىڭ يوللىرى ھەممە تەرەپكە تۇتىشىدۇ.  نۇر كابىل ئارقىلىق يەتكۈزۈش، پروگراممىلىق تېلېفون قاتارلىق ئىلغار خەۋەرلىشىش ۋاسىتىلىرى ئىشلىتىلىشكە باشلىدى.   
== مەمۇرىي رايون ==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن ئەنفۇ قەلئەسى خارابىسى، ئۇيسۇن قەبرىستانلىقى قاتارلىقلار بار.
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:بورتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>1um52ijqcs9pahbbab894fh2837agae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئارىشاڭ ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5422</id>
    <revision>
      <id>175982</id>
      <parentid>171488</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8068" sha1="jfazfqidp2zdxqu2hizz7kegcrrha7c" xml:space="preserve">
[[ھۆججەت:Location of Wenquan within Xinjiang (China).png|left|thumb|350px|ئارىشاڭ ناھىيىسى]]
'''ئارىشاڭ ناھىيىسى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. ئارىشاڭنىڭ يەر مايدانى 5،900 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 70،000.

== تارىخ ==
ئارشاڭ ناھىيىسى تەۋەسىدە ئارشاڭ بولغانلىقىدىن ئارشاڭ دەپ ئاتالغان. خەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئۇسۇنلارنىڭ يېرى بولغان. سۈي، تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە تۈركلەرگە قارىغان. چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئىلى سالغۇتىغا قاراشلىق چاغار موڭغۇل لەشكىرى سول قاناتنىڭ بوز يەر ئۆزلەشتۈرىدىغان يېرى بولغان. مىنگونىڭ 27 - يىلى (1938 - يىلى) ئارشاڭ باشقۇرۇش ئىدارىسى تەسىس قىلىنىپ، ئىلى مەمۇرىي رايونىغا قارىغان، مىنگونىڭ 31 - يىلى (1942 - يىلى) دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈپ ناھىيە تەسىس قىلىنغان. 1954 - يىلى ئىلى ۋالىي مەھكىمىسىدىن بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا ئايرىپ بېرىلگەن.
== جۇغراپىيە ==
ئارشاڭ ناھىيىسى غار ئويمانلىق غەربىي چېتىگە، بۆرتالا دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىنىغا جالاشقان. شەرقتىن بورتالا شەھىرى بىلەن جەنۇبتىن قورغاس ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب ۋە شىمال تەرەپتىن قازاقىستان بىلەن چېرگىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 275 كىلومېتىر). شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 139.4 كىلومېتىر، شىمالدىن جەنۇبقىچە بولغان كەڭلىكى 64.8 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 5663.7 كۋادرات كىلومېتىر. بۇ ناھىيىگە 2 بازار، 4 يېزا، 46 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. تەۋەسىدە ئىلشەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 5 - شىسىنىڭ 2 تۇەن - مەيدانى ۋە ئاپتونوم رايونغا بىۋاسىتە قارايدىغان بىر ئورمانچىلىق مەيدانى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن ئارىلىقى 613 كىلومېتىر. 1995 يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 72 مىڭ 800، بۇنىڭ ئىچىدە موڭغۇللار 14.76% نى، خەنزۇلار 61.81% نى، باشقا مىللەتلەر 23.43% نى تەشكىل قىلىدۇ. 

ناھىيىنىڭ جەنۇبىي، غەربىي، شىمالىنى تاغ قورشاپ تۇرىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە تاغ يېرى ۋە ئېدىرلىق 70.5% نى، تۈزلەڭلىك 25.6% نى، سۇ يۈزى 3.9% نى ئىگىلەيدۇ. بورتا دەرياسى ناھىيىدىكى بىردىنبىر دەريا ھېسابلىنىدۇ، يەر يۈزىدىكى سۇ بايلىقى مىقدارى 928 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك راونلارنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 340 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن يىلپىز، قارا تايغان بۇغا، قوڭۇر ئېيىق، ئارقار، تاغ ئۆچكىسى، ئاق بوغۇز بۆكەن، ئۇلار، شىنجاڭ شىمال سۈلەيسۈنى قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن سوغىگۈ، چاكاندا، چوڭ يوپۇرماقلىق جىنتىيانا، ئەڭلىك ئوت، قان تېپەر، قار لەيلىسى قاتارلىقلار بار. ھازىرغىچە بايقالغان قېزىلما بايلىقلاردىن تۆمۈر، ، مىس، ئاليومىن، سىنك، قەلەي، نىئوبىې، تانتال، لىتې، چرىمتال قاتارلىقلار بار. ئارشاڭ ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ يېرىم قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇراىسى 3.7℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 32.2℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 35.9℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2869.2℃ سائەت. 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 2395.4℃، قىروسىز مەزگىلى 138 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 201.6 مىللىمېتىر، سۇنىڭ ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1558.1 مىللىمېتىر. يىللىق ئوتتۇرىچە ئۈنۈملۈك شامال ئېنېرگىيىسى ھەر كۋادرات مېتىر يەرنىڭ 360 كىلوۋات سائەت. ئارشاڭ ناھىيىسى چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىپ، چارۋىچىلىق بىلەن دېھقانچىلىقنى بىرلەشتۈرگەن ناھىيە. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 18 مىڭ 700 گېكتار ( 281 مىڭ مو)، ئورمان كۆلىمى 60 مىڭ 200 گېكتار (903 مىڭ مو)، ئوتلاق كۆلىمى 412 مىڭ 800 گېكتار (6 مىليون 192 مىڭ مو)، يەنە دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان 17 مىڭ 200 گېكتار (258 مىڭ مو) قاقاس يېرى بار، چارۋىچىلىقتا قوي ئاساس قىلىنىدۇ. كالا، ئات، ئۆچكە بەلگىلىك سالماقنى ئىگىلەيدۇ. چارۋا مەھسۇلاتلىرىدىن قوي يۇڭى، تىۋىت، تۆگە يۇڭى قاتارلىقلار بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىردىن بۇغداي، مايلىقدان، قىزىلچا، كۆممىقوناق قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن ئاشلىق، ماي، يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى قاتارلىقلار بار. 
== مەمۇرىي رايون ==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
ئارشاڭ ناھىيىسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى پەيدىنپەي مۇكەممەللەشمەكتە. بۆرتالا دەرياسىنىڭ جەنۇبىي شىمالى قىرغىقىدىكى ئىككى ئاسفالىت يول خارابۇخ بازىرىدا تۇتىشىدۇ. ناھىيىدىن بۆرتالا شەھىرىگە بارىدىغان تاشيول بارلىق يېزا، بازارلارغا تۇتىشىدۇ. ھازىر 0030 پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەت بىلەن تورلاشتۇرۇلدى.
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ۋە مەنزىرىلىك مەشھۇر جايلاردىن يىتپېرخە قەدىمكى شەھىرى، ئىكسۇم بۇتخانىسى، قەدىمكى تاش سىزما، تاش ئويما، تاش ئادەم، قەدىمكى قەبرىلەر شۇنىڭدەك بۆگدۆر ئارشىڭى، ئوتوگىسەر ئارشىڭى، ئارشات ئارشىڭى قاتارلىقلار بار. بۆگدۆر ئارشىڭى مەشھۇر داۋالىنىش ئورنى.
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:بورتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>jfazfqidp2zdxqu2hizz7kegcrrha7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بورتالا شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5424</id>
    <revision>
      <id>175983</id>
      <parentid>171487</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2553" sha1="sri4ioy25q359f0cvnirpxwg5jw9izs" xml:space="preserve">[[Image:Bole_railway_station_603.jpg|left|240px|thumbnail|بۆرتالا پويىز ئىستانسىسى]]
بۆرتالا شەھىرى [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. بۆرتالانىڭ يەر مايدانى 7،517 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2003-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 403،700.

== تارىخ ==
==جۇغراپىيە==
== مەمۇرىي رايون ==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي، بۇنىڭ ئىچىدە موڭغۇللار 6.25% نى، ئۇيغۇرلار 10.58% نى، خەنزۇلار 64.39% نى، باشقا مىللەتلەر 18.78% نى تەشكىل قىلىدۇ.

== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
== مائارىپ ==
==قارالسۇن==
*رېھىمجان-热合江-
-2004-يىلى بۆرتالا شەھەرلىك خەلق سوت مەھكىمىسى  رېھىمجاننى جاسۇسلۇق جىنايىتى بىلەن ئەيىپلەپ 13 يىللىق قاماق جازاسى بەرگەن.&lt;ref&gt;[https://www.rfa.org/mandarin/yataibaodao/shaoshuminzu/ql2-04092021073412.html رېھىمجان 17 يىللىق قاماق ۋە لاگېر ھاياتىدىن كېيىن ئائىلىسى بىلەن جەم بولدى&lt;!-- ئۇلانما --&gt;]&lt;/ref&gt;
*2017-يىلى 7-ئايدا جازا مۇددىتى توشۇپ چىققان بولسىمۇ [[ئارىشاڭ ناھىيىسى]] دىكى بىر لاگېرغا قامالغان.
*2021-يىلى فېۋرال ئېيىدىن باشلاپ رېھىمجان ئەپەندىمنىڭ قازاقىستاندىكى ئايالى پەرىدە خانىم ئىزچىل تۈردە خىتاي كونسۇلى ئالدىدا 60 كۈندەك نامايىش قىلىش نەتىجىسىدە 2021-يىلى 10-ئاپرىل خىتاينىڭ چېڭدۇ شەھىرىدىن ئۇچۇپ قازاقىستاننىڭ ئالمۇتا شەھىرىگە كەلگەن ۋە ئائىلە ئەزالىرى بىلەن جەم بولغان.

== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:بورتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>sri4ioy25q359f0cvnirpxwg5jw9izs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شىخەنزە شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5427</id>
    <revision>
      <id>175979</id>
      <parentid>171490</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1163" sha1="11ec81uixvzh0csmcy9s29gyq9s9380" xml:space="preserve">
[[File:Shihezi city 01.jpg|left|thumb|350px|]]
[[File:China Xinjiang Shihezi.svg|left|thumb|350px|]]
'''شىخەنزە شەھىرى石河子市''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. شىخەنزەنىڭ يەر مايدانى 7،529 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2004-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 553،000.

== تارىخ ==
==جۇغراپىيە==
== مەمۇرىي رايون ==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}


== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئاپتونوم رايونغا بىۋاستە قاراشلىق رايونلار]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>11ec81uixvzh0csmcy9s29gyq9s9380</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تۇمشۇق شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5430</id>
    <revision>
      <id>175973</id>
      <parentid>171499</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1120" sha1="43i2mdrtpbg2655cbhivlljpulqplsf" xml:space="preserve">[[File:China Xinjiang Tumxuk.svg|left|thumb|350px|تۇمشۇق شەھرى]]
'''تۇمشۇق شەھىرى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. تۇمشۇقنىڭ يەر مايدانى 1،927 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2004-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 110،000.

== تارىخ ==
==جۇغراپىيە==
== مەمۇرىي رايون ==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئاپتونوم رايونغا بىۋاستە قاراشلىق رايونلار]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>43i2mdrtpbg2655cbhivlljpulqplsf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ۋۇجياچۈ شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5433</id>
    <revision>
      <id>175980</id>
      <parentid>171491</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2833" sha1="d84loppmntlj1v9ywfjqsubl3m4ch6v" xml:space="preserve">[[File:China Xinjiang Wujiaqu.svg|left|thumb|350px|ۋۇجياچۈ شەھىرى]]
ۋۇجياچۈ شەھىرى [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. ۋۇجياچۈنىڭ يەر مايدانى 742 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2004-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 90،000. بۇ شەھەرنىڭ ئۇيغۇرچە نامى ئوتۇنكوزا. 

== تارىخ ==
==جۇغراپىيە==
== مەمۇرىي رايون ==
*  بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش يول كوچا باشقارمىسى(军垦路街道)
* خەلق يول كوچا باشقارمىسى (人民路街道)
* چىڭخۇ يول كوچا باشقارمىسى(青湖南路)
* سەيجياخۇ بازىرى (蔡家湖镇) (103-تۇەن مەيدانى)
* ۋۇتۇڭ بازىرى (梧桐镇) (102-تۇەن مەيدانى)
* 101-تۇەن مەيدانى

== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
{{bar box
|title= پىچان ناھىيىسىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[خەنزۇ مىللىتى|خەنزۇلار]]|red|96.3}}
{{bar percent|[[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇلار]]|gold|2.1}}
{{bar percent|[[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]]|yellow|0.5}}
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|0.1}}
{{bar percent|[[قازاق مىللىتى|قازاقلار]]|green|0.1}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|0.9}}}}

== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئاپتونوم رايونغا بىۋاستە قاراشلىق رايونلار]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>d84loppmntlj1v9ywfjqsubl3m4ch6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>غۇلجا شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5435</id>
    <revision>
      <id>175972</id>
      <parentid>171507</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:Yafesi|Yafesi]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>171082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11801" sha1="6ttc21y6a9cbabx6u3fxq5sfbmesmc8" xml:space="preserve">__FORCETOC__&lt;div style=&quot;direction:rtl; font-family: 'UKIJ Tuz', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:20px&quot;&gt;
{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''غۇلجا شەھىرى'''
'''伊宁市.'''Ghulja City
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Yining City within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]''' غۇلجا شەھىرى خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[شەھەر]] 
|-
|'''ئوبلاست'''
|[[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]][[قازاق]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]][[قازاقچە]]
|-
|'''كوچا باشقارمىسى سانى'''
|8 دانە 
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|2 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|7 دانە 
|-
|'''نوپۇس (2015-يىل)'''
|587,507 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-05-23 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 521 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6 ([[ئۈرۈمچى ۋاقتى]])
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|999 (0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新F  
|-
|}
'''غۇلجا شەھىرى''' ([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]: '''Ghulja Shehiri''')  [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]] تىگە قارايدۇ ۋە ئوبلاستنىڭ مەركىزى شەھىرى. غۇلجا شەھىرى [[غۇلجا ۋادىسى]] نىڭ غەربىي قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ ئۇيغۇر رايونى ئىچىدىكى ئەڭ مۇھىم سانائەت مەركىزى. غەربتە [[قورغاس شەھىرى]] ئارقىلىق ئوتتۇرا ئاسىيادىكى [[قازاقىستان]] بىلەن چېگرىداش.
==مەمۇرىي رايون==
غۇلجا شەھىرى قارمىقىدا 8 دانە[[كوچا باشقارمىسى]] بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سايبويى كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sayboyi&lt;br /&gt; Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sayboyi Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |萨依布依街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |57.7
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[دۆڭمەھەللە كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Döngmehelle&lt;br /&gt; Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Dongmehelle Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |墩买里街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |30
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئىلى دەرياسى يولى كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ili Deryasi Yoli&lt;br /&gt; Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ili River Avenue Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |伊犁河路街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |21.7
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قازانچى كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qazanchi&lt;br /&gt; Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qazanchi Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |喀赞其街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |28
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[دۆلەتباغ كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Döletbagh&lt;br /&gt; Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Doletbagh Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |都来提巴格街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |21.3
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چوڭ كۆۋرۈك كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Chong Köwrük&lt;br /&gt; Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Chong Kowruk Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |琼科瑞克街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |43.6
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ھەرەمباغ كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Herembagh&lt;br /&gt; Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Herembagh Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |艾兰木巴格街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |66.1
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئازادلىق يولى كوچا باشقارمىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Azatliq Yoli&lt;br /&gt; Kocha Bashqarmisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Azatliq Avenue Subdistrict
| style=&quot;text-align: center&quot; div |解放路街道
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |42
|-
|}
غۇلجا شەھىرى قارمىقىدا 2 دانە بازارلىق ۋە 7 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1200px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بايانداي بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bayanday Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bayanday Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |巴彦岱镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |31
| style=&quot;text-align: center&quot; div |262.36
|-

|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[پەنجىم بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Penjim Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Penjim Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |潘津镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |25.3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |105.5
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يېڭىيەر يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yéngiyer Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yengiyer Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |英也尔乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |100
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[خەنبىڭ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Xenbing Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Xenbing Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |汉宾乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18.7
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تاش كۆۋرۈك يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tash Kowruk Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tash Kowruk Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |塔什科瑞克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12.9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10.9
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قارادۆڭ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qaradöng Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qaradong Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |喀尔墩乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |26.7
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[توغراق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Toghraq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Toghraq Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |托格拉克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9.1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |26
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[كېپەكيۈزى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Képekyüzi Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kepekyuzi Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |克伯克于孜乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[دادامتۇ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Dadamtu Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Dadamtu Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |达达木图乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |25.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |57.5
|-
|}
'''ئىزاھات:'''
*2016-يىلى 4-ئاينىڭ 8-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى پەنجىم يېزىسى [[پەنجىم بازىرى]] قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ش ئۇ ئا ر  خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقنامىسى(پەنجىم بازىرى) &lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjmca.gov.cn/xzqhtzgg/29937.jhtml |access-date=2018-05-23 |archive-date=2017-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170921095117/http://www.xjmca.gov.cn/xzqhtzgg/29937.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
==يېزا ئىگىلىكى==
==يەر تۈزۈلۈشى== 
==ئىقتىسادى ==
==ئىقلىمى==
==ساياھەتچىلىكى==
==مائارىپى==
==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==

{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>6ttc21y6a9cbabx6u3fxq5sfbmesmc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>كۈيتۇن شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5437</id>
    <revision>
      <id>175977</id>
      <parentid>171509</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3689" sha1="df1ppegafm99rui5kxqt7ti3lye1tvz" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''كۈيتۇن شەھىرى'''
'''奎屯市.'''Kuytun City
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Kuitun within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]''' كۈيتۇن شەھىرىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[شەھەر]] 
|-
|'''ئوبلاست'''
|[[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]][[قازاق]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]][[قازاقچە]]
|-
|'''كوچا باشقارمىسى سانى'''
|5 دانە 
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|0 
|-
|'''يېزا سانى'''
|1 دانە 
|-
|'''نوپۇسى (2015-يىل)'''
|289,397 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-05-24 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 1,109.89 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6 ([[ئۈرۈمچى ۋاقتى]])
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|992 (0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新D  
|-
|}
'''كۈيتۇن شەھىرى''' ([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]: '''Küytun Shehiri''')  [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]] تىگە قارايدۇ. تەڭرىتاغ]] شىمالى ئېتىكىگە، [[جۇڭغار ئويمانلىقى]] نىڭ جەنۇبى قىسمىغا جايلاشقان، شەرقتە [[تارباغاتاي ۋىلايىتى]] نىڭ [[ساۋەن ناھىيىسى]] بىلەن چېگرىداش. غەربى بولسا تارباغاتاي ۋىلايىتىنىڭ [[شىخۇ شەھىرى]] بىلەن تۇتۇشۇپ تۇرىدۇ. جەنۇبىدا [[قاراماي شەھىرى]] نىڭ [[قاراماي رايونى]] بار.
==تارىخى==
كۈيتۇن سۆزى موڭغۇلچىدا سوغۇق مەنىسى بار.
==مەمۇرىي رايون==
2016-يىلى قورغاس شەھىرى قارمىقىدا 5 دانە[[كوچا باشقارمىسى]] ، 1 دانە [[يېزا]] بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
*كوچا باشقارمىسى: [[ئىتتىپاق يولى كوچا باشقارمىسى]]، [[بېيجىڭ يولى كوچا باشقارمىسى]]، [[غەربىي ئۈرۈمچى يولى كوچا باشقارمىسى]]، [[ۋوگزال كوچا باشقارمىسى]] قاتارلىقلار.
*يېزا-بازارلىق: 
==يېزا ئىگىلىكى==
==يەر تۈزۈلۈشى== 
==ئىقتىسادى ==
==ئىقلىمى==
==ساياھەتچىلىكى==
==مائارىپى==
==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>df1ppegafm99rui5kxqt7ti3lye1tvz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>غۇلجا ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5439</id>
    <revision>
      <id>175967</id>
      <parentid>171510</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18751" sha1="2ypnmql7cq8urkxo6j1p1x4vq42mt2c" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''غۇلجا ناھىيىسى'''
'''伊宁县.'''Ghulja County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Yining County within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]''' غۇلجا ناھىيىسى خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|- style=&quot;background: #D5E6F7; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:1px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;2&quot;&gt;'''ئومۇمىي ئەھۋال'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ئوبلاست'''
|[[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]][[قازاق]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]][[قازاقچە]]
|-
|'''كوچا باشقارمىسى سانى'''
|0 دانە 
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|6 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|12 دانە 
|-
|'''نوپۇس (2015-يىل)'''
|439,179 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-05-24 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 4,486.05 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|- style=&quot;background: #D5E6F7; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:1px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;2&quot;&gt;'''باشقىلار'''
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6 ([[ئۈرۈمچى ۋاقتى]])
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|999 (0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新F  
|-
|}
'''غۇلجا ناھىيىسى''' ([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]: '''Ghulja Nahiyisi''')  [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]] تىگە قارايدۇ. غۇلجا ناھىيىسى [[ئىلى دەرياسى]] ۋادىسىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان. شەرق تەرىپى [[نىلقا ناھىيىسى]] بىلەن، غەربىي تەرىپى [[غۇلجا شەھىرى]] ۋە [[قورغاس ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ، جەنۇبىي تەرىپى [[چاپچال شىبە ئاپتونوم ناھىيىسى]] ۋە [[توققۇزتارا ناھىيىسى]] بىلەن دەريا ئارقىلىق ئايرىلىپ تۇرىدۇ، شىمال تەرىپى [[جىڭ ناھىيىسى]] ۋە [[بورتالا شەھىرى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقىدىن غەربىگىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 116 كىلومېتىر، جەنۇبىدىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 95 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر كۆلىمى 4587 كۋادرات كىلومېتىر، ناھىيىگە 6 بازارلىق، 12 يېزا، 159 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيە مەركىزى بىلەن [[ئۈرۈمچى شەھىرى]]نىڭ ئارىلىقى 715 كىلومېتىر.
==مەمۇرىي رايون==
غۇلجا شەھىرى قارمىقىدا 6 دانە[[بازارلىق]] بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[جېلىليۈزى بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Jélilyüzi Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Jelilyuzi Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |吉里于孜镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |37.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |27.27
|- 
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[خۇدىياريۈزى بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Xudiyaryüzi Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Xudiyaryuzi Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |胡地亚于孜镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |55.97
|- 
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[دۆڭمازار بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Döngmazar Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Dongmazar Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |墩麻扎镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |27.5
|- 
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئارائۆستەڭ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Araösteng Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Araosteng Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿热吾斯塘镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |20
| style=&quot;text-align: center&quot; div |87.15
|- 
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يېڭىتام بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yéngitam Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yengitam Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |英塔木镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |24.7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |122
|- 
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بايتوقاي بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Baytoqay Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Baytoqay Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |巴依托海镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |141.34
|- 
|}
'''ئىزاھات:'''
*1. 2015-يىلى 7-ئاينىڭ 24-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى خۇدىياريۈزى يېزىسى [[خۇدىياريۈزى بازىرى]] قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ش ئۇ ئا ر  خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقنامىسى(خۇدىياريۈزى بازىرى) &lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjyl.gov.cn/info/1069/79671.htm |access-date=2018-05-24 |archive-date=2020-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918103827/http://www.xjyl.gov.cn/info/1069/79671.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
*2. 2016-يىلى 11-ئاينىڭ 20-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى ئارائۆستەڭ يېزىسى [[ئارائۆستەڭ بازىرى]] قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ش ئۇ ئا ر  خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقنامىسى(ئارائۆستەڭ بازىرى) &lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjmca.gov.cn/xzqhtzgg/31200.jhtml |access-date=2018-05-24 |archive-date=2017-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170921095219/http://www.xjmca.gov.cn/xzqhtzgg/31200.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
*3. 2014-يىلى 10-ئاينىڭ 21-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى يېڭىتام يېزىسى [[يېڭىتام بازىرى]] قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ش ئۇ ئا ر  خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقنامىسى(يېڭىتام بازىرى) &lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjmca.gov.cn/xzqhtzgg/27189.jhtml |access-date=2018-05-24 |archive-date=2017-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170921095043/http://www.xjmca.gov.cn/xzqhtzgg/27189.jhtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
*4. 2016-يىلى 1-ئاينىڭ 9-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى بايتوقاي يېزىسى [[بايتوقاي بازىرى]] قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ش ئۇ ئا ر  خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقنامىسى(بايتوقاي بازىرى) &lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xinjiang.gov.cn/2016/01/11/64790.html |access-date=2018-05-24 |archive-date=2019-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190811171707/http://www.xinjiang.gov.cn/2016/01/11/64790.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

غۇلجا ناھىيىسى قارمىقىدا 12 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1200px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تۇرپانيۈزى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Turpanyüzi Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Turpanyuzi Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |吐鲁番于孜乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |68.3
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قاراياغاچ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qarayaghach Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qarayaghach Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |喀拉亚尕奇乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11.7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |468.64
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[موللاتوختايۈزى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Mollatoxtayüzi Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Mollatoxtayuzi Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |莫洛托乎提于孜乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8.1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |25.5
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سادىقيۈزى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sadiqyüzi Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sadiqyuzi Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |萨地克于孜乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13.09
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۈچئون خۇيزۇ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Üchon Xuyzu Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Uchon Hui Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |愉群翁回族乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |46.7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |155.2
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چۇلۇقاي يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Chuluqay Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Chuluqay Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |曲鲁海乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10.4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |93.36
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئەۋلىيا يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ewliya Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ewliya Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿乌利亚乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15.4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |498.83
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئونيار يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Onyar Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Onyar Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |温亚尔乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |143.79
|- 
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[مازار يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Mazar Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Mazar Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |麻扎乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13.7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |197.17
|- 
|style=&quot;text-align:center|10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۇيغۇر ئۈچئون يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Uyghur Üchon Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Uyghur Uchon Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |维吾尔玉其温乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |731
|- 
|style=&quot;text-align:center|11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سامىيۈزى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Samyüzi Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Samyuzi Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |萨木于孜乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15.7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |126.5
|- 
|style=&quot;text-align:center|12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قاش يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qash Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qash Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |喀什乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |24.3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |365.32
|- 
|}

==يەر تۈزۈلۈشى==
يەر شەكلى شىمالىي ئېگىز، جەنۇبىي پەس بولۇپ، شىمالدىن غەربكە قاراپ پەسىيىپ بارىدۇ. تاغلىق چايلار 64.15% نى، ئېدىرلىق 11.9% نى، تۈزلەڭلىك 23.95% نى ئىگىلەيدۇ.  ناھىيە تەۋەسىدە قاش دەرياسى، بوربوسۇن دەرياسى، جىرغىلاڭ دەرياسى ۋە پىلىچى دەرياسى قاتارلىق دەريا - ئېقىنلار بولۇپ، يەر ئۈستى سۇ بايلىقى 470 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلىرىدىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 1 مىليارد 142 مىليون كۇب مېتىر. تاغ ئۆچكىسى، قارا تايغان بۇغا، ئاق بوغۇز بۆكەن، بۆرە، قىزىل تۈلكە، ياۋا چوشقا، سۇغۇر قاتارلىق ياۋايى ھايۋانات بايلىقلىرى ۋە ئۇششاق يوپۇرماقلىق ئاق موم، ھىڭ، سۇغىگۈل، قىرىق بوغۇم، چۈچۈك بۇيا، قانتېپەر قاتارلىق ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقلىرى بار. ھازىرغىچە بايقالغان كان مەھسۇلاتلىرى بايلىقلىرىدىن كۆمۈر، ئالتۇن، كۈمۈش، مىس، تۆمۈر، ھاك تېشى، كۋارتس، چىرىمتال، بارىت، گاۋلىڭ توپىسى، پار - پۇر قاچا ۋە ساپال بۇيۇملارنى ياساشقا ئىشلىتىلىدىغان توپ قاتارلىقلار بار. 
==يېزا ئىگىلىكى==
بۇ ناھىيە يېزا ئىگىلىك بىلەن چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر 67 مىڭ 600 گېكتار (1 مىليون 13 مىڭ 900 مو) تېرىلغۇ يەر، 31 مىڭ 600 گېكتار (474 مىڭ مو) ئورمانلىق، 322 مىڭ 300 گېكتار (4 مىليون 834 مىڭ مو) يايلاق بار. بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، زىغىر، قىچا، كۆك تاماكا، قىزىلچا، ئۇزۇن تالالىق زىغىر، پۇرچاق تىپىدىكى زىرائەتلەر قاتارلىق يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى بار. ئاساسلىقى كالا، قوي قاتارلىق چارۋىلار بېقىلىدۇ. ھاراق ئېچىتىش، يېمەكلىك، يېنىك سانائەت، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، قان ئېچىش، ئاشلىق، ماي پىششىقلاپ ئىشلەش، تېرە پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق سانائەت تۈرلىرى بار.
==ئىقلىمى==
غۇلجا ناھىيىسىنىڭ ئىقلىمى مۆتىدىل قۇرغاق كىلمات ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 8.4℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا 37.9℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرا - 40.4℃. قۇياشنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە يورۇتۇش ۋاقتى 2802.4 سائەت، 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرا  3310.6℃، قىروسىز مەزگىلى 154 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 257.5 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1613.6 مىللىمېتىر.
==ساياھەتچىلىكى==
ئاساسلىق مەدەنىي يادىكارلىقلىرىدىن كۈنەس قەلئەسى، توغلۇق تۆمۈر مازىرى بار. ئاقئۆزەن ئورمانلىقى باغچىسى، ئۇششاق يوپۇرماقلىق ئاق موم قوغداش رايونى قاتارلىق داڭلىق مەنزىرىلىك جايلار بار.
==ئىقتىسادى ==
==مائارىپى==
==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==

{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>2ypnmql7cq8urkxo6j1p1x4vq42mt2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نىلقا ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5443</id>
    <revision>
      <id>175966</id>
      <parentid>171512</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13373" sha1="7foez0atkmnh19hicn0acuxqv99ymja" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''نىلقا ناھىيىسى'''
'''尼勒克县.'''Nilqa County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Nilka within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]''' نىلقا ناھىيىسى خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|- style=&quot;background: #D5E6F7; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:1px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;2&quot;&gt;'''ئومۇمىي ئەھۋال'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ئوبلاست'''
|[[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]][[قازاق]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]][[قازاقچە]]
|-
|'''كوچا باشقارمىسى سانى'''
|0 دانە 
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|1 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|10 دانە 
|-
|'''نوپۇس (2015-يىل)'''
|189,763 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-05-27 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 10,129.95 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|- style=&quot;background: #D5E6F7; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:1px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;2&quot;&gt;'''باشقىلار'''
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6 ([[ئۈرۈمچى ۋاقتى]])
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|999 (0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新F  
|-
|}
'''نىلقا ناھىيىسى''' ([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]: '''Nilqa Nahiyisi''')  [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]] تىگە قارايدۇ. نىلقا ناھىيىسى [[ئىلى دەرياسى]]نىڭ يۇقىرى ئېقىنىغا جايلاشقان. شەرقىي تەرىپى [[خېجىڭ ناھىيىسى]] ۋە [[ساۋەن ناھىيىسى]] بىلەن، غەربىي تەرىپى [[غۇلجا ناھىيىسى]] بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى [[كۈنەس ناھىيىسى]]، [[توققۇزتارا ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى [[شىخۇ شەھىرى]]، [[جىڭ ناھىيىسى]] ۋە [[كۈيتۇن شەھىرى]] بىلەن تۇتۇشىدۇ. شەرقىدىن غەربىگىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 243 كىلومېتىر، جەنۇبىدىن شىمالىغىچە بولغان كەڭلىكى 70 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر كۆلىمى 11 مىڭ 700 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە بىر بازار، 10 يېزا، 93 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. تۇرۇشلۇق ئورۇنلاردىن ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 4 - شىسىنىڭ ئۈچ تۇەن - مەيدانى. شىنجاڭ ھەربىي رايونىنىڭ نىلقا ھەربىي ئات مەيدانى، غەربىي تىيانشان ئورمانچىلىق ئىدارىسىنىڭ نىلقا ئورمانچىلىق مەيدانى، ئاپتونوم رايونلۇق چارۋىچىلىق نازارىتىنىڭ كۈنەس قوي فېرمىسى قاتارلىق ئورۇنلار بار. ناھىيە مەركىزى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 585 كىلومېتىر.
==مەمۇرىي رايون==
نىلقا شەھىرى قارمىقىدا 1 دانە[[بازارلىق]] بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;980px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[نىلقا بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Nilqa Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Nilqa Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |尼勒克镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |31.9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |84.67
|- 
|}
*'''ئىزاھات:'''

نىلقا ناھىيىسى قارمىقىدا 10 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۆزەن يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Özen Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ozen Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |乌赞乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16.3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |458
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[كېلەڭ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kéleng Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Keleng Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |克令乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |372
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ياقائۇلاستاي يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yaqaulastay Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yaqaulastay Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |加哈乌拉斯台乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |479.33
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قاراسۇ يېزىسى (نىلقا ناھىيىسى)|قاراسۇ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qarasu Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qarasu Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |喀拉苏乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |575.2
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سۇپتاي يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Suptay Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Suptay Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |苏布台乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6.9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |229
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قاراتۆپە يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qaratöpe Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qaratope Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |喀拉托别乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9.1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1075.2
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قۇجۇرتاي يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qujurtay Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qujurtay Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |胡吉尔台乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10.3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |471.87
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۇلاستاي يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ulastay Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ulastay Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |乌拉斯台乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9.8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |80
|- 
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[مىس يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Mis Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Mis Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |木斯乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |394
|- 
|style=&quot;text-align:center|10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[كۆكخوتقور موڭغۇل يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kökxotqor Mongghul Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kokxotqor Mongol Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |科克浩特浩尔蒙古族乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14.6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |668
|- 
|}

==يەر تۈزۈلۈشى==
ناھىيىنىڭ يەر شەكلىدىن قارىغاندا شەرقىي ئېگىز، غەربىي پەس بولۇپ، تاغلىق جايلار 55% نى، ئېدىرلىق 30% نى، دەريا ۋادىسى 15% نى ئىگىلەيدۇ. قاش دەرياسى شەرقتىن غەربكە قاراپ ناھىيىدىن ئېقىپ ئۆتكەن بولۇپ، يىللىق ئېقىن مىقدارى  4  مىليارد 40  مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىدىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 313 مىليون كۇب مېتىر. يىلپىز، قارا تايغان بۇغا، سۇغۇر، ئۇلار قاتارلىق ياۋايى ھايۋانات بايلىقلىرى ۋە جىگدە، سوغىگۈل، چاكاندا، قارلەيلىسى، بوۋانە، قانتېپەر قاتارلىق ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقلىرى بار. ھازىرغىچە بايقالغان كان مەھسۇلاتلىرى بايلىقلىرىدىن كۆمۈر، مىس، ئاليومىن، ئالتۇن، سىڭىرتاش، خرۇستال تاش قاتارلىقلار بار.
==يېزا ئىگىلىكى==
ناھىيە چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر 20 مىڭ 400 گېكتار (306 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر، 58 مىڭ 300 گېكتار (874 مىڭ 500 مو) ئورمانلىق. 657 مىڭ 900 گېكتار (9 مىليون 886 مىڭ 500 مو) يايلاق بار. يەنە 72 مىڭ 007 گېكتار (بىر مىليون 90 مىڭ مو) تېرىقچىلىق قىلىشقا بولىدىغان يەر بار. ئاساسلىق قازاق ئېتى، شىنجاڭ قوڭۇر كالىسى، شىنجاڭ ئىنچىكە يۇڭلۇق قويى، تۆگە قاتارلىق چارۋىلار بېقىلىدۇ، ھەسەل ھەرىسى بېقىشمۇ بەلگىلىك كۆلەمگە ئىگە. بۇغداي، كۆممىقوناق، قوناق، مەيلىقدان، ياڭيۇ قاتارلىق يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، خىمىيە سانائىتى، كۆمۈر، سېمونت، گۆش پىششىقلاپ ئىشلەش، سۈت مەھسۇلاتلىرى، ئاشلىق - ماي ۋە يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق سانائەت تۈرلىرى بار. 
==ئىقلىمى==
نىلقا ناھىيىسىنىڭ ئىقلىمى مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ مۆتىدىل قۇرغاق كىلىمات ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  5.7℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا 37.9℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېرتۇرا  - 39.9℃. قۇياشنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە يورۇتۇش ۋاقتى  2795.8 سائەت،  10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرا 2369.2℃، قىروسىز مەزگىلى  102 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  353.4 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  1471.8  مىللىمېتىر. 
==ساياھەتچىلىكى==
==ئىقتىسادى ==
==مائارىپى==
==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==

{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>7foez0atkmnh19hicn0acuxqv99ymja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قورغاس ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5450</id>
    <revision>
      <id>175965</id>
      <parentid>171511</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12791" sha1="fk7gpp1ozdyro23j6yzenelalar4pte" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''قورغاس ناھىيىسى'''
'''霍城县.'''Qorghas County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Huocheng within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]'''قورغاس ناھىيىسى خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|- style=&quot;background: #D5E6F7; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:1px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;2&quot;&gt;'''ئومۇمىي ئەھۋال'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ئوبلاست'''
|[[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]][[قازاق]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]][[قازاقچە]]
|-
|'''كوچا باشقارمىسى سانى'''
|0 دانە 
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|5 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|4 دانە 
|-
|'''نوپۇس (2015-يىل)'''
|357,657 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-05-26 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 5,466.25 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|- style=&quot;background: #D5E6F7; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:1px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;2&quot;&gt;'''باشقىلار'''
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6 ([[ئۈرۈمچى ۋاقتى]])
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|999 (0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新F  
|-
|}
'''قورغاس ناھىيىسى''' ([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]: '''Qorghas Nahiyisi''')  [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]] تىگە قارايدۇ. قورغاس ناھىيىسى تەڭرى تېغىنىڭ ئىلى دەرياسى ۋادىسىنىڭ غەربىي شىمال قىسىمىغا جايلاشقان. شەرقىي تەرىپى [[غۇلجا شەھىرى]] ۋە [[غۇلجا ناھىيىسى]] بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى [[چاپچال شىبە ئاپتونوم ناھىيىسى]] بىلەن، شىمالىي [[بورتالا شەھىرى]] ۋە [[ئارىشاڭ ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي تەرىپى [[قازاقىستان]] بىلەن چىگرىلىنىدۇ (چىگرا سىزىقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 128 كىلومېتىر). جەنۇبىدىن شىمالىغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 120 كىلومېتىر، شەرقىدىن غەربىگىچە بولغان كەڭلىكى 85 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر كۆلىمى 5559.3 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە بەش بازار، تۆت يېزا، 73 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. تۇرۇشلۇق ئورۇنلاردىن ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 4 - شىسىنىڭ ئالتە تۇەن - مەيدانى ۋە تۇەنگە بىۋاسىتە قاراشلىق كارخانىلار بار. ناھىيە مەركىزى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 653 كىلومېتىر. 
==مەمۇرىي رايون==
قورغاس ناھىيىسى قارمىقىدا 5 دانە[[بازارلىق]] بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;950px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سۈيدۈڭ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Süydüng Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Suydung Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |水定镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14.9
|- 
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چىڭسىخوزا بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Chingsixoza Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qingshuihe Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |清水河镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |46.7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |185.2
|- 
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[لۇسىگۇڭ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Lusigung Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Lucaogou Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |芦草沟镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |35.4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |346
|- 
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[كۈرە بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Küre Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kure Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |惠远镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |21.4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |138.6
|- 
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ساربۇلاق بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sarbulaq Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sarbulaq Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |萨尔布拉克镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |28.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |431.7
|- 
|}
*'''ئىزاھات:'''

غۇلجا ناھىيىسى قارمىقىدا 4 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[لەڭگەر يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Lengger Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Lengger Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |兰干乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |31.1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |246
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سەندوخوزا يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sendoxoza Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sandaohe Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |三道河乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9.3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |78.7
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[داشىگۇ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Dashigu Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Daxigou Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |大西沟乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10.8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |252.7
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سەنگۇڭ خۇيزۇ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sengung Xuyzu Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sangong Hui Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |三宫回族乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |126.9
|-
|}

==يەر تۈزۈلۈشى==
ناھىيىنىڭ يېرى شەرقىي شىمالدىن غەربىي جەنۇبقا قاراپ پەسىيىپ بارىدۇ. تاغلىق جايلار 41.7% نى، ئېدىرلىق 25.2% نى، تۈزلەڭلىك 23.8% نى، سايلىق 0.4% نى، قۇملۇق 8.9% نى ئىگىلەيدۇ.  23 چوڭ - كىچىك دەريا - ئېقىن بولۇپ، يىللىق ئېقىن مىقدارى 10 مىليارد 21  مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىدىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 8  مىليارد 23 مىليون كۇب مېتىر. تۆت پۇتلۇق قۇرۇقلۇق تاشپاقىسى، قارا تايغان بۇغا، ئاق بوغۇز بۆكەن،  ھالقا بويۇن قىرغاۋۇل، ئاققۇ، ياۋا چوشقا، تۈلكە، ئېيىق، قاپلان، قۇندۇز قاتارلىق ياۋايى ھايۋانات بايلىقلىرى ۋە قومۇش، ياۋا كەندىر، چۈچۈك بۇيا، سۇغىگۈل، قىزىل چوغلۇق قاتارلىق ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقلىرى بار. ھازىرغىچە بايقالغان كان مەھسۇلاتلىرى بايلىقىرىدىن كۆمۈر، ھال تېشى، سىڭىر تاش، ئالتۇن، كۈمۈش، مىس، تۆمۈر، فوسفور، مەرمەر تاش، گىرانت تاش قاتارلىقلار بار.
==يېزا ئىگىلىكى==
قورغاس ناھىيىسىنىڭ يېزا ئىگىلىك ۋە چارۋىچىلىقى بىر قەدەر تەرەققىي قىلغان. ھازىر 53 مىڭ 100 گېكتار (375 مىڭ 500 مو) ئورمانلىق، 258 مىڭ 800 گېكتار (3  مىليون 882 مىڭ 500 مو) يايلاق بار بولۇپ، بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، پاختا، كەندىر، قوي قاتارلىق چارۋىلار بېقىلىدۇ. كۆمۈركان، سېمونت، ھاراق ئېچىتىش، تېرە پىششىقلاپ ئىشلەش، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، قېزىلما بايلىقلىرىنى ئېچىش قاتارلىق سانائەت تۈرلىرى بار.قورغاس ناھىيىسىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. دۆلەت يولىنىڭ 231 - ۋە 218 - لىنىيىلىرى ناھىيىنى كېسىپ ئۆتىدۇ. ناھىيە، يېزىلاردىكى يوللار تەرەپ - تەرەپكە تارالغان.
==ئىقلىمى==
قورغاس ناھىيىسىنىڭ ئىقلىمى مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ مۆتىدىل قۇرغاق كىلىمات ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 9.1℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇراىسى 40.2℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرا - 36.6℃، قۇياشنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە يورۇتۇش ۋاقتى 2869.5 سائەت،  10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرا 3534.0℃، قىروسىز مەزگىلى 168 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 218.9  مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1410.1 مىللىمېتىر.
==ساياھەتچىلىكى==
ناھىيىدە ئاساسلىق مەدەنىي يادىكارلىقلاردىن خۇييۈەنجۇڭ دۇمباق مۇنارى، ئىلى جياڭجۈن مەھكىمىسى قاتارلىقلار بار.
*[[چاغاتاي خانلىقى]] نىڭ پايتەختى [[ئالمىلىق]] قەدىمى شەھەر.

==ئىقتىسادى ==
==مائارىپى==
==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==

{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>fk7gpp1ozdyro23j6yzenelalar4pte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>داۋانچىڭ رايونى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6010</id>
    <revision>
      <id>176035</id>
      <parentid>171419</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4881" sha1="5bj1aarqcim580awtctuueqqfx838on" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''داۋانچىڭ رايونى'''
'''达坂城区.'''Dawanching District
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Ürümchi shehiri xeritisi(Uyghur).png |center|350x350px]]'''داۋانچىڭ رايونىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[شەھەر رايونى]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-
|'''شەھەر'''
| [[ئۈرۈمچى شەھىرى]]
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]] [[خەنزۇ]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]] [[خەنزۇچە]]
|-
|'''كوچا باشقارمىسى سانى'''
|3 دانە 
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|1 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|3 دانە 
|-
|'''نوپۇس'''
|45 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 4,759.18 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|991(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新A  
|-
|}
داۋانچىڭ رايونى [[ئۈرۈمچى شەھىرى]] ئىچىدىكى بىر شەھەر رايونى بولۇپ، تارمىقىدا 3 دانە كوچا باشقارمىسى، بىر دانە بازارلىق ۋە ئۈچ يېزا بار. داۋانچىڭ رايونى جەنۇبىدا [[تۇرپان ۋىلايىتى]] نىڭ [[توقسۇن ناھىيىسى]] بىلەن چېگرلىنىدۇ، ئۇنىڭ غەربىدە [[ئۈرۈمچى شەھىرى]] نىڭ [[ئۈرۈمچى ناھىيىسى]] بىلەن تۇتۇشىدۇ. 
==مەمۇرىي رايون==
ئۈرۈمچى شەھىرى داۋانچىڭ رايونىدا 3 دانە كوچا باشقارمىسى، 1 دانە بازارلىق ۋە 3 دانە يېزا بار بولۇپ، 3 كوچا باشقارمىسى بولسا 
*[[ئۇلانباي كوچا باشقارمىسى]]، 
*[[تۇز كۆل كوچا باشقارمىسى]] ۋە 
*ئېۋىرغول كوچا باشقارمىسىدىن ئىبارەت.
ئۇنىڭ يېزا بازارلىرى تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[داۋانچىڭ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Dawanching baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Dawanching town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |达坂城镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5.5
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[شىگۇ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Shigu yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Shigu town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |西沟乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3.1
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[دوڭگۇ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Donggu yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Donggu town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |东沟乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4.5
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاقسۇ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqsu yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqsu town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿克苏乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3
|-
|}

==تەبىئىي بايلىقلىرى==
*يەر بايلىقى
*مىنېرال بايلىقى
*سۇ بايلىقى
==ساياھەت==
ئېبنۇر كۆلى داۋانچىڭ رايونىغا جايلاشقان بولۇپ، كۆل يۈزى 562.5 كۋادرات كىلومېتىر كىلىدۇ، كۆلنىڭ ئەڭ چوڭقۇر يېرى 2.95 مېتىر.
==ئىقتىسادى==
==مائارىپى==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئۈرۈمچى شەھىرى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>5bj1aarqcim580awtctuueqqfx838on</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئاقسۇ ۋىلايىتى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8020</id>
    <revision>
      <id>176049</id>
      <parentid>171405</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14899" sha1="b755lk12c4lcerhgdnfd170es3a2ohu" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''ئاقسۇ ۋىلايىتى'''
'''阿克苏地区.'''Aksu Prefecture
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: China Xinjiang Aksu.svg|center|350x350px]]'''ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ۋىلايەت]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
|[[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]، [[خەنزۇ]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]] [[خەنزۇچە]]
|-
|'''شەھەر سانى'''
|1 دانە 
|-
|'''ناھىيە سانى'''
|8 دانە 
|-
|'''نوپۇسى (2015-يىل)'''
|2,530,506 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-04-30 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 128،099 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6 ([[ئۈرۈمچى ۋاقتى]])
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|997 (0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新N  
|-
|}
ئاقسۇ ۋىلايىتى ([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]:'''Aqsu Wilayiti''') 阿克苏地区 [[تەڭرىتاغ]]نىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، [[تارىم ئويمانلىقى]]نىڭ شىمالىي چېتىگە جايلاشقان. شەرقىي تەرىپى [[بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]] بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى [[خوتەن ۋىلايىتى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي جەنۇب تەرىپى [[قەشقەر ۋىلايىتى]] ۋە [[قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى]] بىلەن، شىمالىي تەرىپى تەڭرىتاغ ئارقىلىق ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]] نىڭ [[تېكەس ناھىيىسى]] ۋە [[موڭغۇلكۈرە ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي شىمال تەرىپى [[قازاقىستان]] [[ئالمۇتا ئوبلاستى]] نىڭ [[رايىمبەك رايونى]] بىلەن، [[قىرغىزىستان]] نىڭ [[ئىسسىقكۆل ئوبلاستى]] بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 235 كىلومېتىر). شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن  510 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى تەخمىنەن  350 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 132 مىڭ  500 كۋادرات كىلومېتىر.
==مەمۇرىي رايون==
ئاقسۇ ۋىلايىتى قارمىقىدا 1 شەھەر ۋە 8 ناھىيە بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=0 width=400 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Aksu mcp.png |right|300x300px]]'''ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭ خەرىتىسى'''
|-
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يېزا بازار سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاقسۇ شەھىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqsu Shehiri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aksu City
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿克苏市
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |513.7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14,450
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[كۇچار شەھىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kuchar Shehiri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kuchar City
| style=&quot;text-align: center&quot; div |库车市
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |492.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14,529
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[توقسۇ ناھىيىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Toqsu Nahiyisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Toqsu County
| style=&quot;text-align: center&quot; div |新和县
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |195.9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5,831
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[شايار ناھىيىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Shayar Nahiyisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Shayar County
| style=&quot;text-align: center&quot; div |沙雅县
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |274.4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |31,887
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاۋات ناھىيىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Awat Nahiyisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Awat County
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿瓦提县
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |262.8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13,067
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[كەلپىن ناھىيىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kelpin Nahiyisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kelpin County
| style=&quot;text-align: center&quot; div |柯坪县
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |55.4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8,977
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۇچتۇرپان ناھىيىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Uchturpan Nahiyisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Uchturpan County
| style=&quot;text-align: center&quot; div |乌什县
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |235.3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9,065
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئونسۇ ناھىيىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Onsu Nahiyisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Onsu County
| style=&quot;text-align: center&quot; div |温宿县
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |259.3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14,376
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[باي ناھىيىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bay Nahiyisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bay County
| style=&quot;text-align: center&quot; div |拜城县
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |241
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15,917
|-


|}

'''ئىزاھات:'''
==يەر تۈزۈلۈشى== 
ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭ يەر تۈزۈلۈشى شىمالىي تەرىپى ئېگىز، جەنۇبىي تەرىپى پەس بولۇپ، غەربىي شىمال ۋە شىمالىي قىسمى تاغلىق رايون (بىرقەدەر داڭلىق چوققىلاردىن تەڭرىتاغنىڭ ئاساسلىق چوققىسى [[تۆمۈر چوققىسى]] بار، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 7435.29 مېتىر كېلىدۇ). ئوتتۇرا قىسمى دەريا ئېقىنلىرىنىڭ تىنىشىدىن ھاسىل بولغان تۈزلەڭلىك ۋە دېلتا، جەنۇبىي قىسمى قۇملۇق. بۇنىڭ ئىچىدە  تاغ يېرى 22.63% نى، تۈزلەڭلىك ۋە دېلتا  48.72%. قۇملۇق  28.65% نى ئىگىلەيدۇ. ئاساسلىق دەريالىرىدىن [[ئاقسۇ دەرياسى]]، [[ئۈگەن دەرياسى]]، [[تارىم دەرياسى]] قاتارلىقلار بار.
==بايلىقى==
يەر يۈزىدىكى سۇ بايلىقى مىقدارى  6 مىليارد  382 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلارنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى مىقدارى  7 مىليارد  885 مىليون كۇب مېتىر. ياۋا ھايۋانات بايلىقىدىن ئاساسلىى ياۋا تۆگە، موڭغۇل قۇلىنى، يىلپىز، ئاق تۇرنا، شىمال ئۆچكىسى، ئارقار، قارا تايغان بۇغا، قوڭۇر ئېيىق، ئۇلار قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقلىرىدىن ئاساسلىقى شىنجاڭ ئارچىسى، داغال قارىغاي، توغراق، چۈچۈكبۇيا، قانتېپەر، قارلەيلىسى ۋە چاكاندا قاتارلىقلار بار. ھازىرغىچە بايقالغان قېزىلما بايلىقلىرىدىن ئاساسلىقى نېفىت، تەبىئىي گاز، كۆمۈر، تۇز، ھاك تاش، گەج، فوسفور، مانگان، تۆمۈر، گرانت تاش، فلوگوپىت، مولىبدېن، ئاليۇمىن، ۋانادىي، ئۇران، ئالتۇن، كۈمۈش قاتارلىقلار بار.
==ئىقلىمى==
ئاقسۇ ۋىلايىتى تۈزلەڭلىكنىڭ ئىقلىمى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق، ئىنتايىن قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. (باي ئويمانلىقى بىلەن ئۇچتۇرپان ئويمانلىقى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  11.4℃ ～ 9.8℃ (باي ئويمانلىقى بىلەن ئۇچتۇرپان ئويمانلىقىنىڭ  9.1℃ ～ 7.1℃). ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 41.9℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 32.0℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  2600 ～ 3000  سائەت. 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى  4400℃ ～ 3300℃. قىروسىز مەزگىلى  190 ～ 250 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى تاغلىق رايونلارنىڭ  200 ～ 300 مىللىمېتىر. تۈرلەرنىڭ  40 ～ 70 مىللىمېتىر (باي ئويمانلىقى بىلەن ئۇچتۇرپان ئويمانلىقىنىڭ 90 مىللىمېتىر ئەتراپىدا).
==يېزا ئىگىلىكى==
ئاقسۇ دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىپ، دېھقانچىلىق بىلەن چارۋىچىلىقنى بىرلەشتۈرگەن ۋىلايەت. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى  326 مىڭ  400  گېكتار (4 مىليون  896 مىڭ مو)، ئوتلاق كۆلىمى  2 مىليون  221 مىڭ گېكتار (33 مىليون  332 مىڭ  500 مو)، ئورمان كۆلىمى  314 مىڭ گېكتار (4  مىليون 710 مىڭ مو). يەنە ئۆزلەشتۈرۈشكە بولىدىغان 1 مىليون  699 مىڭ گېكتار ( 25 مىليون  485  مىڭ مو) قاقاس يېرى بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، شال پاختا، قىزىلچا، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە قاتارلىقلار بار. بۇنىڭ ئىچىدە شالنىڭ قەدىمدىن &lt;تارتۇق گۈرۈچى&gt; دېگەن نامى بار، ئۇ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئاشلىق تەشكىلاتى تەرىپىدىن يېشىل يېمەكلىك ىلىپ بېكىتلدى. چارۋىچىلىقى يايلاق چارۋىچىلىقى ۋە دېھقانچىلىق رايونى چارۋىچىلىقى دەپ بېكىتىلدى. چارۋىچىلىقى يايلاق چارۋىچىلىقى ۋە دېھقانچىلىق رايونى چارۋىچىلىقى دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ. چارۋىچىلىقىداقوي، كالا ئاساس قىلىنىدۇ. ئۆي قۇشلىرى باقمىچىلىقىمۇ مەلۇم كۆلەمگە ئىگە. سانائىتىدىن ئاساسلىقى توقۇمىچىلىق، خىمىيە سانائەت، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، كۆمۈر، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش، چارۋىچىلىق مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
== ئىقتىسادى ==
ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز مۇككەممەللەشمەكتە. دۆلەت تاشيولىنىڭ  314 - لىنىيىسى ۋىلايەتنى كېسىپ ئۆتىدۇ. دۆلەت تاشيولىنىڭ  217 - لىنىيىسى جەنۇبتا كۇچادا ئاخىرلىشىدۇ. ناھىيە، يېزا تاشيوللىرى ئاسفالىتلاشتۇرۇلۇپ، دۆلەت تاشيولى، ئۆلكە تاشيولى ۋە ناھىيە، يېزا تاشيوللىرى تۇتاشقان ھەم كېسىشكەن قاتناش تورى شەكىللەندۈرۈلدى. ئاقسۇ، كۇچا بىلەن ئۈرۈمچى ئوتتۇرىسىدا قەرەللىك نۆۋەتچى ئايروپىلان قاتناپ تۇرىدۇ.  44000 پروگراممىلىق تېلېفون، سىمسىز چاقىرغۇ ۋە كۆچمە تېلېفون ئارقا - ئارقىدىن ئىشلىتىلىشكە باشلىدى.  ئاقسۇ قەدىمكى &lt;يىپەك يولى&gt;دىكى مۇھىم ئۆتەيول بولۇپ، ۋىلايەت تەۋەسىدە مەملىكەت ۋە ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن ئورنىدىن  59 ى بار. بۇنىڭ ئىچىدە بىرقەدەر داڭلىقلىرىدىن قىزىل مىڭئۆي، قۇمتۇرا مىڭئۆيى، كۇسەن قەدىمىي شەھىرى قاتارلىقلار بار.
==ساياھەتچىلىكى==
==مائارىپى==
ئاقسۇ مائارىپى بەك تەرەققىي قىلغان بولۇپ،  ساپالىق زىيالىيلار كۆپ. 

==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==

{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}

[[تۈر:جۇغراپىيە]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]</text>
      <sha1>b755lk12c4lcerhgdnfd170es3a2ohu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8021</id>
    <revision>
      <id>176047</id>
      <parentid>171407</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:Qarqushu|Qarqushu]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>164926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11987" sha1="3ox5ppxwdt5s3wbouwrzzvu8ghlx9pm" xml:space="preserve">[[ھۆججەت:China Xinjiang Bayingolin.svg|left|thumb|380px|بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى]]
'''بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى''' نۇفۇسى 1،056،970، يۈز ئۆلچىمى 140،749 كۋادىرات كىلومېتىر. شىمالىي كەڭلىك 36.11°، شەرقىي ئۇزۇنلۇق 102°43.

== تارىخ ==
بايىنغۇلىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا قاراشلىق جايلار خەن سۇلالىسى دەۋرىدە كىنگىت، چىدىر، كىروران قاتارلىق 11 دۆلەت يېرى بولغان. خەن سۇلالىسى دەۋرىدە چىدىر (بۈگۈنكى بۈگۈر)دە غەربىي يۇرۇن قورۇقچىبەگ مەھكىمىسى تەسىس قىلىنغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە كىنگىن تۇتۇق مەھكىمىسى ۋە يېڭىسار (بۈگۈنكى خېجىڭ ناھىيىسىنىڭ جۇلتۇس ئويمانلىقى) تۇتۇق مەھكىمىسى تەسىس قىلىنغان. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە بېشبالىق ۋاقىتلىق ۋازارىتىگە قارىغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلۇڭ يىللىرىدا قاراشەھەر خان ئامبىلى قويۇلغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 8 - يىلى (1882 - يىلى) قاراشەھەر بىۋاسىتە قاراشلىق نازارىتى تەسىس قىلىنغان. گۇاڭشۈ 24 - يىلى (1898 - يىلى) دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈپ مەھكىمە قىلىپ، نامىنى كىنگىت دەپ ئۆزگەرتىپ ئاقسۇن دوتەيلىكىگە قارايدىغان قىلىنغان. مىنگو 9 - يىلى ( 1920 - يىلى) كىنگىت دوتەيلىكى تەسىس قىلىنغان. ئۇنىڭدىن ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ 8 - مەمۇرىي رايون ۋە كىنگىت ۋالىي مەھكىمىسى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن، 1954 - يىلى ئايرىم - ئايرىم ھالدا بايىغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى ۋە كورلا ۋالىي مەھكىمىسى قىلىپ تەسىس قىلىنغان. 1960 - يىلى كورلا ۋالىي مەھكىمىسى ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، بايىغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا قوشۇۋېتىلگەن.
== جۇغراپىيە ==
بايىنغۇلىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ شەرقى جەنۇب قىسمىغا جايلاشقان. ئۇنىڭ شەرقى تەرىپى گەنسۇ، چىڭخەي ئۆلكىسى بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى كوئىنلون تېغى ئارقىلىق شىزاڭ ئاپتونوم رايونى بىلەن، غەربىي تەرىپى خوتەن ۋىلايىتى، ئاقسۇ ۋىلايىتى بىلەن، شىمالىي تەرىپى تەڭرىتېغى ئارقىلىق ئىلى ۋىلايىتى، سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى، ئۈرۈمچى شەھىرى، تۇرپان ۋىلايىتى بىلەن تۇتىشىدۇ. ئومۇمىي يەر مەيدانى 474 مىڭ 100 كۋادرات كىلومېتىر بولۇپ، مەملىكەت بويىچە كۆلىمى ئەڭ چوڭ ئوبلاست ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭغا 1 شەھەر، 8 ناھىيە (يەنى كورلا شەھىرى، بۈگۈر ناھىيىسى، لوپنۇر ناھىيىسى، چەرچەن ناھىيىسى، چاقىلىق ناھىيىسى، يەنجى خۇيزۇ ئاپتونوم ناھىيىسى، خېجىڭ ناھىيىسى، خۇشۇت ناھىيىسى، باغراش ناھىيىسى) قارايدۇ. ئوبلاست تەۋەسىدە تارىم نېفىتلىكىنى قېدىرىپ تەكشۈرۈش، ئېچىش قوماندانلىق شتابى، جەنۇبىي شىنجاڭ تۆمۈريولى ۋاقىتلىق باشقۇرۇش باشقارمىسى ۋە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 2 - شىسىگە قاراشلىق 21 تۇەن - مەيدانى بار. ئوبلاستلىق خەلق ھۆكۈمىتى تۇرۇشلۇق جاي - كورلا شەھىرى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 464 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 930 مىڭ 700، بۇنىڭ ئىچىدە موڭغۇللار 4.73% نى، ئۇيغۇرلار 34.86% نى، خەنزۇلار 54.46% نى، باشقا مىللەتلەر 5.95% نى تەشكىل قىلىدۇ. 

يەر تۈزۈلۈشى: شىمالدىن جەنۇبقا قاراپ تىيانشان تېغى، تارىم ئويمانلىقىنىڭ شەرقىي قىسمى ۋە كوئىنلۇن تېغى، ئالتۇن تاغدىن ئىبارەت ئۈچ رايونغا ئايرىلغان. بۇنىڭ ئىچىدە تاغ يېري 48.9% نى، تۈزلەڭلىك 51.1% نى، تەشكىل قىلىدۇ. ئوبلاست تەۋەسىدە تارىم دەرياسى، قاراشەھەر دەرياسى، كۆنچى دەرياسى قاتارلىق چوڭ - كىچىك دەريادىن 50 نەچچىسى، چوڭ - كىچىك كۆلدى 69 سى بار. بۇنىڭ ئىچىدە تارىم دەرياسى ئېلىمىزدىكى ئەڭ ئۇزۇن ئىچكى قۇرۇقلۇق دەرياسى، باغراش كۆلى ئېلىمىزدىكى ئەڭ چوڭ ئىچكى قۇرۇقلۇق تاتلىق سۇ كۆلى ھېسابلىنىدۇ. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى 10 مىليارد 120 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 2 مىليون 980 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋان بايلىقىدىن ئاساسلىقى ياۋا قوتاز، زاڭزۇا ياۋا ئېشىكى، زاڭزۇ بۆجىنى، يىلپىز، ئارقار، ئاققۇ قاتارلىقلار بار. ياۋايى ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن ئاساسلىقى توغراق، يۇلغۇن، شامشاد، يىڭنە يوپۇرماقلىق قارىغاي، قارلەيلىسى، سوغىگۈل قاتارلىقلار بار. ئاساسلىقى نېفىت، تەبىئىي گاز، كۆمۈر، تۆمۈر، مانگان، سىنك، ئالتۇن قاتارلىق 56 خىل قېزىلما بايلىق بايقالدى. بايىغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ كىلىماتىدا پەرق ناھايىتى چوڭ. چوڭ - كىچىك يۇلتۇز ئويمانلىقى (بايىنبۇلاق) ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى تاغلىق رايونلارنىڭ ئىقلىمى 2 - دەرىجىلىك سوغۇق بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى - 4.5℃ ، تېمپېراتۇرىسى يۇقىرى بولغاندا 28.0℃قا چىقىدۇ. ئەڭ تۆۋەن بولغاندا - 46.6℃ قا چۈشىدۇ. قىروسىز مەزگىلى 18 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 250 - 500 مىللىمېتىر. قاراشەھەر ئويمانلىقى ئىقلىمى مۆتىدىل بەلۋاغ ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 6.2℃ - 7.8℃ بولىدۇ. ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 39.2℃. ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 35.2℃ بولىدۇ. قىروسىز مەزگىلى 170 - 190 كۈن بولىدۇ. يىللىق ھۆل - يېغىن مىقدارى 50 - 80 مىللىمېتىر بولىدۇ. تارىم ئويمانلىقى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى تۈزلەڭلىكلەرنىڭ ئىقلىمى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.5℃ ～ 10.1℃، تېمپېراتۇران ئەڭ يۇقىرى بولغاندا 43.6℃ قا چىقىدۇ. ئەڭ تۆۋەن بولغاندا - 30.9℃ قا چۈشىدۇ. 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 4000℃ دىن يۇقىرى بولىدۇ. قىروسىز مەزگىلى 210 ～ 240 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 25 ～ 50 مىللىمېتىر. بۇ ئوبلاستتا دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق ئاساس قىلىنىدۇ. 109 مىڭ 700 گېكتار ( 1 مىليون 645 مىڭ 500 مو) تېرىلغۇ يەر، 10 مىليون 666 مىڭ 300 گېكتار (160 مىليون مو) ئوتلاق بار. يەنە 2 مىليون 906 مىڭ گېكتار (43 مىليون 590 مىڭ مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى بۇغداي، شال، كۆممىقوناق، پاختا، قىزىلچا، ياغلىقدان، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىدا قوي بىلەن كالىنى ئاساس قىلىدۇ. سانائىتىدىن ئاساسلىقى نېفىت، ماشىنسازلىق، ئېلېكترون، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، توقۇمىچىلىق، قەغەزچىلىك، يېمەكلىك كەسىپلىرى بار. باينغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ ئاساس مۇئەسسەسەلىرى بىرقەدەر ياخشى. جەنۇبىي شىنجاڭ تۆمۈر يولىدا قاتناش باشلانغاندىن كېيىن، كورلا شەھىرى جەنۇبىي شىنجاڭغا بارىدىغان يولوچىلار، توشۇلىدىغان يۈكلەر توپلىشىدىغان، تارقىلىدىغان مەركەزگە ئايلاندى. تاشيوللار تەرەپ - تەرەپكە تۇتاشقان بولۇپ، دۆلەت تاشيولىدىن 5 ى ئوبلاست تەۋەسىدىن ئۆتىدۇ. كورلا، چەرچەن ئايرودورمىدا ئۈرۈمچى ۋە بېيجىڭ قاتارلىق جايلارغا بارىدىغان ھاۋا لىنىيىسى ئېچىلدى. ناھىيە، شەھەرلەرنىڭ ھەممىسى كورلىنىڭ تېلېفون تورىغا كىرگۈزلۈلدى ھەمدە سىمسىز چاقىرىش ۋە كۆچمە تېلېفون يولغا قويۇلۇپ، پروگراممىلىق ئالماشتۇرۇش ۋە مىكرو دولقۇنلۇق، ئوپتىكىلىق يەتكۈزۈش ئاساس قىلىنغان كۆپ ۋاستىلىك زامانىۋى خەۋەرلىشىش تورى ئاساسىي جەھەتتىن شەكىللەندى.
== مەمۇرىي رايون ==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
بۇ ئوبلاستنىڭ ئاساسلىق مەدەنىي يادىكارلىقلىرىدىن كىروران خارابىسى، بالونتاي بۆتخانىسى، شىكشىن مىڭ ئۆيى، بۇغداچىن قەدىمكى شەھىرى، چاپغا جىلغىسى قەدىمىي قەبرىستانلىقى، تۈرغۈت تور خارابىسى، باش ئەگىم قاتارلىقلار بار. ئاساسلىقى تەبىئىي مەنزىرىلىك جايلاردىن بايىنبۇلاق يايلىقى، &lt;كىچىك بۇغدا كۆلى&gt; ئاققۇ كۆلى، تىيانشان تاش ئويمانلىقى، خوتۇنسالا شارقىراتمىسى، كۈنەس دەرياسى جىلغىسى، باغراش كۆلى، تەكلىماكان قۇملۇقى ۋە مەملىكەت بويىچە ئەڭ چوڭ تەبىئىي قوغداش رايونى ئالتۇن تاغ تەبىئىي قوغداش رايونى قاتارلىقلار بار.
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
{{شىنجاڭ}}</text>
      <sha1>3ox5ppxwdt5s3wbouwrzzvu8ghlx9pm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بورتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8022</id>
    <revision>
      <id>176045</id>
      <parentid>171409</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:Qarqushu|Qarqushu]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>164965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10030" sha1="9vfg9hrrjngwxycqhoy96haizu9hhpf" xml:space="preserve">[[ھۆججەت:Alashankou railway station.jpg|left|thumb|250px]]
[[ھۆججەت:Sunrise at Ebi-Nur, Xinjiang, China.jpg|left|thumb|250px]]
[[ھۆججەت:Location of Börtala Prefecture within Xinjiang (China).png|left|thumb|250px|قۇمۇل ۋىلايىتى]]
'''بورتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى''' بولسا [[شىنجاڭ]] دىكىبىخاھار 2000 نوپۇس بار، بورتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ 424،300 نوپۇسىبار، 27،000 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 47.52°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 88°07.

== جۇغراپىيە ==
بورتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا جايلاشقان. شەرقىي تاراباغاتاي ۋىلايىتىگە تۇتىشىدۇ. جەنۇبىي ئىلى ۋىلايىتىگە تۇتىشىدۇ. غەربىي شىمال تەرىپى قازاقىستان بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇقلۇقى 380 كىلومېتىر) شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 315 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 136 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر كۆلىمى 24 مىڭ 500 كۋادرات كىلومېتىر. ئوبلاستقا بىر شەھەر، ئىككى ناھىيە (يەنى بورتالا شەھىرى، جىڭ ناھىيىسى، ئارشاڭ ناھىيىسى) قارايدۇ. ئوبلاستتا شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 5 - شىسى ۋە ئۇنىڭغا قاراشلىق 11 تۇەن - مەيدان بار. ئوبلاست مەركىزى بورتالا شەھىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 528 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 374 مىڭ 500. بۇنىڭ ئىچىدە موڭغۇللار 7.01% نى، ئۇيغۇرلار 13.16% نى، خەنزۇلار 65.41% نى، باشقا مىللەتلەر 14.42% نى تەشكىل قىلىدۇ. ئوبلاستىنىڭ يەر تۈزۈلۈشى: غەربىي ئېگىز، شەرقى پەس بولۇپ، شىمالىي، غەربىي جەنۇبىنى تاغ ئوراپ تۇرىدۇ. نۇنىڭ ئىچىدە تاغلىق يەر 53% نى، تۈزلەڭلىك 43% نى، كۆل 4% نى ئىگىلەيدۇ. ئاساسلىق دەريالاردىن ئارشاڭ دەرياسى، ئۆتۈگسەر دەرياسى، بورتالا دەرياسى، داخەنزە دەرياسى، جىڭ دەرياسى، كۈيتۈن دەرياسى قاتارلىقلار بار. يەر يۈزىدىكى سۇ بايلىقى مىقدارى ئىككى مىليارد 353 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 948 كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئاساسلىقى قاڭشارلىق بۆكەن، قارا تايغان بۇغا، ئۇلار، شىنجاڭ شىمال سەمەندىرى قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن ئاساسلىق سوغىگۈل، توشقان زەدىكى، چاكاندا، قارلەيلىسى قاتارلىقلار بار. ھازىرغىچە بايقالغان قېزىلما بايلىقلاردىن ئاساسلىقى نېفىت، تۇز، گلائۇبېر تۇزى، گرانىت، پېرلىيىت، ۋولفىرام، قەلەي، مىس، ئالتۇن، تۆمۈر، مولىبدىن، فوسفور، ھاك تېشى قاتارلىقلار بار. بورتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق، يېرىم قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 3.7℃ ～ 8.3℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 44.2℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 36.4℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2700 ～ 2870 سائەت. قىروسىز مەزگىلى 140 ～ 175 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 90 ～ 002 مىللىمېتىر، يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1550 ～ 3400 مىللىمېتىر. ئالاتاۋ ئېغىزى داڭلىق شامال ئېغىزى بولۇپ، يىللىق ئوتتۇرىچە ئۈنۈملۈك شامال ئېنېرگىيىسى ھەركۋادرات مېتىر يەرنىڭ 2000 ～ 3200 كىلوۋات سائەتكە يېتىدۇ. ئاپتونوم ئوبلاست دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق، ئورمانچىلىقنى راۋاجلاندۇرۇشقا مۇۋاپىق كېلىدۇ. ھازىر 63 مىڭ 800 گېكتار (957 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر، 198 مىڭ گېكتار (2 مىليون 970 مىڭ مو) ئورمانلىق، بىر مىليون 697 مىڭ 300 گېكتار (25 مىليون 460 مىڭ مو) ئوتلاق بار، يەنە دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان 56 مىڭ 700 گېكتار (850 مىڭ مو) قاقاس يەر، ئورمان بىنا قىلىشقا باب كېلىدىغان 22 مىڭ 200 گېكتار (333 مىڭ مو) قاقاس يەر بار. ئاساسلىق دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، سېرىق پۇرچاق، كېۋەز، ياغلىقدان، تاۋۇز گازىرى، ئالقۇت، مېۋە - چېۋە ۋە كۆكتات قاتارلىقلار بار. بۇنىڭ ئىچىدە ئالقاتنىڭ دۆلەت ئىچىدە خېلىلا داڭقى بار. چارۋىچىلىقتا قوينى ئاساس قىلىدۇ. شىنجاڭ ئىنچىكە يۇڭلۇق قويى چىقىدىغان بازىلارنىڭ بىرى. سانائىتىدىن ئاساسلىقى پاختا توقۇمچىلىق، ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش، شېكەر، خىمىيە سانائىتى قاتارلىقلار بار. بوتارلا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز مۇكەممەللەشمەكتە. لەنجۇ - شىنجاڭ تۆمۈر يولىنىڭ غەربىي بۆلىكى ۋە دۆلەت تاشيولىنڭ 312 - لىنيىسى ئوبلاستنى كېسىپ ئۆتىدۇ. ناھىيە، يېزىلارنىڭ يوللىرى پۈتۈنلەي ئاسفالىتلاشتۇرۇلدى. پروگراممىلىق تېلېفون ئىشلىتىلىۋاتىدۇ، يەتكۈزۈش سېفىرلاشتۇرۇلدى. سىمسىز چاقىرغۇ ۋە كۆچمە خەۋەرلىشىش ئۈسكۈنلىرى ئىشقا كىرىشتۈرۈلدى. بۇ ئوبلاستقا جايلاشقان ئالاتاۋ ئېغىزى دۆلەتنىڭ تۆمۈر يولمۇ ۋە تاشيولمۇ ئۆتىدىغان بىرىنچى خىل چېگرا ئېغىزى بولۇپ، دۆلىتىمىزنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا، شۇنىڭدەك شەرقىي ياۋروپادىكى ھەرقايسى دۆلەتلەر بىلەن سودا قىلىشىدىكى مۇھىم يولنىڭ بىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. 
== مەمۇرىي رايون ==
==تارىخ==
بورتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى تەۋەسىدىكى جايلار غەربىي خەن سۇلالىسىنىڭ دەسلەپكى دەۋرلىرىدە ئۇيسۇن دۆلىتىنىڭ يېرى بولغان. غەربىي خەن سۇلالىسى شېنجۆنىڭ 2 - يىلى (مىلادىن ئىلگىرى 60 - يىلى) غەربىي يۇرت قورۇقچىبەگ مەھكىمىسىنىڭ باشقۇرۇشىغا ئۆتكەن. شەرقىي خەن سۇلالىسىدىن جەنۇبىي - شىمالىي سۇلالىلەر دەۋرىگىچە، ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ، ئۇيسۇن ياپبانلارنىڭ چارۋا باقىدىغان يېرى بولغان. تاڭ سۇلالىسى جىنگۇەن 23 - يىلى (649 - يىل) ۋە شيەنچىڭ 3 - يىلى (658 - يىلى) ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ ياۋچى تۇتۇق مەھكىمىسى ۋە ئىككى ئۆگۈز تۇتۇق مەھكىمىسى تەسىس قىلىنىپ، ئەنشى قورۇقچىبەگ مەھكىمىسىگە قارىغان. شىمالىي سۇڭ سۇلالىسىنىڭ دەسلەپكى دەۋرىدە قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئالمالىق ۋاقىتلىق نازارىتىگە قارىغان. مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۇيرات قەبىلىسىنىڭ چارۋا باقىدىغان يېرى بولغان. مىنگونىڭ 9 - يىلى (1920 - يىلى) بورتالا ناھىيىسى تەسىس قىلىنىپ، ئىلى ۋالى مەھكىمىسىگە قارىغان. 4195 - يىلى 7 - ئايدا ئىلى ۋىلايىتىدىن جىڭ، بورتالا، ئارشاڭ ناھىيىلىرى ئايرىلىپ، بورتالا موڭغۇل ئاپتونوم رايونى قىلىپ قۇرۇلغان. 1955 - يىلى 2 - ئايدا بورتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى دەپ ئاتالغان.
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
==ئىقتىساد==
بۇ ئوبلاستنىڭ ئاساسلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن ئەنخۇ قەلئەسى خارابىسى، قەدىمكى تاشقا ئويۇلغان رەسىملەر، ئۇيسۇن قەبرىستانلىقى قاتارلىقلار بار. مەشھۇر مەنزىرلىك جايلاردىن سايرام كۆلى، قويتاش ۋە ئارشاڭ ساناتورىيىسى قاتارلىقلار بار.
== توشۇش ==
==قارالسۇن==
== سىرتقى ئۇلاش ==

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}

{{شىنجاڭ}}</text>
      <sha1>9vfg9hrrjngwxycqhoy96haizu9hhpf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8023</id>
    <revision>
      <id>176046</id>
      <parentid>171408</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:Qarqushu|Qarqushu]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>167400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10196" sha1="9ftapn736adg27zhr7dzdl38r3ccu2r" xml:space="preserve">[[File:China Xinjiang Changji.svg|left|thumb|380px|سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى]]
'''سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى‎''' بولسا [[شىنجاڭ]] دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى‎نىڭ 1،503،097 نوپۇسىبار، 77،129 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 44.01°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 87°19.

==جۇغراپىيە==
  سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى تەڭرىتاغنىڭ شىمالىغا، جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا جايلاشقان. شەرقتە قۇمۇل ۋىليىتى بىلەن تۇتىشىدۇ، جەنۇبتا ئۈرۈمچى شەھىرى، تۇرپان ۋىلايىتى، بايىنغۇلىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى بىلەن، غەربتە شىخەنزە شەھىرى، تارباغاتاي ۋىلايىتى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمالدا ئالتاي ۋىلايىتى بىلەن، شەرقىي شىمالىدا موڭغۇلىيە بىلەن (چېگرالىنىيىسى 193 كىلومېتىر كېلىدۇ) تۇتىشىدۇ. شەرقىتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 541 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 285 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 77 مىڭ 500 كۋادرات كىلومېتىر. ئوبلاست مەركىزىي بولغان سانجى شەھىرى ئۈرۈمچى شەھىرىگە 35 كىلومېتىر كېلىدۇ. تەۋەسىدە ئۈچ شەھەر، بەش ناھىيە(يەنى سانجى شەھىرى، مىچۈەن شەھىرى، قۇتۇبى ناھىيىسى، ماناس ناھىيىسى، گۇچۇڭ ناھىيىسى، فۇكاڭ ناھىيىسى، فۇكاڭ شەھىرى، جىمسار ناھىيىسى، مورى قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى بار. ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىنىڭ يېزا ئىگىلىك 6 - شى شتابى ۋە يېزا ئىگىلىك، 6 -، 8 - شىسىنىڭ 24 تۇەنى جايلاشقان.    

يەر تۈزۈلۈشى: جەنۇبىي ئېگىز، شىمالىي پەس بولۇپ، تاغلىق  %22.7، تۈزلەڭلىك  %25.3، قۇملۇق، چۆللۈك % 52 نى ئىگىلەيدۇ. ئاساسلىق دەرياللاردىن ماناس دەرياسى، تاش دەرياسى، قۇتۇبى دەرياسى، سەنتۈن دەرياسى، تۇدۇنخې دەرياسى، كەيكىن دەرياسى، مورى دەرياسى بار. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى 3 مىليارد 285 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىكتىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 1 مىليارد 723 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقلىرىدىن ئاساسلىقى يىلپىز، ياۋا ئات، ياۋا ئېشەك، سايگاڭ بۆكىنى، تاغ ئۆچكىسى، ئارقار، قارا تايغان بۇغا، ئاق بوغۇز بۆكەن قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقلىرىدىن ئاساسلىقى سۇغىگۈل، قان تېپەر، پەربۇن، قارلەيلىسى قاتارلىقلار بار. بايقالغان كان بايلىقلىرىدىن ئاساسلىقى كۆمۈر، خرۇستال، نېفىت، تەبىئىي گاز، ھاك، مىس، ئالتۇن، قاشتېشى قاتارلىق 40 نەچچە خىل بايلىق بار، بۇنىڭ ئىچىدە كۆمۈر، نېفىت، تەبىئىي گازنىڭ زاپاس مىقدارى مولراق. ئېنىقلانغان زاپاس كۆمۈر مىقدارى 30 مىليارد 800 مىليون توننىغا يېتىدۇ. كۆيۈك تاغ، بېيىسەنتەي، ماجۇاڭ سەينەن قاتارلىق 10 نېفىتلىك بايقالدى.   سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ رايونلار ئارا تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭراق. جۇڭغار ئويمانلىقى ۋە تاغ بەلۋاغلىرى مۆتىدىل قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. تەڭرىتاغنىڭ شىمالىي ۋە ئوتتۇرا تاغ بەلۋاغلىرى سوغاق. ئسسىق بەلۋاغ ئاسىيا نەم كىلىمات رايونىغا كىرىدۇ. تاغلىق رايونلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئوتتۇرىچە يىللىق تېمپېراتۇرىسى ℃9 ～ ℃7.0 ، ئەڭ يوقىرى تېمپېراتۇرىسى ℃43.5 ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  ℃42.6  يىللىق ئوتتۇرىچە كۈن چۈشۈش ۋاقتى  2600  ～ 3200 سائەت، ℃10  يىغىلما تېمپېراتۇرىسى ℃1200 ～  ℃3500، قىروسىز مەزگىلى 180 ～97 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى تاغلىق رايونلارنىڭ 500 مىللىمېتىردىن كۆپرەك، تۈزلەڭلىكلەرنىڭ 300 ～ 120 مىللىمېتىرغىچە؛ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2300 ～ 1400 مىللىمېتىر.   بۇ ئوبلاستنىڭ دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىقى بىر قەدەر تەرەققىي قىلغان. ھازىرقى تېرىلغۇ يېرى 286 مىڭ 900 گېكتار (4 مىليون 330 مىڭ 500 مو)، ئورمىنى 2 مىليون 238 مىڭ گېكتار (33 مىليون 570 مىڭ مو)، يايلىقى 5 مىليون 780 مىڭ گېكتار (86 مىليون 700 مو) يەنە دېھقانچىلىق قىلغىلى بولىدىغان 61 مىڭ 400 گېكتار بوز يەر (921 مىڭ مو) بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى بۇغداي، شال، كۆممىقۇناق، كېپەز، قىزىلچا، پۇرچاق، مايلىقدان، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىلاردىن كالا، قوي ئاساس ئورۇندا تۇرىدۇ. سانائەتنىڭ تەرەققىياتى بىر قەدەر تېز، ئېنېرگىيە، يېمەكلىك ۋە يەم - خەشەك پىششىقلاپ ئىشلەش، توقۇمىچىلىق، ماشىنىسازلىق - ئېلېكترون، بىناكارلىق - قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، خىمىيە سانائىتى قاتارلىق تۈرلەردىكى زامانىۋى سانائەت دەسلەپكى قەدەمدە بەرپا قىلىندى. بۇنىڭ ئىچىدە تۇنخى سېمونتى، شىنشۇ باتارىيىسى، سەنتەي ئاق ھارىقى، تەڭرىتاغ گۈڭگۈرتلۈك ئىشقارى، تەڭرىتاغ ئۇنى قاتارلىق بىر تۈركۈم سانائەت مەھسۇلاتلىرى دۆلەت، ئاپتونوم رايون بويىچە ئەلا مەھسۇلات ياكى داڭلىق مەھسۇلات دېگەن نامغا ئېرىشتى.   سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى بۇ قەدەر ياخشى. لەنجۇ - شىنجاڭ تۆمۈر يولىنىڭ غەربىي بۆلىكى ۋە 312 -، 621 - دۆلەت يولى بۇ ئوبلاستىدىن كېسىپ ئۆتىدۇ، يولوچىلار ئاپتوبۇسىنىڭ ناھىيە، يېزا، كەنتلەرنى قاپلاش نىسبىتى %98 كە يېتىدۇ. ئوبلاسىت مەركىزىي سانجى شەھىرى ئۈرۈمچى خەلقئارا ئايرودرومىغا 18 كىلومېتىر كېلىدۇ. ئاسىيا - ياۋروپا نۇر كابىلى بۇ ئوبلاستىنى كېسىپ ئۆتىدۇ. پروگراممىلىق تېلېفون ، كۆچمە خەۋەرلىشىش، گۇرۇپپىلاشتۇرۇپ ئالماشتۇرۇلىدىغان سانلىق خەۋەرلىشىش قاتارلىقلار كەينى - كەينىدىن ئشقا كىرىشتۈرۈلدى. ئوبلاست بويىچە تېلېفون ئالماشتۇرۇش پروگراممىلاشتى، يەتكۈزۈش نۇر كابىللاشتى. مەزكۇر ئوبلاستىغا جايلاشقان پەسىللىك ئېغىز - ئۇلاستاي ئېغىزى شىنجاڭنىڭ موڭغۇلىيە بىلەن سودا قىلىدىغان مۇھىم ئېغىزلاردىن بىرى. مەزكۇر ئوبلاستنىڭ ئاساسلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى بېشبالىق قورۇقچىلىق مەھكىمىسى خارابىسى، شىداسى مەسچىتى خارابىسى، قۇتۇبىدىكى تاش دەرۋازا قىيا تاش رەسىملىرى رەسىملىرى توپى قاتارلىقلار بار. ئاساسلىق مەشھۇر سەيلىگاھلىرىدىن ئېگىز تاغدىكى كۆل - بوغدا كۆلى، سىلىكون دىئولىسى ئورمىنى، ۋۇسەيۋەن ئالۋاستى شەھىرى، جىمىسار ياۋا ئاتنى سۈنئىي ئۇسۇلدا بېقىش - كۆپەيتىش فېرمىسى قاتارلىقلار بار.

==مەمۇرىي رايون==
==تارىخ==
سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى خەن سۇلالىسى دەۋرىدە جېگو، بىلو قاتارلىق 13 دۆلەتنىڭ يېرى، شۇنىڭدەك ئۇيسۇنلارنىڭ شەرقىي  چېگرىسى ئىدى. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە بېشبالىق قۇرۇلغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ دەسلىپىدە جۇڭغارلارنىڭ يايلىقى بولغان. شىنجاڭ ئۆلكە بولۇپ قۇرۇلغاندىن كېيىن ئۈرۈمچىگە قارىغان.
==نۇپوس ئىستاتىستىكا==
1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 1 مىليون 487 - مىڭ 900 بولۇپ، بۇنىڭ ئچىدە خۇيزۇلار  %11.29 ، خەنزۇرلار 75.72، باشقا مىللەتلەر %12.9599  نى ئىگىلەيدۇ. 
==ئىقتىساد==
==توشۇش==
==قارالسۇن==
==سىرتقى ئۇلاش== 
== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
{{شىنجاڭ}}</text>
      <sha1>9ftapn736adg27zhr7dzdl38r3ccu2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8024</id>
    <revision>
      <id>176048</id>
      <parentid>171406</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11352" sha1="c2wil3sp5ks7xehdb5cmmgjqkzhwgv7" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''قىزىلسۇ قىزغىز ئاپتونوم ئوبلاستى'''
'''克孜勒苏柯尔克孜自治州.'''Kizilsu Kyrgyz Autonomous Prefecture
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: China Xinjiang Kizilsu.svg|center|350x350px]]'''قىزىلسۇنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ئاپتونوم ئوبلاست]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
|[[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]، [[قىرغىز]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]] [[قىرغىزچە]]
|-
|'''شەھەر سانى'''
|1 دانە 
|-
|'''ناھىيە سانى'''
|3 دانە 
|-
|'''نوپۇسى (2015-يىل)'''
|596,064 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-04-26 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 70،916.33 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6 ([[ئۈرۈمچى ۋاقتى]])
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|908(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新P  
|-
|}
'''قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى''' ('''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]''':Qizilsu Qirghiz Aptonom Oblasti)بولسا [[شىنجاڭ]] دىكى بىر ئاپتونوم ئوبلاست، غەربىدىكى پامىر ئېگىزلىكىگە جايلاشقان. ئۇنىڭ شەرق تەرىپى [[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] بىلەن، جەنۇب تەرىپى [[قەشقەر ۋىلايىتى]] بىلەن تۇتىشىدۇ، غەرب ۋە غەربىي شىمال تەرىپى ئايرىم  ئايرىم ھالدا [[تاجىكىستان]]، [[قىرغىزىستان]] بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى بىر مىڭ 154  كىلومېتىر). شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى  500 نەچچە كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى  140 نەچچە كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى  67 مىڭ  300 كۋادرات كىلومېتىر. ئوبلاست مەركىزىي [[ئاتۇش شەھىرى]]، شەھەر رايونىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى بىر مىڭ  428 كىلومېتىر.
==مەمۇرىي رايون==
قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى قارمىقىدا 1 شەھەر ۋە 3 ناھىيە بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Kizilsu mcp.png |center|300x300px]]'''قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى خەرىتىسى'''
|-
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يېزا بازار سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاتۇش شەھىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Atush Shehiri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Atush City
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿图什市
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |269.3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15,697.78
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاقتو ناھىيىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqto Nahiyisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqto County
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿克陶县
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |221.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |24,555.06
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئاقچى ناھىيىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqchi Nahiyisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aqchi County
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿合奇县
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |44.7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11,545.38
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئۇلۇغچات ناھىيىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ulughchat Nahiyisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ulughchat County
| style=&quot;text-align: center&quot; div |乌恰县
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |60.6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19,118.11
|-
|}
'''ئىزاھات:'''
==يەر تۈزۈلۈشى== 
يەر تۈزۈلۈشى ناھايىتى مۇرەككەپ بولۇپ، تاغلىق رايون  90% تىن كۆپرەكىنى ئىگىلەيدۇ. قىزىلسۇ دەرياسى، توشقان دەرياسى، بوغاز دەرياسى، چاقماق دەرياسى، گەز دەرياسى قاتارلىق ئالتە چوڭ سۇ سىستېمىسى بار، يەر ئۈستى بايلىقى ئالتە مىليارد  250 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى  552 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئاسلىقى يىلپىز، غولجا (ئارقار)، ئۇلار قاتارلىقلار با. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن ئاساسلىقى كۆمۈر، ئالتۇن، كۈمۈش، مىس، تۆمۈر، مانگان، خروم، قوغۇشۇن، سىنك، قەلەي، نىكېل، كۇبالىت، ۋۇلفىرام، مولىبدېن، ۋانادىي، تىتان، لىتىي، بېرىللىي، نىئوبىي، تانتال، ستررونتسىي،  ئۇران قاتارلىقلار بار.
==ئىقلىمى==
قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى مۆتىدىل بەلۋاغ ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  6.2℃ - 12.9℃؛ ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  41.2℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 32.4℃. تۈزلەڭلىك رايونلىرىدا كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  2750  سائەتتىن 3000 سائەتكىچە.  10℃جۇغلانما تېمپېراتۇرىسى  4000℃ تىن كۆپرەك. قىروسىز مەزگىلى  260 كۈن ئەتراپىدا، يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى تاغلىق رايونلىرىنىڭ  120 - 260 مىللىمېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلىرىنىڭ  60 - 120 مىللىمېتىر؛ سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2400 - 3200 مىللىمېتىر.
==يېزا ئىگىلىكى==
ئوبلاستىنىڭ دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىقنى تەرەققىي قىلدۇرۇش شارائىتى بىرقەدەر ياخشى. ھازىر بار تېرىلغۇ يەر كۆلىمى  40 نەچچە مىڭ گېكتار ( 600 مىڭ مو)، ئورمان كۆلىمى  577 مىڭ  600 گېكتار (سەككىز مىليون 664 مىڭ مو)، وتلاق كۆلىمى ئۈچ مىليون  400 مىڭ گېكتار (51 مىليون مو). ئاساسلىق دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، شال، كېۋەز، كۆممىقوناق، مايلىق دان، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە قاتارلىقلار بار. ئەنجۈر، ئانار ۋە موناقى ئۈزۈمى ئالاھىدە مەھسۇلاتى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئاساسلىق چارۋىسىدىن قوي، قوتاز، كالا، ئات قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن ئاساسلىقى كان قېزىش،  ئېلېكتر ئېنېرگىيە، ئاشلىق -  ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
[[File:Yurt of Kyrgyz,Kizilsu Kirghiz Autonomous Pref.,Xinjiang,china.JPG|left|thumb|350px|]]
== ئىقتىسادى ==
قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى كۆرۈنەرلىك ياخشىلاندى. دۆلەت تاشيولىنىڭ 314  - لىنىيىسى ئوبلاستىنى كېسىپ ئۆتۈپ، جەنۇبتا قەشقەر شەھىرىگە، شىمالدا ئاقسۇ، ئۈرۈمچى شەھىرىگە بارىدۇ. پروگراممىلىق تېلېفون، كۆچمە تېلېفون، گۇرۇپپىلاشتۇرۇلغان كومېتاتور سىفىرلىق ئالاقىلىشىش قاتارلىق ئالاقە ئۈسكۈنلىرى ئارقا - ئارقىدىن ئىشلىتىلىشكە باشلىدى، ئوبلاستنىڭ شىمالىي چېگرىسىغا جايلاشقان. قىرغىزىستانغا ئېچىۋېتىلگەن تورغات ئېغىزى دۆلەتنىڭ بىرىنچى دەرىجىلىك سودا ئېغىزى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئوبلاستنىڭ ساياھەت بايلىقى ناھايىتى مول. ئاساسلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن ۋە تەبىئىي داڭلىق مەنزىرىلىك جايلىرىدىن خەن سۇلالىسى دەۋرىدە ياسالغان داڭلىق ئۈچ مىراۋان غارى، سۇلتان سۇتۇق بۇغراخان مازارى، سۇلى دۆلىتى ۋە قارا خانىيلار پادىشاھلىقى ئوردىسى خارابىسى، گەزئۆتەڭ خارابىسى، قاراكۆل، بۇلۇڭ كۆل، مۇزتاغ چوققىسى (كونىلار مۇزتاغ ئاتىسى دەپ ئاتىغان)، قوڭۇر چوققىسى (كونىلار مۇزتاغ مەلىكىسى دەپ ئاتىغان) قاتارلىقلار بار.
==ساياھەتچىلىكى==
==مائارىپى==
==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>c2wil3sp5ks7xehdb5cmmgjqkzhwgv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئىلى قازاق ئاپتونوم ۋىلايىتى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8025</id>
    <revision>
      <id>176043</id>
      <parentid>171410</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:Qarqushu|Qarqushu]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>164104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="h94a1htumnxv3njitl0fapigue6cb48" xml:space="preserve">[[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]]
== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}</text>
      <sha1>h94a1htumnxv3njitl0fapigue6cb48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئالتاي ۋىلايىتى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8026</id>
    <revision>
      <id>176042</id>
      <parentid>171412</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:Qarqushu|Qarqushu]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>163500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12434" sha1="glbrpsl0ibkso38stie7jsctd7o9qyp" xml:space="preserve">[[File:Location of Altay Vilayiti.PNG|left|thumb|300px|ئالتاي ۋىلايىتى]]
'''ئالتاي''' ۋىلايىتى (Altay Wilayiti) [[شەرقىي تۈركىستان|شەرقىي تۈركىستاننىڭ]] [[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى|ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستىغا]] قاراشلىق ۋىلايەت بولۇپ، نوپۇسى 561 مىڭ 667، يۈز ئۆلچىمى 118 مىڭ 015 كۋادرات كىلومېتىردۇر. جۇغراپىلىك ئورنى شىمالىي كەڭلىك 47.50°، شەرقىي ئۇزۇنلۇق 88°08 ئېرۇر.

==جۇغراپىيە==
ئالتاي ۋىلايىتى شىنجاڭ رايونىنىڭ شىمالىي قىسىمىغا، ئالتاي تېغىنىڭ غەربىي جەنۇب ئېتىكىگە جايلاشقان. شەرق، غەرب، شىمال تەرىپى ئايرىم - ئايرىم ھالدا قازاقىستان، روسىيە، موڭغۇلىيە بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 1109 كىلومېتىر). جەنۇب تەرىپى سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي تەرىپى تارباغاتاي ۋىلايىتى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 420 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 467 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 116 مىڭ 200 كۋادرات كىلومېتىر. ئالتاي ۋىلايىتىگە 1 شەھەر، 6 ناھىيە (يەنى ئالتاي شەھىرى، بۇرجىن ناھىيىسى، بۇرۇلتوقاي ناھىيىسى، كۆكتوقاي ناھىيىسى، قابا ناھىيىسى، چېڭگىل ناھىيىسى، جىمىنەي ناھىيىسى) قارايدۇ. ئۇنىڭ تەۋەسىدە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 10 - شىسىنىڭ 9 تۇەن - مەيدانى بار. مەمۇرىي مەھكىمە تۇرۇشلۇق جاي، ئالتاي شەھىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 675 كىلومېتىر كېلىدۇ. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 542 مىڭ 900، بۇنىڭ ئىچىدە قازاقلار 51.0%  نى، ئۇيغۇرلار 1.87% نى، خەنزۇلار  41.74% نى، باشقا مىللەتلەر  5.39% نى تەشكىل قىلىدۇ.      يەر تۈزۈلۈشى بىر قەدەر مۇرەككەپ بولۇپ، شەرقىي شىمال تەرىپى ئېگىز، غەربىي جەنۇب تەرىپى پەس. بۇنىڭ ئىچىدە تاغلىق 93% نى، قۇملۇق 7% نى، تۈزلەڭلىك 45% نى تەشكىل قىلىدۇ. ئىككى چوڭ كۆل (داڭلىق ئۇلۇڭگۈر كۆلى، كۆلىمى ئايرىم - ئايرىم ھالدا 745 كۋادرات كىلومېتىر ۋە 45 كۋادرات كىلومېتىر) بار. چوڭ سۇ سىستېمىسى (ئېرتىش دەرياسى، ئۇلۇڭگۈر دەرياسى) بار. يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى 10 مىليارد 760 مىليون  كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلارنى تەمىنلەيدىغان يەر يىلپىز،قۇندۇز، سۆسۈن بۇلغۇن، ياۋا ئېشەك، بۇغا، قانداغاي، ئاققۇ قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈكتىن چۈچۈكبۇيا، پەربۇت، چاكاندا، توشقان زەردىكى، قۇرۇتئوت قاتارلىقلار بار. ئاساسلىق قېزىلما بايلىقلىرىدىن 42 خىلى بايقالدى، ئۇ ئېلىمىزدىكى گرانىت بېگماتىن تىپىدىكى ئاز ئۇچرايدىغان مېتال، رەڭلىك مېتال، قىممەت باھالىق مېتال ۋە ياقۇت، قاش تېشى چىقىدىغا مۇھىم رايون.   ئالتاي ۋىلايىتىدە تېمپېراتۇرا پەرقى بىر قەدەر چوڭ، تاغلىق رايونلار تۆۋەندىن يۇقىرىغا قاراپ سوغۇق مۆتىدىل بەلۋاغ، ئىككىنچى دەرىجىلىك سوغۇق بەلۋاغ ئىقلىمى، سوغۇق بەلۋاغ ئىككىنچى دەرىجىلىك قۇرغاق، ئىككىنچى دەرىجىلىك مۆتىدىل، نەملىك ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ، جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ شىمالىدىكى تۈزلەڭلىك رايونلار مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى - 4.3℃ ～ 0.2℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 40.6℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 51.5℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  3150 ～ 2800 سائەت، قىروسىز مەزگىل 150 ～ 70 كۈن. ۋادىسى ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى تاغلىق رايوندا  600 ～ 200 مىللىمېتىر، دەريا ۋادىسى ۋە ئويمانلىقتا  170 ～ 120 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2300 ～ 1500 مىللىمېتىر.   ئالتاي چارۋىچىلىق ئاساس قىلىنىپ، دېھقانچىلىق بىلەن چارۋىچىلىق بىرلەشتۈرۈلگەن ۋىلايەت. ھازىر 118 مىڭ گېكتار (1 مىليون 770 مىڭ 500 مو) تېرىلغۇ يەر، 1 مىليون 66 مىڭ 700 گېكتار (16 مىليون مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا بولىدىغا قاقاس يەر، 577 مىڭ 300 گېكتار (8 مىليون 660 مىڭ مو) ئورمانلىق، 064 مىڭ گېكتار (9 مىليون 600 مىڭ مو) ئورمان بىنا قىلىشقا بولىدىغان قاقاس يەر، 10 مىليون 666 مىڭ گېكتار 700 گېكتار (160 مىليون مو) ئوتلاق بار.ل چارۋىچىلىقتا يايلاقتا بېقىش ئاساس قىلىنىدۇ. ئۇ ئاپتونوم رايونىنىڭ مۇھىم گۆش ئىشلەپچىقىرىش بازىسى، ئالتاينىڭ چوڭ قۇيرۇقلۇق قوي ئاساسلىق چارۋا ھېسابلىنىدۇ. بېلىقچىلىق ئىشلەپچىقىرىشىدىمۇ ئۆزگىچە ئۈستۈنلۈككە ئىگە. شۇڭا ۋىلايەت يەنە ئاپتونوم رايونىنىڭ مۇھىم سۇ مەھسۇلالتىرى ئىشلەپچىقىرىش بازىسى. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى بۇغداي، كۆممىقوناق، ھەرخىل پۇرچاق، قىزىلچا بار. سانائىتىدىن كانچىلىق، خرومچىلىق، يۇڭ توقۇمىچىلىق، گۆش پىششىقلاپ ئىشلەش، ئاشلىق پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.   ئالتاي ۋىلايىتىنىڭ ئاساسى مۇئەسسەسى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. دۆلەت تاشيولى 216 - لىيىسى ئالتايدىن باشلىنىدۇ، ناھىيە، يېزا تاشيوللىرى تەرەپ - تەرەپكە تۇتۇشۇپ كەتكەن. ئالتاي ئايرودورمىدىن قەرەللىك نۆۋەتچى ئايروپىلان ئۈرۈمچىگە قاتناپ تۇرىدۇ. ۋىلايەت، ناھىيىلەردە پروگراممىلىق تېلېفون يولغا قويۇلدى، ئوپتىكىلىق، سانلىق مىكرولۇق،كۆچمە خەۋەرلىشىش ئۈسكۈنىسى قاتارلىق زامانىۋى خەۋەرلىشىش ۋاسىتىلىرى كەينى - كەينىدىن ئىشلىتىلدى. بۇ ۋىلايەتنىڭ تايكەشكېن، قىزىلتاغ ئېغىزى دېگەن ئىككى چېگرا ئېغىزى موڭغۇلىيىگە، جىمىنەي، ئاختۆبېك دېگەن ئىككى چېگرا ئېغىزى قازاقسىتانغا ئېچىۋېتىلدى.   ئالتاي ۋىلايىتىنىڭ ئاساسلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن قىياتاش رەسىملىرى كارىدورى، شەمىرشەك قەبرىستانلىقى، يايلاق تاش ھەيكىلى قاتارلىقلار بار. داڭلىق مەنزىرىلىك جايلاردىن قاناس كۆلى مەزىرىسى مۇھاپىزەت رايونى، تاڭبالى كۆلى، بۇرۇلتوقاي ئارشاڭ تېغى ئارشىڭى قاتارلىقلار بار.
==مەمۇرىي رايون==
==تارىخ==
ئالتاي ۋىلايىتىنىڭ قاراشلىق جايلار شەرقى خەن سۇلالىسى دەۋرىدە شىمالىي ھونلار قويان خانلىقىنىڭ سۇيۇرغانلىق يېرى بولغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئالتۇنتاغ قورۇقچىبەگ مەھكىمىسى تەسىس قىلىنغان. غەربىي لىياۋ سۇلالىسى دەۋرىدە غەربىي قىسىم بازا مەھكىمىسى تەسىس قىلىنىپ ئۈستۈن ئاستانە دوتەي مەھكىمىسىگە قارىغان. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئوگداي خابا ۋەئۇنىڭ ئەۋلادلىرىنىڭ سۇيۇرغاللىق يېرى بولغان ۋە بېشبالىق ۋاقىتلىق دىۋان ۋازارىتىگە قارىغان. كېيىن لىڭبېي ۋاقىتلىق ۋازارىتىگە قارىغان. چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئالتاي ئورانغاي مۇئاۋىن باش بۇغې، باش بۇغى قاتارلىق ئەمەلدارلار قويۇلغان. قۇمدۇ مەسلىھەتچى ئامبالغا قاراپ، ئۇلاستاي چېگرىنى تىنچلاندۇرغۇچى سول قانات مۇئاۋىن سانغۇنىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. چىڭ سۇلالىسى گۇاڭشۈ 32 - يىلى (1906 - يىلى) ئالتاي خان ئامبىلى قويۇلۇپ، بىۋاسىتە چىڭ ئوردىسى ۋالىيلار مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگونىڭ دەسلەپكى يىللىرىدا ئالاھىدە رايون قىلىپ، بېيجىڭ مەركىزىي ھۆكۈمىتىگە قارىغان. مىنگونىڭ 8 - يىلى (1919 - يىلى) شىنجاڭ ئۆلكىسىگە قاراشلىق ئاشەن دوتەي مەھكمىسى تەسىس قىلىنغان. مىنگونىڭ 22 - يىلى (1933 - يىلى) ئاشەن مەمۇرىي رايونى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. مىنگونىڭ 34 - يىلى (1945 - يىلى) ئالتاي مەمۇرىي مەھكىمسى قۇرۇلغان. مىنگونىڭ 35 - يىلى (1946 - يىلى) ئاشەن مەمۇرىي رايونى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. جۇڭخۇدا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرلغاندىن كېيىن، ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ ئاشەن ۋالىي مەھكىمىسى، ئالتاي ۋالىي مەھكىمىسى ۋە ئالتاي ۋىلايىتى دەپ ئاتالغان.
==نۇپوس ئىستاتىستىكا==
{{bar box
|title= ئالتاي ۋىلايىتىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[قازاق مىللىتى|قازاقلار]]|green|52.8}}
{{bar percent|[[خەنزۇ مىللىتى|خەنزۇلار]]|red|39.8}}
{{bar percent|[[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇلار]]|gold|3.8}}
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|1.4}}
{{bar percent|[[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]]|yellow|1.0}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|1.2}}}}

==ئىقتىساد==
==توشۇش==
==قارالسۇن==
==سىرتقى ئۇلاش== 

{{شىنجاڭ}}
== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}</text>
      <sha1>glbrpsl0ibkso38stie7jsctd7o9qyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خوتەن ۋىلايىتى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8027</id>
    <revision>
      <id>176052</id>
      <parentid>171403</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47495" sha1="1us16fuo877z5urdo4iiv8px2li76xv" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=250 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''خوتەن ۋىلايىتى'''
'''和田地区.'''Hotan Prefecture
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: China Xinjiang Hotan.svg|center|350x350px]]'''خوتەن ۋىلايىتىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ۋىلايەت]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
[[خەنزۇ]] 
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]،[[خەنزۇچە]]
|-
|'''شەھەر سانى'''
|1 شەھەر 
|-
|'''ناھىيە سانى'''
|7 ناھىيە 
|-
|'''نوپۇس'''
|2 مىليون 200 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 248,946km2
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|903(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新R  
|-
|'''تور بېكەت'''
|[www.xjht.gov.cn/ خوتەن ھۆكۈمەت تورى]
|-
|}

'''خوتەن ۋىلايىتى 和田地区''' [[شىنجاڭ]] ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئىچىدىكى بىر ۋىلايەت بولۇپ، تارىم ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبى ئېتەكلىرىگە، كوئىنلۇن تېغىنىڭ شىمالى باغرىغاجايلاشقان.ئومۇمىي يەر مەيدانى 247 مىڭ  900 كۋادرات كىلومېتىر. قارمىقىدار بىر شەھەر،. يەتتە ناھىيە [[خوتەن شەھىرى]]، [[گۇما ناھىيىسى]]، [[قاراقاش ناھىيىسى]]، [[خوتەن ناھىيىسى]]، [[لوپ ناھىيىسى]]، [[چىرا ناھىيىسى]]، [[كېرىيە ناھىيىسى]]، [[نىيە ناھىيىسى]] بار.ئومۇمى نوپۇسى 2 مىليوندىن ئاشقان بولۇپ، ئۇيغۇرلار ئومۇمى نوپۇسنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى ئىگىلەيدۇ.
== ئومۇمىي ئەھۋالى ==
خوتەن ۋىلايىتى تارىم ئويمانلىقىنىڭ غەربىي جەنۇبى قىسمىغا جايلاشقان. شەرق تەرىپى شىزاڭ ئاپتونوم رايونى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب تەرىپى قەشقەر ۋىلايىتى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى ئاقسۇ ۋىلايىتى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي جەنۇب تەرىپى كەشمىر (ھىندىستاننىڭ ئەمەللىي كونتروللىقىدىكى رايون) بىلەن چېگرىلىنىدۇ. چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى 200 كىلومېتىر. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن  670  كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى تەخمىنەن 600 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 247 مىڭ  900 كۋادرات كىلومېتىر. قارمىقىدار بىر شەھەر،. يەتتە ناھىيە (خوتەن شەھىرى، گۇما ناھىيىسى، قاراقاش ناھىيىسى، خوتەن ناھىيىسى، لوپ ناھىيىسى، چىرا ناھىيىسى، كېرىيە ناھىيىسى، نىيە ناھىيىسى) بار. تەۋەسىدە ئشلەپچىقىرىش  -  قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى خوتەن دېھقانچىلىق مەيدانلىرىنى باشقۇرۇش ئىدارىسى بار. مەمۇرىي مەھكىمە جايلاشقان خوتەن شەھىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى  1520 كىلومېتىر.  1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى بىر مىليون  504 مىڭ  800 بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار  97.4%  نى، خەنزۇلار 2.66% نى، باشقا مىللەتلەر  0.2% نى تەشكىل قىلىدۇ.
==يەر تۈزۈلۈشى==
جەنۇبىي ئېگىز، شىمالى پەس، غەربىي ئېگىز، شەرقىي پەس. بۇ تاغلىق رايون  33.3% نى، چۆل - چەزىرە  63% نى، بوستانلىقلار  3.7% نى ئىگىلەيدۇ.  36 چوڭ - كىچىك دەرياسى، 58 بۇلىقى بار. يەر ئاستى سۇ بايلىقى سەككىز مىليارد  770 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىكتىكى يەر ئاستى سۇ بايلىقى مىقدارى ئۈچ مىليارد  246 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن يىلپىز، تىبەت قۇلۇنى، قوتاز، تىبەت بۆكىنى، ئارقار، ياۋا تۆگە، ئاق بوغۇز بۆكەن، ئۇلار قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن توشقان زەدىكى، قانتېپەر، قارلەيلىسى، رەۋەن قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن نېفىت، كۆمۈر، ئالتۇن، تۆمۈر، تانتال، لىتىي، پېرىللىي، سىندىي، نىئوبىي، سىڭىر تاش، ھاك تېشى، قاشتېشى قاتارلىقلار بار.
==مەمۇرىي رايون==

خوتەن ۋىلايىتىدە جەمئىي بىر شەھەر يەتتە ناھىيە بار بولۇپ، ئۇلار خوتەن شەھىرى، گۇما ناھىيىسى، قاراقاش ناھىيىسى، خوتەن ناھىيىسى، لوپ ناھىيىسى، چىرا ناھىيىسى، كېرىيە ناھىيىسى ۋە نىيە ناھىيىسىدىن ئىبارەت. 
[[Image:Hotan mcp.png|left|thumb|270px|1.خوتەن شەھىرى،شەھەرنىڭ غەربى جەنۇبى بولسا خوتەن ناھىيىسى؛2.تالاش-تارتىش بار زىمىن؛3.قاراقاش ناھىيىسى؛4.گۇما ناھىيىسى؛5.لوپ ناھىيىسى؛6.چىرا ناھىيىسى؛7.كېرىيە ناھىيىسى؛8.نىيە ناھىيىسى.]]
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;950px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يېزا بازار سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[خوتەن شەھىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Hotan Shehiri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Hotan city
| style=&quot;text-align: center&quot; div |和田市
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |350
| style=&quot;text-align: center&quot; div |85,035
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[گۇما ناھىيىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Guma Nahiyisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Guma County
| style=&quot;text-align: center&quot; div |皮山县
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |250
| style=&quot;text-align: center&quot; div |39,741
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قاراقاش ناھىيىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qaraqash Nahiyisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qaraqash County
| style=&quot;text-align: center&quot; div |墨玉县
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16
| style=&quot;text-align: center&quot; div |600
| style=&quot;text-align: center&quot; div |25,788
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[خوتەن ناھىيىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Hotan Nahiyisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Hotan County
| style=&quot;text-align: center&quot; div |和田县
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |300
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4,140.7
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[لوپ ناھىيىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Lop Nahiyisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Lop County
| style=&quot;text-align: center&quot; div |洛浦县
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |250
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14,314
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چىرا ناھىيىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Chira Nahiyisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Chira County
| style=&quot;text-align: center&quot; div |策勒县
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |150
| style=&quot;text-align: center&quot; div |31,688.01
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[كېرىيە ناھىيىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Keriye Nahiyisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Keriye County
| style=&quot;text-align: center&quot; div |于田县
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |300
| style=&quot;text-align: center&quot; div |30,094.83
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[نىيە ناھىيىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Niye Nahiyisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Niye County
| style=&quot;text-align: center&quot; div |民丰县
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |50
| style=&quot;text-align: center&quot; div |56,759.86
|-
|
|
|
|
| style=&quot;text-align: center&quot; div |'''جەمئىي'''
| style=&quot;text-align: center&quot; div |'''89'''
| style=&quot;text-align: center&quot; div |'''2 مىليون 200مىڭ'''
| style=&quot;text-align: center&quot; div |'''248,946'''
|-
|}

*1)[[خوتەن شەھىرى]]
خوتەن شەھىرىنىڭ ئومۇمى نوپۇسى380مىڭ(2010-يىلىدىكى 6-قېتىملىق نوپۇس تەكشۈرۈش نەتىجىسى) بولۇپ، ئۇيغۇرلار مۇتلەق كۆپ قىسمىنى ئىگىلەيدۇ. ئۇيغۇرلاردىن باشقا يەنە خەنزۇ، خۇيزۇ، قازاق قاتارلىق 13مىللەت ياشايدۇ.خوتەن شەھىرى يۇرۇڭقاش دەرياسى بىلەن قاراقاش دەرياسىدىن ھاسىل بولغان تىنما تۈزلەڭلىكىگە جايلاشقان بولۇپ، شەھەر مەركىزىدىن يۇرۇڭقاش دەرياسىغىچە بولغان ئارىلىق نەچچە كىلومىتېرلا كىلىدۇ. شەرقى تەرىپى لوپ ناھىيىسى بىلەن يۇرۇڭقاش دەرياسى ئارقىلىقلا ئايرىلىپ تۇرىدۇ، غەربى تەرىپى خوتەن ناھىيىسىگە تۇتىشىدۇ، قاراقاش ناھىيە بازىرى خوتەن شەھىرىنىڭ غەربى شىمالىغا جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ بىلەن بولغان ئارىلىقى 20كىلومىتېر كېلىدۇ. 
*2)[[گۇما ناھىيىسى]]
گۇما ناھىيىسى تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە، قاراقۇم تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى خوتەن، قاراقاش ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي تەرىپى قاغىلىق ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇب تەرىپى كەشمىر (ھىندسىتاننىڭ ئەمەلىي كونتروللۇقىدىكى رايون) بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 50 كىلومېتىر). شىمال تەرىپى مەكتى، مارالبېشى ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. ئومۇمىي يەر مەيدانى 41 مىڭ 400 كۋادرات كىلومېتىر. ئۇنىڭغا ئىككى بازار، 13 يېزا، 197 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ.ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1596 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 202 مىڭ 400 بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 97.69% نى، خەنزۇلار 1.44% نى، باشقا مىللەتلەر 0.87% نى تەشكىل قىلىدۇ
*3)[[قاراقاش ناھىيىسى]]
قاراقاش ناھىيىسى تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ چېتىگە، شەرقىي تەرىپى خوتەن ناھىيىسى، لوپ ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب تەرىپى گۇما ناھىيىسى، مارالبېشى ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى ئاۋات ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 319.5 كىلومېتىر. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 45 ～ 5.112 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 23 مىڭ 100 كۋادىرات كىلومېتىر. ناھىيىگە بىر بازار، 15 يېزا، 362 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. قاراقاشنىڭ يەر مايدانى 25،667 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ، جەنۇپ تەرىپى كوئىنلۇن تاغلىرىغا، شىمال تەرىپى تەكلىماكان قۇملۇقىغا تۇتىشىدۇ. 2010-يىلدىكى ستاتىستىكىغا ئاساسلاڭاندا ، ھازىر قاراقاش ناچىيىسىنىڭ ئومۇمى نوپۇسى 520،000بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار ئومۇمى نوپۇسنىڭ %98نى ئىگىلەيدۇ.
*4)[[خوتەن ناھىيىسى]]
خوتەن ناھىيىسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىغا، قارا قۇرۇم تېغىنىڭ شىمالىي ئېتكىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى خوتەن شەھىرى، لوپ ناھىيىسى، چىرا ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب تەرىپى دەريا ئارقىلىق قاراقاش ناھىيىسى، گۇما ناھىيىسىدىن ئايرىلىپ تۇرىدۇ. شەرقىي جەنۇب تەرىپى شىزاڭ ئاپتونوم رايون بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي جەنۇب تەرىپى كەشمىر (ھىندسىتاننىڭ ئەمەلىي كونتروللىقىدىكى رايون) بىلەن چېگرىلىنىدۇ، (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 150 كىلومېتىر)، ئومۇمىي يەر مەيدانى 42 مىڭ 700 كۋادرات كىلومېېتىر. قارمىقىدا بىر بازار، 11 يېزا، 214 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1520 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 231 مىڭ 600 بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 99.42% نى، خەنزۇلار 0.46% نى، باشقا مىللەتلەر 0.21% نى تەشكىل قىلىدۇ.
*5)[[لوپ ناھىيىسى]]
لوپ ناھىيىسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە، كوئىنلۇن تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى چىرا ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇب، شىمال تەرىپى خوتەن شەھىرى، خوتەن ناھىيىسى، قاراقاش ناھىيىسى بىلەن دەريا ئارقىلىق ئايرىلىپ تۇرىدۇ. شىمال تەرىپى ئاۋات ناھىيىسى، ئاقسۇ شەھىرى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 337.5 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 45 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 13 مىڭ 600 كۋادرات كىلومېتىر. ئۇنىڭغا ئىككى بازار، سەككىز يېزا، 238 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ.  ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1486 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 214 مىڭ 700، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 98.65% نى، خەنزۇلار 1.3% نى، باشقا مىللەتلەر 0.05% نى تەشكىل قىلىدۇ
*6)[[چىرا ناھىيىسى]]
چىرا ناھىيىسى كوئىنلۇن تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە، تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ جەنۇبى چېتىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى كېرىيە بىلەن تۇتىشىدۇ، جەنۇب تەرىپى شىزاڭ ئاپتونوم رايون بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب تەرىپى لوپ ناھىيىسى، خوتەن ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى قۇملۇق ئارقىلىق ئاقسۇ شەھىرى، شايار ناھىيىسىدىن ئايرىلىپ تۇرىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 468 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 33 مىڭ 100 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە بىر بازار، يەتتە يېزا، 124 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. تەۋەسىدە ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى خوتەن دېھقانچىلىق مەيدانلىرىنى باشقۇرۇش ئىدارىسىنىڭ بىر چارۋىچىلىقى فېرمىسى بارا. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 4131 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسىى 125 مىڭ 700 بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 98.51% نى، خەنزۇلار 1.46% نى، باشقا مىللەتلەر 0.03% نى تەشكىل قىلىدۇ
*7)[[كېرىيە ناھىيىسى]]
كېرىيە ناھىيىسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، كوئىنلۇن تېغىنىڭ شىمالىي ئېتكىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى نىيە ناھىيىسىگە، غەرب تەرىپى چىرا ناھىيىسىگە تۇتىشىدۇ. جەنۇب تەرىپى شىزاڭ ئاپتونوم رايونىغا تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى شايار ناھىيىسىگە تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 471.7 كىلومېتىر. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 122 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 39 مىڭ 500 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە ئىككى بازار، 13 يېزا، 168 ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1329 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 191 مىڭ بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 98.49% نى، خەنزۇلار 1.41% نى، باشقا مىلللەتلەر 0.1% نى تەشكىل قىلىدۇ.
*8)[[نىيە ناھىيىسى]]
نىيە ناھىيىسى كوئىنلۇن تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە، تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى چەرچەن ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇب تەرىپى شىزاڭ ئاپتونوم رايونى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەر تەرىپى كېرىيە ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى شايار ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. ئومۇمىي يەر مەيدانى 54 مىڭ 200 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە بىر بازار، بەش يېزا، 32 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1215 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 30 مىڭ 500 بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 90.86% نى، خەنزۇلار 9.01% نى، باشقا مىللەتلەر 0.13% نى تەشكىل قىلىدۇ.
==ئىقلىمى==
خوتەن ۋىلايىتى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  10.4℃ ～ 12.2℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  43.2℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 28.9℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  2400 - 2900 سائەت، 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 4300℃ ～ 4100℃. قىروسىز مەزگىلى  210 ～ 024 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدرى 30 ～ 50 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2400 ～ 8002 مىللىمېتىر. يىللىق ئوتتۇرىچە قاقاس قۇم ئۇچۇش - بوران چىقىش ۋاقتى 30 ～ 25 كۈن. خوتەن ۋىلايىتى دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر 157 مىڭ گېكتار (ئىككى مىليون 365 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر،  263 مىڭ  300 گېكتار (ئۈچ  مىليون  950 مىڭ مو) تەبىئىي ئورمان،  94 مىڭ گېكتار (بىر مىليون  240 مىڭ مو) سۈنئىي ئورما، ئىككى مىليون  492 مىڭ  300 گېكتار ( 37  مىليون 391  مىڭ مو) ئوتلاق، 17 مىڭ  200 گېكتار (258 مىڭ مو) سۈنئىي ئوتلاق بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، كېۋەز، ياغلىقدان ۋە ھۆل - قۇرۇق مېۋە - چېۋىلەر بار. چارۋىچىلىقى يايلاق چارۋىچىلىقى ۋە دېھقانچىلىق رايونى چارۋىچىلىقى دەپ ئايرىلىدۇ. دېھقانچىلىق رايونى چارۋىچىلىقى ئاساسلىق ئورۇندا تۇرىدۇ. چارۋىسىدىن قوي، كالا، ئات، ئېشەك، تۆگە قاتارلىقلار بار. بۇنىڭ ئىچىدە خوتەن يېرىم ئىنچىكە يۇڭلۇق قويىنىڭ سانى ئەڭ كۆپ. سانائىتىدىن ئاساسلىقى ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، كۆمۈر سانائىتى، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، دېھقانچىلىق ماشىنىلىرى، پاختا توقۇمىچىلىق، يىپەكچىلىك، گىلەمچىلىك، قاشتېشى ئويمىچىلىقى، ئاشلىق  - ماي ۋە يېمەكلىكلەرنى پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. 

يەرلىك ئالاھىدىلىككە ئىگە يىپەكچىلىك، گىلەمچىلىك ۋە قاشتېشى ئويمىچىلىقى خوتەننىڭ ئۈچ گۆھىرى دەپ ئاتىلىپ كەلمەكتە. خوتەن ۋىلايىتىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. دۆلەت تاشيولىنىڭ  513 - لىنىيىسى تەۋەسىنى كېسىپ ئۆتىدۇ. تارىم قۇملۇق تاشيولىدا قاتناشنىڭ باشلىنىشى خوتەن بىلەن ئۈرۈمچىنىڭ ئارىلىقىنى زور دەرىجىدە قىسقارتتى؛ ناھىيە، يېزا تاشيوللىرى تەرەپ - تەرەپكە تۇتاشقان بولۇپ،  90% دىن كۆپرەكى ئاسفالىتلاشتۇرۇلۇپ بولدى. خوتەن ئايرودرومىغا چوڭ، ئوتتۇرا تىپتىكى يولوچىلار ئايروپىلانى قونالايدۇ ۋە ئۇنىڭدىن ئۇچالايدۇ. ھەر ھەپتىدە قەرەللىك ئۈرۈمچىگە ئۇچىدىغان ئايروپىلان بار. يەتتە ناھىيە، بىر شەھەردىكى پروگراممىلىق تېلېفونلارنىڭ ھەممىسى مەملىكەتلىك ئۇزۇن يوللۇق ئاپتوماتىك ئۇچۇر تورىغا كىرگۈزۈلدى. كۆچمە تېلېفون، چاقىرغۇ ئاپپاراتلىرى تەڭلا ئىشقا كىرىشتۈرۈلدى.

[[Image:Large mutton fat jade displayed in Hotan Cultural Museum lobby.jpg|left|thumb|300px|خوتەن قاشتېشى كۆرگەزمە قىلىنماقتا]]
==جۇغراپىيىسى==
خوتەن ۋىلايىتى شىنجاڭ ئويغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ئەڭ جەنۇبىغا جايلاشقان بولۇپ،جەنۇبتا كوئىنلۇن تېغىدىن ھالقىپ،شىزاڭ شىمالي ئېگىزلىكى بىلەن تۇتىشىدۇ، شەرىقتە بايۇنغۇلىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمالدا تەكلىماكان قۇملىقىنىڭ ئىچكىرسىگە كىرىشىپ كىتىپ،ئاقسۇ ۋىلايىتى بىلەن تۇتىشىدۇ.غەرىبتە قەشقەر بىلەن ،غەربى جەنۇپتا قارا قۇرۇم تېغى ئارقىلىق ھىندىستان،پاكىستان بىلەن چىگىرلىنىدۇ،چىگرا لىنىيە ئۇزۇنلىقى 210كىلومېتىر،شەرقتىن غەربگىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 670كىلومىتېر،جەنۇپتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى تەخمىنەن 600كىلومىتېر كىلىدۇ.ئۇمۇمى كۆلۈمى 247 مىڭ 800 كىۋادىرات كىلومېتىر،خوتەن ۋىلايىتىنىڭ جەنۇبىدىكى ھەيۋەتلىك كوئىنلۇن تېغى يايسىمان ھالەتتە شەرقتىن غەربكە كىسىپ ئۆتىدۇ.قاتمۇ-قات تاغ چوققىلىرى گىرەلىشىپ كەتكەن بولۇپ،ئىنتايىن خەتەرلىك. كوئىنلۇن تېغىنىڭ شىمالى يانتۇلۇققا قاراپ يۈزلەنگەن بولۇپ،جىلغىلىرى كۆپ،جەنۇب تەرىپى پەسرەك بولۇپ،بۆلۈنۈش دەرىجىسى يۇقىرى ئەمەس،تاغ تىزمىلىرى ئادەتتە دېڭىز يۈزىدىن 6000مىتېر ئەتراپىدا ئېگىز بولۇپ، ئەڭ ئېگىز يېرى 7000مىتېردىن ئاشىدۇ.ھاۋا كىلىماتىنىڭ قۇرغاق بولىشى سەۋەبىدىن قۇملۇق ئىگىزلىكى ئادەتتە 3300مىتېرغا،ئايرىم جايلىرىنىڭ 5000مىتېرغا يىتىدۇ.جەنۇب ۋە شىمالى ئېتىگىدىكى قار ئورنى ئايرىم-ئايرىم ھالدا 6000مىتېر ۋە 5500مىتېردىن يۇقىرى كىلىدۇ.كوئىنلۇن تېغى بىلەن قاراقۇرۇم تېغىنىڭ پاسىلىدا ئويمانلىق ھاسىل بولغان ،بۇنىڭدىن ھازىرقى تۇز كۆل ۋە شۇرلۇق،ساسلىق پەيدا بولۇپ،تاغلىق كۆل شەكىللەنگەن.تاغنىڭ شىمالى قىسمى چۆللۆك بولۇپ،دەريا ئېقىنلارنى بويلاپ يەلپۈگۈچسىمان شەكىلدىكى بوستانلىق ئۇزىراپ، بوستانلىق گىرۋەكلىرى تەكلىماكان قۇملۇقى بىلەن ئۇلىنىپ،بىۋاستە تارىم ئويمانلىقىنىڭ كىندىكىگىچە تۇتاشقان.مازا تاغدىكى قەدىمقى تاغ خارابە قالدۇقلىرى ھىلىھەم شىمالدىكى قۇملۇقنىڭ غەربى شىمالىدا مەۋجۇت بولۇپ،دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 430مىتېر كىلىدۇ.
== تارىخ ==
خوتەن ۋىلايىتىگە قاراشلىق جايلار خەن سۇلالىسى دەۋرىدە گويا، ئۇدۇن، كېرىيە، نىيە، روڭلۇ دۆلەتلىرىنىڭ يېرى بولغان. غەربىي يۇرت قورۇقچىبەگ مەھكىمىسىگە قارىغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ۋەيسا تۇتۇق مەھكىمىسى تەسىس قىلىنغان. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە موڭغۇل ئەۋلادىدىن بولغان خانلارنىڭ سۇيۇرغاللىق يېرى بولغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلۇڭ  24  - يىلى (1759 - يىلى) خوتەن ئامبىلى قويۇلغان. چىڭ سۇلالىسى گۇاڭشۈنىڭ  9 - يىلى ( 1883 - يىلى) خوتەن بىۋاسىتە قاراشلىق ئايمىقى تەسىس قىلىنغان. قەشقەر دوتەي مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگو  9 - يىلى ( 1920 - يىلى) خوتەن دوتەي مەھكىمىسىگە تەسىس قىلىنغان. كېيىن 7 - مەمۇرىي رايون دەپ ئۆزگەرتىلگەن.  مىنگو 32 - يىلى (1943 - يىلى) ۋالىي مەھكىمىسىگە ئۆزگەرتىلگەن.  1950 - يىلىنىڭ باشلىرىدا خوتەن ۋالىي مەھكىمىسى قۇرۇلغان.  1959 - يىلى خەنزۇچىدىكى 和 (خوتەن) دېگەن خەت 和田 دېگەن خەتكە ئۆزگەرتىلگەن.  1979 - يىلى خوتەن ۋىلايىتى قۇرۇلغان.

1913-يىلى خوتەن بىۋاستە ئايمىقى خوتەن ناھىيسى بولۇپ قۇرۇلغان،گۇۋاڭشۈنىڭ28-يىلى (1902-يىلى گۇما ناھىيسى تەسىس قىلىنغان)خوتەن ناھىيسىنىڭ شەرقى چىگرىسىدىكى 23كەنت بىلەن كېرىيە ناھىيسىنىڭ غەربى چىگرىسىدىكى 15كەنت ئايرىلىپ،لوپ ناھىيسى تەسىس قىلىندى.1915-يىلى خوتەن ناھىيسىدىن قاراقاش ناھىيسى ئايرىلىپ چىقتى.1929-يىلى چىرا ناھىيسى تەسىس قىلىندى،گۇاڭشۈنىڭ 9-يىلى (1883-يىلى)كېرىيە ناھىيسى تەسىس قىلىنىپ،ئورنى قاراقاشتا (ھازىرقى قاراقاش ناھىيە بازىرى)بولدى. كىيىن ھازىرقى ئورنىغا كۆچتى،1959-يىلى كىرىيە ناھىيسى دەپ ئۆزگەرتىلدى.1945-يىلى نىيا مەمۇرى باشقۇرۇش ئىدارىسى قۇرۇلدى.1947-يىلى نىيا ناھىيسىگە ئۆزگەرتىلدى.1983-يىلى 9-ئايدا گوۋۇيۇەننىڭ تەستىقى بىلەن خوتەن شەھىرى قۇرۇلدى.ئاپتۇنۇم رايۇن خوتەن ناھىيسىنىڭ خوتەن بازىرى شورباغ گوڭشىسى،لاسكۇي گۇڭشىسى،ئۇرۇغچىلىق مەيدانىنى خوتەن شەھىرىگە ئايرىپ بىرىشنى تەستىقلىدى،1950-يىلى ج ك  پ  خوتەن ۋىلايەتلىك كومىتېتى،خوتەن ۋالى مەھكىمىسى قۇرۇلدى.1966-يىلى «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى»باشلانغاندىن كىيىن،رەھبەرلىك ئورگىنىنىڭ ھوقۇقى تارتىۋىلىنىپ،ئاپپاراتلار پالەچ ھالغا چۈشۈپ قالدى.1969-يىلى خوتەن يەرلىك ئىنقىلابى كومىتېتى قۇرۇلدى،1971-يىلى 2-ئايدا خوتەن ۋىلايەتلىك ئىنقىلابى كومىتېتكە ئۆزگەرتىلدى،شۇ يىلى 6-ئايدا ج ك پ خوتەن ۋىلايەتلىك كومىتېتى ئەسلىگە كەلتۈرۈلۈپ قۇرۇلدى،1978-يىلى خوتەن ۋىلايەتلىك ئىنقىلابى كومىتېت ىوتەن ۋىلايەتلىك مەمۇرى مەھكمىگە ئۆزگەرتىلدى.

خوتەن ۋىلايىتىگە خوتەن شەھىرى،خوتەن ناھىيىسى،گۇما ناھىيىسى،قاراقاش ناھىيىسى،لوپ ناھىيىسى،چىرا ناھىيىسى،كېرىيە ناھىيىسى،نىيا ناھىيىسىدىن ئىبارەت 7 ناھىيە،1 شەھەر،89 يېزا-بازار،4 كۇچا ئىش بىجىرىش باشقارمىسى ،1383 مەمۇرىي كەنت،6232 كەنت مەھەللە گۇرۇپپىسى قارايدۇ.ۋىلايەت ئىچىدە يەنە ئىشلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۈەنى يېزا ئىگىلىك 14-دىۋىزىيسى ۋە ئۇنىڭغا قاراشلىق نۇرى چارۋىچىلىق فىرمىسى،47-تۈەن مەيدانى،گۇما دېھقانچىلىق مەيدانى ۋە 224-تۋەن مەيدان بار. تارىختىن بويان18 نەپەر ج ك پ خوتەن ۋىلايەتلىك كومىتېت شۇجىسى،13 نەپەر ۋالى ئۆتكەن،ھازىرقى ۋىلايەتلىك پارتكوم شۇجىسى يەن فىنشىن،مەمۇرىي مەھكىمىنىڭ ۋالىسى جۈرئەت ئىمىن
==ھاۋا كىلىماتى==
خوتەن ۋىلايىتى ياۋرۇپا، ئاسىيا چوڭ قۇرۇغلۇقىنڭ ئوتتۇرىسىغا جايلاشقان،پامىر ئېگىزلىكى بىلەن تەڭرىتاغلىرى تۇسۇپ تۇرغاچقا،غەربى،شىمالى ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە سىبىرىيە سۇغۇق ھاۋا كىلىماتى ئاسانلىقچە كىرەلمەيدۇ،جەنۇبى قىسمى كوئىنلۇن تېغى ۋە قاراقۇرۇم تاغلىرىغا تۇتاشقان بولۇپ،ھىندى ئوكياندىن كىلىدىغان نەملىك ۋە ئىسسىق ھاۋانى تۇسۇپ تۇرغاچقا،ئىقلىمى مۆتىدىل بەلباغنىڭ تىپىك قۇرغاق چۆل ئىقلىمىنى شەكىللەندۈرگەن،ئاساسلىق ئالاھىدىلىكى: تۆت پەسىلنىڭ پەرقى  ئىنىق بولۇپ،يازدا قاتتىق ئىسسىق،قىشتا قاتتىق سۇغۇق بولىدۇ،ئەتىيازدا تىمپىرا تۇرىنىڭ ئۆرلىشى تىز ھەم تۇراقسىز بولغاچقا،دائىم ئەتىياز سۇغۇقى بولۇپ تۇرىدۇ.چاڭ-تۇزانلىق ھاۋا رايى كۆپ بولىدۇ.كۈزدە تىمپىراتۇرا تىز تۆۋەنلەيدۇ.پۈتۈن يىللىق ھۆل-يىغىن مىقدارى ئىنتايىن كەمچىل،قوياشنىڭ يۇرۇتۇشى يىتەرلىك،ئىسسىقلىق مىقدارى مول،قىرۇسىز مەزگىلى ئۇزۇن كىچە كۈندۈزلۈك پەرقى چوڭ.ھاۋا كىلىمات ئالاھىدىلىكى: ئەتىيازدا قۇم بوران كۆپ بولۇپ، ھاۋانى كۆپىنچە چاڭ تۇزان قاپلاپ تۇرىدۇ.ياز پەسىلىدە ھاۋا قاتتىق ئىسسىق ۋە قۇرغاق بولىدۇ.يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يىغىن مىقدارى 35مىللىمىتېر،يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2480مىللىمىتېر،تۆت پەسىلنىڭ ھەممىسىدە قۇم بوران كۆپ بولۇپ،ھەر يىلى قۇم بورانلىق ھاۋا رايى 220كۈندىن ئاشىدۇ،بۇنىڭ ئىچىدە قويۇق چاڭ تۇزان(قۇم بوران)لىق ھاۋا رايى 60كۈن ئەتراپىدا بولىدۇ.

خوتەننىڭ چاڭ- تۇزانلىق ھاۋارايى كۈن سانى ئوتتۇرا ھىساپ بىلەن 2.5كۈن كۆپىيىدۇ،پۇتۇن يىلدا 1-،2-دەرىجىلىك ھاۋارايى كۆرۇلمەيدۇ،3-،4-دەرىجىلىك ھاۋارايى 28كۈن،5-دەرىجىلىك ھاۋارايى 300كۈن ئەتراپىدا بولۇپ،ئېيىغا ئوتتۇرىچە 124تونناكۇۋادىرات كىلومىتىر توپا ياغىدۇ.ۋىلايەتنىڭ دائىرىسى كەڭ،كۆلۈمى چوڭ بولۇپ،ئوخشاش بولمىغان يەر شەكلى شارائىتىدا،جانلىقلار ۋە كىلىمات پەرقى ئىنتايىن زور بولغاچقا،چوڭ جەھەتتىن جەنوبى رايۇن،بوستانلىق،تۈزلەڭلىك رايۇن،شىمالى قۇملۇق رايۇندىن ئىبارەت ئۈچ خىل كىلىمات تىپىغا ئايرىشقا بولىدۇ.
==نوپۇس ئەھۋالى==
خوتەن ۋىلايىتى ئۇيغۇرلارنى ئاساسىي گەۋدە قىلغان كۆپ مىللەتلىك ۋىلايەت بولۇپ،ئۇيغۇر،خەنزۇ،خۇيزۇ،قازاق،قىرغىز،مانجۇ،موڭغۇل،زاڭزۇ،تۇجازۇ،ئۆزبەك قاتارلىق 22 مىللەت بار،ئاھالىلارنىڭ كۆپ قىسمى ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدۇ،ۋىلايەتنىڭ ئومۇمىي نوپۇسى 2 مىليۇن 39 مىڭ 600 بولۇپ،بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار %96.4نى،خەنزۇلار %3.4نى،باشقا مىللەتلەر %0.2نى ئىگىلەيدۇ. يېزا ئىگىلىك 14- دىۋىزىيىسى خوتەن ۋىلايىتىنىڭ مۇھىم تەركىۋىي قىسمى بولۇپ،4 تۈەن (مەيدان) بار،ئومۇمىي نوپۇسى 36 مىڭ 700.
==ساياھەتچىلىك==
[[Image:Khotan-melikawat-ruinas-d05.jpg|left|thumb|300px|خوتەن قاراقاش مىلىكاۋات خارابىلىكى]]
خوتەن ۋىلايىتى ئۆزىنىڭ ئۇزاق تارىخى جەريانىدا نۇرغۇنلىغان بايلىقلارنى بىزگە قالدۇرۇپ كەتكەن. ساياھەت بايلىقلىرى ئەنە شۇ بايلىقلار ئىچىدە بىزنىڭ كۆزىمىزگە ھەر ۋاقىت تاشلىنىپ تۇرىدىغان، خوتەننى پۈتۈن دۇنياغا تۇنۇشتۇرىدىغان ئابىدىلەردۇر. خوتەندە نۇرغۇنلىغان قەدىمىي خارىبىلىكلەر بار، بۇ خارابىلىكلەر ئىچىدە ئەندىر قەدىمىي خارابىلىكى، قەدىمىي نىيە خارابىلىكى قاتارلىقلار بار. ئۇندىن باشقا ھازىرقى دەۋىردە ساياھەتچىلەرنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا ئىرىشىپ كېلىۋاتقان قۇربان تۇلۇم خاتىرە سارىيى، خوتەن كوئېنلۇن تېغى مەنزىرىسى، ماۋزېدۇڭ ئىزناكلىرى خاتىرە سارىيى، يامۇن يايلىقى ۋە مازار تاغ قەدىمى قەلئەسى قاتارلىق داڭلىق ساياھەت نۇقتىلىرىمۇ بار. بۇنىڭ ئىچىدە ئۆزىنىڭ گۈزەل مەنزىرىلىرى بىلەن خەلىق تەرىپىدىن تەرىپلىنىپ كېلىۋاتقان يامۇن يايلىقى ھەر يىلى نەچچە مىڭلىغان ساياھەتچىلەرنى ئۆزىگە جەلىپ قىلىپ كەلمەكتە. يامۇن يايلىقى ناھىيە بازىرىدىن 160 كىلومېتىر يىراقلىقتا بولۇپ، نۇرى يېزىسىنىڭ سارلۇڭ كەنتىگە جايلاشقان، كۆلىمى 43 مىڭ مو، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 3600 مېتىردىن 3700 مېتىرغىچە بولۇپ، يايلاقتا كوئىنلۇن ئەمىنى، كۈمۈش باشاق، ياۋا پىياز قاتارلىق ئۆسۈملۈكلەر بار. ھەر يىلى 6- ئايدىن 7- ئايغىچە بولغان تومۇز ياز مەزگىلىدە، يايلاققا بېرىپ ئىسسىقتىن ساقلىنىپ دەم ئالىدىغان ساياھەتچىلەر بىر قەدەر كۆپ، ئۇنىڭ ئۈستىگە كوئېنلۇنغا يېقىنلاشقانسېرى «بىر كۈندە تۆت پەسىل، ھەر ئون چاقىرىمدا بىر خىل ھاۋا بولۇش» تەك ئاجايىپ تەسىرات بىرىدۇ. يامۇن يايلىقى ساياھەت قىلىش، ئېكىسكۇرسىيە قىلىش، كىنو- تېلىۋېزىيە فىلىملىرىگە ماتېرىيال توپلاش ۋە تاشقى كۆرۈنۈشنى سۈرەتكە ئېلىشتىكى ياخشى جاي.
== ئىقتىساد ==
　ئىقتىسادىي تەرەققىيات كۆرۈنەرلىك تىز بولدى. دەسلەپكى ھىساۋاتقا ئاساسلانغاندا،2010- يىلى پۈتۈن ۋىلايەتنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى (GDP) 1 مىليارت 59 مىليۇن يۈەن بولۇپ،ئالدىنقى يىلدىكىدىن %12.2 ئاشقان،بىرىنچى كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 3 مىليارت 376 مىليۇن يۈەن بولۇپ %4.9 ئاشقان،ئىككىنچى كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 1 مىليارت 920 مىليۇن يۈەن بولۇپ %17.2 ئاشقان،ئۈچىنچى كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 4 مىليارت 764 مىليۇن يۈەن بولۇپ %15.5 ئاشقان. بىرىنچى،ئىككىنچى،ئۈچىنچى كەسىپ قوشۇلما قىممىتىنىڭ ۋىلايەتنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىدە ئىگىلىگەن نىسبىتى ئايرىم-ئايرىم ھالدا %33.6،%19.1،%47.3 بولغان. تۇرۇشلۇق نوپۇسنىڭ سانى بويىچە ھىساپلىغاندا،ۋىلايەتنىڭ ئوتتۇرىچە ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 5035 يۈەن بولۇپ %9.9 ئاشقان.

بازار باھاسى ئۆرلىگەن. نۇسخا ئېلىپ تەكشۈرۈشكە ئاساسلانغاندا،2010- يىللىق ئاھالىلارنىڭ ئىستېمال بۇيۇملىرى باھاسى (CPI) ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن %5.7 ئاشقان،8 خىل باھادىن قارىغاندا،«5تە ئۆسۈش،3تە تۆۋەنلەش» ۋەزىيىتى كۆرۈلگەن،بۇنىڭ ئىچىدە باھا بىر قەدەر زور دەرىجىدە ئۆسكەنلىرى يىمەكلىك،ئولتۇراق،ھاراق-تاماكا،داۋالىنىش،ساقلىقنى ساقلاش،شەخسلەر تۇرمۇش بۇيۇملىرى،كىيىم-كېچەك تۈرىدىكىلەر بولۇپ،ئايرىم-ئايرىم ھالدا %13،%5،%5،%1.3،%0.6 بولغان،باھاسى بىر قەدەر تۆۋەنلىگەنلىرى كۆڭۈل ئېچىش،مائارىپ،مەدەنىيەت بۇيۇملىرى ۋە مۇلازىمەت،قاتناش ۋە ئالاقە،ئائىلە سايمانلىرى ۋە رىمونتچىلىق مۇلازىمەت تۈرىدىكىلەر بولۇپ،ئايرىم-ئايرىم ھالدا %1.3،%0.3،%0.2 تۆۋەنلىگەن. يىمەكلىك تۈرى ئىچىدىكى سەي-كۆكتات،تۇخۇم،ماي،قۇرۇق مىۋە-چىۋە قاتارلىقلارنىڭ باھاسىنىڭ ئۆسۈشى بازار باھاسىنى ئۆرلەتكەن ئاساسلىق ئامىل بولۇپ قالغان،سانائەت بۇيۇملىرىنىڭ زاۋۇت باھاسى (PPI) %0.59 ئۆرلىگەن.
==مائارىپ==
خوتەن ۋىلايىتىدە نۇرغۇنلىغان ئىقتىساس ئىگىلىرىنى تەربىيەلەپ چىقىۋاتقان مەكتەپلەر بار، بۇلارنىڭ ئىچىدا كىشىلەر تەرىپىدىن دائىم تىلغا ئېلىنىدىغان ئىككى مەكتەپ بار بولۇپ، ئۇلار شىنجاڭ ئۇيغۇر تېبابىتى ئالىي تېخنىكومى ۋە خوتەن پىداگوگىكا ئالىي تېخنىكومى. ئۇندىن باشقا يەنە نۇرغۇنلىغان كەسپىي مەكتەپلەر بار بولۇپ، ئۇلار خوتەننىڭ تەرەققىياتىغا ئۆزىنىڭ تېگىشلىك تۆھپىلىرىنى قوشماقتا.

*1) شىنجاڭ ئۇيغۇر تېبابىتى ئالىي تېخنىكومى: بۇ مەكتەپ خوتەن شەھىرى غەربى بېيجىڭ يولىغا جايلاشقان بولۇپ، 1989-يىلى قورۇلغان. مەكتەپ ئۇيغۇر تىبابىتى تەتقىقاتىدا نۇرغۇنلىغان كۆرىنەرلىك نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈردى، بۇ كەلتۈرگەن نەتىجىلىرى ئۇيغۇر تىبابىتى ساھاسىدە بىر ئابىدە بولۇپ قالغۇسى. مەكتەپنىڭ بارلىق دەرسلىرى ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلىنىدىغان بولۇپ، ئۇيغۇر تىبابىتىگە ئالاقىدار ئېچىلغان دەرس جەمئى20دىن ئارتۇق. ئابدۇقادىر مۇئەللىم باش بولۇپ تۈزۈلگەن شىنجاڭ ئۇيغۇر تىبابىتى ئالىي تېخنىكومى ژورنىلى نۇرغۇنلىغان كىشىلەرنىڭ ياقتۇرۇپ ئوقۇشىغا، ئۇيغۇر تىبابىتى ئۈستىدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىۋاتقان كىشىلەرنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا ئېرىشىپ كەلمەكتە.

*2) خوتەن پېداگوگىكا ئالىي تېخنىكومى: بۇ مەكتەپمۇ خوتەن شەھىرى غەربى بېيجىڭ يولىغا جايلاشقان بولۇپ، بۇ مەكتەپ 1938-يىلى قۇرۇلغان خوتەن پىداگوگىكا مەكتىپى ئاساسىدا 1978-يىلى خوتەن پېداگوگىكا ئالىي تېخنىكومى بولۇپ قۇرۇلغان. مەكتەپ ماتېماتىكا، فىزىكا، بىئولوگىيە، خىمىيە، جۇغراپىيە، تەنتەربىيە، ئۇيغۇر تىلى ئەدەبىياتى، تارىخ، خەنزۇ تىلى، ئۇيغۇر تىلى، كومپيوتېر، گۈزەل-سەنئەت، مۇزىكا، سىياسەت نەزەرىيىسى، مائارىپ نەزەرىيىسى قاتارلىق 17كەسىپنى يولغا قويغان بولۇپ، پۇتۈن مەملىكەن دائىرىسىدىن ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىدۇ. مەكتەپتە ھازىر ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچى سانى 5000غا يېتىدىغان بولۇپ، ئوقۇغۇچىلىرى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنى ئاساس قىلىدۇ، يەنە ئاز ساندا خەنزۇ، قازاق، قىرغىز ۋە تاجىك قاتارلىق مىللەت ساۋاقداشلىرىمۇ بار
==قاتناش==
315-نومۇرلۇق دۆلەت تاشيولى خوتەن شەھىرىدىن ئۆتكەن بولۇپ، بۇ تاشيول خوتەننىڭ ئىقتىسادى تەرەققىياتىدا ئىنتايىن ئاكتىپ رول ئويناپ كەلمەكتە. 315-نومۇرلۇق تاشيول چىڭخەي ئۆلكىسى شىنىڭ شەھىرىدىن باشلانغان بولۇپ، بايىنغولىن مۇڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاشتى چەرچەن ناھىيىسىدىن خوتەن ۋىلايىتىگە كىرىدۇ. خوتەن ۋىلايىتىدە يەتتە ناھىيە بىر شەھەرنى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان مۇھىم يول، ئۇ خوتەننىڭ ھەر قايسى ناھىيىلىرى بىلەن خوتەن شەھىرىنىڭ مۇناسىۋىتىنى قۇيۇقلاشتۇرۇش، مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش ئىشلىرىدا ئاكتىپ رول ئويناپ كەلمەكتە. بۇ 315-نومۇرلۇق تاشيول قەشقەر شەھىرىدە توختايدۇ، بۇ تاشيولنىڭ ئومۇمى مۇساپىسى 3،00كىلومىتېر بولۇپ، خوتەن ۋىلايىتىنىڭ تەرەققىياتىدا ئىنتايىن مۇھىم بولغان رول ئويناپ كەلمەكتە.

2011-يىلى 7-ئايدا قەشقەر-خوتەن تۆمۈر يولى پۈتۈپ رەسمىي قاتناش باشلاندى، بۇ تۆمۈر يولنىڭ ئىشقا كىرىشىشى خوتەننىڭ تەرەققىياتى ۋە باشقا رايونلار بىلەن مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش ئىشلىرىدا ئۆزىنىڭ رولىنى ياخشى جارى قىلدۇرغۇسى.

== قارالسۇن ==
==سىرتقى ئۇلاش== 

{{شىنجاڭ}}


== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}

[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]</text>
      <sha1>1us16fuo877z5urdo4iiv8px2li76xv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تارباغاتاي ۋىلايىتى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8040</id>
    <revision>
      <id>176044</id>
      <parentid>171411</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:Qarqushu|Qarqushu]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>165609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11211" sha1="2sw0rafsqnda1efywqd5r15hco0blf0" xml:space="preserve">[[File:Location of Tacheng Prefecture.PNG|left|thumb|250px|تارباغاتاي ۋىلايىتى]]
'''تارباغاتاي ۋىلايىتى''' (Tarbaghatay Wilayiti)، [[شەرقىي تۈركىستان|شەرقىي تۈركىستاننىڭ]] [[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى|ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستىغا]] قاراشلىق ۋىلايەت. تارباغاتاي ۋىلايىتىنىڭ نۇپۇسى 892 مىڭ 397، يۈز ئۆلچىمى 98 مىڭ 824 كۋادرات كىلومېتىردۇر، شىمالىي كەڭلىك 45.83°، شەرقىي ئۇزۇنلۇق 84°83.

== جۇغراپىيە ==
تارغاتاي ۋىلايىتى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ غەربىي شىمالىغا جايلاشقان. ئۇنىڭ شەرقىي، شەرقىي شىمالى ئايرىم - ئايرىم ھالدا سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى، ئالتاي ۋىلايىتى بىلەن تۇتىشىدۇ، جەنۇبى، غەربىي جەنۇبى ئايرىم - ئايرىم  ھالدا بايىغۇلىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى، ئىلى ۋىلايىتى، بورتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربى، غەربىي شىمالى قازاقىستان بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيسى 784 كىلومېتىر). شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 300 نەچچە كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالىغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 437 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 93 مىڭ 900 كۋادرات كىلومېتىر. ئۇنىڭغا 2 شەھەر، 5 ناھىيە (يەنى چۆچەك شەھىرى، دۇربىلجىن ناھىيىسى، شىخۇ شەھىرى، ساۋەن ناھىيىسى، تولى ناھىيىسى، چاغانتوقاي ناھىيىسى، قۇبۇقسار موڭغۇل ئاپتونوم ناھىيىسى) قارايدۇ. تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 7 - شىسى، 9 - شىسى مەمۇرىيىتى ۋە 7 - شىسى، 8 - شىسى، 9 - شىسى، 10 - شىسىنىڭ 30 - تۇەن مەيدانى بار. ۋىلايەتلىك مەمۇرىي مەھكىمە تۇرۇشلۇق جاي - چۆچەك شەھىرىنىڭ ئۈرۈمچى بىلەن بولغان ئارىلىقى 637 كىلومېتىر كېلىدۇ. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 1 مىليون 203 مىڭ 300 بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە قازاقلار 17.75% نى، ئۇيغۇرلار 3.34% نى، خەنزۇلار 69.91% نى، باشقا مىللەتلەر 9.0% نى تەشكىل قىلىدۇ.    تارباغاتاينىڭ يەر تۈزۈلۈش جەنۇب، شىمالى ئېگىز، شەرقى، ئوتتۇرىسى پەس، شىمالىي قىسمى، جەنۇبىي قىسمى تاغلىق رايون (مۇزلۇق ككلىمى 106.9  كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ)، شەرقىي، ئوتتۇرا قىسمى جۇڭغار ئويمانلىقىغا تەۋە. بۇنىڭ ئىچىدە تاغ يېرى تەخمىنەن 40% نى، تۈزلەڭلىك ۋە فۇملۇق تەخمىنەن 40% نى، ئويمانلىق، ئېدىرلىق 20% نى ئىگىلەيدۇ. چوڭ - كىچىك دەرياسىدىن  107 سى بار، يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى  6  مىليارد 100  مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلارنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 2 مىليارد  10 مىليون كۇب مېتىر كېلىدۇ. ياۋايى ھايۋان بايلىقىدىن ئاساسلىقى يىلپىز، سايگاڭ بۆكىنى، غۇلجا، ئارقار، ئاق بوغۇز بۆكەن، سۈر بۇغا، قوڭۇر ئېيىق، ئالتاي ئاق توشقىنى، سېرىق بۈركۈن، دۇغداق، ئاققۇ، ئۇلار قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن ئاساسلىقى ياۋا بادام، چۈچۈكبۇيا، توشقان زەدىكى، سوغىگۈل، چاكاندا، قانتېپەر قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقلاردىن ئاساسلىقى تۆمۈر، كۆمۈر، خروم، نېفىت، ئالتۇن، تۇز، بېنتونىت، ھاكتاش قاتارلىقلار بار.   تارباغاتاي ۋىلايىتى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ۋە ئىككىنچى دەرىجىلىك قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. تارباغاتاينىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 7.3℃ ～ 2.4℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرسى 42.8℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 42.6℃ بولىدۇ. قىروسىز مەزگىلى  185 ～ 130 كۈن. يىللىق ھۆل - يېغىن مىقدارى تاغلىق رايوننىڭ  500 ～ 300 مىللىمېتىر، ئويمانلىقنىڭ  280 ～ 150  مىللىمېتىر؛ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2100 ～ 1600  مىللىمېتىر.   بۇ ۋىلايەتنىڭ يېزا ئىگىلىك ئىشلەپچىقىرىش شارائىتى بىر قەدەر ياخشى. ھازىر 217 مىڭ 100 گېكتار (4 مىليون 68 مىڭ مو) تېرىلغۇ يېرى، 780 مىڭ گېكتار (11 مىليون 700 مىڭ مو) ئورمانلىقى، 5 مىليون 720  مىڭ 700 گېكتار (85 مىڭ 810 مىڭ 500 مىڭ مو) ئوتلىقى بار، يەنە 666 مىڭ گېكتار 700 گېكتار (001 مىليون مو) تېرىقچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يېرى، 1 مىليون 526 مىڭ گېكتار (22 مىليون 830 مىڭ مو) ئورمان ئەھيا قىلىشق اباب كېلىدىغان قاقاس يېرى بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى، بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، كېۋەز، قىزىلچا، قىچا، ھەرخىل پۇرچاق، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چىۋە، كككتات قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقى ئوتلاق چارۋىچىلىقى ۋە دېھقانچىلىق رايونى چارۋىچىلىقى، دەپ ئايرىلىدۇ. چارۋىچىلىقتا قوي، كالا، ئاتنى  ئاساس قىلىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە باشباي چوڭ قۇيرۇقلۇق قويى ۋە تولى تىۋىتلىق ئۆچكىسى بۇ جاينىڭ ئالاھىدە مەھسۇلاتى ھېسابلىنىدۇ. سانائىتىدىن ئاساسلىقى ئېنېرگىيە، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، تۇز - خىمىيە سانائىتى، توقۇمىچىلىق، يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.   تارباغاتاي ۋىلايىتىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى ئۈزۈلۈكسىز ياخشىلانماقتا. ۋىلايەتنىڭ جەنۇبىنى كېسىپ ئۆتكەن لەنجۇ - شىجاڭ تۆمۈر يولىنىڭ غەربىي بۆلۈكى، دۆلەت تاشيولىنىڭ 312 - لىنىيىسى بىلەن ئۆلكە تاشيولىنىڭ 122 - لىنىيىسى ۋە ھەممە تەرەپكە تۇتۇشۇپ كەتكە ناھىيە، يېزا تاشيوللىرى بىر قەدەر قولايلىق قاتناش تورى شەكىللەندۈرگەن. چۆچەك ئايرودورومىغا ئوتتۇرا تىپتىكى يولوچىلار ئايروپىلانى قونالايدۇ ۋە ئۇنىڭدىن ئۇچالايدۇ، بۇ يەردىن ئۈرۈمچىگە نۆۋەتچى ئايروپىلان قەرەللىك ئۇچۇپ تۇرىدۇ. ئاسىيا - ياۋروپا ئوپتىكا كابىلى تارباغاتايدىن ئۆتىدۇ. شىمالىي  شىنجاڭ ئوپتىكا كابىلىنىڭ چۆچەك - ماراماي بۆلىكى ئىشلىتىشكە باشلىدى. سىفىرلىق مىكرو دولقۇنلۇق ئالاقىلىشىش، كۆچمە ئالاقىلىشىش ۋە سۈنئىي ھەمراھ ئارقىلىق ئالاقىلىشىش يەر شارى پونكىتى ئارقا - ئارقىدىن ئىشلىتىشكە باشلىدى، 5 ناھىيە، 2 شەھەردە 54 مىڭ تېلېفون پۈتۈنلەي پروگراممىلاشتۇرۇلدى ھەمدە تارباغاتايدىن قازاقىستاننىڭ شەمەي ئوبلاستى ئوتتۇرىسىدا خەلقئارا نۇقتىلار ئارا ئالاقىلىشىش يولغا قويۇلدى.   ۋىلايەتنىڭ ئاساسلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن شارسۇلاما بۇتخانىسى، داغۇرلارنىڭ چېگرا رايوننى قوغداش خاتىرە مۇنارى، مانې خانلىقىنىڭ قەدىمى تۇرالغۇسى، قاناك مەسچىتى، قارائىمىل قەدىمكى تاش سىزمىسى، ئۇسۇنلار قەدىمكى قەبرىستانلىق خارابىسى قاتارلىقلار بار، ئاساسلىق داڭلىق مەنزىرىلىك جالىرىدىن كويغولىن ئورمىنى، جيۈليەن بۇلىقى، قارىغاي جىلغىسى، بۇغا مۈڭگۈزى داۋىنى قاتارلىقلار بار.
==مەمۇرىي رايون==
== تارىخ ==
تارباغاتاي ۋىلايىتىگە قاراشلىق جايلار خەن سۇلالىسى غەربىي يۇرت قورۇقچىبەگ مەھكىمىسىگە قارىغان. مىڭ تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە بېشبالىق قۇرۇقچىبەگ مەھكىمىسىگە قارىغان، سۇلالىسى دەۋرىدە چىڭ سۇلالىسى دەۋرىنىڭ باشلىرىغا قەدەر ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ تۇرغۇتلار، جۇڭغارلارنىڭ چارۋا باقىدىغان يېرى بولغان. چىڭ سۇلالىسنىڭ چيەنلوڭ 29 - يىلى (1764 - يىلى) بۇ يەردە تارباغاتاي مەسلىھەتچى ئامبىلى قويۇلغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۇ 14 - يىلى (1888 - يىلى) تارباغاتاي تەمىنات يانداش ئايماق بېگى قىسقارتىلىپ، تاربااتاي ياردەمچى ئەمىنىيە بىۋاسىتە قاراشلىق نازارىتى قۇرۇلغان. مىنگونىڭ 5 - يىلى (6191 - يىلى) تارباغاتاي دوتەي مەھكىمىسى تەسىس قىلىنغان، ئۇنىڭغا چۆچەك، شىخۇ، ساۋەن 3 ناھىيە قارىغان. مىنگونىڭ 18 - يىلى (1929 - يىلى) تارباغاتاي دوتەيلىكى تارباغاتاي مەمۇرىي رايون دەپ ئۆزگەرتىلگەن، مىنگونىڭ 34 - يىلى (1945 - يىلى) تارباغاتاي ۋالى مەھكىمىسى دەپ ئاتالغان. 1971 - يىلى تارباغاتاي ۋىلايىتى دەپ ئاتالغان.
==نۇپوس ئىستاتىستىكا==
== ئىقتىساد ==
==توشۇش==
== قارالسۇن ==
==سىرتقى ئۇلاش== 
== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
{{شىنجاڭ}}</text>
      <sha1>2sw0rafsqnda1efywqd5r15hco0blf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قەشقەر ۋىلايىتى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8048</id>
    <revision>
      <id>176050</id>
      <parentid>171404</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11097" sha1="08zfojpyluywfeekgk59o3g6qvimlno" xml:space="preserve">[[File:China Xinjiang Kashgar.svg|left|thumb|380px|قەشقەر ۋىلايىتى]]
'''قەشقەر ۋىلايىتى''' (Qeshqer Wilayiti) [[شەرقىي تۈركىستان|شەرقىي تۈركىستاننىڭ]] غەربىي جەنۇبىغا جايلاشقان بىر ۋىلايەت بولۇپ، نۇپۇسى 3 مىليون 405 مىڭ 713، يۈز ئۆلچىمى 139 مىڭ 077 كۋادرات كىلومېتىردۇر، شىمالىي كەڭلىك 39.45°، شەرقىي ئۇزۇنلۇق 75°98.

== ئېتىمولوگىيە ==
قەشقەر  [[چاغاتاي خانلىقى|چاغاتاي دەۋرى]]دە [[كاشغەر|كاشغر]] يەنى [[كاشغەر]] ئاتالغان. 

==جۇغراپىيە==
قەشقەر ۋىلايىتى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا جايلاشقان. شىمال تەرىپى [[ئاقسۇ ۋىلايىتى]]، غەربىي شىمال تەرىپى [[خوتەن ۋىلايىتى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي، غەربىي جەنۇب تەرىپى ئايرىم - ئايرىم ھالدا [[تاجىكىستان]]، [[ئافغانىستان]]، [[كەشمىر|كەشىمر]] ([[پاكىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى|پاكىستان]] كونتروللىقىدىكى رايون) بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى  888 كىلومېتىر). ئومۇمىي يەر مەيدانى  141 مىڭ  600 كۋادرات كىلومېتىر. قارمىقىدا بىر شەھەر،  11  ناھىيە (يەنى [[قەشقەر شەھىرى]]، قەشقەر [[كونا شەھەر ناھىيىسى|كونىشەھەر ناھىيىسى]]، قەشقەر [[يېڭىشەھەر ناھىيىسى|يېڭشەھەر ناھىيىسى]]، [[يېڭىسار ناھىيىسى]]، [[مەكىت ناھىيىسى]]، [[پوسكام ناھىيىسى]]، [[يەكەن ناھىيىسى]]، [[قاغىلىق ناھىيىسى]]، [[يوپۇرغا ناھىيىسى|يۇپۇرغا ناھىيىسى]]، [[مارالبېشى ناھىيىسى]]، [[پەيزاۋات ناھىيىسى|پەيزىۋات ناھىيىسى]]، [[تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى|تاشقورغان]] تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى) بار. تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇ بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 3 - شىسىنىڭ شتابى ۋە  21 - تۇەن - مەيدانى بار. ۋىلايەتلىك مەمۇرىي مەھكىمە تۇرۇشلۇق جاي - قەشقەر شەھىرىنىڭ [[ئۈرۈمچى شەھىرى]] بىلەن بولغان ئارىلىقى  1473 كىلومېتىر.  1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى  3 مىليون  82 مىڭ  400 بولۇپ، [[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]  89.7% نى، خەنزۇلار  8.82% نى، باشقا مىللەتلەر  1.47% نى تەشكىل قىلىدۇ.  

يەر تۈزۈلۈشى: غەربتىن شەرققە قىيپاش، ئۈچ تەرىپىنى تاغ ئوراپ تۇرىدۇ. تاغ يېرى  57.1% (دېڭىز يۈزىدىن  8611 مېتىر ئېگىز بولغان قاراقۇرۇم تېغىنىڭ ئاساسلىق چوققىسى چوگىر چوققىسى مەشھۇر تاغ چوققىسىدۇر). تۈزلەڭلىك  23% نى، قۇرم - چۆل  19% نى، سۇ كۆلىمى  0.9% نى ئىگىلەيدۇ. ۋىلايەت تەۋەسىدە زەرەپشان دەرياسى، تىزناپ دەرياسى قاتارلىق ئاساسلىق دەرياللار بار. يەر يۈزىدىكى سۇ بايلىقى مىقدارى  7 مىليارد  230 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلارنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى  8 مىليارد 70 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئاساسلىقى يىلپىز، ياۋا ئات، قوڭۇر ئېيىق، ئارقار، ئۇلار، سۇغۇر قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن ئاساسلىقى چۈچۈكبۇيا، كىرەش، تورسۇلداق، قارلەيلىسى، ئالقات، پاقا يوپۇرماق، سېرىق يۆگەي قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىرىدىن ئاساسلىق تۆمۈر، ۋانادىي، فوسفور، بېرىلىي، سىنىك، تىتان، مىس، قوغۇشۇن، كۆمۈر، نېفىت، ئالماس، تاش پاختا، ئاق مەرمەر تاش، گەژ، چىرىمتال، تەبىئىي گۈڭگۈرت قاتارلىقلار بار.   قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ ئىقلىمى مۆتىدىل بەلۋاغ ئىنتايىن قۇرغاق ئىقلىمغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  11.4℃ - 11.7℃. ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  42.7℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 39.1℃. كۈننىڭ يىللىق چۈشۈش ۋاقتى  2750  - 3000 سائەت.  10℃ جۇغلانما تېمپېراتۇرىسى تۈزلەڭلىك رايونلاردا  4000℃  دىن يۇقىرى بولىدۇ. قىروسىز مەزگىلى 210 - 240  كۈن بولىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 40 - 100 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2100 - 2700  مىللىمېتىر بولىدۇ.   قەشقەر ۋىلايىتىدە يېزا ئىگىلىك بىر قەدەر تەرەققىي قىلغان. ھازىر 393  مىڭ 500 گېكتار ( 5 مىليون  902 مىڭ  500 مو) تېرىلغۇ يەر،  332 مىڭ  500 گېكتار ( 4 مىليون  988 مىڭ مو) ئورمان،  2 مىليون  362 مىڭ  700 گېكتار ( 35 مىليون  440 مىڭ مو) ئوتلاق بار. يەنە  1 مىليون  94 مىڭ  700 گېكتار (16 مىليون  420 مىڭ مو) دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار.  282 مىڭ  700 گېكتار (4 مىليون  240 مىڭ مو) ئورمان بىنا قىلىشقا بولىدىغان قاقاس يەر بار. يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىق بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، شال، قىچا، كۈنجۈت، خۇاسېڭ، ماش - پۇرچاق، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقى ئوتلاق چارۋىچىلىقى ۋە دېھقانچىلىق رايونلىرىنى چارۋىچىلىقى دەپ ئايرىلىدۇ. چارۋىسىدىن ئاساسلىقى قوي، كالا، ئات، ئېشەك، قېچىر، چوشقا قاتارلىقلار بار، ئاساسلىقى پاختا توقۇمىچىلىق، ئېلېكتر قۇۋۋىتى، قۇرۇلۇش ماتېرىيالى، كۆن - خۇرۇم، گىلەم، ئاشلىق - ماي ۋە يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق سانائىتى بار. نېفىت قېزىشتا ئىستىقبالى پارلاق، ھازىر قاغىلىق ناھىيىسى تەۋەسىدە كۆكيار نېفىتلىكى بار.   بۇ ۋىلايەتنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. دۆلەت تاشيولىنىڭ  314 -،  315 - لىنىيىسى ۋىلايەت تەۋەسىدىن ئۆتىدۇ. ەشقەر شەھىرىدىن ئۈرۈمچىگە قاتنايدىغان قەرەللىك نۆۋەتچى ئايروپىلان بار. پروگراممىلىق تېلېفون قويدۇرغان ئابونت  28  مىڭ  100 ئائىلىگە يەتتى. كۆچمە تېلېفون، گۇرۇپپا بويىچە سانلىق مەلۇمات ئالماشتۇرۇش ۋاسىتىلىرى ئىشلىتىلىشكە باشلىدى. قونجىراپ ئېغىزى دۆلىتىمىز پاكىستان ۋە 3 - دۆلەتكە ئېچىۋەتكەن مۇھىم خەلقئارا ئېغىز.
==مەمۇرىي رايون==
==تارىخ==
قەشقەر ۋىلايىتىگە قاراشلىق جايلار خەن سۇلالىسى دەۋرىدە سۇلى، پۇلى، يەكەن، زىفې، شىيې دۆلەتلىرىنىڭ يېرى بولغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە سۇلى تۇتۇق مەھكىمىسى تەسىس قىلىنغان. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە چاغاتاي ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرىنىڭ سۇيۇرغاللىق يېرى بولغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلۇڭ  25 - يىلى ( 1760 - يىلى) قەشقەرگە مەسلىھەتچى ئامبال قويۇلغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ  8  - يىلى (1882 - يىلى) قەشقەر لەشكىرىي ئىشلار دوتىيى قويۇلغان. مىنگو دەۋرىدە ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ 3 - (قەشقەر)،  10 - (يەكەن) مەمۇرىي رايۇن قۇرۇلغان. مىنگو  32 - يىلى ( 1943 ) مەمۇرىي رايون مەمۇرىي مۇپەتتىش ۋالىي مەھكىمىسى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن قەشقەر ۋە يەكەن ۋالىي مەھكىمىسى قۇرۇلغان. 1955 - يىلى قەشقەر ۋالىي مەھكىمىسى ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، ئاتۇش ناھىيىسى بىلەن ئۇلۇغچات ناھىيىسىدىن باشقا ناھىيە، شەھەر بىۋاسىتە جەنۇبىي شىنجاڭ مەمۇرىي مەھكىمىسىگە قارايدىغان بولغان.  1956 - يىلى جەنۇبىي شىنجاڭ مەمۇرىي مەھكىمىسى بىلەن يەكەن ۋالىي مەھكىمىسى ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، قەشقەر ۋالىي مەھكىمىسى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن.  1979 - يىلى قەشقەر ۋىلايىتى دەپ ئاتالغان.

==نوپۇس ئەھۋالى==
==ئىقتىساد==
قەشقەر ۋىلايىتى ئۇزاق تارىخقا ئىگە شىنجاڭ ساياھەتچىلىكىدىكى قىزىق نۇقتىلىق رايونلارنىڭ بىرى. تەۋەسىدە ئاساسلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن ئاپئاق غۇجازىرى، (ئىپارخان مازىرىمۇ دېيىلىدۇ)، ھېيتكار جامەسى، ئەسكى ھېسار قەدىمكى شەھىرى خارابىسى، &lt;قۇتاتقۇبلىك&gt; نىڭ ئاپتورى يۈسۈپ خاس ھاجىپ مازىرى، بەنچاۋ شەھىرى خاراببىسى، خانىئۆي قەدىمكى قەلئەسى، &lt;تۈركىي تىللار دىۋانى&gt; نىڭ ئاپتورى مەھمۇد قەشقەرى مازىرى. شېھىتىيار قەدىمكى شەھىرى خارابىسى، توققۇز ساراي قەدىمكى قەلئەسى خارابىسى قاتارلىقلار بار.
==توشۇش==
==قارالسۇن==
==سىرتقى ئۇلاش==
== مەنبەلەر ==
{{reflist}}
 

{{شىنجاڭ}}

[[Category:قەشقەر]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]</text>
      <sha1>08zfojpyluywfeekgk59o3g6qvimlno</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فۇكاڭ شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8155</id>
    <revision>
      <id>175988</id>
      <parentid>171481</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1229" sha1="gscif7niuv70rdbutwgqul7bcwjymen" xml:space="preserve">[[File:Fukang City.jpg|left|thumb|350px|فۇكاڭ شەھىرى]]
[[File:Location of Fukang within Xinjiang (China).png|left|thumb|350px|]]

فۇكاڭ شەھىرى阜康市 [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايون]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى]]تىگە قارايدۇ. فۇكاڭنىڭ يەر مايدانى 8،844،85 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2007-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 100،000.  خىمالىكاڭ لىك 44.08°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 87°56

== تارىخ ==
==جۇغراپىيە==
== مەمۇرىي رايون ==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>gscif7niuv70rdbutwgqul7bcwjymen</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>كومپيۇتېر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12668</id>
    <revision>
      <id>176059</id>
      <parentid>168707</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-28764-15</username>
        <id>25761</id>
      </contributor>
      <origin>176059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="319" sha1="r17um3pxzp06jgyjwztfhpltiuelkx8" xml:space="preserve">[[File:Columbia Supercomputer - NASA Advanced Supercomputing Facility.jpg|thumb]]

كومپيۇتېر بولسا ئىنتايىن يۇقىرى سۇرئەتتە ھىسابلاش ماشىنىسى بولۇپ ، 1946 - يىلى ئامرىكىدا بارلىققا كەلگەن .
== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}</text>
      <sha1>r17um3pxzp06jgyjwztfhpltiuelkx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قۇرۇمقاش شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15097</id>
    <revision>
      <id>175971</id>
      <parentid>171505</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1010" sha1="53l3m8y2jbv627xl71ka9h0pyigwm1t" xml:space="preserve">'''قۇرۇمقاش شەھىرى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[خوتەن ۋىلايىتى]] قارايدۇ. قۇرۇمقاشنىڭ يەر مايدانى 687.13 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2016-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 47،500.


== تارىخ ==
==جۇغراپىيە==
== مەمۇرىي رايون ==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئاپتونوم رايونغا بىۋاستە قاراشلىق رايونلار]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>53l3m8y2jbv627xl71ka9h0pyigwm1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بەيتۈن شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15098</id>
    <revision>
      <id>175978</id>
      <parentid>171493</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1006" sha1="1xctorqh6ji7z646jfzsfnt6a2s5iy5" xml:space="preserve">'''بەيتۈن شەھىرى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھەر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[ئالتاي ۋىلايىتى]] قارايدۇ. بەيتۈننىڭ يەر مايدانى 910.5 كۇۋادىرات كىلومىتىر بولۇپ 2011-يىلىدىكى سىتاتىسكىغا ئاساسلانغاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 76،300.

== تارىخ ==
==جۇغراپىيە==
== مەمۇرىي رايون ==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئاپتونوم رايونغا بىۋاستە قاراشلىق رايونلار]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>1xctorqh6ji7z646jfzsfnt6a2s5iy5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باشئەگىم شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15099</id>
    <revision>
      <id>175970</id>
      <parentid>171504</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1198" sha1="avv6sullyt2qp7ikxkxt29r9eosh3r7" xml:space="preserve">'''باشئەگىم شەھىرى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە]] قارايدۇ. باشئەگىمنىڭ يەر مايدانى 590.27 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2012-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 200،000.


== تارىخ ==
==جۇغراپىيە==
== مەمۇرىي رايون ==
* بوگۇچى بازىرى (博古其鎮) (28-تۇەن مەيدانى)
* شۇاڭفېڭ بازىرى (双丰镇) (29-تۇەن مەيدانى)

== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}


== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئاپتونوم رايونغا بىۋاستە قاراشلىق رايونلار]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>avv6sullyt2qp7ikxkxt29r9eosh3r7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قوشئۆگۈز شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15100</id>
    <revision>
      <id>175974</id>
      <parentid>171494</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1053" sha1="hq4kwz6kl17atgxif0adwnoqrwx06m4" xml:space="preserve">'''قوشئۆگۈز شەھىرى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە]] قارايدۇ. قوشئۆگۈزنىڭ يەر مايدانى 742.18 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2014-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 53،800.


== تارىخ ==
==جۇغراپىيە==
== مەمۇرىي رايون ==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}


== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئاپتونوم رايونغا بىۋاستە قاراشلىق رايونلار]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>hq4kwz6kl17atgxif0adwnoqrwx06m4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>كۆكدالا شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15101</id>
    <revision>
      <id>175975</id>
      <parentid>171495</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1030" sha1="bsm045yyo5ag02roh95vflchmg09o8v" xml:space="preserve">'''كۆكدالا شەھىرى''' [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[ئىلى قازاق ئاپتونوم ۋىلايىتى]] قارايدۇ. كۆكدالانىڭ يەر مايدانى 980 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2015-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 80،000.


== تارىخ ==
==جۇغراپىيە==
== مەمۇرىي رايون ==
== ئىقتىساد ==
== ئاساسىي قۇرۇلۇش ==
== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
== تەربىيە ==
== ساياھەتچىلىك ==
== مائارىپ ==
== تەنھەرىكەت يىغىنى ==
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}


== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئاپتونوم رايونغا بىۋاستە قاراشلىق رايونلار]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>bsm045yyo5ag02roh95vflchmg09o8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:ھەپتىلىك نادىر يازما</title>
    <ns>4</ns>
    <id>16758</id>
    <revision>
      <id>176055</id>
      <parentid>175165</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:08:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Bapkar|Bapkar]] ([[User talk:Bapkar|مۇنازىرە]]) ئېلىپ بارغان تۈزىتىش [[Special:Diff/175165|175165]] Readers can get the PDF in the article. No point use an external link that high up above the main page; also reduced font size to match other parts of the main page</comment>
      <origin>176055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2267" sha1="oq17lobgimdj7urgrgj8i3q0bddv6ao" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;direction:rtl; font-family: 'UKIJ nasq', 'Alpida_Unicode System', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'&quot;&gt;
'''ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتى قانۇن لايىھەسى''' (ئېنگىلىزچە: The Uyghur Human Rights Policy Act of 2020 ياكى رەسمىي نامى بىلەن Uyghur Human Rights Policy Act of 2019، ھۆججەت: pdf) بولسا بىر ئامېرىكا فېدېراتسىيە قانۇنى، ئامېرىكىنىڭ ھەر قايسى ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنىڭ جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى ۋە جۇڭگو ھۆكۈمىتىنىڭ ئاتالمىش شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى (شەرقىي تۈركىستان) دىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ھەققىدە دوكلات بېرىشىنى تەلەپ قىلىدۇ ، بۇ شىنجاڭ قايتا تەربىيىلەش لاگېرىدا پراكتىكا قىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
2019 - يىلى 11 - سېنتەبر، بۇ قانۇن لايىھىسىنىڭ بىر نۇسخىسى ئامېرىكا كېڭەش پالاتاسىدا بىردەك ماقۇللىنىپ ماقۇللاندى. 2019 - يىلى 12 - ئاينىڭ 3 - كۈنى، قانۇن لايىھىسىنىڭ تېخىمۇ تولۇقلانغان نۇسخىسى ئامېرىكا ئاۋام پالاتاسى 407-1 بېلەت تاشلاش ئارقىلىق ماقۇللاندى. تۈزىتىلگەن قانۇن لايىھىسى كېڭەش پالاتاسى تەرىپىدىن 2020 - يىلى 5 - ئاينىڭ 14 - كۈنى ئوتتۇرىغا قويۇلدى ۋە تەستىقلاندى.  2020-يىلى 5-ئاينىڭ 27-كۈنى ، ئاۋام پالاتاسى 413-1 ئاۋاز بىلەن تۈزىتىش كىرگۈزۈلگەن قانۇن لايىھىسىنى ماقۇللاپ ، ئۇنى پرېزىدېنت دونالد ترامپنىڭ تەستىقلىشىغا يوللىدى. بۇ قانۇن لايىھىسى تىرامپ تەرىپىدىن 2020-يىلى 6-ئاينىڭ 17-كۈنى ئىمزالانغان.  [[ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتى قانۇن لايىھەسى|دەۋامى]]...

[[File:Kokbayraq_flag.svg|150px]]</text>
      <sha1>oq17lobgimdj7urgrgj8i3q0bddv6ao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>176056</id>
      <parentid>176055</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <comment>// Edit via Wikiplus</comment>
      <origin>176056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2099" sha1="puujfr1t7efi1nkn4y97s3j068cvxqc" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;direction:rtl; font-family: 'UKIJ nasq', 'Alpida_Unicode System', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'&quot;&gt;
'''ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتى قانۇن لايىھەسى''' بولسا بىر ئامېرىكا فېدېراتسىيە قانۇنى، ئامېرىكىنىڭ ھەر قايسى ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنىڭ جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى ۋە جۇڭگو ھۆكۈمىتىنىڭ ئاتالمىش شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى (شەرقىي تۈركىستان) دىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ھەققىدە دوكلات بېرىشىنى تەلەپ قىلىدۇ ، بۇ شىنجاڭ قايتا تەربىيىلەش لاگېرىدا پراكتىكا قىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
2019 - يىلى 11 - سېنتەبر، بۇ قانۇن لايىھىسىنىڭ بىر نۇسخىسى ئامېرىكا كېڭەش پالاتاسىدا بىردەك ماقۇللىنىپ ماقۇللاندى. 2019 - يىلى 12 - ئاينىڭ 3 - كۈنى، قانۇن لايىھىسىنىڭ تېخىمۇ تولۇقلانغان نۇسخىسى ئامېرىكا ئاۋام پالاتاسى 407-1 بېلەت تاشلاش ئارقىلىق ماقۇللاندى. تۈزىتىلگەن قانۇن لايىھىسى كېڭەش پالاتاسى تەرىپىدىن 2020 - يىلى 5 - ئاينىڭ 14 - كۈنى ئوتتۇرىغا قويۇلدى ۋە تەستىقلاندى.  2020-يىلى 5-ئاينىڭ 27-كۈنى ، ئاۋام پالاتاسى 413-1 ئاۋاز بىلەن تۈزىتىش كىرگۈزۈلگەن قانۇن لايىھىسىنى ماقۇللاپ ، ئۇنى پرېزىدېنت دونالد ترامپنىڭ تەستىقلىشىغا يوللىدى. بۇ قانۇن لايىھىسى تىرامپ تەرىپىدىن 2020-يىلى 6-ئاينىڭ 17-كۈنى ئىمزالانغان.  [[ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتى قانۇن لايىھەسى|دەۋامى]]...

[[File:Kokbayraq_flag.svg|150px]]</text>
      <sha1>puujfr1t7efi1nkn4y97s3j068cvxqc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>176057</id>
      <parentid>176056</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <comment>// Edit via Wikiplus</comment>
      <origin>176057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2003" sha1="9oeg8whe3wkr1ythdrtha6tywbmr025" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;direction:rtl&quot;&gt;
'''ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتى قانۇن لايىھەسى''' بولسا بىر ئامېرىكا فېدېراتسىيە قانۇنى، ئامېرىكىنىڭ ھەر قايسى ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنىڭ جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى ۋە جۇڭگو ھۆكۈمىتىنىڭ ئاتالمىش شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى (شەرقىي تۈركىستان) دىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ھەققىدە دوكلات بېرىشىنى تەلەپ قىلىدۇ ، بۇ شىنجاڭ قايتا تەربىيىلەش لاگېرىدا پراكتىكا قىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
2019 - يىلى 11 - سېنتەبر، بۇ قانۇن لايىھىسىنىڭ بىر نۇسخىسى ئامېرىكا كېڭەش پالاتاسىدا بىردەك ماقۇللىنىپ ماقۇللاندى. 2019 - يىلى 12 - ئاينىڭ 3 - كۈنى، قانۇن لايىھىسىنىڭ تېخىمۇ تولۇقلانغان نۇسخىسى ئامېرىكا ئاۋام پالاتاسى 407-1 بېلەت تاشلاش ئارقىلىق ماقۇللاندى. تۈزىتىلگەن قانۇن لايىھىسى كېڭەش پالاتاسى تەرىپىدىن 2020 - يىلى 5 - ئاينىڭ 14 - كۈنى ئوتتۇرىغا قويۇلدى ۋە تەستىقلاندى.  2020-يىلى 5-ئاينىڭ 27-كۈنى ، ئاۋام پالاتاسى 413-1 ئاۋاز بىلەن تۈزىتىش كىرگۈزۈلگەن قانۇن لايىھىسىنى ماقۇللاپ ، ئۇنى پرېزىدېنت دونالد ترامپنىڭ تەستىقلىشىغا يوللىدى. بۇ قانۇن لايىھىسى تىرامپ تەرىپىدىن 2020-يىلى 6-ئاينىڭ 17-كۈنى ئىمزالانغان.  [[ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتى قانۇن لايىھەسى|دەۋامى]]...

[[File:Kokbayraq_flag.svg|150px]]</text>
      <sha1>9oeg8whe3wkr1ythdrtha6tywbmr025</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئىۋىرغول رايونى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17240</id>
    <revision>
      <id>176027</id>
      <parentid>171430</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4800" sha1="cd7fvt5rfasgf5ugshfbdquntap5x96" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''ئىۋىرغول رايونى'''
'''伊州区.'''Iwirghol District
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Hami City within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]'''ئىۋىرغول رايونىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[شەھەر رايونى]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-
|'''شەھەر'''
|[[قۇمۇل شەھىرى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
[[خەنزۇ]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|6 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|10 دانە 
|-
|'''مىللىي يېزا سانى'''
|2 دانە 
|-
|'''نوپۇس'''
|560 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 81،794 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|902(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新L  
|-
|}
ئىۋىرغول رايونى بولسا 2016-يىلى 1-ئاينىڭ 7-كۈنى يېڭىدىن تەسسىس قىلىنغان [[قۇمۇل شەھىرى]]نىڭ شەھەر رايونى، تەۋەلىكىدە 5 دانە كوچا باشقارمىسى، 6 دانە بازارلىق، 10 يېزا ۋە 2 دانە مىللىي يېزا بار. شىمال تەرىپىدە [[ئارا تۈرۈك ناھىيىسى]] ۋە [[باركۆل قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى]] بىلەن تۇتۇشۇپ تۇرىدۇ.
==مەمۇرىي رايون==
*شەرقىي ئۆستەڭ رايونى كوچا باشقارمىسى (东河街道)
*غەربىي ئۆستەڭ رايونى كوچا باشقارمىسى (西河街道)
*يېڭىشەھەر رايون كوچا باشقارمىسى (城北街道)
*لىيۈەن كوچا باشقارمىسى (丽园街道)
*نېفىت يېڭى شەھىرى كوچا باشقارمىسى (石油新城街道)
*يامانسۇ بازىرى (雅满苏镇)
*يەتتەقۇدۇق بازىرى (七角井)
* ئارايۇلتۇز بازىرى (شىڭشىڭشا بازىرى) (星星峡镇)
*ئاستانە بازىرى (二堡镇)
*پالۋانتۇر بازىرى (陶家宫镇)
* قارادۆۋە بازىرى (五堡镇)
*تاشۋېلىق يېزىسى (沁城乡)
* قوشقۇدۇق يېزىسى (双井子乡)
*بۇلۇڭتوغراق يېزىسى (大泉湾乡)
* شەھەر ئىچى يېزىسى (回城乡)
* راھەتباغ يېزىسى (花园乡)
* بوغاز يېزىسى (南湖乡)
* غەربىي تاغ يېزىسى (西山乡)
* تەڭرىتاغ يېزىسى (天山乡)
* ئاقتاش يېزىسى (白石头乡)
* قويلۇق يېزىسى (柳树沟乡)
* دەۋەلدۈرۈك قازاق يېزىسى (德外里都如克哈萨克民族乡)(دەبەلدىرىك قازاق ۇلتتىق اۋىلى)
* ئۇلاتاي قازاق يېزىسى (乌拉台哈萨克族乡)(ۇلاتاي قازاق ۇلتتىق اۋىلى)

== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
{{bar box
|title= ئىۋىرغول رايونىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[خەنزۇ مىللىتى|خەنزۇلار]]|red|68.4}}
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|23.5}}
{{bar percent|[[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇلار]]|gold|3.9}}
{{bar percent|[[قازاق مىللىتى|قازاقلار]]|green|3.0}}
{{bar percent|[[موڭغۇل مىللىتى|موڭغۇللار]]|yellow|0.3}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|0.9}}}}

==سىرتقى ئۇلانما==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قۇمۇل شەھىرى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>cd7fvt5rfasgf5ugshfbdquntap5x96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قاراھوجا رايونى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17241</id>
    <revision>
      <id>176029</id>
      <parentid>171425</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3818" sha1="t0bztyxzuxlrlmdar1ydzg1hn0s42ut" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''قاراھوجا رايونى'''
'''高昌区.'''Idiqut District
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Turpan City within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]'''قاراھوجا رايونىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[شەھەر رايونى]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-
|'''شەھەر'''
|[[تۇرپان شەھىرى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
[[خەنزۇ]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|5 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|4 دانە 
|-
|'''نوپۇس'''
|250 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 13,689 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|995(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新K  
|-
|}
قاراھوجا رايونى، تۇرپان شەھىرى تەۋەلىكىدە، شىنجاڭ تەڭرىتېغىنىڭ تارمىقى بولغان بوغدا چوققىسىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە جايلاشقان.2011-يىلى، قاراھوجا رايونى قارىمىقىدا ئۈچ كوچا، 2 بازار، 7 يېزا بولغان : كونا شەھەر يولى كوچا باشقارمىسى، قاراھوجا يولى كوچا باشقارمىسى،باشقۇرۇش كومىتېتى بۇيلۇق كوچا باشقارمىسى، چىچان بازىرى، داخىيەن بازىرى، يار يېزىسى، ئايدىڭكۆل يېزىسى، ئۈزۈمچىلىك يېزىسى، چاتقال يېزىسى، قاراغوجا يېزىسى، ئاستانا يېزىسى، سىڭگىم يېزىسى قاتارلىق. 60 مەمۇرىي كەنت، 21 شەھەر - بازار، مەھەللە. مەمۇرىي رايۇن ئومۇمىي كۆلىمى 13 مىڭ 600 كۋادرات كىلومېتىر، رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تۇرۇشلۇق جايى كونا شەھەر يولى كوچا باشقارمىسى ياشلار يولى.

== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
{{bar box
|title= قاراھوجا رايونىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|77.4}}
{{bar percent|[[خەنزۇ مىللىتى|خەنزۇلار]]|red|15.7}}
{{bar percent|[[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇلار]]|gold|6.6}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|0.3}}}}

==سىرتقى ئۇلانما==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:تۇرپان شەھىرى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>t0bztyxzuxlrlmdar1ydzg1hn0s42ut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17243</id>
    <revision>
      <id>176011</id>
      <parentid>171455</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:Qarqushu|Qarqushu]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>164220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12259" sha1="qnlfjsyl6e7xvknwmrxufbsgq7910rz" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى'''
'''塔什库尔干塔吉克县.'''Tashkorgan Tajik Autonomous County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Tashkorgan within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]''' تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ئاپتونوم ناھىيە]] 
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[قەشقەر ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
[[تاجىك]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
[[تاجىكچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|2 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|11 دانە 
|-
|'''نوپۇسى (2017-يىل)'''
|40,381 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-04-24 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 52،400 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|998(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新Q  
|-
|}
'''تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيەسى''' ([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]: '''Tashqorghan Tajik Aptonom Nahiyisi''') پامىر ئېگىزلىكىنىڭ شەرقىي قىسمىغا، [[قاراقۇرۇم]] تېغىنىڭ شىمالىغا جايلاشقان. شەرقىي تەرىپى [[قاغىلىق ناھىيىسى]]، [[يەكەن ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى [[ئاقتو ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇب ۋە غەرب تەرىپى ئايرىم-ئايرىم ھالدا كەشمىر (پاكىستان كونتروللىقىدىكى رايون) ، [[ئافغانىستان]]، [[تاجىكىستان]] بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسى ئۇزۇنلۇقى 808 كىلومېتىر) . جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 178 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 140 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 52 مىڭ 400 كۋادرات كىلومېتىر (بۇنىڭ ئىچىدە قوشنا دۆلەتلەر بىلەن تالاش-تارتىش بولۇۋاتقان يەر 28 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر) كېلىدۇ. [[قونجىراپ ئېغىزى]] ناھىيىنىڭ جەنۇبى قىسمىدىكى [[دەپتەر يېزىسى]] غا جايلاشقان بولۇپ، پاكىستان]] نىڭ [[گىلگىت بالتىستان]] رايونى بىلەن تۇتۇشىدۇ.

==مەمۇرىي رايون==
[[قەشقەر ۋىلايىتى]] تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى قارمىقىدا 2 بازارلىق ۋە 11 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تاشقورغان بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tashqorghan Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tashqorghan Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |塔什库尔干镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تاجىك ئابات بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tajik Abat Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tajik Abat Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |塔吉克阿巴提镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-

|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تاشقورغان يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tashqorghan Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tashqorghan Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |塔什库尔干乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4,606
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تىزناپ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tiznap Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tiznap Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |提孜那甫乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2,061
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تاغارما يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tagharma Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tagharma Towship
| style=&quot;text-align: center&quot; div |塔合曼乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7,351
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[كۆكيار قىزغىز يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kökyar Qirghiz Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kokyar Kyrgyz Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |科克亚尔柯尔克孜族乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بەلدىر يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Beldir Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Beldir Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |班迪尔乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5,763
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ۋەچە يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Weche Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Weche Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |瓦恰乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1,508
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[مارياڭ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Maryang Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Maryang Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |马尔洋乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7,768
|-
|style=&quot;text-align:center|10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قوغۇشلۇق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qoghushluq Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qoghushluq Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |库科西鲁格乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1.8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4,644
|-
|style=&quot;text-align:center|11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[داتۇڭ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Datung Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Datung Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |大同乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2,065
|-
|style=&quot;text-align:center|12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بۇرۇمسال يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Burumsal Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Burumsal Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |布伦木沙乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |0.7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |590
|-
|style=&quot;text-align:center|13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[دەپتەر يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Depter Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Depter Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |达布达尔乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11,400
|-
|}
'''ئىزاھات:'''


== نۇپوس ئىستاتىستىكا ==
{{bar box
|title= تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسىدىكى مىللەتلەرنىڭ نىسبىتى
|left1=مىللەت
|right1=پىرسەنت
|float=
|caption=نوپۇس ستاتىستىكىسىنىڭ مەنبەسى : &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-10|title=|script-title=zh:3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数|trans-title=3-7 Population by Nationality by Prefecture, State, City and County (City)|url=http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101062133/http://tjj.xinjiang.gov.cn/tjj/rkjyu/202006/3b1eef1049114b0c9cf9e81bf18433ef.shtml|archive-date=2020-11-01|access-date=2021-06-11|website=tjj.xinjiang.gov.cn|publisher=Statistical Bureau of Xinjiang Uyghur Autonomous Region|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|bars=

{{bar percent|[[تاجىك مىللىتى|تاجىكلار]]|pink|82.2}}
{{bar percent|[[خەنزۇ مىللىتى|خەنزۇلار]]|red|6.6}}
{{bar percent|[[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇلار]]|gold|5.8}}
{{bar percent|[[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇرلار]]|blue|5.2}}
{{bar percent|باشقا مىللەتلار|grey|0.2}}}}

==يەر تۈزۈلۈشى== 
ناھىيە تەۋەسىنى تاغلار ئورۈپ تۇرىدۇ؛ چوققىلار بىر-بىرىگە تۇتىشىپ كەتكەن، مۇز چوققىلار قەد كۆتۈرۈپ تۇرىدۇ. يارلار گىرەلىشىپ كەتكەن، ئېدىرلىقلار ئېگىز-پەس بولۇپ، ئوتتۇرا ھېساب بىلەن دېڭىز يۈزىدىن 4000 مېتىردىن كۆپرەك ئېگىز، كوئىنلۇن تېغى، قارا قۇرۇم تېغى، ھېندى قۇش تېغى ۋە تەڭرىتېغىدىن ئىبارەت تۆت چوڭ تاغ تىزمىسى مۇشۇ يەردە ھەم دېڭىز يۈزىدىن 8611 مېتىر ئېگىز بولغان دۇنيا بويىچە 2-ئېگىز چوققا-چوگىر چوققىسى بار، ھەم دېڭىز يۈزىدىن 7546 مېتىر ئېگىز بولغان «مۇز تاغ ئاتىسى» دەپ ئاتالغان مۇزتاغ چوققىسى بار. تەۋەسىدە تىزناپ دەرياسى بىلەن تاشقورغان دەرياسى بار.
==ئىقلىمى==
تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيەسى سوغۇق مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 3.3، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 32.0، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى-39.1. كۈننىڭ يىللىق چۈشۈش ۋاقتى 2831.0 سائەت. قىروسىز مەزگىلى 79 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 68.3 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2309.5 مىللىمېتىر.
==يېزا ئىگىلىكى==
==ساياھەتچىلىكى==
==مائارىپى==
== مەنبەلەر ==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
{{شىنجاڭ}}


{{stub}}
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
[[تۈر:قەشقەر ۋىلايىتى]]</text>
      <sha1>qnlfjsyl6e7xvknwmrxufbsgq7910rz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باي ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17244</id>
    <revision>
      <id>176006</id>
      <parentid>171460</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15357" sha1="6filsthrz7jw8xntqpzod3cmahzojr6" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''باي ناھىيىسى'''
'''拜城县.'''Bay County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Baicheng within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]'''باي ناھىيىسىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|4 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|10 دانە 
|-
|'''نوپۇس (2015-يىل)'''
|241,079 &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى&lt;!-- ئۇلانما --&gt; |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-05-21 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 15،917 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|997(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新N  
|-
|}
باي ناھىيەسى ([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]: '''Bay Nahiyisi''') تەڭرىتاغنىڭ ئوتتۇرا بۆلىكىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە جايلاشقان بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[ئاقسۇ ۋىلايىتى]]تىگە قارايدۇ. شەرق تەرىپى [[كۇچار ناھىيىسى]] بىلەن، جەنۇب تەرىپى [[توقسۇ ناھىيىسى]] بىلەن، غەرب تەرىپى [[ئونسۇ ناھىيىسى]] بىلەن، شىمالىي تەرىپى [[موڭغۇلكۈرە ناھىيىسى|موڭغۇلكۈرە]]، [[تېكەس ناھىيىسى|تېكەس]]ۋە [[خېجىڭ ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 197.5 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 116 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 15 مىڭ كىلومېتىر.
== مەمۇرىي رايون ==
[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] باي ناھىيىسى قارمىقىدا 4 دانە بازارلىق بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;850px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[باي بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bay Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bay Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |拜城镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |32
|120.15  style=&quot;text-align: center&quot; div |
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سايرام بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sayram Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sayram Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |赛里木镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |971.75
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ياقىئېرىق بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yaqiériq Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yaqieriq Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |赛尔其镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تېرەك بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Térek Baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Terek Town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |铁热克镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7.4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |114.2
|-
|}

[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] باي ناھىيىسى قارمىقىدا 10 دانە يېزا بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[كانچى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kanchi Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Kanchi Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |康其乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17.3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |635.15
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بۇلۇڭ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bulung Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bulung Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |布隆乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |464.9
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ياتۇر يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yatur Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yatur Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |亚吐尔乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1,033.15
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[توقسۇن يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Toqsun Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Toqsun Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |托克逊乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |765.4
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قىزىل يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qizil Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qizil Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |克孜尔乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8.4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |923.15
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قېيىر يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qéyir Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qeyir Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |黑英山乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12.7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5,544
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[مىچىغ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Michigh Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Michigh Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |米吉克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |971.5
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئومباش يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ombash Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ombash Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |温巴什乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15.6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |688.6
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چوڭ كۆۋرۈك يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Chong Köwrük Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Chong Kowruk Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |大桥乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8.4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |378.6
|-
|style=&quot;text-align:center|10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قاراباغ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qarabagh Yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qarabagh Township
| style=&quot;text-align: center&quot; div |老虎台乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13.4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |729
|-
|}
'''ئىزاھات:'''
==جۇغراپىيە==
باي ناھىيىسى تەڭرىتاغنىڭ ئوتتۇرا بۆلىكىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى [[كۇچار ناھىيىسى]] بىلەن، جەنۇب تەرىپى [[توقسۇ ناھىيىسى]] بىلەن، غەرب تەرىپى ئونسۇ ناھىيىسى بىلەن، شىمالىي تەرىپى موڭغۇلكۈرە، تېكەس، خېجىڭ ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 197.5  كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 116 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى  15 مىڭ كىلومېتىر. ناھىيىگە ئىككى بازار،  11 يېزا،  151 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بولغان ئارىلىقى  858 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى  182 مىڭ  500. بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار  89.26% نى، خەنزۇلار  9.86% نى، باشقا مىللەتلەر  0.88% نى تەشكىل قىلىدۇ. 

==يەر تۈزۈلۈشى== 
غەربىي شىمالى ئېگىز، شەرقىي جەنۇبى پەس. تۆت ئەتراپى تاغ بىلەن ئورالغان بولۇپ، شەرقتىن غەربكە سوزۇلغان ئۇزۇنچاق ئويمانلىق شەكىللەندۈرگەن. بۇنىڭ ئىچىدە تۈزلەڭلىك  10.8% نى، تاغ يېرى  70% نى، چۆل  19.2% نى ئىگىلەيدۇ. [[مۇزات دەرياسى]]، قاپىسلاڭ دەرياسى، تەلۋىچۈك دەرياسى، قاراسۇ دەرياسى ۋە قىزىل دەريا قاتارلىق دەرياسى بار. يەر يۈزىدىكى سۇ بايلىقى ئىككى مىليارد  163 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى بىر مىليارد 310 مىليون كۇب مېتىر (ئېچىشقا بولىدىغان زاپاس مىقدارى  850 مىليون كۇب مېتىر). ياۋايى ھايۋانات بايلىقدىن يىلپىز، شىمال ئۆچكىسى، ئارقار، قارا تايغان بۇغا، ئاق بوغۇز بۆكەن قاتارلىقلار بار. دورىلىق ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن قارلەيلىسى، كىرەش، قانتېپەر، پاقا يوپۇرماق ئۇرۇقى، چۈچۈكبۇيا قاتارلىقلار بار. ھازىرقى بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن نېفىت، كۆمۈر، تۆمۈر، مانگان، ئۇران، مىس، فتورىت، بارىت، ئانالىرت قاتارلىقلار بار.  
==ئىقلىمى==
باي ناھىيىسىنىڭ كىلىماتى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق كىلىماتقا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  7.4℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  37.4℃. ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 32.0℃. يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن  42.2 كۈندە ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  30℃ تىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2789.7 سائەت.  10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى  3327.3℃  قىروسىز مەزگىلى 162  كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 94.9 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  1538.5 مىللىمېتىر.
==يېزا ئىگىلىكى==  
ناھىيىنىڭ يېزا ئىگىلىكى بىرقەدەر راۋاجلانغان. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 49  مىڭ 200 گېكتار (738 مىڭ مو)، ئورمان كۆلىمى  78 مىڭ  700 گېكتار (1 مىليون 180 مىڭ مو). ئوتلاق كۆلىمى  723 مىڭ  300 گېكتار (10 مىليون  850 مىڭ مو) يەنە دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان  16 مىڭ  900 گېكتار (253 مىڭ  500 مو) قاقاس يەر بار. ئاساسلىق دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، ياغلىق دان، قىزىلچا، قولماق، كېۋەز، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقى يايلاق چارۋىچىلىقى ۋە دېھقانچىلىق رايونى چارۋىچىلىقى دەپ ئايرىلىدۇ. چارۋىچىلىقتا شىنجاڭ مېرىنو ئىنچىكە يۇڭلۇق قويى، سىمىنتال كالىسى ئاساس قىلىنىدۇ. سانائىتىدىن كۆمۈر، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، يېزا ئىگىلىك قوشۇمچە كەسىپ مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.   باي ناھىيىسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. ئۆلكە تاشيولىنىڭ  307 - لىنيىسى ناھىيىنى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتىدۇ ھەمدە دۆلەت تاشيولىنىڭ 314 - لىنىيىسى كېسىشىدۇ. ناھىيە، يېزا يوللىرى تەرەپ - تەرەپكە تۇتاشقان. خەۋەرلىشىش ئوپتىكلىق كابىلى رەسمىي ئىشقا كىرىشتۈرۈلدى.  8000 پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەتنىڭ ئالاقىلىشىش تورىغا كىرگۈزۈلدى.
==ئىقتىسادى ==
==ساياھەتچىلىكى==
==مائارىپى==
==مەنبەلەر==
{{reflist}}
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئاقسۇ ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>6filsthrz7jw8xntqpzod3cmahzojr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بۇلاقتاغ رايونى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17275</id>
    <revision>
      <id>176039</id>
      <parentid>171416</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4914" sha1="5stx01m8ofy3l7yyxnr6abzkv75pofz" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''بۇلاقتاغ رايونى'''
'''水磨沟区.'''Bulaktagh District
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: ChinaUrumqiShuimogou.png|center|350x350px]]'''بۇلاقتاغ رايونىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[شەھەر رايونى]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-
|'''شەھەر'''
|[[ئۈرۈمچى شەھىرى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
[[خەنزۇ]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''كوچا باشقارمىسى سانى'''
|14 دانە 
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|0 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|0 دانە 
|-
|'''نوپۇس'''
|150 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 92 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|991(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新A  
|-
|}
بۇلاقتاغ رايونى تەۋەلىك جەھەتتە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرىگە، ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ شەرقىي شىمالىغا جايلاشقان، ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ تۆت مەركىزى شەھەر رايونىنىڭ بىرى. جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە، تەڭرىتاغ تىزمىسىدىكى بوغدا چوققىسىنىڭ غەربىي شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان، جەنۇبتا قىزىل تاغ يولى ئارقىلىق تيانشان رايونى بىلەن قوشنا، شەرقىي جەنۇبى داۋانچېڭ رايونى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي ساي تېز سۈرئەتلىك تاش يولى ئارقىلىق سايباغ رايونى، يېڭى شەھەر رايونى بىلەن قوشنا، شىمالىي ۋە شەرقىي كۆكتاغ رايونى بىلەن تۇتىشىدۇ.
==مەمۇرىي رايونلىرى==
2012-يىلىغىچە، بۇلاقتاغ رايونى قارمىقىدا سەككىز كوچا باشقارمىسى بار : شىمىگۇ كوچا باشقارمىسى، ليۇۋداۋان، ۋېيخۇلياڭ كوچا باشقارمىسى، باداۋان كوچا باشقارمىسى، شىنمىن يولى كوچا باشقارمىسى، جەنۇبىي يېكەنكۆل يولى كوچا باشقارمىسى، يىكەنكۆل شىمالىي يولى كوچا باشقارمىسى، چىداۋان كوچا باشقارمىسى.
==جۇغراپىيەلىك شارائىتى==
بۇلاقتاغ رايونى ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ شەرقىي شىمالىغا،جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە، تەڭرىتاغ تىزمىسىدىكى بوغدا چوققىسىنىڭ غەربىي شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان، جەنۇبتا قىزىل تاغ يولى ئارقىلىق تيانشان رايونى بىلەن قوشنا، شەرقىي جەنۇبى داۋانچېڭ رايونى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي ساي تېز سۈرئەتلىك تاش يولى ئارقىلىق سايباغ رايونى، يېڭى شەھەر رايونى بىلەن قوشنا، شىمالىي ۋە شەرقىي كۆكتاغ رايونى بىلەن تۇتىشىدۇ.
==ئىقتىسادى==
2011-يىلى، بۇلاقتاغ رايونى رايون ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 113.63 مىليون يۈەنگە يەتكەن، 2010-يىلىدىكىدىن % 15 ئاشقان. بۇلار ئىچىدە، 1-كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 3400 مىليون يۈەنگە يەتكەن، 2010-يىلىدىكىدىن % 2.5 تۆۋەنلىگەن؛ 2-كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 26.68 مىليون يۈەن بولۇپ، 2010-يىلىدىكىدىن % 10.7 ئاشقان؛ 3-كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 86.61 مىليون يۈەن بولۇپ، 2010 -يىلىدىكىدىن % 16.4 ئاشقان، 3 كەسىپنىڭ ئىقتىسادقا قوشقان تۆھپە نىسبىتى بويىچە % 0.03، %24.67، % 75.3 بولغان. 
==ساياھىتچىلىكى==
*قىزىلتاغ باغچىسى؛ 
*بۇلاقتاغ مەنزىرە رايونى؛ 
*يېكەنكۆل شەھەر ئاھالىسى مەيدانى.
== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئۈرۈمچى شەھىرى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>5stx01m8ofy3l7yyxnr6abzkv75pofz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئارال شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17277</id>
    <revision>
      <id>175976</id>
      <parentid>171497</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8538" sha1="cbyccxr0xodc3aoy31b50bcnbrzujmx" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''ئارال شەھىرى'''
'''阿拉尔市.'''Aral City
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: China Xinjiang Aral.svg|center|350x350px]]'''ئارال شەھىرىنىڭ(قىزىل) خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[شەھەر]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-

|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
[[خەنزۇ]] 
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]،[[خەنزۇچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|4 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|1 دانە 
|-

|'''نوپۇس'''
|300 مىڭ 
|-
|}
ئالار شەھىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونغا بىۋاسىتە قاراشلىق ناھىيە دەرىجىلىك شەھەر، شىمالدا تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىدىكى تاغلىق، جەنۇبتا تەكلىماكان قۇملۇقى بويىغىچە، شەرقىي تەرىپى شايار ناھىيەسى، غەربتە كەلپىن ناھىيىسى، ئەتراپى ئاقسۇ دەرياسى، تارىم دەرياسى، تېرەڭ دەرياسى، دولان دەريا سۈيى سىستېمىسىغا تۇتىشىدۇ. جۇغراپىيەلىك كوئوردىناتى شەرقىي ئۇزۇنلۇق ′30°80 تىن ′58°81  غىچە، شىمالىي پاراللېل ′ 22°40 دىن ′57°40 ئارىلىقىدا. شەرقىي تەرىپى شايار ناھىيەسى، غەربىي ساي ئاۋات ناھىيىسى، جەنۇب، شىمالىي تەرىپى ئاقسۇ شەھىرى، شەرقىي شىمال ئۇلاش توقسۇ ناھىيەسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرق - غەرب ئارىلىقى 810 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئارىلىقى 180 كىلومېتىر كېلىدۇ. قىرغىزىستان، تاجىكىستان ۋە قازاقىستان بىلەن چېگرىلىنىدۇ، پاكىستان بىلەن ھىندىستان بولغان ئارلىقى يېقىن، بىر قەدەر مول بولغان چېگرا ئېغىزى ۋە چېگرا سودىسى بايلىقىغا ئىگە. ئالار ئۇيغۇر تىلىدا « يېشىل ئارال» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ.
==مەمۇرىي رايونلىرى==
2013-يىلى 1-ئاينىڭ 23-كۈنى، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتى ھۆججەت تارقىتىپ بىڭتۇەن بىر شىسى دائىرە ئىچىدە شەھەر سىرتىدىكى ئىشتاتلىق بازار - جىنيىنچۈەن بازىرى قۇرۇشنى تەستىقلىغان،بۇ بازارنى ئالار شەھىرى باشقۇرىدۇ.

ھازىرغىچە، ئالارشەھىرى تەۋەلىكىدە تۆت كوچا، بىر يېزا، بىر بازار : بەخت يولى كوچا باشقارمىسى، جىنيىنچۈەن  يولى كوچا باشقارمىسى، چىڭسۇڭ يولى كوچا باشقارمىسى، جەنۇبىي كوچىسى، توقاي يېزىسى،جىنيىنچۈەن بازىرى، جەمئىي 17 مەھەللە، سەككىز كەنت ئاھالىلەر كومىتېتى بار. يەنە ئۇنىڭ قارىمىقىدا 1-، 2-، 3-، 7-، 8-، 9- ، 10-، 11-، 12-، 13-، 14-، 15-، 16-تۇەن قاتارلىق تۇەن-مەيدان بار. 

بەخت يولى كوچا باشقارمىسى

ناھىيىگە قاراشلىق مەھەللە: 2-مەھەللە، 2-مەھەللە، 3-مەھەللە،4-مەھەللە، ئالىي مەكتەپ-مەھەللە. 

جىنيىنچۈەن يولى كوچا باشقارمىسى

ناھىيىگە قاراشلىق مەھەللە : 2-مەھەللە، 2-مەھەللە، 3-مەھەللە،4-مەھەللە،4-مەھەللە. 

چىڭسۇڭ يولى كوچا باشقارمىسى 

قارىمىقىدا ئۈچ مەھەللە : 2-مەھەللە، 2-مەھەللە، 3-مەھەللە. 

جەنۇبىي كوچىسى

قارىمىقىدا تۆت مەھەللە : ياشلار يولى مەھەللىسى، جىنشىڭ يولى مەھەللىسى، چاڭئەن يولى مەھەللىسى، مەدەنىيەت يولى مەھەللىسى.

توقاي يېزىسى 

قارمىقىدا سەككىز كەنت ئاھالە كومىتېتى : قارادۆڭ كەنتى، ناغرىخانا كەنتى، كۆككۆل كەنتى، توپاققاچتى كەنتى، خەلق قۇدۇقى كەنتى، ياسۇق كەنتى، دەريا ئېغىزى كەنتى، كۆكچۆل كەنتى كەنت. 

جىنيىنچۈەن بازىرى 

بازارلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جاي 1-تۇەننىڭ تۇەن شىتابىدا،1-تۈەن،2-تۈەن، 3-تۈەن، شۇنىڭدەك يېقىن ئەتراپتىكى ئاۋات ناھىيەسىنىڭ 474.208 كۋادرات كىلومېتىر، كەلپىن ناھىيەسىنىڭ 61.798 كۋادرات كىلومېتىر رايونى بۇلۇپ، ئومۇمىي كۆلىمى جەمئىي 1338.739 كۋادرات كىلومېتىر بولغان رايونلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
==نوپۇسى==
2012-يىلى، ئالار شەھىرىنىڭ  نوپۇسى 298 مىڭ. بۇنىڭ ئىچىدە : ئەرلەر 159600 كىشى بولۇپ، % 53.6 نى ئىگىلەيدۇ؛ ئاياللار 138400 كىشى بولۇپ، % 46.4 ئىگەللىگەن. پۈتۈن ئاھالە ئىچىدە خەنزۇلار 270700 ئادەم بۇلۇپ،ئومومىي نوپۇسنىڭ  % 90 نى ئىگىلەيدۇ؛ ئاز سانلىق مىللەت 372 مىڭ بولۇپ، ئومومىي نوپۇسنىڭ% 9.2 نى ئىگىلەيدۇ. يېزا  نوپۇسى 133100 ئادەم بۇلۇپ ، ٪ 44.7 نى ئىگىلەيدۇ؛ بىر يىل ئىچىدىكى كۆچمە نوپۇس 22 مىڭ ئادەم بۇلۇپ % 7.4 نى ئىگىلەيدۇ. دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق تۇەن - مەيدانىدا تۇرۇشلۇق ئاھالىلەر 192100 ئادەم بۇلۇپ، ئومۇمىي نوپۇسنىڭ % 64.5ئىگىلەيدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە : تۈەن-مەيدان تۇەن شىتابىغا ئولتۇراقلاشقان نوپۇس 106700 ئادەم بۇلۇپ، تۈەن-مەيدان ئاھالىسى نوپۇسنىڭ % 55.5 نى ئىگىلەيدۇ. يىل ئاخىرىدىكى  ئومۇمىي ئائىلە سانى 102800 ئادەم، 1636 ئادەم تۇغۇلغان، تۇغۇلۇش نىسبىتى ‰ 5.5 ؛ ئۆلگەن ئادەم 1447، ئۆلۈش نىسبىتى % 48؛ نوپۇسنىڭ تەبىئىي كۆپىيىش نىسبىتى ‰ 0.64.
==كىلىماتى==
ئارال شەھىرى قۇرۇقلۇق تىپىدىكى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق چۆل كىلىماتىغا كىرىدۇ، مۇتلەق ماكسىمۇم تېمپېراتۇرا ℃35، شوتا قۇدۇق بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش رايونى ھەر 5 ~ 10 يىلدا ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا ℃40قا دۇچ كېلىدۇ)، ئەڭ تۆۋەن تېمپىراتۇرىسى ℃28- ( 4 - تۇەننىڭ بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش رايونىنىڭ ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرا ℃33.2- ). بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش رايونىنىڭ قۇياش رادىئاتسىيىسىنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە قىممىتى 146.3～133.7كىلوكالورىيە \ كۋادرات سانتىمېتىر. يىللىق ئوتتۇرىچە كۈن نۇرى چۈشۈش ۋاقتى 2991.8～2556.3سائەت، كۈن نۇرى چۈشۈش نىسبىتى %5869. بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش رايونىدا ھۆل-يېغىن ئاز، قىش پەسلىدە قار ئاز، يەر يۈزىنىڭ پارغا ئايلىنىشى كۈچلۈك، يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 82.5-40.1 مىللىمېتىر، يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2558.9～1876.6 مىللىمېتىر.


== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئاپتونوم رايونغا بىۋاستە قاراشلىق رايونلار]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>cbyccxr0xodc3aoy31b50bcnbrzujmx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>كۆكتاغ رايونى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17302</id>
    <revision>
      <id>176036</id>
      <parentid>171418</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6597" sha1="fgpy6y191iqilb36mneleaekjyn33te" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''كۆكتاغ رايونى'''
'''米东区.'''Köktagh District
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Ürümchi shehiri xeritisi(Uyghur).png |center|350x350px]]'''كۆكتاغ رايونىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[شەھەر ناھىيە]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]] [[خەنزۇ]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]] [[خەنزۇچە]]
|-
|'''كوچا باشقارمىسى سانى'''
|6 دانە 
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|5 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|2 دانە 
|-
|'''نوپۇس'''
|300 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 3,407.42 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|991(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新A  
|-
|}
كۆكتاغ رايونى (مىدوڭ رايونى) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق [[ئۈرۈمچى شەھىرى]]گە قارايدۇ. 2007-يىلى گوۋۇيۈەننىڭ تەستىقى بىلەن، سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى ئەسلىدىكى مىچۈەن ناھىيىسى ۋە ئەسلىدىكى ئۈرۈمچى شەھەرلىك دۇڭسەن رايونى قۇرۇلغان. ئاپتونوم رايون بويىچە ئومۇمىي كۆلىمى 3407.42 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، ناھىيىگە قاراشلىق 5 بازار، 2 يېزا، 6 كوچا باشقارمىسى، 81 مەمۇرىي كەنت، 48 مەھەللە، رايون ئىچىدىكى دائىمىي تۇرۇشلۇق نوپۇسى 333676 ئادەم.
==مەمۇرىي رايون==
ئۈرۈمچى شەھىرى كۆكتاغ رايونىدا 6 دانە كوچا باشقارمىسى، 5 دانە بازارلىق ۋە 2 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇنىڭ يېزا بازارلىرى تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[گۇمۇدى بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Gumudi baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Gumudi town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |古牧地镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |36
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تۆتۈرتام بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tömürtam baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Tömürtam town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |铁厂沟镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[چاڭسەنزە بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Changsenze baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Changshanzi town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |长山子镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سەندوبا بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sendoba baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Sandaoba town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |三道坝镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
|-
|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ياڭماۋگوڭ بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yangmawgung baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yangmaogong town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |羊毛工镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[لۇساۋگۇ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Lusawgu yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Lucaogou town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |芦草沟乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بەيياڭخې قازاق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Beyyangxë Qazaq yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Baiyanghe Kazak town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |柏杨河哈萨克族乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
|-
|}
==تەبىئىي بايلىقلىرى==
*يەر بايلىقى

2008 - يىلى، مىچۈەن - كۆكتاغ رايونىنىڭ يەر كۆلىمى 3407.42 كۋادرات كىلومېتىر كەلگەن.
*مىنېرال بايلىقى

تەكشۈرۈپ ئېنىقلانغان ھاك تېشى زاپىسى 1 مىليارد 500 مىليون توننا، شور زاپىسى 2 مىليون 600 مىڭ توننا، كۆمۈر زاپىسى 1 مىليارد 800 مىليون تونناغا يەتكەن.
*سۇ بايلىقى

مىچۈەن - كۆكتاغ رايونى تەۋەسىدىكى يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى 125 مىليون كۇب مېتىر، سۇ مەھسۇلاتلىرى باقمىچىلىق كۆلىمى 417 گېكتارغا يەتكەن.
==ساياھەت==
تەڭرىتاغ ئورمان باغچىسى، مىچۇەن شەھەرلىك دۇڭداۋخەيزە كۆلى، مىچۈەن تيەندىيۈەن باغ ھويلىسى، شيامىنزا ساياھەت رايونى قاتارلىقلار بار.
==ئىقتىسادى==
==مائارىپى==
== سىرتقى ئۇلاش ==


== سىرتقى ئۇلاش ==
{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئۈرۈمچى شەھىرى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>fgpy6y191iqilb36mneleaekjyn33te</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>كونا شەھەر ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17322</id>
    <revision>
      <id>176020</id>
      <parentid>171445</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11385" sha1="dex0iei4deve6iuitoo2xjkmvvoclv7" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''كونا شەھەر ناھىيىسى'''
'''疏附县.'''Konasheher County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Qeshqer wilayiti xeritisi(Uyghur).png|center|350x350px]]'''كونا شەھەر ناھىيىسىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[قەشقەر ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|4 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|6 دانە 
|-
|'''نوپۇس'''
|360 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 3,482.95 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|998(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新Q  
|-
|}
قەشقەر كونا شەھەر ناھىيەسى پامىر ئېگىزلىكىنىڭ شەرقىي ئېتىكىگە، تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ غەربىي چېتىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى يەيزىۋات ناھىيىسى، غەرب تەرىپى ئۇلۇغچات ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇب تەرىپى قەشقەر يېڭىشەھەر ناھىيىسى، ئاقتۇ ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. ، شىمالىي تەرىپى ئاتۇش شەھىرى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 113 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 91 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 4140.7 كۋادرات كىلومېتىر.
==يەر تۈزۈلۈشى==
يەر تۈزۈلۈشى: غەربىي-شىمالدىن شەرقىي ەنۇبقا قاراپ پەسىيىپ ماڭىدۇ. جەنۇب، شىمال ۋە غەرب تەرەپلىرىنى تاغ ئوراپ تۇرىدۇ. شەرق تەرىپى قىزىل دەرياسى بىلەن گەز دەرياسىنىڭ يەلپۈگۈچسىمان تىنمىسىدىن شەكىللەنگەن تىنما تۈزلەڭلىك، ئومۇمىي كۆلىمىدە تاغلىق يەر % 54.4 نى، چۆللۈك % 5.7 نى، تۈزلەڭلىك % 39.9 نى ئىگىلەيدۇ. دەريا ئېقىنلىرىدىن قىزىل دەرياسى، گەز دەرياسى، چاقماق دەرياسى ۋە تۈمەن دەرياسى قاتارلىقلار بار. يىللىق ئوتتۇرىچە سۇ ئېقىش مىقدارى 859 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىنىڭ يەر ئاستى زاپاس سۇ مىقدارى 884 مىليون كۇب مېتىر.
==مەمۇرىي رايون==
[[قەشقەر ۋىلايىتى]] كونا شەھەر ناھىيىسى قارمىقىدا 4 بازارلىق ۋە 6 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[توققۇزاق بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Toqquzaq baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Toqquzaq town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |托克扎克镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |34
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8.7
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئوغۇساق بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Oghusaq baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Oghusaq town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |吾库萨克镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17.5
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[لەڭگەر بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Lengger baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Lengger town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |兰干镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |21.2
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئوپال بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Opal baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Opal town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |乌帕尔镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17
| style=&quot;text-align: center&quot; div |34
| style=&quot;text-align: center&quot; div |34.7
|-

|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[زەمىن يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Zemin yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Zemin town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |站敏乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |19
| style=&quot;text-align: center&quot; div |22.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |221.1
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[مۇش يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Mush yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Mush town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |木什乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14.6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |692.3
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[سايباغ يېزىسى (كونا شەھەر ناھىيىسى)|سايباغ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Saybagh yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Saybagh town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |萨依巴格乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16
| style=&quot;text-align: center&quot; div |23
| style=&quot;text-align: center&quot; div |?
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بۇلاقسۇ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Bulaqsu yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Bulaqsu town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |布拉克苏乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16
| style=&quot;text-align: center&quot; div |38.3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |47.3
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تېرىم يېزىسى (كونا شەھەر ناھىيىسى)|تېرىم يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tërim yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Tërim town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |铁日木乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |5.1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |50
|-
|style=&quot;text-align:center|10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تاشمىلىق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tashmiliq yëzisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tashmiliq town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |塔什米里克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |28
| style=&quot;text-align: center&quot; div |333.14
|-
|}
'''ئىزاھات:'''
*2012-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى لەڭگەر يېزىسى [[لەڭگەر بازىرى]] بولۇپ قۇرۇلغان.
*2012-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى ئوغۇساق يېزىسى [[ئوغۇساق بازىرى]] بولۇپ قۇرۇلغان.
*2014-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى ئوپال يېزىسى [[ئوپال بازىرى]] بولۇپ قۇرۇلغان.

==بايلىقى==
ياۋايى ھايۋنات بايلىقىدىن ئاق بوغۇز بۆكەن، بۆرە، سۇغۇر قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقى بىرقەدەر مول. 31 خىل دەرەخ ئائىلىسى بويىچە 108 خىل دەل-دەرەخ بار. بۇنىڭ ئىچىدە دورا ماتېرىيالى ھېسابلىنىدىغىنى 100 خىلدىن ئاشىدۇ. بايقالغان قېزىلما بايلىقدىن ئالتۇن، تۇز، گەز، ھاك قاتارلىقلار بار.
==ئىقلىمى==
قەشقەر كونا شەھەر ناھىيەسى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 121 10، يۇقىرى تېمپراتۇرىسى 39.6، تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى-25.2. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2870.6 سائەت، قىروسىز مەزگىلى 212 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 72.2 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2537.8 مىللىمېتىر.
==يېزا ئىگىلىكى==
بۇ ناھىيىدە دېھقانچىلىق ئاساس قىلىنىدۇ. ھازىر 42 مىڭ 500 گېكتار(637 مىڭ 500 مو) تېرىلغۇ يەر، 56 مىڭ 900 گېكتار(853 مىڭ 500 مو) ئوتلاق، 33 مىڭ گېكتار(495 مىڭ مو) ئورمان، 13 مىڭ 600 گېكتار(204 مىڭ مو) دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يەر، 10 مىڭ گېكتار(150 مىڭ مو) ئورمانچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، شال، كۆممىقوناق، كېۋەز، ياغلىقدان، ماش-پۇرچاق، قوغۇن-تاۋۇز، مېۋە-چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋچىلىقتا كالا، قوي بېقىش ئاساس قىلىنىدۇ.
==باشقىلار==
سانائىتىدىن كۆمۈر، ئېلېكتر قۇۋۋىتى، پاختا چىقىرىش ۋە مېۋە پىششىقلاپ ئىشلەش، ئاشلىق-ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. قەشقەر كونا شەھەر ناھىيەسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. دۆلەت تاشيولى 314-لىنىيىسى ناھىيە تەۋەسىدىن ئۆتىدۇ. شەھەر-يېزا تاشيولى تەرەپ-تەرەپكە تۇتىشىپ كەتكەن. 1200 پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەتنىڭ خەۋەرلىشىش تورىغا كىرگۈزۈلدى.
==سىرتقى ئۇلانمىلار==

{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قەشقەر ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>dex0iei4deve6iuitoo2xjkmvvoclv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يېڭىشەھەر ناھىيىسى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17337</id>
    <revision>
      <id>176019</id>
      <parentid>171446</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10757" sha1="t4obzsdnmt6awude0namewy1oty0ga9" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''يېڭىشەھەر ناھىيىسى'''
'''疏勒县.'''Yéngisheher County
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Qeshqer wilayiti xeritisi(Uyghur).png|center|350x350px]]'''يېڭىشەھەر ناھىيىسى (نومۇرى 3) نىڭ خەرىتىدىكى ئورنى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[ناھىيە]] 
|-
|'''ئاپتونوم رايون'''
| [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
|-
|'''ۋىلايەت'''
|[[قەشقەر ۋىلايىتى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]]
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|3 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|13 دانە 
|-
|'''نوپۇس'''
|300 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 2,262.75 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|998(0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新Q  
|-
|}
يېڭىشەھەر ناھىيىسى [[تارىم ئويمانلىقى]]نىڭ غەربىي چېتىگە، پامىر ئېگىزلىكىنىڭ شەرقىي ئېتىكىگە، قەشقەر دەرياسىدىن ھاسىل بولغان تىنما تۈزلەڭلىككە جايلاشقان. شەرق تەرىپى [[پەيزىۋات ناھىيىسى]]، [[يوپۇرغا ناھىيىسى ]]بىلەن تۇتىشىدۇ، جەنۇب تەرىپى [[يېڭىسار ناھىيىسى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب، شىمال تەرىپى [[ئاقتو ناھىيىسى]]، [[كونىشەھەر ناھىيىسى]]، [[قەشقەر شەھىرى]] بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 106 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 69 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 2270.7 كۋادرات كىلومېتىر.
==يەر تۈزۈلۈشى==
غەربتىن شەرققە پەسىيىپ بارىدۇ. تۈزلەڭلىك % 74.7 نى، قۇملۇق % 25.3 نى ئىگىلەيدۇ. قىزىل دەرياللار، گەز دەرياسى، كۇسەن دەرياسى قاتارلىق دەرياسى تەۋەسىدىن كېسىپ ئۆتىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە ئېقىن مىقدارى 541 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلارنىڭ يەر ئاستى سۇ زاپىسى 859 مىليون كۇب مېتىر. 
==مەمۇرىي رايون==
[[قەشقەر ۋىلايىتى]] يېڭىشەھەر ناھىيىسى قارمىقىدا 3 بازارلىق ۋە 12 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;1000px&quot;
|- style=&quot;background: #C0C0C0; color:Black&quot;
| width=&quot;10px&quot; style=&quot;text-align: center |'''نومۇرى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]'''
دا يېزىلىشى
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى'''
| width=&quot;150px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''خەنزۇچە ئىسمى'''
| width=&quot;80px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''مەھەللە/كەنت سانى'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''نوپۇسى(مىڭ)'''
| width=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align: center&quot; div |'''يەر مەيدانى(km2)'''
|-
|style=&quot;text-align:center|1
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يېڭىشەھەر بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yéngisheher baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yengisheher town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |英协海尔镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |41
| style=&quot;text-align: center&quot; div |13
|-
|style=&quot;text-align:center|2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ياپچان بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yapchan baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yapchan town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |牙甫泉镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |21
| style=&quot;text-align: center&quot; div |25
| style=&quot;text-align: center&quot; div |178.3
|-
|style=&quot;text-align:center|3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[خانئېرىق بازىرى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Xanériq baziri
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Hanerik town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |罕南力克镇
| style=&quot;text-align: center&quot; div |22
| style=&quot;text-align: center&quot; div |24.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |77.8
|-
|style=&quot;text-align:center|4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[بارىن يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Barin yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Barin town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |巴仁乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |32.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |1,087
|-

|style=&quot;text-align:center|5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[باغچى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Baghchi yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Baghchi town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |巴合齐乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |21.9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |116
|-
|style=&quot;text-align:center|6
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تازغۇن يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tazghun yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Tazghun town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |塔孜洪乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |20
| style=&quot;text-align: center&quot; div |27.4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|7
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يېڭىئېرىق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yéngiériq yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Yengierik town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |英艾力克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18
| style=&quot;text-align: center&quot; div |20.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |106
|-
|style=&quot;text-align:center|8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[قۇمۇشئېرىق يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Qumushériq yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Kumusherik town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |库木西力克乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |21
| style=&quot;text-align: center&quot; div |20.4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |120
|-
|style=&quot;text-align:center|9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[تاغارچى يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Tagharchi yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div | Tagharchi town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |塔尕尔其乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9.3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |116.5
|-
|style=&quot;text-align:center|10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ياندۇما يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yanduma yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yanduma town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |洋大曼乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |16
| style=&quot;text-align: center&quot; div |17.3
| style=&quot;text-align: center&quot; div |؟
|-
|style=&quot;text-align:center|11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يامانيار يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yamanyar yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yamanyar town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |亚曼牙乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |15.5
| style=&quot;text-align: center&quot; div |124
|-
|style=&quot;text-align:center|12
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئەرمۇدۇن يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ermudun yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Ermudun town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |艾尔木东乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11
| style=&quot;text-align: center&quot; div |12.4
| style=&quot;text-align: center&quot; div |174.6
|-
|style=&quot;text-align:center|13
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ئارال يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aral yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Aral town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿拉力乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |11.2
| style=&quot;text-align: center&quot; div |123.5
|-
|style=&quot;text-align:center|14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[يېڭىئاۋات يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yéngiawat yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Yengiawat town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |英阿瓦提乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |10
| style=&quot;text-align: center&quot; div |9.9
| style=&quot;text-align: center&quot; div |2,404
|-
|style=&quot;text-align:center|15
| style=&quot;text-align: center&quot; div |[[ھاراپ يېزىسى]]
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Harap yézisi
| style=&quot;text-align: center&quot; div |Harap town
| style=&quot;text-align: center&quot; div |阿拉甫乡
| style=&quot;text-align: center&quot; div |14
| style=&quot;text-align: center&quot; div |18.8
| style=&quot;text-align: center&quot; div |622.4
|-

|}
'''ئىزاھات:'''
==ئىقلىمى==
يېڭىشەھەر ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.4، كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2822 سائەت. قىروسز مەزگىلى 215 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 65 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2605 مىللىمېتىر.
==باشقىلار==
بۇ ناھىيىدە يېزا ئىگىلىك ئاساس قىلىنىدۇ. ھازىر 35 مىڭ 100 گېكتار(527 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر، 14 مىڭ 400 گېكتار(216 مىڭ مو) ئورمان، 37 مىڭ 800 گېكتار(567 مىڭ مو) ئوتلاق بار. يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، قوغۇن-تاۋۇز، مېۋە-چېۋە، كۆكتات، ئاپتاپپەرەس، زېغىر قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا كالا، قوي، ئات، ئېشەك بېقىش ئاساس قىلىنىدۇ. سانائىتىدىن توقۇمىچىلىق، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، ئاشلىق، ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. 
==قارالسۇن==
*[[ئالمىخان سېيىت]]

==مائارىپى==
==ساياھىتى==
==سىرتقى ئۇلانمىلار==
{{شىنجاڭ}}


== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:قەشقەر ۋىلايىتى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>t4obzsdnmt6awude0namewy1oty0ga9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قورغاس شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17784</id>
    <revision>
      <id>175968</id>
      <parentid>171508</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2774" sha1="2831s2lw6a785uxazxcmgc93hotrl7w" xml:space="preserve">{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+
|-
|- style=&quot;background: #AACCEE; color:Black&quot;
| align=&quot;center&quot; colspan=2 style=&quot;border-bottom:3px&quot; bgcolor=&quot;&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;'''قورغاس شەھىرى'''
'''霍尔果斯市.'''Khorgas City
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[ھۆججەت: Chinese-Kazakh Khorgas border.jpg|center|350x350px]]''' قورغاس شەھىرىدىكى قورغاس ئېغىزى'''
|-
|'''مەمۇرىي رايون شەكلى'''
|[[شەھەر]] 
|-
|'''ئوبلاست'''
|[[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]] 
|-
|'''مىللەتلەر'''
|[[ئۇيغۇر]][[قازاق]]
|-
|'''تىللار'''
|[[ئۇيغۇرچە]][[قازاقچە]]
|-
|'''كوچا باشقارمىسى سانى'''
|4 دانە 
|-
|'''بازارلىق سانى'''
|2 دانە 
|-
|'''يېزا سانى'''
|2 دانە 
|-
|'''نوپۇس'''
|85 مىڭ 
|-
|'''يەر مەيدانى'''
| 1,908.55 كۋادرات كىلومېتىر
|-
|'''ۋاقىت رايونى'''
|UTC+6 ([[ئۈرۈمچى ۋاقتى]])
|-
|'''تېلېفون رايون نومۇرى'''
|999 (0)86+
|-
|'''ماشىنا تاختا نومۇرى'''
|新F  
|-
|}
'''قورغاس شەھىرى''' ([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]: '''Qorghas Shehiri''')  [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]] تىگە قارايدۇ. قورغاس شەھىرى غەربتە [[قورغاس ئېغىزى]] ئارقىلىق ئوتتۇرا ئاسىيادىكى [[قازاقىستان]] بىلەن چېگرىداش.
==مەمۇرىي رايون==
2016-يىلى قورغاس شەھىرى قارمىقىدا 4 دانە[[كوچا باشقارمىسى]] ، 1 دانە [[مىللىي يېزا]]، 1 دانە چارۋىچىلىق مەيدانى، 2 دانە بىڭتۇەن مەيدانى بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
*كوچا باشقارمىسى: [[قاراسۇ كوچا باشقارمىسى]]، [[سانائەت رايونى كوچا باشقارمىسى]] قاتارلىقلار.
*يېزا-بازارلىق: 
*بىڭتۇەن: 61-تۇەن، 62-تۇەن.
==يېزا ئىگىلىكى==
==يەر تۈزۈلۈشى== 
==ئىقتىسادى ==
==ئىقلىمى==
==ساياھەتچىلىكى==
==مائارىپى==
==مەنبەلەر==
==سىرتقى ئۇلانمىلار==

{{شىنجاڭ}}

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>2831s2lw6a785uxazxcmgc93hotrl7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يېڭى يۇلتۇز شەھىرى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20602</id>
    <revision>
      <id>175969</id>
      <parentid>171506</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/151.135.83.210|151.135.83.210]] ([[User talk:151.135.83.210|مۇنازىرە]]) نىڭ تەھرىرىدىن ئاخىرقى تۈزىتىلگەن نەشرى [[User:5.115.239.150|5.115.239.150]] غا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.</comment>
      <origin>161851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2611" sha1="rplvxhp895gulec5cq5wy6aktoau48d" xml:space="preserve">يېڭى يۇلتۇز شەھىرى (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: شىنشىڭ شەھىرى؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان [[خەنزۇ تىلى|خەنچە]]: 新星市) يېڭىدىن قۇرۇلغان بىڭتۈەن شەھىرى. 2021-يىلى 3 - ئاينىڭ 27 - كۈنى، بىڭتۇەننىڭ باشقۇرۇشىدىكى 11 - شەھەر − يېڭى يۇلتۇز شەھىرى ۋىۋىسكا ئېسىپ قۇرۇلدى.

=== ھەققىدە ===
يېڭى يۇلتۇز شەھىرى [[قۇمۇل شەھىرى|قومۇلن]]ىڭ تاغنىڭ جەنۇبىدىكى بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش رايونىغا جايلاشقان، ھازىر قارىمىقىدا بىڭتۇەن [[13 - دىۋىزىيە]] قىزىل يۇلتۇز 1 - مەيدانىنىڭ ھەممىسى، قىزىل يۇلتۇز 4 - مەيدانى، ساقا دېھقانچىلىق مەيدانىنىڭ قىسمەن رايونلىرى بار، مەمۇرىي رايونغا ئايرىلغان كۆلىمى 539 كىۋادرات كىلومېتىر بولۇپ، يېڭى يۇلتۇز شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تۇرۇشلۇق جايى ساقا دېھقانچىلىق مەيدانىدا. يېڭى يۇلتۇز شەھىرى تەۋەلىك رايونىنىڭ قومۇل ئايرودۇرۇمى بىلەن بولغان ئارىلىقى ئون كىلومېتىر. لەنجوۋ - شىنجاڭ يۇقىرى سۈرئەتلىك تۆمۈريولى، لەنجوۋ - شىنجاڭ تۆمۈريولى قاتارلىق قاتناش غول لىنىيەلىرى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتىدۇ، كۆزنەكلىك رولى كۆرۈنەرلىك. كۆپ يوللۇق، ھەر تەرەپلىمە، ئىستېرېئولۇق قاتناش تورى بارغانسېرى زىچلىشىدۇ.

يېڭى يۇلتۇز شەھىرى مەملىكەت ئىچىدىكى يېڭى رايونلارنى پىلانلاش ئىدىيەسىنى ئۆرنەك قىلىپ، «سەرخىل» «گۈزەل» «باي» «خاس» بولۇشتىن ئىبارەت ئېكولوگىيەسى ئولتۇراقلىشىشقا باب كېلىدىغان شەھەر بەرپا قىلىشنى نىشان قىلغان، پىلانلانغان كۆكەرتىش نىسبىتى ％43 بولۇپ، دۆلەتنىڭ ئېكولوگىيەلىك باغ - ئورمان شەھىرى ئۆلچىمىدىن يۇقىرى.

== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}
[[تۈر:ئاپتونوم رايونغا بىۋاستە قاراشلىق رايونلار]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]</text>
      <sha1>rplvxhp895gulec5cq5wy6aktoau48d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:تور جەمئىيىتى</title>
    <ns>4</ns>
    <id>21114</id>
    <revision>
      <id>176058</id>
      <parentid>175689</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:34:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>魔琴</username>
        <id>19268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Revert Special:Contributions/151.135.83.210 */ جاۋاب</comment>
      <origin>176058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="412428" sha1="28s2y3wkmnuhwdke86djy7xxhbzi79l" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px&quot;&gt;
__NEWSECTIONLINK__
&lt;div style=&quot;background-color:#99FFCC; color:black; border:1px red double&quot;&gt;
ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم، ئۇيغۇرچە ۋىكىپېدىيە تور جەمئىيىتىگە خۇش كېلىپسىز. بۇ يەردە ۋىكىپېدىيەگە نىسپەتەن ھەر قانداق تەكلىپ، پىكىر، سۇئاللىرىڭىز بولسا ئوتتۇرىغا قويسىڭىز بولىدۇ. نۆۋەتتە بار بولغان ئەزالارمۇ ئورتاق مۇنازىرىلەرنى بۇ يەردە ئېلىپ بارساق بولىدۇ. مەلۇم تېمىغا خاس مۇنازىرىنى شۇ تېمىنىڭ مۇنازىرە بېتىدە ياكى بۇ يەردە ئېلىپ بارساقمۇ بولىدۇ.


دىققەت قىلىدىغان ئۈچ نۇقتا بار:
# كۆپچىلىكنىڭ كۆرۈپ پايدىلىنىشى ئۈچۈن، سۇئال ياكى جاۋابىڭىزنىڭ ئاخىرىغا  توت دانە دولقۇنسىمان بەلگە (&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;)  قويۇشنى ئۇنتىماڭ. بەت ساقلانغاندىن كېيىن بۇ بەلگە ئاپتوماتىك ھالدا سىزنىڭ ئىمزايىڭىز ۋە چىسلاغا ئۆزگىرىدۇ.
# ئەگەر سىز مەلۇم بىر سۇئالغا جاۋاپ بەرمەكچى بولسىڭىز شۇ سۇئال بار بولغان ئابزاسنىڭ ئاخىرىدىكى «تەھرىر» ئۇلىنىشىنى بېسىپ ئابزاس تەھرىرىگە كىرىڭ. تەھرىرلەش رامكىسىدا پەقەت شۇ سۇئالغا مۇناسىۋەتلىك مەزمۇنلا كۆرۈنىدۇ، تەھرىرلىشىڭىز ئاسان بولىدۇ. ئەگەر بەت ئۈستىدىكى «تەھرىر» ئۇلىنىشىدىن كىرسىڭىز، تەھرىرلەش رامكىسىدا بارلىق مەزمۇن كۆرۈنۈپ، تەھرىرلەش ئاۋارىچىلىق بولىدۇ.
# ئەگەر سىز باشقىلارنىڭ سۇئالىغا جاۋاپ بەرمەكچى بولسىڭىز قۇرنىڭ بېشىغا قوش چېكىت بەلگىسى (:) دىن بىرنى ئارتۇق قوشۇڭ، ئالدىدىكى سۇئال ياكى جاۋاپنىڭ قۇر بېشىدا (:) بەلگىسى بولمىسا بىرنى قويۇڭ؛ ئەسلىدە بىرسى بولسا ئىككىنى قويۇڭ؛ ئەسلىدە ئىككىسى بولسا ئۈچنى قويۇڭ. شۇ بويىچە كۆپەيتىپ ماڭسىڭىز بولىدۇ. 


&lt;center&gt;
&lt;big&gt;
'''سۇئال ياكى تەكلىپ - پىكىرلىرىڭىز بولسا قېنى بۇ يەردىن [//ug.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:تور_جەمئىيىتى&amp;action=edit&amp;section=new باشلاڭ/ Add Topic]'''
&lt;/big&gt;
&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
:&lt;small&gt;كونا ئارخىپلار: &amp;lt; [[Wikipedia:Tor Jamiyeti/2013|2013- يىلىدىن بۇرۇنقى مەزمۇنلار]] &amp;gt;  &amp;lt; [[Wikipedia:Tor Jamiyeti/2015|2014- يىلىدىن 2015- يىلغىچە بولغان مەزمۇنلار]]  &amp;gt;  &amp;lt;
[[Wikipedia:Tor Jamiyeti|2016- يىلىدىن 2022 ماي- يىلغىچە بولغان مەزمۇنلار]] &amp;gt; &lt;/small&gt;
&lt;!-- دىققەت: بۇ سىزىقنىڭ ئۈستىدىكى مەزمۇننى ئۆچۈرىۋەتمەڭ --&gt;
----

== Wordmark ==
Hello, we will change the wordmark with [[:File:Wikipedia-wordmark-ug.svg]]. Please share your opinion with us. Thank you --[[ئىشلەتكۈچى:TayfunEt.|TayfunEt.]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:TayfunEt.|سۆزلىشىش]]) 16:26, 28 ماي 2022 (UTC)

=== Support ===

=== Against ===
=== Conclusion === 
✓ '''Done'''; Mobile Wikipedia Wordmark

[[ئىشلەتكۈچى:TayfunEt.|TayfunEt.]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:TayfunEt.|سۆزلىشىش]]) 20:42, 13 ئىيۇن 2022 (UTC)

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

==Request for Temporary (3 month) Adminship==
&lt;div style=&quot;background-color:#99FFCC; color:black; border:1px red double&quot;&gt;
Hello. I apologize for writing in English; I am not fluent in Uyghur. I am a [[c:COM:VRT|VRT Permissions Agent]] and I would like to perform copyright cleanup on the images hosted on Uyghur Wikipedia. To do this, I require the administrator rights to delete files that violate copyright law. Since there are about 240 images that need to be reviewed, I believe that temporary adminship will be sufficient to complete this task

[[ئىشلەتكۈچى:Red-tailed hawk|Red-tailed hawk]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:Red-tailed hawk|سۆزلىشىش]]) 03:55, 25 سىنتەبىر 2022 (UTC)

===Local Request for Administratorship extension/Red-tailed hawk===
Hello. I apologize for writing in English; I am not fluent in Uyghur. I am a [[c:COM:VRT|VRT Permissions Agent]] and I would like to continue to perform copyright cleanup on the images hosted on Uyghur Wikipedia. To do this, I require the administrator rights to delete files that violate copyright law. Since there are now still about 140 images that need to be reviewed, I believe that a temporary extension of adminship will be helpful in continuing to make progress on this task as well as to help the project smoothly function. [[ئىشلەتكۈچى:Red-tailed hawk|Red-tailed hawk]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:Red-tailed hawk|سۆزلىشىش]]) 05:46, 8 دېكابىر 2022 (UTC)

===Support===
# [[Image:Symbol support vote.svg|20px]] '''قوللايمەن Support ''' as requester. [[ئىشلەتكۈچى:Red-tailed hawk|Red-tailed hawk]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:Red-tailed hawk|سۆزلىشىش]]) 05:46, 8 دېكابىر 2022 (UTC)
===Against===
&lt;small&gt;none&lt;/small&gt;
===Conclusion===
This request for adminiship was '''successful'''.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

== How can I read in Latin Uyghur?拉丁维文怎么调出来 ==

Hello, do you have a latin version in uyghur wikipeida? How can I change the settings into latin？你们好，请问你们维文维基百科能调成拉丁维文吗 [[ئىشلەتكۈچى:不慎言行非法师魔女|不慎言行非法师魔女]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:不慎言行非法师魔女|سۆزلىشىش]]) 07:02, 28 ئۆكتەبىر 2022 (UTC)

:[[User:不慎言行非法师魔女]]: Hello. There is currently no feature installed on the Uyghur Wikipedia that allows for latin Uyghur to be read on all pages; pages are written in one script and there is no on-the-fly transliteration. However, there is a [https://phabricator.wikimedia.org/T319153 open request] for the Wikimedia software developers to add this capability into the Uyghur Wikipedia. [[ئىشلەتكۈچى:Red-tailed hawk|Red-tailed hawk]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:Red-tailed hawk|سۆزلىشىش]]) 20:32, 30 ئۆكتەبىر 2022 (UTC)
::Got it,thank you [[ئىشلەتكۈچى:不慎言行非法师魔女|不慎言行非法师魔女]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:不慎言行非法师魔女|سۆزلىشىش]]) 12:39, 2 نويابىر 2022 (UTC)
::you lied you do have one [[ئىشلەتكۈچى:不慎言行非法师魔女|不慎言行非法师魔女]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:不慎言行非法师魔女|سۆزلىشىش]]) 15:22, 14 نويابىر 2022 (UTC)
:::I know there are some pages where this is possible (we have a separately written latin version of an article), but I'm not aware of a way to do this for ''all'' pages. How did you get it to work for all pages? [[ئىشلەتكۈچى:Red-tailed hawk|Red-tailed hawk]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:Red-tailed hawk|سۆزلىشىش]]) 16:35, 14 نويابىر 2022 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Join the Movement Charter conversation hour for ESEAP region&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Regional conversations - ESEAP|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Regional conversations - ESEAP|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Regional conversations - ESEAP}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Dear all,

The [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter Drafting Committee|Movement Charter Drafting Committee]] (MCDC) is currently collecting community feedback about three draft sections of the Movement Charter: '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Preamble|Preamble]]''', '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Values &amp; Principles|Values &amp; Principles]]''', and '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Roles &amp; Responsibilities|Roles &amp; Responsibilities]]''' (statement of intent). 

'''How can you participate and share your feedback?'''

The MCDC is looking forward to receiving all types of feedback in different languages from the community members across the Movement and Affiliates. You can participate in the following ways:

* Attend one of the scheduled '''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|community conversation hours with MCDC members]]'''; detail for the ESEAP session below;
* Fill out a '''[https://wikimediafoundation.limesurvey.net/743832 survey]''' (optional and anonymous);
* Share your thoughts and feedback on the '''[[m:Movement Charter/Content|Meta talk page]]''';
* Share your thoughts and feedback on the '''Movement Strategy Forum''':
**'''[https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-preamble/2284 Preamble]'''
**'''[https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-values-principles/2285 Values &amp; Principles]'''
**'''[https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-roles-responsibilities-statement-of-intent/2286 Roles &amp; Responsibilities]''' (statement of intent); or
* Send an email to '''{{nospam|movementcharter|wikimedia.org}}''' if you have other feedback to the MCDC.

The [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Regional_conversation:_East_Asia,_South_East_Asia,_and_the_Pacific|community consultation session for the ESEAP region]] will take place on '''Friday, 9 December 2022''' at [https://zonestamp.toolforge.org/1670576448 '''09:00-10:30 UTC''']. The session will be held on Zoom; the link will be shared at the page 48 hours before the session. Live interpretation in '''Chinese''', '''Japanese''', and '''Indonesian''' will be available. The conversations will not be recorded, except for the section where participants are invited to share what they discussed in the breakout rooms. The facilitation team will take notes and produce a summary report afterwards. 

If you want to learn more about the Movement Charter, its goals, why it matters and how it impacts your community, please watch the [[commons:File:Ask_Me_Anything_on_Movement_Charter,_Introduction_by_%C3%89rica_Azzellini,_English,_Nov_12,_2022.webm|recording (in English)]] of the “Ask Me Anything about Movement Charter” sessions which took place earlier in November 2022. You can also watch the recording [[commons:File:MCDC_Onboarding_%22Ask_me_Anything%22_session_-_Mandarin.webm|in Chinese]] and [[commons:File:MCDC_Onboarding_%22Ask_me_Anything%22_session_-_Japanese_language.webm|in Japanese]]. 

Thank you for your participation.

On behalf of the Movement Charter Drafting Committee,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] and [[User:VChang (WMF)|VChang (WMF)]] 01:01, 2 دېكابىر 2022 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ESEAP_communities&amp;oldid=24066307 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Reminder to provide feedback on the Movement Charter content&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Reminder - ESEAP| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Reminder - ESEAP|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement_Charter/Community_Consultation/Reminder_-_ESEAP}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Hi all,&amp;nbsp;

We are in the middle of the community consultation period on the three draft sections of the Movement Charter: [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Preamble|Preamble]], [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Values &amp; Principles|Values &amp; Principles]], and [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Roles &amp; Responsibilities|Roles &amp; Responsibilities]] (statement of intent).

You are invited to attend the [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Regional_conversation:_East_Asia,_South_East_Asia,_and_the_Pacific|community consultation session for East Asia, South East Asia, and the Pacific region (ESEAP)]] which will take place on '''Friday, 9 December 2022''' at [https://zonestamp.toolforge.org/1670576448 '''09:00-10:30 UTC''']. The session will be held on Zoom; please join the meeting via [https://wikimedia.zoom.us/j/88407930105?pwd=VVpBaFpKRThtd29mVzk5RCtOa1FaUT09 this link]. Live interpretation will be available in '''Indonesian''', '''Japanese''', and '''Mandarin Chinese'''. 

'''This community consultation period will end on 18 December 2022'''. The [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Movement Charter Drafting Committee]] (MCDC) encourages everyone who is interested in the governance of the Wikimedia movement to share their thoughts and opinions on the draft content of the Charter.&amp;nbsp;Apart from joining the live conversation, you can also share your feedback via different channels provided below:
* Fill out an anonymous [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/743832 '''survey'''] 
* Share your thoughts and feedback on the '''[https://forum.movement-strategy.org/t/december-9th-09-00-utc-mcdc-community-consultation-east-southeast-asia-and-the-pacific/2384 Movement Strategy Forum]'''&amp;nbsp;
* Share your thoughts and feedback on the Meta Talk pages
* Send an email to: movementcharter@wikimedia.org if you have other feedback to the MCDC&amp;nbsp;&amp;nbsp;

You can also find the [[m:Special:MyLanguage/Movement_Strategy_and_Governance/Team|ESEAP facilitators from the Movement Strategy and Governance team]] at the [[m:Special:MyLanguage/ESEAP_Hub/Meetings|ESEAP 28th Community Meeting]] on Sunday, 11 December 2022 to share your thoughts. Let us know if you have any questions. Thank you for your participation in this community consultation!&amp;nbsp;

Best regards,

Movement Strategy and Governance Team, Wikimedia Foundation&amp;nbsp;
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] &amp; [[User:VChang (WMF)|VChang (WMF)]] 06:37, 9 دېكابىر 2022 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ESEAP_communities&amp;oldid=24066307 --&gt;

== Community Wishlist Survey 2023 opens in January! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''{{int:Please-translate}}''

{{int:Hello}}

The [[m:Community Wishlist Survey 2023|'''Community Wishlist Survey (CWS) 2023''']], which lets contributors propose and vote for tools and improvements, starts next month on Monday, [https://zonestamp.toolforge.org/1674496831 23 January 2023, at 18:00 UTC] and will continue annually.

We are inviting you to share your ideas for technical improvements to our tools and platforms. Long experience in editing or technical skills is not required. If you have ever used our software and thought of an idea to improve it, this is the place to come share those ideas!

The dates for the phases of the Survey will be as follows:
* Phase 1: Submit, discuss, and revise proposals – Monday, Jan 23, 2023 to Sunday, Feb 6, 2023
* Phase 2: WMF/Community Tech reviews and organizes proposals – Monday, Jan 30, 2023 to Friday, Feb 10, 2023
* Phase 3: Vote on proposals – Friday, Feb 10, 2023 to Friday, Feb 24, 2023
* Phase 4: Results posted – Tuesday, Feb 28, 2023

If you want to start writing out your ideas ahead of the Survey, you can start thinking about your proposals and draft them in [[m:Community Wishlist Survey/Sandbox|the CWS sandbox]].

We are grateful to all who participated last year. See you in January 2023!
&lt;/div&gt;

{{int:Feedback-thanks-title}} &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Community Tech, [[m:User:STei (WMF)|STei (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 12:59, 13 دېكابىر 2022 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:STei_(WMF)/CWS_2023_List&amp;oldid=24226232 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;  Movement Charter: End of the community consultation round 1&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/End of Community Consultation|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Community Consultation/Announcement/End of Community Consultation}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

Hi everyone, 

On behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Movement Charter Drafting Committee]] (MCDC), we would like to thank everyone who has participated in our first [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|community wide consultation period]] on the Movement Charter. 

People from across the Movement shared their feedback and thoughts on the content of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Movement Charter]]. If you have not had the chance to share your opinion yet, you are welcome to do so still by [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Preamble|giving the drafts a read]] and filling out the '''[https://wikimediafoundation.limesurvey.net/743832 anonymous survey]''', which is accessible in 12+ languages. The survey will close on '''January 2, 2023'''. You are invited to continue to share your thoughts with the MCDC via email too: movementcharter@wikimedia.org. 

'''What’s next?'''

The [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Team|Movement Strategy and Governance team]] will publish the final report with the summary of the feedback received in January 2023. It will be shared with the MCDC and the communities via different distribution channels. 

After receiving the final report, the MCDC will review the suggestions and communicate the changes by providing an explanation on how and why suggestions were or were not adopted in the next versions of the drafts. There will be additional ways to engage with the Movement Charter content in 2023, including early feedback on a proposed ratification process and new drafts of different chapters in the second quarter of 2023.

We invite you to sign-up to the [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee/Newsletter|MCDC monthly newsletter]], it will be delivered to the Talk page of your choice. [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Drafting_Committee/Updates|Monthly updates]] are available on Meta to remain updated on the progress of the MCDC. 

Interested people can still sign-up to become a [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Movement Charter Ambassadors Program/About|Movement Charter Ambassador]] (MC Ambassador) to support their community. The MC Ambassadors Program grant program will restart accepting applications from both individuals and groups ahead of the next round of consultations in the second quarter of 2023.

We thank you for your participation, time and effort in helping to build the Charter for our Movement! 

''On behalf of the Movement Charter Drafting Committee,''&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] &amp; [[User:VChang (WMF)|VChang (WMF)]] 12:25, 16 دېكابىر 2022 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ESEAP_communities&amp;oldid=24066307 --&gt;


== Vote for your favourite Wikimedia sound logo ==
''{{int:Please-translate}}''

''We are really sorry for posting in English''
[[ھۆججەت:Sound_Logo_Cover_Image_-_Linkedin.png|center|800x800px]]
Voting in the Wikimedia sound logo contest [[c:Commons:Sound_Logo_Vote|'''has started''']]. From December 6 to 19, 2022, please play a part and help chose the sound that will identify Wikimedia content on audio devices. [[wmfblog:2022/12/06/vote-for-the-sound-of-all-human-knowledge/|Learn more on Diff]].

The sound logo team is grateful to everyone who participated in this global contest. We received 3,235 submissions from 2,094 participants in 135 countries. We are incredibly grateful to the team of [[wmfblog:2022/10/31/screening-3235-sound-submissions/|volunteer screeners]] and the [https://meta.wikimedia.org/wiki/Communications/Sound_Logo/Contest_proposal#How_will_the_final_selection_happen? selection committee] who, among others, helped bring us to where we are today. It is now up to Wikimedia to choose the Sound Of All Human Knowledge.

Best wishes, [[ئىشلەتكۈچى:Arupako-WMF|Arupako-WMF]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:Arupako-WMF|سۆزلىشىش]]) 16:32, 17 دېكابىر 2022 (UTC)

== Feminism and Folklore 2023 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

Christmas Greetings and a Happy New Year 2023,
 
You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a fountain tool or dashboard.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]].
 
This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023.
 
Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[ئىشلەتكۈچى:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:MediaWiki message delivery|سۆزلىشىش]]) 10:24, 24 دېكابىر 2022 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== Upcoming vote on the revised Enforcement Guidelines for the Universal Code of Conduct ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Hello all,

In mid-January 2023, the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Enforcement Guidelines]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] will undergo a second community-wide ratification vote. This follows [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|the March 2022 vote]], which resulted in a majority of voters supporting the Enforcement Guidelines. During the vote, participants helped highlight important community concerns. The Board’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] requested that these areas of concern be reviewed.

The volunteer-led [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Revisions_Committee_members|Revisions Committee]] worked hard reviewing community input and making changes. They updated areas of concern, such as training and affirmation requirements, privacy and transparency in the process, and readability and translatability of the document itself.

The revised Enforcement Guidelines can be viewed '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|here]]''', and a comparison of changes can be found '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|here]]'''.

'''How to vote?'''

Beginning '''January 17, 2023''', voting will be open. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter information|This page on Meta-wiki]]''' outlines information on how to vote using SecurePoll.

'''Who can vote?'''

The '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised enforcement_guidelines/Voter_information#Voting_eligibility|eligibility requirements]]''' for this vote are the same as for the Wikimedia Board of Trustees elections.  See the voter information page for more details about voter eligibility.  If you are an eligible voter, you can use your Wikimedia account to access the voting server.

'''What happens after the vote?''' 

Votes will be scrutinized by an independent group of volunteers, and the results will be published on Wikimedia-l, the Movement Strategy Forum, Diff and on Meta-wiki. Voters will again be able to vote and share concerns they have about the guidelines. The Board of Trustees will look at the levels of support and concerns raised as they look at how the Enforcement Guidelines should be ratified or developed further.

On behalf of the UCoC Project Team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] &amp; [[m:User:VChang (WMF)|VChang (WMF)]] 12:28, 11 يانۋار 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ESEAP_communities&amp;oldid=24066307 --&gt;

== Voting now open on the revised Enforcement Guidelines for the Universal Code of Conduct ==

&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''{{subst:more languages}}''

Hello all, 

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting|voting period]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines|revised Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] is now open! Voting will be open for two weeks and will close at '''23:59 UTC''' on '''January 31, 2023'''. Please visit the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voter_information|voter information page on Meta-wiki]] for voter eligibility information and details on how to vote.

For more details on the Enforcement Guidelines and the voting process, see our [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_1|previous message]].

On behalf of the UCoC Project Team,&lt;br&gt;
[[User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] &amp; [[User:VChang (WMF)|VChang (WMF)]] 12:50, 18 يانۋار 2023 (UTC)
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ESEAP_communities&amp;oldid=24066307 --&gt;

&lt;div dir=&quot;ltr&quot;&gt;
== Enabling Content and Section translation tool in Uyghur Wikipedia ==
{{Int:Hello}} Friends!

Apologies as this message is not in your native language, {{Int:Please-translate}}.

The WMF Language team is pleased to let you know that we will like to enable the Section and Content translation tool in Uyghur Wikipedia. For this, our team will love you to read about the tool and test the new [https://design.wikimedia.org/strategy/section-translation.html Section Translation tool] so you can:

* Give us your feedback

* Ask us questions

* Tell us how to improve it

Below is background information about the tools and how you can test the Section translation tool.

'''Background information'''

[[mw:Content_translation|Content Translation]] has been a successful tool for editors to create content in their language. More than one million articles have been created across all languages since the tool was released in 2015. However, the tool is not out of beta in Uyghur Wikipedia, limiting the discoverability of the tool and its use and blocking the enablement of the Section translation in your Wikipedia

[[mw:Content_translation/Section_translation|Section Translation]] extends the capabilities of Content Translation to support mobile devices. On mobile, the tool will:

* Guide you to translate one section at a time in order to expand existing articles or create new ones

* Make it easy to transfer knowledge across languages anytime from your mobile device

We plan to enable the tools on Uyghur Wikipedia in the coming week if there are no objections from your community. After it is enabled, we’ll monitor the content created with the tools and process all the feedback. In any case, feel free to raise any concerns or questions you may already have as a reply to this message or on [[mw:Talk:Content_translation/Section_translation|the project talk page]]

'''Try the Section translation tool'''

Before the enablement, you can try the current implementation of the tool in [https://test.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;from=en&amp;to=ug&amp;sx=true#/ our testing instance]. Once it is enabled on Uyghur Wikipedia, you’ll have access to https://ug.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation with your mobile device. You can select an article to translate, and machine translation will be provided as a starting point for editors to improve.

'''Provide feedback'''

Please provide feedback about Section translation on [[mw:Talk:Content_translation/Section_translation|the project talk page]]. We want to&amp;nbsp; hear about your impressions on

* The section translation tool

* What do you think about our plans to enable it

* Your ideas for improving the tool

Thanks and we look forward to your feedback and questions.

&lt;nowiki&gt;~~~~ On behalf of the WMF Language team&lt;/nowiki&gt; [[ئىشلەتكۈچى:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:UOzurumba (WMF)|سۆزلىشىش]]) 23:50, 31 يانۋار 2023 (UTC)

:To what extent have native speakers been able to test the automatic translations made by the tool? Machine translation of Uyghur is generally not all that great, and I'm a bit skeptical regarding how this will affect UgWiki [[ئىشلەتكۈچى:Red-tailed hawk|Red-tailed hawk]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:Red-tailed hawk|سۆزلىشىش]]) 03:16, 4 فېۋرال 2023 (UTC)
::Pinging [[User:UOzurumba (WMF)]] [[ئىشلەتكۈچى:Red-tailed hawk|Red-tailed hawk]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:Red-tailed hawk|سۆزلىشىش]]) 07:38, 5 فېۋرال 2023 (UTC)
:::Thank you, [[ئىشلەتكۈچى:Red-tailed hawk|Red-tailed hawk]], for your question; the Machine translation support in the Content and Section translation tools is meant to be a starting point to aid them in translating articles efficiently; this is to say that a translator can not publish an initial machine translation without reviewing and editing it. 
:::So, there is a mechanism in content translation that measures the level of modification a user makes to the machine translation provided before it is published. In other words, the system notes how many words were added, removed and modified in percentage, which can be adjusted in your Wikipedia to improve the quality of translation if there is a need for that. 
:::With the mechanism in place, your community can monitor the quality of content created with the Machine translation and adjust [[mw:Help:Content_translation/Translating/Translation_quality|the machine translation limit]] (make the machine translation limit more strict if necessary). The above measure ensures that translated articles meet the required quality and takes care of your worries. Also, translators can choose the &quot;Start with an empty paragraph option&quot; when translating.
:::So far, UgWiki has translated 87 articles using Content translation. Bringing it out of beta and enabling the Section translation will make the tool more discoverable and increase content in Uyghur Wikipedia.
:::I hope this helped answer your question 
:::[[ئىشلەتكۈچى:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:UOzurumba (WMF)|سۆزلىشىش]]) 18:08, 6 فېۋرال 2023 (UTC)
::::Hello, [[ئىشلەتكۈچى:Red-tailed hawk|Red-tailed hawk]]; the WMF Language team would like to enable the Content and Section translation tool this week for your Wikipedia since there are no objections.
::::Thank you!
::::[[ئىشلەتكۈچى:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:UOzurumba (WMF)|سۆزلىشىش]]) 16:48, 14 فېۋرال 2023 (UTC)
:::::I am generally very skeptical of the utility of these tools if the machine translations are not all that good and would likely serve (on this wiki) to create more damage to the project through improper machine translation than benefit by ease-of-use by native speakers. For that reason, I lean in opposition to the broader implementation of the tool. If you would like the broader community to weigh in, discussion in the Uyghur language is going to be necessary; much of the Uyghur world has limited or no understanding of English, and low-quality machine translations will lose the nuance of things like this. [[ئىشلەتكۈچى:Red-tailed hawk|Red-tailed hawk]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:Red-tailed hawk|سۆزلىشىش]]) 01:11, 15 فېۋرال 2023 (UTC)
::::::@[[ئىشلەتكۈچى:Red-tailed hawk|Red-tailed hawk]] About your scepticism of the misuse of machine translation, we can only know if we enable it in your Wiki and also have data showing that most of the translations done with the tool are substandard, which would out way the benefits of having the tools and improving the translation experience towards bridging the content gap, translating with ease and other advantages having the tool offers. 
::::::If it helps, we can evaluate the tools' usefulness after it is enabled for some time. If there are challenges with it, your community can provide us with feedback, and we will work with your feedback to improve it or remove it, as the case may be. Please, let us know what you think.
 
::::::Also, I would appreciate it if you could help with the translation (if you can), with 
the hope that other people from your community will read this announcement, test the tool and give us feedback on enabling it. 
::::::Best regards,
::::::[[ئىشلەتكۈچى:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:UOzurumba (WMF)|سۆزلىشىش]]) 20:14, 10 مارت 2023 (UTC)
:::::::Alas, I cannot help well with the translation. However, if you would like to reach the community more broadly, cross-posting in Russian and Mandarin Chinese would probably help. [[ئىشلەتكۈچى:Red-tailed hawk|Red-tailed hawk]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:Red-tailed hawk|سۆزلىشىش]]) 07:32, 12 مارت 2023 (UTC)
::::::::Thank you@[[ئىشلەتكۈچى:Red-tailed hawk|Red-tailed hawk]], for your reply and suggestion to cross-post in Russian and Mandarin. Do you mean that translating this message into Russian or Mandarin Chinese and then posting the translation here will help, or do you mean cross-posting this message in English in the Russian and Mandarin Chinese village pump? Sorry for the disturbance, I want to be sure I understand this. 
::::::::[[ئىشلەتكۈچى:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:UOzurumba (WMF)|سۆزلىشىش]]) 18:00, 13 مارت 2023 (UTC)
:::::::::I mean translating this into Russian and Mandarin, and then posting it here. [[ئىشلەتكۈچى:Red-tailed hawk|Red-tailed hawk]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:Red-tailed hawk|سۆزلىشىش]]) 18:09, 13 مارت 2023 (UTC)

&lt;/div&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Voting on the revised Enforcement Guidelines for the Universal Code of Conduct is closed&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 4|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 4|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 4}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Hello all,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting|vote]] on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] is now closed.  The results will now be counted and scrutinized to ensure that only eligible votes are included. Results will be published [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|on Meta]] and other movement forums as soon as they become available, as well as information on future steps. Thank you to all who participated in the voting process, and who have contributed to the drafting of Guidelines.  

On behalf of the UCoC Project Team,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] &amp; [[User:VChang (WMF)|VChang (WMF)]] 11:34, 3 فېۋرال 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ESEAP_communities&amp;oldid=24066307 --&gt;

== Global ban for PlanespotterA320/RespectCE ==

Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Zabe@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&amp;oldid=24501599 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Universal Code of Conduct revised enforcement guidelines vote results&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The recent community-wide vote on the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines |Universal Code of Conduct revised Enforcement Guidelines]] has been tallied and scrutinized. Thank you to everyone who participated.

After 3097 voters from 146 Wikimedia communities voted, the results are 76% in support of the Enforcement Guidelines, and 24% in opposition. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|Statistics]] for the vote are available. A more detailed summary of comments submitted during the vote will be published soon.

From here, the results and comments collected during this vote will be submitted to the Board of Trustees for their review. The current expectation is that the Board of Trustees review process will complete in March 2023.  We will update you when their review process is completed.

On behalf of the UCoC Project Team,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] &amp; [[User:VChang (WMF)|VChang (WMF)]] 16:06, 14 فېۋرال 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ESEAP_communities&amp;oldid=24066307 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Community feedback-cycle about updating the Wikimedia Terms of Use starts&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Hello everyone,

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Wikimedia Foundation Legal Department]] is organizing a feedback-cycle with community members to discuss updating the Wikimedia Terms of Use.

[[:foundation:Special:MyLanguage/Terms of Use|The Terms of Use (ToU)]] are the legal terms that govern the use of websites hosted by the Wikimedia Foundation. We will be gathering your feedback on a draft proposal from February through April. The draft will be translated into several languages, with written feedback accepted in any language.

This update comes in response to several things:
* Implementing the Universal Code of Conduct
* Updating project text to the Creative Commons BY-SA 4.0 license
* Proposal for better addressing undisclosed paid editing
* Bringing our terms in line with current and recently passed laws affecting the Foundation, including the European Digital Services Act

As part of the feedback cycle two office hours will be held, the first on March 2, the second on April 4. 

For further information, please consult:
* The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|proposed update of the ToU by comparison]]  
* The page for your [[m:Talk:Terms of use|feedback]]
* Information about [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|the office hours]]

On behalf of the Wikimedia Foundation Legal Team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] &amp; [[User:VChang (WMF)|VChang (WMF)]] 22:50, 21 فېۋرال 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ESEAP_communities&amp;oldid=24066307 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. 

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-03-01|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-03-01|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary.  You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])&lt;/span&gt; 21:21, 27 فېۋرال 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24390465 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge &quot;'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge!
&lt;/div&gt;
[[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

&lt;div dir=ltr&gt;

==Copyright issues on the Uyghur Wikipedia==
The vast majority of images on the Uyghur Wikipedia are not provided with computer-readable license tags, which are required by [[WMF:Resolution:Licensing policy]] because we do not have an exemption doctrine policy. As an administrator, I have been working over the past several months to move public domain files from this Wiki to Commons, as well as to delete clear violations of copyrights. I will be attempting to complete this work this month; if any files are not tagged with a valid template or otherwise moved to Commons by the end of the month (UTC), then those files will be deleted as presumptive violations of copyright. I will do my utmost over the next month to try to figure out which files are in the public domain or can otherwise be kept under the WMF resolution, but, in the event that there is no evidence by the end of the month that a file is uploaded under a valid free license, then that file will be deleted. [[ئىشلەتكۈچى:Red-tailed hawk|Red-tailed hawk]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:Red-tailed hawk|سۆزلىشىش]]) 03:31, 2 مارت 2023 (UTC)
&lt;/div&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;wikimania-program-submissions&quot;/&gt;[[File:Wikimania Singapore Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.&lt;section end=&quot;wikimania-program-submissions&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:CKoerner (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24390465 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Board of Trustees have ratified the UCoC Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Hello all, an important update on the UCoC Enforcement Guidelines:

The vote on the Enforcement Guidelines in January 2023 showed a majority approval of the Enforcement Guidelines. There were 369 comments received and a detailed summary of the comments will be published shortly. Just over three-thousand (3097) voters voted and 76% approved of the Enforcement Guidelines. You can view the '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|vote statistics on Meta-wiki]]'''.

As the support increased, this signifies to the Board that the current version has addressed some of the issues indicated during the last review in 2022. The Board of Trustees voted to ratify the Enforcement Guidelines. The [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Approval_of_Universal_Code_of_Conduct_Enforcement_Guidelines resolution can be found on Foundation wiki] and you can read more about the [https://diff.wikimedia.org/2023/03/21/the-enforcement-guidelines-received-strong-support-from-the-community-what-happens-next/ process behind the 2023 Enforcement Guidelines review on Diff.]

There are some next steps to take with the important recommendations provided by the Enforcement Guidelines. More details will come soon about timelines. Thank you for your interest and participation. 

On behalf of the UCoC Project Team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] &amp; [[User:VChang (WMF)|VChang (WMF)]] 15:55, 23 مارت 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ESEAP_communities&amp;oldid=24066307 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Report on voter comments from the revised UCoC Enforcement Guidelines ratification vote&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Hello all,

The Universal Code of Conduct project team has completed the analysis of the comments accompanying the ratification vote on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|revised Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]]. 

All respondents to the vote had the opportunity to provide comments regarding the contents of the revised Enforcement Guidelines draft document. A total of 369 participants left comments in 18 languages; compared to 657 commenters in 27 languages in 2022. The Trust and Safety Policy team completed an analysis of these results, categorizing comments to identify major themes and areas of focus within the comments. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter comments report|The report is available in translated versions on Meta-wiki here]]'''. Please help translate into your language. 

Again, we are thankful to all who participated in the vote and discussions. More information about the Universal Code of Conduct and its Enforcement Guidelines can be found on Meta-wiki.

On behalf of the Universal Code of Conduct project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] &amp; [[User:VChang (WMF)|VChang (WMF)]] 14:40, 31 مارت 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ESEAP_communities&amp;oldid=24066307 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Upcoming community review of the Movement Charter ratification methodology&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Movement Charter/Ratification/Pre-announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''

Hello everyone, 

The [[Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Movement Charter Drafting Committee]] (MCDC) will propose a ratification methodology for the future [[Special:MyLanguage/Movement Charter|Movement Charter]] on April 10, 2023. The proposed ratification methodology is a result of learnings from previous ratification processes. 

The MCDC will organize a consultation period with the Wikimedia Movement to hear feedback on the proposed ratification methodology from '''April 10 to 28, 2023'''. People will be invited to share their feedback on the questions mainly via the Meta Talk page discussion, on the Movement Strategy Forum, and during the community conversation hours. The MCDC welcomes your input on some open questions.

'''Join the community conversation hours'''

The MCDC invites everyone interested in sharing their feedback on the proposed methodology to join the community conversation hours:  
* [[Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#1:_18_April,_2023_at_10.00_UTC|Community conversation hour #1]]: '''18 April at 10:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1681812036 your local time])  
* [[Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#1:_18_April,_2023_at_10.00_UTC|Community conversation hour #2]]: '''24 April at 17:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1682355603 your local time]) 

When signing up, please leave a comment if you need language support. Please note that language interpretation will be provided if at least 3 people expressed interest to participate in the following languages: Arabic, Mandarin Chinese, French, German, Indonesian, Japanese, Polish, Portuguese (Brazilian), Russian and Spanish.

Thank you,

On behalf of the Movement Charter Drafting Committee,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] &amp; [[m:User:VChang (WMF)|VChang (WMF)]] 15:38, 6 ئاپرېل 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ESEAP_communities&amp;oldid=24066307 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Elections Committee: Call for New Members&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Hello everyone, 

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Wikimedia Foundation elections committee]] (Elections Committee) is, from today until April 24, seeking an additional 2–4 members to help facilitate the Wikimedia Foundation Board of Trustee (Board) selection process.

The 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees election is being planned. New members are invited to join the Elections Committee. The Elections Committee oversees the Board of Trustees community seat selection process. Join the committee and contribute your valuable skills and ideas to the Trustee selection process.

There are eight community- and affiliate-selected seats on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees|the Wikimedia Foundation Board]]. The wider Wikimedia community votes for community members to occupy these seats. In 2024, the Elections Committee will oversee this selection process for the community- and affiliate-selected seats with expiring terms. This process will be supported by the Wikimedia Foundation.

Elections Committee members sign up for three-year terms and will be asked to [[phab:L37|sign a confidentiality agreement]]. Members can expect to contribute 2–5 hours per week before the selection process and 5–8 hours per week during the selection process.

As an Elections Committee member, you will be responsible for:

* Attending online meetings between now and the next election (mid-2024)
* Attending onboarding and online training in May–June 2023
* Working with the Committee to fulfill its [[foundation:Special:MyLanguage/Elections_Committee_Charter|other responsibilities]]

New members should have the following qualities:

* Fluency in English
* Responsiveness to email collaboration
* Knowledge of the movement and movement governance

If you would like to volunteer for this role, please '''submit your candidacy by April 24, 2023 23:59 [[en:Anywhere on Earth|AoE (Anywhere on Earth)]] on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Nominations/2023|this Meta-Wiki page]]'''.

You can [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Wikimedia_Foundation_Elections_Committee_-_2023_Call_for_New_Members|'''read the full announcement here''']]. Thank you in advance for your interest! If you are not interested but know someone who might be, share this message with them. Please let me know if you have questions.

On behalf of the Elections Committee,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] &amp; [[m:User:VChang (WMF)|VChang (WMF)]] 15:41, 12 ئاپرېل 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ESEAP_communities&amp;oldid=24066307 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Call for early input on the proposed Movement Charter ratification methodology&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

The [[&lt;tvar name=&quot;mcdc&quot;&gt;m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee&lt;/tvar&gt;|Movement Charter Drafting Committee]] (MCDC) has started to collect input from the Wikimedia movement on the [[&lt;tvar name=&quot;mcm&quot;&gt;m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification&lt;/tvar&gt;|proposed methodology for the ratification of the Movement Charter]] from '''April 10 to 28, 2023'''. Ratification of the [[&lt;tvar name=&quot;mc&quot;&gt;m:Special:MyLanguage/Movement Charter&lt;/tvar&gt;|Movement Charter]] is planned to take place in early 2024 according to the timeline. 

'''There are [[&lt;tvar name=&quot;mcm2&quot;&gt;m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification&lt;/tvar&gt;|six questions]] that the MCDC requests your input on.''' Please share your feedback by:
* Commenting on the [[&lt;tvar name=&quot;tmc&quot;&gt;m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter&lt;/tvar&gt;|Meta talk page]]
* Commenting on the [&lt;tvar name=&quot;forum&quot;&gt;https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-ratification-methodology-community-review-from-10-28-april-2023/2930&lt;/tvar&gt; Movement Strategy forum]
* Joining the community conversation hours; the first conversation hour will take place on '''18 April at 10:00 UTC''' ([&lt;tvar name=&quot;1&quot;&gt;https://zonestamp.toolforge.org/1681812036&lt;/tvar&gt; your local time]). [[&lt;tvar name=&quot;mccc&quot;&gt;m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation&lt;/tvar&gt;|When signing up]], please leave a comment if you need language support by April 16, 2023. We will try our best to provide language interpretation if at least three people expressed interest.

If you have any questions, kindly let us know.

On behalf of the Movement Charter Drafting Committee,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] &amp; [[m:User:VChang (WMF)|VChang (WMF)]] 13:33, 14 ئاپرېل 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ESEAP_communities&amp;oldid=24869567 --&gt;

== Rename ==
Hi, in sitename is written Wikipedia, but it needs to be ۋىكىپېدىيە (in Uyghur language). Please share your opinion with us.
[[ئىشلەتكۈچى:Zolgoyo|Zolgoyo]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:Zolgoyo|سۆزلىشىش]]) 09:36, 17 ئاپرېل 2023 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read-only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. 

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-04-26|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-04-26|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary.  You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:42, 21 ئاپرېل 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=24748237 --&gt;

== Wikimedia Foundation’s 2023-2024 Annual Plan and Upcoming Community Conversations ==

The main purpose of this message is to share with you the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024|draft annual plan]] of the Wikimedia Foundation for the coming fiscal year from July 2023 to June 2024. The summary of the annual plan is available in multiple languages. 

'''Some Excerpts from the Annual Plan Draft'''

The Wikimedia Foundation has remained in a period of transition. It welcomed new leadership last year, including a new Chief Executive Officer and Chief Product and Technology Officer. Additionally, the Foundation has navigated conversations with global communities on a range of important issues, from a future charter defining roles and responsibilities, to how we raise shared resources through banner fundraising. This year's Annual Plan attempts to provide more clarity on multi-year strategic issues that do not have quick fixes, and more detailed information on how the Foundation operates.

For the second consecutive year, the Wikimedia Foundation is anchoring its annual plan in the movement's strategy to [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Goals/Equity|advance equity]]. The intention is to connect the Foundation's work even more deeply with the [[m:Special:MyLanguage/Movement_Strategy/Recommendations/Summary|Movement Strategy Recommendations]] to make even deeper progress towards the [[m:Special:MyLanguage/Strategy/Wikimedia_movement/2017|2030 Strategic Direction]]. This year, the Foundation is recentering its plan around [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Goals/Infrastructure|Product and Technology]], emphasizing our unique role as a platform for people and communities collaborating on a massive scale. If you are interested to learn more, you can find detailed information on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024|this meta page]]. 

'''Requesting Your Feedback'''

Your feedback is highly appreciated, whether being on [[m:Talk:Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024|Meta discussion page]] or sharing at your local discussion space. Your comments and reflections will help improve the proposal before the Foundation’s Board of Trustees considers the plan and budget in their June meeting. 

'''Community Conversations'''

Everyone is also invited to participate in the '''virtual conversation on 30th April 2023 at 6am UTC''' (check your [https://zonestamp.toolforge.org/1682834411 local time here]), which is planned for participants from the Asia Pacific timezone. Kindly see the [[wmfblog:event/30th-april-annual-planning-call/|Diff calendar here]]. [[m:User:Lgruwell-WMF|Lisa Seitz Gruwell]], Chief Advancement Officer and Deputy to the Chief Executive Officer will be joining the call to share more and learn about your thoughts. You can find the information relating to virtual conversations on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Collaboration|collaboration page]]. We look forward to seeing you in the upcoming conversation!

[[User:VChang (WMF)|VChang (WMF)]] 13:31, 25 ئاپرېل 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:VChang (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ESEAP_communities&amp;oldid=24869572 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Hello,

As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are:

* Community members in good standing
* Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects
* Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type
* Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023
* Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations
* Confidently able to communicate in English

The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff.

The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''.

Best regards,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:01, 26 ئاپرېل 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24941045 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Selection of the U4C Building Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The next stage in the Universal Code of Conduct process is establishing a Building Committee to create the charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). The Building Committee has been selected. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read about the members and the work ahead on Meta-wiki]].&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 ماي 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25018085 --&gt;

== MinT Machine Translation added to Uyghur Wikipedia ==

{{Int:Hello}} Uyghur Wikipedians!


Apologies as this message is not in your language, {{Int:Please help translate}} to your language.

The WMF Language team has added another machine translation (MT) system for [[ئالاھىدە:ContentTranslation|Content Translation]] in your Wikipedia called MinT; you can use [[mw:Content_translation/Machine_Translation/MinT|MinT machine translation]] when translating Wikipedia articles using the Content Translation tool.


The WMF Language team provides the MinT service. It is hosted in the Wikimedia Foundation Infrastructure with [[:en:Neural_machine_translation|neural machine translation]] models that other organizations have released with an open-source license. MinT integrates translation based on [https://ai.facebook.com/research/no-language-left-behind/ NLLB-200] and [https://opus.nlpl.eu/ OpusMT] and will replace those as separate options.&amp;nbsp; This MT is set as optional in your Wikipedia. Still, you can choose not to use it by selecting &quot;Start with empty paragraph&quot; from the &quot;Initial Translation&quot; dropdown menu.


Since MinT is hosted in the WMF Infrastructure and the models are open source, it adheres to Wikipedia's policies about attribution of rights, your privacy as a user and brand representation. You can find more information about the MinT Machine translation and the models on [[mw:Content_translation/Machine_Translation/MinT|this page]].


Please note that the use of the MinT MT is not compulsory. However, we would want your community to:

* use it to improve the quality of the Machine Translation service
* [[mw:Talk:Content_translation|provide feedback]] about the service and its quality, and ask questions about this addition.


We trust that introducing this MT is a good support to the Content Translation tool.


Thank you!

[[ئىشلەتكۈچى:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:UOzurumba (WMF)|سۆزلىشىش]]) 20:59, 13 ئىيۇن 2023 (UTC) On behalf of the WMF Language team.

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Announcing the new Elections Committee members&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Hello there, 

We are glad to announce [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|the new members and advisors of the Elections Committee]]. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Elections Committee]] assists with the design and implementation of the process to select Community- and Affiliate-Selected trustees for the Wikimedia Foundation Board of Trustees. After an open nomination process, the strongest candidates spoke with the Board and four candidates were asked to join the Elections Committee. Four other candidates were asked to participate as advisors. 

Thank you to all the community members who submitted their names for consideration. We look forward to working with the Elections Committee in the near future.

On behalf of the Wikimedia Foundation Board of Trustees,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:00, 28 ئىيۇن 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25018085 --&gt;

== Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{{int:Hello}}!

Apologies if this message is not in your language, {{int:Please help translate}} to your language.

This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]].

With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;audio file&quot; label=&quot;Listen&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;
The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Could become:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;En-uk-English.oga&quot; label=&quot;Audio (UK)&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]].

Thank you!&lt;/div&gt;
&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team&lt;/bdi&gt;
&lt;/div&gt;

02:26, 27 ئىيۇل 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&amp;oldid=25350821 --&gt;

== Preparatory Council Nomination and Voting Information ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;languages/&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/ESEAP Hub/Preparatory Council Nomination and Voting Information|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''

Dear Communities and individual contributors in the ESEAP Regional Cooperation: 

The ESEAP Interim Hub Committee's mandate shall conclude with Wikimania 2023; culminating with their handover to a new [[m:Special:MyLanguage/ESEAP Preparatory Council/Process|ESEAP Preparatory Council.]]

This Preparatory Council will continue to define, until its completion,&amp;nbsp;ESEAP's Roles and Responsibilities document. 

The Council shall also finalize ESEAP's pilot grant plan for the first year; concluding with the ESEAP Conference in 2024. 

The Preparatory Council will consist of 9 seats;

* 4 of the 9 seats will be allocated for Affiliates and voted exclusively by Affiliates. Each affiliate will have a maximum of 4 votes.
* 3 seats will be allocated for Communities from ESEAP, duly verified, and voted exclusively by the Communities. Each community will have a maximum of 3 votes.
* 2 seats will be allocated for Individual contributors and will be voted by Popular Vote ‐ voted exclusively by individual contributors. Each individual voter has a maximum of 2 votes.

Should your community wish to nominate a candidate, please [[m:Special:MyLanguage/ESEAP Preparatory Council/Nomination|nominate your community with the name of the candidate]] by August 19th. The [[m:Special:MyLanguage/ESEAP Preparatory Council/Voting|voting]] will be happening betwen August 20nd and September 2nd.

Should you (individual contributor) want to nominate an individual, please [[m:Special:MyLanguage/ESEAP Preparatory Council/Nomination|nominate the person]] by August 19th. The [[m:Special:MyLanguage/ESEAP Preparatory Council/Voting|voting]] will be happening between August 20nd and September 2nd.

With the time being so short, we need your cooperation and participation as soon as possible.

The election for the seats will be held on the this Meta page.

Let's move forward together!

Sincerely,

[[m:Special:MyLanguage/ESEAP_Hub/Community_Yellow_Pages#ESEAP_Hub_Interim_Committee|ESEAP Interim Hub Committee]]
&lt;/div&gt;

[[User:VChang (WMF)|VChang (WMF)]]  09:21, 17 ئاۋغۇست 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:VChang (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ESEAP_communities&amp;oldid=24939050 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Review the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Hello all,

I am pleased to share the next step in the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] work. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) draft charter]] is now ready for your review. 

The [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Enforcement Guidelines]] require a [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4.5_U4C_Building_Committee|Building Committee]] form to draft a charter that outlines procedures and details for a global committee to be called the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Over the past few months, the U4C Building Committee worked together as a group to discuss and draft the U4C charter. The U4C Building Committee welcomes feedback about the draft charter now through 22 September 2023. After that date, the U4C Building Committee will revise the charter as needed and a community vote will open shortly afterward.

Join the conversation during the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|conversation hours]] or on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Meta-wiki]].

Best,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 ئاۋغۇست 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25392152 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read-only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. 

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-09-20|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-09-20|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:24, 15 سىنتەبىر 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=25018086 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;== Opportunities open for the Affiliations Committee, Ombuds commission, and the Case Review Committee  ==&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;&quot;&gt;
[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.'']]

''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/span&gt;''&lt;/div&gt;

Hi everyone! The [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee]] (AffCom), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission]] (OC), and the [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Case Review Committee]] (CRC) are looking for new members. These volunteer groups provide important structural and oversight support for the community and movement. People are encouraged to nominate themselves or encourage others they feel would contribute to these groups to apply. There is more information about the roles of the groups, the skills needed, and the opportunity to apply on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|'''Meta-wiki page''']]. 

On behalf of the Committee Support team,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 ئۆكتەبىر 2023 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25570445 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Review and comment on the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Dear all, 

Please review and comment on the Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package from now until 29 October 2023. The selection rules package was based on older versions by the Elections Committee and will be used in the 2024 Board of Trustees selection. Providing your comments now will help them provide a smoother, better Board selection process. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|More on the Meta-wiki page]].

Best,

Katie Chan &lt;br&gt;
Chair of the Elections Committee&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

01:13, 17 ئۆكتەبىر 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25570445 --&gt;

== Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.''

Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.&lt;br&gt; 
''Currently, we are only able to conduct interviews in English.''

The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time.

For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.&lt;br&gt;We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&amp;oldid=26027495 --&gt;

== Feminism and Folklore 2024 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]'''

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[ئىشلەتكۈچى:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:MediaWiki message delivery|سۆزلىشىش]]) 07:26, 18 يانۋار 2024 (UTC)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''

-- [[ئىشلەتكۈچى:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:MediaWiki message delivery|سۆزلىشىش]]) 07:26, 18 يانۋار 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello all,

I am reaching out to you today to announce that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) Charter is now open. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]] now through '''2 February 2024'''. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C Charter]] is on Meta-wiki with translations available. 

Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation.

On behalf of the UCoC Project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 يانۋار 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25853527 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Last days to vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello all,

I am reaching out to you today to remind you that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) charter will close on '''2 February 2024'''. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]]. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C charter]] is on Meta-wiki with translations available. 

Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation.

On behalf of the UCoC Project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 يانۋار 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25853527 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Announcing the results of the UCoC Coordinating Committee Charter ratification vote&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

Thank you everyone for following the progress of the Universal Code of Conduct. I am writing to you today to announce the outcome of the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ratification vote]] on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee Charter]]. 1746 contributors voted in this ratification vote with 1249 voters supporting the Charter and 420 voters not. The ratification vote process allowed for voters to provide comments about the Charter. 

A report of voting statistics and a summary of voter comments will be published on Meta-wiki in the coming weeks.

Please look forward to hearing about the next steps soon.

On behalf of the UCoC Project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:24, 12 فېۋرال 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26160150 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26166467 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Report of the U4C Charter ratification and U4C Call for Candidates now available&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

I am writing to you today with two important pieces of information. First, the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|report of the comments from the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter ratification]] is now available. Secondly, the call for candidates for the U4C is open now through April 1, 2024.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members are invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Per the charter, there are 16 seats on the U4C: eight community-at-large seats and eight regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement.

Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Meta-wiki]].

On behalf of the UCoC project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 مارت 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26276337 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Wikimedia Foundation Board of Trustees 2024 Selection&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
: ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
: ''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Dear all,

This year, the term of 4 (four) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats.

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Elections Committee]] will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Board Governance Committee created a Board Selection Working Group from Trustees who cannot be candidates in the 2024 community- and affiliate-selected trustee selection process composed of Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins, and Shani Evenstein Sigalov [3]. The group is tasked with providing Board oversight for the 2024 trustee selection process, and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. 

Here are the key planned dates:

*  May 2024: Call for candidates and call for questions
*  June 2024: Affiliates vote to shortlist 12 candidates (no shortlisting if 15 or less candidates apply) [5]
*  June-August 2024: Campaign period
*  End of August / beginning of September 2024: Two-week community voting period
*  October–November 2024: Background check of selected candidates
*  Board's Meeting in December 2024: New trustees seated

Learn more about the 2024 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|this Meta-wiki page]], and make your plan.

'''Election Volunteers'''

Another way to be involved with the 2024 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|Meta-wiki page]].

Best regards,

[[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Governance Committee Chair, Board Selection Working Group)

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] Even though the ideal number is 12 candidates for 4 open seats, the shortlisting process will be triggered if there are more than 15 candidates because the 1-3 candidates that are removed might feel ostracized and it would be a lot of work for affiliates to carry out the shortlisting process to only eliminate 1-3 candidates from the candidate list.&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:57, 12 مارت 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26349432 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read-only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2024-03-20|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2024-03-20|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:01, 15 مارت 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=25636619 --&gt;


== Global ban proposal for Slowking4 ==
Hello. This is to notify the community that there is an ongoing global ban proposal for [[User:Slowking4]] who has been active on this wiki. You are invited to participate at [[metawiki:Requests for comment/Global ban for Slowking4 (2)|m:Requests for comment/Global ban for Slowking4 (2)]]. Thank you.[[ئىشلەتكۈچى:Seawolf35|Seawolf35]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:Seawolf35|سۆزلىشىش]]) 04:44, 15 مارت 2024 (UTC)

== مۇھەررىرلەرگە مەدھىيە (نەسر) ==

ئى ئوقۇرمەنلەر قەلبىگە ھۇزۇر ۋە مەرىپەت ئۇرۇقىنى چاچقۇچى جاپاكەش ۋە مىننەتسىز باغۋەنلەر! سىلەر ئىلىم دېڭىزىدىكى گۆھەرلەرنى لاي-لاتقىلاردىن تازىلاپ، ئۇنىڭ ھەقىقىي سۈزۈك جۇلاسىنى نامايان قىلغۇچى ئەزىز مېھنەتكەشسىلەر. سىلەرنىڭ ھەربىر ھەرپ ۋە سۆزلەر ئۈچۈن قىلغان ئىخلاسىڭلار ئۆزىنىڭ جەزبىدار ۋە جەلپكار نۇرىنى گىجىرماچ قۇرلارغا چېچىپ، ئوقۇرمەننىڭ قەلب ئوردىسىنى يورۇتىدۇ. چۈشىنىكسىز ئىبارىلەر سىلەرنىڭ قەلىمىڭلار ئاستىدا ئۆز مەنىسىنى تاپىدۇ. زېرىكىشلىك بەتلەر سىلەرنىڭ تۆككەن مېھنىتىڭلار سەۋەبلىك يۈرەك تارىنى تىترىتىدىغان قۇۋۋەتكە ئىگە بولۇپ، كىتابخان كۆڭلىگە گاھىدا ھۇزۇر ئاتا قىلسا، گاھىدا ئۇلارنىڭ ھېسسىياتىنى دولقۇنلىتىدۇ، يەنە گاھىدا خىيال كېمىسىنى قاياقلارغىدۇر ئېلىپ كېتىپ، ھاياتلىق دېڭىزىنى ساياھەت قىلدۇرىدۇ.&amp;nbsp; 

سانسىزلىغان گىياھسىز، تاز-تاقىر قۇرلار سىلەرنىڭ تۆككەن تەرىڭلار ئارقىلىق پورەكلەپ ئېچىلىپ، ئۆزىنىڭ خۇشھىدلىرىنى چاچماقتا ۋە خۇددى جەننەت ھۆرلىرىنىڭ گۈزەل ناخشىلىرىدەك ھەربىر ئوقۇرمەن قەلبىگە چەكسىز راھەت ۋە ھۇزۇر-شادلىق ئاتا قىلماقتا. مىڭلىغان ئۆلۈك يازمىلار سىلەرنىڭ ئىخلاسىڭلار سەۋەبلىك قايتا ھاياتلىققا ئېرىشىپ، ئۆزىنىڭ يوشۇرۇن كۈچىنى تولىمۇ گۈزەل ۋە جانلىق شەكىلدە گەۋدىلەندۈرمەكتە. مۇرەككەپ خاتالىقلاردىكى ئىنچىكە نۇقتىلار كۈچلۈك زېھنىيىتىڭلار ۋە ئۆتكۈر كۆزىتىش ئىقتىدارىڭلارغا بوي ئېگىپ سۈزۈلۈپ چىقىپ، تەپەككۇر ۋە ئىلىم-تەجرىبە خەزىنەڭلاردىكى ئىنكاس ۋە تىل بايلىقىڭلار ئارقىلىق يېڭىچە سۈپەت، بىباھا قىممەت ۋە جانلىق ئىپادىسىنى تاپماقتا.

سىلەر خۇددى ھۈنەردە كامالەتكە يەتكەن كاشىغەر نەققاشلىرىغا ئوخشاش، جۈملىلەرنىڭ قوپال قىرلىرىنى ئۇستىلىق ۋە ئىنچىكىلىك بىلەن يونۇپ، شىلىپ ياكى سىلىقلاپ، ئاقلاپ يازغۇچى تەپەككۇرىنىڭ چىن مەنىسىنى ئوقۇرمەننىڭ قەلبىگە تولىمۇ نەپىس ۋە سىپتا شەكىلدە ئۇيۇپ بېرىسىلەر. سىلەر خۇددى ئۇستا بىناكار كەبى ھەۋەسكار يازغۇچىلارنىڭ قالايمىقان ئوي-پىكىرلىرىنى تەرتىپكە سېلىپ، ماھىرلىق بىلەن لايىھەلەپ، چېچىلاڭغۇ ئىدىيە-مەقسەتلەرنى توغرا نىشانغا باشلاپ، ئەڭ ئاخىرىدا تاكامۇللاشقان ئىدىيەۋى قۇرۇلمىنى بارلىققا كەلتۈرىسىلەر. سىلەر گاھىدا خۇددى ئەدەبىياتنىڭ كىمىياگەرلىرى بولۇپ، كىتابخان روھىنى جانلاندۇرۇسىلەر، ئېستېتىك زوق بېغىشلايسلەر، ھەتتا مەستخۇش قىلىسىلەر. 

زېرىكىشلىك قەلب ۋە غەملىك دىللارغا شادلىق بېغىشلىغۇچى ئى قەدىرلىك مۇھەررىرلەر! سىلەر ھەردائىم ئالقىشلار ياڭرىغان، گۈللەر سۇنۇلغان سەھنىلەرنىڭ پەردە ئارقىسىدا تۇرۇپ، نام-شۆھرەتكە بىپەرۋا قەلبىڭلار، كىشىلەرنىڭ روھىيەت ئالىمىگە قۇۋۋەت ئاتا قىلىش ئۈچۈن ھارماي-تالماي تىرىشىدىغان مەردلەرچە پەزىلىتىڭلار بىلەن سانسىزلىغان خۇنۈك تېكىستلەرگە جۇلا، چۈشىنىكسىز قۇرلارغا مەنا، تەنتەكلەرچە يېزىلغان جۈملىلەرگە يۈكسەك قەدىر ۋە قىممەت ئاتا قىلىسىلەر. لېكىن، سىلەرنىڭ بۇ ئىخلاسمەن خىزمىتىڭلار ھەمىشە تىلسىز قۇرلار ئىچىدە يوشۇرۇن قالغانلىقى ئۈچۈن، سىلەرنىڭ سەرپ قىلغان زور ئەجىرلىرىڭلار ھەر زامان مەدھىيەسىز ۋە ئالقىشسىز. 

ئى پىداكار مۇھەررىرلەر! سىلەرنىڭ تۆھپەڭلار، پىداكارانە ئاتايى-ئىنئامىڭلارنى مەدھىيەلەشكە تىلىم ئاجىز، سۆزلۈكۈم قىسىق، زېھنىم تولىمۇ چەكلىك بولغانلىقى ئۈچۈن، سىلەرنىڭ داستانلارچە مەدھىيەگە لايىق قەدرىڭلارنى مۇشۇ ئاجىز قۇرلار بىلەنلا تاماملاشقا قەلىمىم ئاران يار بەرمەكتە. ئاللاھ تائالا ئىخلاس بىلەن قىلىۋاتقان ھەر دەقىقىلىك مېھنەت-ئەمگىكىڭلارغا كاتتا ئەجىر، مەنپەئەت ۋە ياخشىلىق ئاتا قىلسۇن!


&amp;nbsp;&amp;nbsp; ـــ ئابدۇسەمەد


2023- يىلى 8- ئاينىڭ 20- كۈنى [[ئىشلەتكۈچى:مەردانە|مەردانە]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:مەردانە|سۆزلىشىش]]) 08:28, 22 مارت 2024 (UTC)

== كىتابخانىلىرىمىزنىڭ غېرىب تەقدىرىدىن تۇغۇلغان ئويلار ==


مىللەتنىڭ خار ۋە زەبۇن بولۇشىنىڭ سەۋەبى ئىككى نەرسىدۇر: بىرى، بىلىمسىزلىك ۋە نادانلىق؛ يەنە بىرى، بۆلۈنۈش ۋە ئىختىلاپتۇر.

ـــ ئابدۇقادىر داموللام


جىمى ھەمدۇ-سانا بىزنى مەخلۇقاتلارنىڭ ئەڭ ئەۋزىلى قىلغان ۋە پەيغەمبەر ﷺ گە ئۈممەت بولۇش شەرىپىگە ئېرىشتۈرگەن رەببىمىز ئاللاھ تائالاغا بولسۇن. دۇرۇت ۋە سالاملار بىزنىڭ دۇنيا-ئاخىرەتلىك سائادىتىمىزنىڭ رەھنەماسى ۋە ھەققانىيەت ئىمامى بولغان پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد ﷺ گە بولسۇن. ئاللاھنىڭ چەكسىز رەھمىتى ۋە مەغپىرىتى پەيغەمبەر ﷺ نىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىغا ھەمدە پەيغەمبىرىمىز ياققان زەپەر مەشئىلىنى بىزگە قەدەر يەتكۈزۈپ بەرگەن پىداكار ساھابىلەر ۋە زەبەردەس ئالىملارغا بولسۇن.

ئىنساننىڭ قەلبىنى شادلاندۇرۇپ، ھىدايەتكە يېتەكلەيدىغان؛ مەنىۋى كۈچ-قۇۋۋەت ئاتا قىلىپ، پىكىر تەپەككۇرىنى توغرا يول، گۈزەل ئەخلاق ۋە پەيغەمبەر ﷺ نىڭ ئىزىغا باشلايدىغان؛ دۇنيادا ئىززەت ۋە سائادەت، ئاخىرەتتە بولسا ئاللاھنىڭ جامالىغا ئېرىشىشكە سەۋەب بولىدىغان ياخشى بىر كىتاب ـــ ئوقۇرمەنگە يېڭىچە روھ، پىكىر خەزىنىسى ۋە كۆزىتىش ئىقتىدارى ئاتا قىلىدۇ. ئۇ ئۆزىگە ئەھمىيەت بەرگەن ئوقۇرمەننى مەنىۋى ئوزۇق كېمىسىگە ئولتۇرغۇزۇپ، زەپەر مەشئىلىنى يورۇتقان ھالدا، تارىختا غەلىبە شەمشىرىنى كۆتۈرۈپ، جاھىلىيەت زۇلمىتىنى يورۇتقان چەۋەندازلارنىڭ بېسىپ ئۆتكەن جاپالىق مۇساپىلىرىنى ئۆزىنىڭ قىسقىغىنا قۇرلىرىغا ناھايىتى ئۇستىلىق ۋە مەزمۇنلۇق ھالدا سىغدۇرۇپ، دۇنيادىكى غەلىبە ۋە نىجاتلىق نىشانىغا، ئاخىرەتتىكى مەڭگۈلۈك شادلىققا يەتكۈزىدىغان قىممەتلىك ماياكتۇر. ياخشى بىر كىتابنىڭ ھەربىر بېتى چەكسىز بايلىقلار يوشۇرۇنغان خەزىنىدۇر، قەلبنى ئىسلام نۇرىغا يېتەكلەپ، گاڭگىرىغان قەدەملەرنى توغرا نىشانغا يۈزلەندۈرىدىغان قىبلىنامىدۇر. مانا شۇنداق بىباھا ھىدايەت ۋە سائادەت نۇرىنى ئۆز قۇرلىرىغا يوشۇرغان كىتابلار ئىچىدىكى ئىلىمنىڭ نەقەدەر بۈيۈك ئىكەنلىكىنى پەيغەمبەر ﷺ ئۆزىنىڭ ئەزىز ئۈممىتىگە ئىنتايىن قىسقا، لېكىن بۈيۈك ھېكمەتنى يۇغۇرغان ھالدا بايان قىلىپ مۇنداق دەيدۇ: «ئالىمنىڭ ئابىدتىن ئارتۇقچىلىقى مېنىڭ سىلەرنىڭ ئەڭ تۆۋىنىڭلاردىن ئارتۇق بولغىنىمغا ئوخشاشتۇر، ئىنسانلارغا ئىلىم ئۆگەتكۈچىگە ئاللاھ رەھمەت يوللايدۇ، ئاللاھنىڭ پەرىشتىلىرى ، ئاسمان-زېمىندىكى مەخلۇقاتلار، ئۇۋىدىكى چۈمۈلىلەر ۋە دېڭىزدىكى بېلىقلارغىچە ھەممىسى مەغپىرەت تەلەپ قىلىدۇ».&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt; 

ئاللاھ تائالا ئاتا قىلغان ھىدايەت، مىللىي روھ ۋە ئىلىم-ئىدراكنى ئۆزىدىكى مەسئۇلىيەت بۇرچى بىلەن يۇغۇرۇپ، بىز شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ سائادەتلىك ھاياتى ئۈچۈن، كۈرەش تۇلپىرىنىڭ يۈگىنىنى قانچە توسالغۇ، تاپا-تەنە، بۆھتانلاردا قويۇۋەتمەستىن كۈرەش قىلغان پەخىرلىك ئۇستازىمىز ۋە يولباشچىمىز ئابدۇقادىر داموللام ئىلىم-مەرىپەت ۋە ئەقىل-پاراسەت نېئمىتىنىڭ نەقەدەر بىباھا ۋە قەدىرلىك ئىكەنلىكىنى تۆۋەندىكى مىسرالىرى ئارقىلىق تولىمۇ جانلىق شەكىلدە ئىپادىلەپ بەرگەن ئىدى:

ئىلىم–دىن نىجاتلىق بېرەر مەڭگۈلۈك،

بىلىملىك ھاياتتۇر، نادانلار ئۆلۈك.

ئى ياش بىل، جاھىللىق نومۇستۇر بىشەك،

نادانلىق زۇلۇمىغا رازىدۇر ئېشەك.

پەيغەمبەر ﷺنىڭ: «تۈركلەر سىلەرگە چېقىلمىغۇچە، سىلەر تۈركلەرگە چېقىلماڭلار»&lt;sup&gt;[2]&lt;/sup&gt; ھەدىسى ئارقىلىق شەرەپلەنگەن تۈركىستان ئەرلىرى ئىسلام بىلەن ھىدايەتلىنىشتىن بۇرۇن ۋۇجۇدىدا گەرچە قارا جاسارەت بولسىمۇ، لېكىن شېرىك زۇلمىتى ۋە زۇلۇم شىۋىرغانلىرىدا تەمتىرەپ يۈرەتتى. پۈتكۈل تۈركلەرنىڭ پەخىرلىك ئاتىسى، ئىسلام ئۆزىنىڭ ھەققانىيەت تاجىنى ئۇنىڭغا كىيدۈرگەن نۇر يۈزلۈك خاقان، نامى قۇتلۇق سۇلتان ساتۇق بۇغراخان ئاللاھنىڭ مەدەت قوشۇنى ۋە ئادالەت قىلىچىنى چاقنىتىپ، ۋەتىنىمىز شەرقىي تۈركىستانغا شەرىئەت تۇغىنى تىكلىگەن كۈندىن باشلاپ تۈركىستان دىيارىدا پاكلىق، ئىشەنچ، ئادىللىق ۋە ۋاپادارلىق ھاكىم بولۇپ؛ پەسكەشلىك، ھاياسىزلىق، شەخسىيەتچىلىك خار بولدى. تۈركىستان خەلقى ھۆرلۈك، ئىززەت سايىسىدا شادلىنىپ، خۇشھىدلىق بۇ بەرىكەتلىك زېمىننىڭ تۇپرىقىدا ئاللاھتىن باشقا ھېچكىمگە باش ئەگمىگەن ھالدا، كېيىنكى ئەۋلادلارغا ئۆزىنىڭ شەرەپ تاجىنى مىراس قالدۇردى. شۇنىڭدىن باشلاپ، جەننەتكە بولغان ئاشىقلىق ۋە ئۆزى ئېرىشكەن بەختنى باشقىلارغىمۇ ئېھسان قىلىش ئىستىكىنى ئاتىلىرىدىن مىراس ئالغان باتۇر تۈركىستان ئوغلانلىرى سۇلتان ساتۇق بۇغراخان كۆتۈرگەن ئىسلام تۇغىنى قولىدىن چۈشۈرمەي؛ زەپەر دۇلدۇلىنى يۈگەنلەپ، تەۋپىق-ھىدايەت، ئىلىم-ئېرپان، مەدەنىيەت نۇرىنى ئاللاھنىڭ ياردىمى ئاستىدا پۈتۈن تۈرك ئەللىرىگە چاچتى. 

شۇنىڭ بىلەن، ھەربىر زەر تۇپرىقىدىن ئىسلامىي سائادەت، ئىززەت ۋە ھەققانىيەت ھىدلىرى پۇراپ تۇرىدىغان بۇ مۇبارەك زېمىنغا دۇنيانىڭ تەرەپ-تەرەپلىرىدىن ھەقسۆيەر ئالىملار، زەبەردەس مۇجاھىدلار ئېقىپ كېلىپ، بۇ مېھرى ئىللىق دىيارنى ناھايىتى تېزلا ئالىملار بوستانى، سادىقلار ماكانى ۋە ئابىدلار گۈلزارىغا ئايلاندۇرۇپ، بۇ زېمىننىڭ بەرىكىتى ۋە نۇرىنى تېخىمۇ زىيادە قىلدى. 

ھەممە تەرەپ مېھىر-شەپقەت، كۆيۈمچانلىق، ئىسلامىي قېرىنداشلىق چېچەكلىرى بىلەن پۈركەنگەن بۇ گۈزەل زېمىنغا قاراپ، لەنىتى شەيتاننى ھەسەت ۋە دۈشمەنلىك ئوتى كۆيدۈرۈشكە باشلىدى. ئۇ پەسكەش مەلئۇن بۇ دىياردىكى پاك قەلبىلىك ئابىدلارنىڭ دۇنياغا ئىسلامنىڭ گۈزەل خۇشبۇي ھىدلىرىنىڭ يېيىۋاتقانلىقىنى، ئەزىزلىك تۇتقۇسى بولغان ئىلىم-مەرىپەت نۇرى بىلەن توپ-توپ كىشىلەرنىڭ قەلبىنى يورۇتۇۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ ئازاب تىكەنلىرى ئىچىدە ئاھ ئۇرۇشقا باشلىدى. ئاللاھ تائالا ئۆز قولى بىلەن يارىتىپ، ئۆز روھىدىن جان بەرگەن ئادەم ئەلەيھىسسالامغا ھىيلە ئىشلىتىپ، ئاللاھ تائالاغا ئاسىي بولۇشىغا ۋە جەننەتتىن قوغلىنىشىغا سەۋەب بولۇپ چوڭ غەلىبە قازانغان شەيتان ئەمدى بۇ پاك روھلارنىمۇ ئازدۇرۇپ، خار-زەبۇنلۇق ۋە قۇللۇق زىندانىغا مەھكۇم قىلىش ئۈچۈن بەل باغلىدى. شۇنىڭ بىلەن، بارا-بارا ئىلگىرىكى جاھىلىيەتنىڭ مۇدھىش زۇلمەتلىرى ئىچىدە خارلىق ۋە زۇلۇم ئاستىدا ئىڭرىغانلىقىنى؛ ئىسلام بىلەن شەرەپلەنگەندىن كېيىن، ئىلىم-مەرىپەت ئارقىلىق شانۇشەۋكىتى كۆتۈرۈلۈپ، ئىززەت-سائادەتكە ئېرىشكەنلىكىنى ئۇنتۇپ قېلىشقا باشلىغان شەرقىي تۈركىستان خەلقى شەيتانغا ئۆزىنىڭ غاپىللىق ئىشىكىدىن يوچۇق ئېچىپ بەردى. ئىبلىس ۋە ئۇنىڭ قوشۇنلىرى بۇ يوچۇقتىن ئەكىرگەن شېرىك، جاھىلىيەت، تەپرىقىچىلىك، خۇراپاتلىق ۋە ئىلىمسىزلىكنىڭ سېسىق تۈتۈنلىرى خۇددى باغلاقتىن بوشانغان غالجىر ئىتتەك ھەر تەرەپكە چېپىپ، ئىمان نېئمىتى ۋە ھۆرلۈك ئىززىتىنى مۇداپىئە قىلىشتىن بوشاپ قالغان بۇ مىللەت شەيتانغا ئاسانلا ئەل بولدى. شۇنىڭ بىلەن، ئاللاھ تائالانىڭ ئۆز ئىجرائىيىتىدە ھېچكىمنى ئايىمايدىغان ئەزەلىي ھۆكۈمى بولغان: «ھەر قانداق بىر قەۋم ئۆزىنىڭ ئەھۋالىنى ئۆزگەرتمىگۈچە (يەنى ئاللاھنىڭ بەرگەن نېمەتلىرىگە تۇزكورلۇق قىلىپ گۇناھلارغا چۆممىگۈچە) ئاللاھ ئۇلارنىڭ ئەھۋالىنى ئۆزگەرتمەيدۇ (يەنى ئاللاھ ئۇلارغا بەرگەن نېئمەت، خاتىرجەملىك ۋە ئىززەت-ھۆرمەتنى ئېلىپ تاشلىمايدۇ)»&lt;sup&gt;[3]&lt;/sup&gt; ئايىتى ـــ نېئمەت شۈكرانىسىدىن غاپىل قالغان شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئۈستىدىنمۇ ئوخشاشلا غالىب كەلدى. 

غەلىبە-نۇسرەت ۋە سائادەتكە يېتەكلەيدىغان ئىلىم ـــ مۇئمىننىڭ زەپەر ۋە ئىززەت سەپىرىنى يورۇتقۇچى زىيا ئىكەنلىكىنى ياخشى بىلگەن ئىبلىس شەرقىي تۈركىستاننىڭ بۇلۇڭ-بۇلۇڭلىرىغا جاھىلىيەت ۋە تەپرىقىچىلىك ئۇرۇقىنى چېچىشتىن بوشاپ قالمىدى. شەرقىي تۈركىستان تارىخىنىڭ بۇ دەۋردىكى نومۇسلۇق قۇرلىرىغا توغرا يولنى كۆرسەتكۈچى يولباشچى ئالىملارنىڭ ئۆلتۈرۈلۈشى، تاغدەك دۆۋىلەنگەن نەچچە يۈزمىڭلىغان كىتاب ۋە شاھانە ئەسەرلەرنىڭ ئۆز ئارىمىزدىن چىققان خائىن ۋە مۇناپىقلار تەرىپىدىن كۆيدۈرۈلۈشىدەك ئېچىنىشلىق رېئاللىقى پۈتۈلدى... مانا بۈگۈنكى كۈندە تەلىيىمىزگە يات مىللەتلەر يېزىپ قويغان ياكى ۋەتىنىمىزدىن ئېلىپ كەتكەن ئازغىنە تارىخىي ئەسەرلەرنىڭ ئىچىدىن ئۆزىمىزنىڭ ئۆتمۈشتە باتۇرلۇق ۋە جاسارەتنىڭ ئۈلگىسى ئىكەنلىكىمىزنى؛ زەپەر دۇلدۇلىغا مىنىپ، دۇنيانىڭ تەرەپ-تەرەپلىرىگە ئىلىم-مەرىپەت، ھىدايەت نۇرى ۋە مەدەنىيەت-ئەخلاق تارقاتقان شەرەپلىك مىللەت ئىكەنلىكىمىزنى بىلگەن بولساقمۇ، لېكىن ئۆزىمىزنىڭ پاك نەسىللىك بۈيۈك ئەجدادلىرىمىز قالدۇرۇپ كەتكەن ئەسەرلەردىن ئامان قالغانلىرىنىڭ ئىچىدىكى ۋاراقلاردىن بۇ شەرەپلىك تارىخىمىزنى تېپىشتا قىينىلىشىمىز، ھەتتا تاپالماسلىقىمىز بىزنى نومۇس دېڭىزغا تاشلىماقتا.

ئەنە شۇ زەپەر قۇچقان جەسۇر ئەجدادلىرىمىز قالدۇرۇپ قويغان قىممەتلىك تارىخىي ئەسەرلىرىمىز ۋە ھەققانىي ئالىملىرىمىزدىن مەھرۇم قالغانلىقىمىز سەۋەبلىك، جاھىلىيەت، ئىلىمسىزلىك پاتقىقىدا ئىڭراۋاتقان ئاجىز بىر پەيتتە، تارىختىن بۇيان ئۆزىنىڭ پەسكەشلىكى بىلەن ئىسلام ۋە ئىنسانىيەتنى مەينەتچىلىك ۋە پاسكىنىلىق بىلەن بۇلغاپ كېلىۋاتقان نىجىس خىتايلارنىڭ تاجاۋۇز ئىسكەنجىسىگە باغلاندۇق. شىر باغلاقتا بولسىمۇ ھەيۋىتى كېمىيىپ كەتمەيدىغانلىقىنى ياخشى بىلىدىغان بۇ ئىبلىسنىڭ لەشكەرلىرى بىز مىللەتنىڭ كۈرەش روھىنى سۇندۇرۇپ تاشلاش ئۈچۈن، ئۆزىنىڭ قولىدىن كەلگەن بارلىق ھىيلە-مىكىرلىرىنى ئىشقا سېلىپ، بىزنىڭ قەلبىمىز ۋە ۋۇجۇدىمىزغا قۇۋۋەت، كۈرەش روھى، شەھىدلىك ئارزۇسى ئاتا قىلىدىغان ئىمان-ئېتىقاد، ئىسلامىي سۆيگۈ، ئىلىم-ئىدراك، ئەقىل-تەپەككۇردىن ئىبارەت نۇسرەت قىلىچىمىزنى بىلىندۈرمەي سۇغۇرۇپ ئالدى. شۇنداق، دەسلەپتە خۇددى ئىگىسىنىڭ قولىدىكى لەززەتلىك گۆشكە قۇيرۇقىنى شىپاڭشىتىپ ئەركىلىگەن ئىتتەك كۈچۈكلەنگەن بولسا، كېيىن بارا-بارا ئۆزىنىڭ غالىبلىق ئورۇنغا ئۆتكەنلىكىنى كۆرۈپ، ئۆزىنىڭ ئەسلىي غالجىرلىق تەبىئىتىنى ئاشكارا قىلىپ رەھىمسىزلەرچە تالاشقا باشلىدى. بىزنى غەلىبە مەنزىلىگە ئۇلاشتۇرىدىغان ئىمان تۇلپىرىغا ماغدۇر ۋە قۇۋۋەت بېغىشلايدىغان ئىلمىي ئەسەرلىرىمىز، قەدىرلىك تارىخىي مىراسلىرىمىز، پەن-مەدەنىيەت كىتابلىرىمىز... قاتارلىقلارنى رەھىمسىزلەرچە يوقاتتى ۋە ھېچھەم بوشىشىپ قالمىدى.

يەر يۈزىنىڭ شۇملۇق ھۇۋقۇشى بولغان بۇ پەسەندىلەرنىڭ كەڭ كۆلەملىك قىرغىنچىلىق ئىچىدىن مېھرىبان ئاللاھنىڭ: «كىمكى ئاللاھ يولىدا ھىجرەت قىلىدىكەن، ئۇ زېمىندا چىقىش يولى ۋە كەڭچىلىك تاپىدۇ»&lt;sup&gt;[4]&lt;/sup&gt; ۋەدىسىنىڭ بەرىكىتىگە ئېرىشكەن بىر تۈركۈم تەلەيلىك خەلقىمىز ئاللاھنىڭ كەڭرى زېمىنىدا خاتىرجەملىك ھاۋاسىدىن ئەركىن نەپەس ئالماقتا. توغرىسى، ئۆزىنىڭ ئانا ۋەتىنىنى ئەنە شۇ غالجىر ئىتلارنىڭ نىجاسىتىدىن تازىلاش ئۈچۈن، كەلگۈسىدىكى قاتتىق بىر كۈرەشكە ئۆزىنى قۇۋۋەت جەھەتتىن تەييارلاش سەپىرىدە ماڭماقتا. 

ئاللاھ تائالا مانا بۇ جىددىي سەپەردىكى ئەڭ زەربىلىك قۇۋۋەتنى بايان قىلىپ بىزگە مۇنداق دەيدۇ: «دۈشمەنلىرىڭلار (بىلەن ئۇرۇش قىلىش) ئۈچۈن، قولۇڭلاردىن كېلىشىچە قورال كۈچى، جەڭ ئېتى تەييارلاڭلار. بۇنىڭ بىلەن، ئاللاھنىڭ دۈشمىنىنى، ئۆزۈڭلارنىڭ دۈشمىنىڭلارنى ۋە ئۇلاردىن باشقا سىلەر بىلمەيدىغان، ئاللاھ بىلىدىغان دۈشمەنلەرنى قورقۇتىسىلەر»&lt;sup&gt;[5]&lt;/sup&gt;. 

يولباشچى يېتەكچىمىز، يېتۈك ئۇستازىمىز ئابدۇقادىر داموللام بۇ قۇۋۋەتنىڭ ئوزۇقىنى بىزگە تولىمۇ مېغىزلىق شەكىلدە بايان قىلىپ مۇنداق دەيدۇ:

سوئال: ئىززەت-ئابرۇي ۋە كۈچ-قۇۋۋەت نېمە بىلەن بولىدۇ؟

جاۋاب: ئىلىم-مەرىپەت ئۆگىنىش ۋە ئۆزئارا ئىتتىپاقلىق بىلەن بولىدۇ. 

مانا شۇ قۇۋۋەت ئوزۇقىنى ئۆز قۇرلىرىدا جەۋلان قىلىپ تۇرىدىغان كىتاب ـــ بىزنىڭ نادانلىق ۋە زۇلۇمغا قارشى كۈرەش سەپىرىمىزدىكى قۇدرەتلىك قورالدۇر. دۈشمىنىگە قايسى نۇقتىدىن زەربە بېرىشتە گاڭگىراپ تۇرغان ۋە يۈكى ئېغىر بىزگە ئوخشاش بىر مىللەتكە ئەركىنلىك يولىنى يورۇتۇپ بەرگۈچى نۇر، ئەقىل-پاراسەت سەيناسى، يېڭى ئىدىيە ۋە يېڭى پىكىرلەرنى ئاتا قىلىدىغان خەزىنىدۇر. بىز مانا شۇ تەپەككۇر گۈلشەنىنىڭ خۇشھىدلىرى ئارقىلىق قۇۋۋەتكە تولغان قەلبىمىز، تەپەككۇرىمىز ۋە جىسمانىيىتىمىز ئارقىلىقلا ئاندىن ئالدىمىزدىكى كۈچلۈك دۈشمەننىڭ بېشىدا ئۆزىمىزنىڭ ئىمان شەمشىرىنى ئوينىتالايمىز، زۇلۇم ۋە ئادالەتسىزلىك ئاسارىتىنى كېسىپ تاشلىيالايمىز.

تولىمۇ ئەپسۇسكى، بۈگۈن ئەنە شۇ يورۇق مەشئەللەرنى ئۆز قوينىدا جەملەپ، بىزنىڭ تەمتىرىگەن قەدەملىرىمىز، خىرەلەشكەن تەسەۋۋۇرىمىز ۋە توغرا يولغا تەشنا بولغان كۆزلىرىمىزگە قول پۇلاڭلىتىۋاتقان نۇرانە ماياك، روھلارنىڭ پاناھگاھى، بىلىم ۋە ئىلھام گۈلشەنى، ئەقىل-پاراسەت گۈلزارى بولغان كىتابخانىلىرىمىز «ئۇيغۇرلار كىتاب ئوقۇمايدۇ»، «كىتاب سېتىۋالىدىغان ئادەم يوق دۇكاننىڭ ئىجارىسىمۇ چىقمايۋاتىدۇ»، «نەشرىياتچىلىققا كۆڭۈل بۆلىدىغان ۋە ياردەم قىلىدىغان ئادەم يوق» قاتارلىق ئاچچىق رېئاللىقنىڭ رەھىمسىز كىشەنلىرى ئاستىدا ئەلەملىك ئاھ ئۇرماقتا. تېخىمۇ ئېنىق قىلىپ ئېيتقاندا، تېخى مۇشەققەت كېچىسى راھەت تېڭىغا ئالماشمىغان، خىياللىرىدىن مۇراد مېۋىسىنىڭ چېچىكى ئېچىلمىغان بۇ غاپىل مىللەتكە جاھىلىيەت قاراڭغۇسى يەنە ئۆز چاڭگىلىنى ئاچماقتا. 

بۇ بىتەلەي مىللەتنىڭ مۇھاجىرەت ھاياتىدا مۇنتىزىم بىر تەلىم-تەربىيە مەكتىپى بولماسلىقتەك نومۇسلۇق تېما ئۇياقتا تۇرسۇن، ئەمدى قىسقىغىنا بىر نەچچە ئاي ئىچىدە ئۆزىنىڭ ئىككى دانە ھىدايەت ۋە ئەقىل-تەپەككۇر بۇلىقى (ئىستانبۇلدىكى ھىرا كىتابخانىسى ۋە سۇتۇق بۇغراخان كىتابخانىسى) دىن ئايرىلىپ قالغانلىقىنى؛ ئۆزىنىڭ زەپەر نىشانىنى يورۇتقۇچى ئىككى مەشئەلنىڭ ئۆچۈپ، نىجاتلىق سەپىرىنىڭ خىرەلىشىپ قالغانلىقىنى ھېس قىلىشتىن يەنىلا غاپىل قالماقتا. ھالبۇكى، بۇ مۇسىبەت بىزنىڭ قىممەتلىك ئىمانىي قۇۋۋىتىمىز ۋە ئەقلىي كۈچىمىزگە ئۇرۇلغان زەربىلىك بىر ئوق ئىدى.

بۇ قايغۇلۇق خەۋەر قەلبىمنى پۇچىلاپ، مېنى بۇ ھەقتە قەلەم تەۋرىتىشكە مەجبۇر قىلدى. ئۇچىنى بىزنىڭ بىلىم گۈلشەنىمىزگە قاراپ توغرىلاپ، «ئۇيغۇرلار كىتاب ئوقۇمايدۇ»، «نەشرىياتچىلىققا كۆڭۈل بۆلىدىغان ۋە ياردەم قىلىدىغان ئادەم يوق» تەپكىسىنى بېسىش ئالدىدا تۇرغان رەھىمسىز نادانلىق تاپانچىسىغا قاراپ ھەسرەت بىلەن شۇنداق خىتاب قىلغۇم كەلدى: «ئەمدى كېيىنكى نىشانىڭنى قەيەرگە توغرىلىدىڭ؟ &lt;ئوقۇغىن؟&gt;، &lt;تەكلىماكان؟&gt;، &lt;قۇتادغۇبىلىك؟&gt;&lt;sup&gt;[6]&lt;/sup&gt;».


2023- يىلى 3- ئاينىڭ 8- كۈنى


----[1] تىرمىزى توپلىغان، ئەلبانى «سەھىھ» دېگەن.

[2] ئەبۇ داۋۇد، نەسائى ۋە بەيھەقى توپلىغان، ئەلبانى «سەھىھ» دېگەن.

[3] سۈرە رەئىد 11- ئايەتنىڭ بىر قىسىمى.

[4] سۈرە نىسا 100- ئايەتنىڭ بىر قىسىمى.

[5] سۈرە ئەنفال 60- ئايەتنىڭ بىر قىسىمى.

[6] ئىستانبۇلدىكى غېرىبانە ئۇيغۇر كىتابخانىلىرى. [[ئىشلەتكۈچى:مەردانە|مەردانە]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:مەردانە|سۆزلىشىش]]) 08:29, 22 مارت 2024 (UTC)

== قۇربانلىق ئىسمايىللار ==

ناھايىتى شەپقەتلىك ۋە مېھرىبان ئاللاھنىڭ ئىسمى بىلەن باشلايمەن

قۇربانلىق ئىسمايىللار

ئاللاھ ئۈچۈن قۇربانلىققا تاللانغان ئىسمايىللارنىڭ، رەببىگە بولغان ساداقىتى ۋە مۇھەببىتى يۈزىسىدىن ئۆزىنىڭ ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان ئىنسانلىرىنى قۇربانلىق ئۈچۈن ھازىرلىغان ئىبراھىملارنىڭ پىداكارلىقلىرى بۇ ئۇلۇغ كۈنلەردە قوبۇل بولسۇن.

شۇنداق، ئىسمايىل بولدۇق. بەزىلىرىمىز دىنىمىزنى ئۆگىنىش، يەنە بەزىلىرىمىز ئىسلامنى ئۈستۈن قىلىش، يەنە كىملىرىمىز ئاللاھقا يېقىنلىشىش مەقسىتىدە دىنىمىزنى ئېلىپ قېچىپ مۇساپىر بولدۇق. دېمەككى، ئاللاھنىڭ يولىغا ئەڭ چوڭ دەسمايىمىز بولغان ھاياتىمىزنى قۇربان قىلىشماقچى بولدۇق. بۇ ئەسىرىمىزنىڭ ئىسمايىللىرى بولۇشنى ئىرادە قىلدۇق. ئاخىرىدا ھەقىقەتەن ئىسمايىل بولدۇق. ئىسمايىل بولۇپ تاللانماق نېمىدېگەن گۈزەل بىر تەقدىر، قۇربان ھېيتتىكى قۇربانلىقلارنىڭ بىرىنىڭ ئۆزىنىڭ ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىپ يەتمەك نېمىدېگەن تاتلىق بىر تۇيغۇ! 

ئەمما ئىسمايىل بولماق ئاسانغا توختىمىدى ھەم توختىمايتتى، چۈنكى بىزنىڭ ئىسمايىللىقىمىز «ئاللاھۇ ئەكبەر!» دەپلا پىچاقنى گاللىرىمىزغا سۈركەش بىلەن بولمىدى، بەلكى تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان ئەزىز يۇرتىمىزدىن يىراق قىرلاردا يىلتىزسىز ھاللاردا، دەرت ئۈستىگە دەرت، مۇسىبەت ئۈستىگە مۇسىبەت، ساناپ تۈگەتكۈسىز سىناقلارغا قارشى تىك تۇرۇپ ياشاش بىلەن؛ ھاراملار تەڭلەنگەندە رەت قىلىش، مۇھتاجلىق كوچىلىرىدا چاندۇرماي يۈرۈش، شەيتاننىڭ بوزەك قىلىشلىرىغا روبىرو تۇرۇش بىلەن؛ مۇھىمى ھېچقاچان تاللىغان يولىمىزدىن قايتماي ئىبراھىملىرىمىزغا بەرگەن ۋەدىلىرىمىزنى ئۇنتۇماي ياشاش بىلەن بولدى. كىملىرىمىز قېرىنداش دەپ بىلگەنلەر تەرىپىدىن يۈسۈپ كەبى سېتىلدۇق، زىندانلارغا قامالدۇق، ئەمما ھېچبىر زامان ئۈمىدىمىزدىن ۋاز كەچمىدۇق، چۈنكى قۇل قىلىپ سېتىلغان، تۈرمىلەرگە سولانغان يۈسۈپ بولالىغان بولساق، كېيىن سۇلتانمۇ بولالايدىغان، يەئقۇب بىلەنمۇ قۇچاقلىشىپ كۆرۈشەلەيدىغان بىر يۈسۈپمۇ بولالايدىغانلىقىمىزغا شەكسىز ئىشەندۇق. 

شۇنداق، بەزىدە ناتۇنۇش ئەللەردە جېنىنى ئېلىپ قاچقان مۇسا بولدۇق. بۇ يات تۇپراقلاردا تۇرمۇشنى قامداش ۋە ياشاشنى داۋام قىلىش ئۈچۈن ھەتتا چۈشىمىزگىمۇ كىرمەيدىغان ئىشلارنى قىلدۇق. كېچىلىرى 11، 12 لەردە ئىشتىن چارچاپ يانغانلىرىمىزدا، ئەتىگەندە تاڭ سۈزۈلمەستە ئىشقا ماڭغانلىرىمىزدا مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ: «رەببىم، ماڭا رىزىقتىن نېمىلا بەرسەڭ مەن ھەقىقەتەن ئۇنىڭغا مۇھتاجمەن» دېگەن دۇئاسىنى ئوقۇپ كۆزلىرىمىز ئىختىيارسىز نەملەندى. ئەمما دەرتلىرى ئەرزىمەس ئىنسانلار توپىغا كىرگىنىمىزدە ئېغىر يۈكلەرنى يۈدۈپ يۈرگىنىمىزنى چاندۇرماي كۈلۈپ ياشاپ كەلدۇق. ھەر دەقىقىدە فىرئەۋنگە قارشى بىر مۇسا بولالايدىغانلىقىمىزدىن ۋە بۇ قىيىنچىلىقلىرىمىزنىڭ غايىمىزگە يىتىش يولىدىكى بىر پەلەمپەي ئىكەنلىكىدىن ھېچبىر شۈبھىرىمىز بولمىدى. ئەس-يادىمىز ھامان ئىبراھىملىرىمىزدا ئىدى. ئۇلار سىم تورلاردا باغلانغان قەپەستە يۈرەك پارىلىرىنى سېغىنىش، روھىي خورلۇق ۋە جىسمانىي ئىشكەنجە ئىچىدە ئىدى. قايغۇردۇق، ئۆزىمىزنى ئەيىبلىدۇق، ئاخىرىدا پەيغەمبىرىمىز ھەدىستە خەۋەر بەرگەن «يىراق زاماندا كېلىدىغان ئەھبابلىرى بىز ئوخشايمىز» دەپ كۆڭلىمىزنى بىرئاز تىنجىتىپ ئولتۇردۇق. 

شۇنداق، ئىسمايىل بولماق ئاسان بولمىدى، گاھىدا يۈسۈپ بولدۇق، گاھىدا مۇسا. بەزىدە «ئەجىبا ئاللاھنىڭ غەزىپىگە ئۇچرىغان بەندىلىرى بولغۇيمىتۇق؟» دەپ ئويلاشقىمۇ ئۈلگۈردۇق. بىراق يۇرتىدىن قوغلىنىش ساھابىلەرنىڭ، ھەتتا ھەبىبىمىزنىڭ بېشىغىمۇ كەلگەن تۇرسا!؟ شۇغىنىسى، پەيغەمبەرلەر كەبى تەقدىرىمىزگە تەسلىم بولالمىدۇق. ئۇلارغا ئوخشاش دۈشمىنىمىزگە تەدبىر تۈزەلمىدۇق. ئەمما ھېچ بولمىسا رەببىمىزنىڭ قىسمەتلىرىگە سەۋر قىلدۇق، ھەتتاكى رازى بولدۇق، ھاياتىمىزدىن ھېچقاچان زارلانمىدۇق، ئەمما ئاجىزلىقىمىزدىن شىكايەت قىلدۇق. گۈلنى تىكەنلەر بىلەن ياراتقانلىقىدىن ئاغرىنمىدۇق، بەلكى شۇنچە تىكەنلەر ئارىسىدا گۈللەرنىڭ پورەكلەپ ئېچىلغانلىقىغا شۈكۈر ئېيتتۇق. بىر دەرت ساھىبى بولغىنىمىزغا، ئەڭ توغرىسى دەردىمىزنىڭ ۋەتەن، ئۈممەت بولغانلىقىدىن مەمنۇن بولدۇق. قەلبلىرىمىز سېغىنىشتىن پۇچلانغاندا، كۆڭۈللىرىمىز ئەتراپىمىزدىن سۇ ئىچەلمىگەندە، ئادەم دېڭىزىدا ئىچىدە تۇرۇپمۇ يالغۇزلۇق ھېس قىلغىنىمىزدا قەلبىمىزنى ئارام تاپقۇزۇش ئۈچۈن مۇبارەك كىتابنى ئوقۇدۇق. ھەرقېتىم كۆزلىرىمىز «مەن سىلەردىن ئەر بولسۇن، ئايال بولسۇن، ھەر قانداق بىر ياخشى ئىش قىلغۇچىنىڭ قىلغان ئەمىلىنى بىكار قىلىۋەتمەيمەن. سىلەر بىر ـ بىرىڭلاردىن تۆرەلگەن. ھىجرەت قىلغانلار، يۇرتلىرىدىن ھەيدەپ چىقىرىلغانلار، مېنىڭ يولۇمدا (يەنى ئاللاھنىڭ دىنى ئۈچۈن) ئەزىيەت تارتقانلار، ئۇرۇشقا قاتناشقانلار (يەنى مېنىڭ يولۇمدا ئۇرۇشقانلار) ۋە مېنىڭ يولۇمدا ئۆلتۈرۈلگەنلەرنىڭ گۇناھلىرىنى (مەغپىرىتىم ۋە رەھمىتىم بىلەن) ئەلۋەتتە يوققا چىقىرىمەن. ئەلۋەتتە ئۇلارنى ئاستىدىن ئۆستەڭلار ئېقىپ تۇرىدىغان جەننەتلەرگە كىرگۈزىمەن» دېگەن ئايەتلىرى بىلەن ئۇچراشقاندا بارچە غەم-قايغۇلىرىمىز ئېرىپ يوق بولۇپ كەتتى. چۈنكى جەننەتنىڭ قارشىسىدا قايسى بىر نېئمەت تۇرالايدۇ!؟ 

بۈگۈن ھېيت، دوستۇم! سىزدەك، بىزدەك ئىسمايىللارنىڭ ھېيتى. بۈگۈن بىر ئىسمايىل بولالىغانلىقىڭىزدىن، ئاللاھقا يارىغان قۇربانلىقلار قاتارىدىن ئورۇن ئالالىغانلىقىڭىزدىن سۆيۈنۈڭ. ئىچىڭىزدىن چىقىرىپ بىر تەبەسسۇم قىلىڭ. قويىڭىزنى بۇغۇزلاشتىن بۇرۇن غەم-ئەندىشە ۋە قايغۇلىرىڭىزنى بۇغۇزلىۋېتىڭ. پاكىز بىر قەلبتىن باشقا، مال-دۇنيا ۋە بالا-چاقىلارمۇ ئەسقاتمايدىغان بىر كۈنگە تەييارلىق قىلىۋاتقانلاردىن بىرى بولۇش سۈپىتىڭىز بىلەن، سىزگە ئوخشاش ئىسمايىللارنى قۇچاقلاڭ؛ ئەتراپىڭىزدىكىلەرگە ئىللىق بىر كۈلۈمسىرەڭ، مۇھەببىتىڭىزگە ئېھتىياجلىقلارنى سۆيۈپ قويۇڭ. «ئاتا-ئانام، قېرىنداشلىرىم يېنىمدا يوق، ئائىلەم يوق» دەپ يوقلىرىڭىزنى ساناپ، بۇ قىسقىغىنە رەھمەت كۈنلىرىنى ئۆتكۈزۈۋەتكۈچە، كىچىككىنە تەبەسسۇم چاغلىق بىر ياخشىلىقىڭىزنى ئۇلارغا ئاتاش بىلەن كۆڭۈل ئالىمىڭىزنى يورۇتۇڭ. سىز زۇلۇم چەككىلى، ئاھ ئۇرغىلىلا ئەمەس، بەلكى بۈگۈنكىدەك قۇتلۇق كۈنلەرنىڭ خۇشاللىقىنى سۈرۈش ئۈچۈنمۇ كەلگەن. ئىشىنىڭكى، نىلغا تاشلانغان مۇسانى ئانىسىغا، قۇدۇققا تاشلانغان يۈسۈپنى ئاتىسىغا ساق-سالامەت يەتكۈزگەن؛ لەھەڭ قورسىقىدىن يۇنۇسنى، ئوت دېڭىزىدىن ئىبراھىمنى قۇتقۇزغان رەببىمىز بىزنى ھەرگىز يالغۇز تاشلاپ قويمايدۇ. بۈيۈك ئىنسانلارغا ئوخشاش سىنالغانلىقىڭىز بولسا سىزنىڭ ئۇ كاتتا ئىنسانلار بىلەن بىر سەپتە ئىكەنلىكىڭىزدىن ئىشارەتتۇر. ئۈمىدسىزلەنمەڭ! پەقەت ۋە پەقەت دۈشمىنىمىزلا بىزنىڭ ئۈمىدسىزلىنىشىمىزنى، جەڭگە كىرمەي مەغلۇپ بولۇشىمىزنى، بۈگۈنكىدەك تەنتەنىلىك كۈنلەردە چېچىلىپ يالغۇز يۈرۈشىمىزنى خالايدۇ. ھالبۇكى، بىزنىڭ مۇجادىلىمىز جەڭگىۋار، جاسارەتلىك، ئۈمىدۋار جەڭچىلەرگە ھەمدە مۈرىنى مۈرىگە تىرەپ قول تۇتۇشۇپ ئالغا ئىلگىرىلەيدىغان كىشىلەرگە ئېھتىياجلىق. ئۇنداقتا ئۈمىدتىن ئىبارەت بۇ ئۆچمەيدىغان ئوت بۈگۈن ئۇلغايسۇن. جەڭگىۋارلىقىمىز چىرايلىرىمىزدىن يۈرەكلىرىمىزگە تۇتاشسۇن، بىر-بىرىمىزگە بولغان مۇھەببىتىمىز رەببىمىزنىڭ رەھمەتكە تولغان بۇ قىممەتلىك كۈنلىرىدە تېخىمۇ كۈچەيسۇن. 

قېرىندىشىم، ئىسمايىل بولالىغانلىقىڭىزدىن سۆيۈندىڭىزمۇ؟ ئۇنداقتا بەرگەن ۋە بىرىدىغان قۇربانلىقلىرىڭىزنى ئاللاھ قوبۇل قىلسۇن، ئامىن! [[ئىشلەتكۈچى:مەردانە|مەردانە]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:مەردانە|سۆزلىشىش]]) 08:30, 22 مارت 2024 (UTC)

== كىتاب ئوقۇش ۋە تەپەككۇر ==

كىتاب ئوقۇش ۋە تەپەككۇر

&amp;nbsp; 

ئابدۇرېھىم دۆلەت

&amp;nbsp; 

كونىلىقىدىن بىر قاراشقىلا ھېچكىمنى قىزىقتۇرالماس بولۇپ كەتكەن بۇ تېما، بىز ئۈچۈن مەڭگۈ ۋاقتى ئۆتمەس قىممىتى ۋە مۇھىملىقى بىلەن داۋاملىق دىققىتىمنى چېكىپ تۇرىدۇ، پەرىشانلىق ئىزتىراپلارغا باشلاپ تۇرىدۇ. كىتاب ئوقۇشتىن ئىبارەت ئەڭ ئاسان، ئەڭ مۇھىم ئىشنى تاشلاپ قويۇپ، مەرىپەتپەرۋەرلىكىمىزنى مىللەتنىڭ نادانلىقتىن قاقشاش بىلەن نامايەن قىلىپ يۈرۈشتەك مەنتىقىسىز ھالىتىمىز كىشىنى تېخىمۇ ئازابلايدۇ.

&amp;nbsp; 

بىزدە كىتاب ئوقۇشنىڭ گېپى چىقسىلا، دەرھال «ئۇيغۇرلار كىتاب ئوقۇمدۇ – ئوقۇمامدۇ؟» دېگەن سوئالنى تالىشىشقا چۈشۈپ كېتىمىز، بەزىمىز بىر قانچە پارچە كىتابنىڭ كۆپرەك سېتىلغىنىغا قاراپلا، ياكى يەكشەنبە كۈنى كىتابخانىدا كۆرگەن بىر قانچە دېھقان ياكى كىچىك بالىدىن ھاياجانلىنىپلا، ئۇيغۇرلار ئەزەلدىن كىتابنى سۆيىدۇ، كىتابخۇمار مىللەت دەپ دەۋا قىلىشساق، يەنە بەزىمىز ئىلمىي، پەننىي كىتابلارنىڭ بازارلىق بولمىغىنىدىن ئۇيغۇرلار كىتاب ئوقۇمايدۇ دېگەن خۇلاسىگە ئالدىرايمىز. بۇ كىچىككىنە يازما پۈتۈن بىر مىللەت ئۇنداق، بۇنداق، &amp;nbsp;بۇنى قىلىدۇ، بۇنى قىلمايدۇ دېگەندەك گىگانت ھۆكۈملەرنى چىقىرىشتىن ئاجىز كېلىدۇ. بۇنداق تېمىلار تەسرات يېزىش بىلەن ئەمەس، تەتقىقات قىلىش بىلەن پۈتىدۇ. خۇددى شۇنىڭدەك، كىتاب ئوقۇشنىڭ ئۇسۇللىرى ئەستە ساقلاش، كىتاب ئوقۇش خاتىرىسى يېزىش دېگەندەك كونكرېت مەسىلىلەرمۇ مەزكۇر مۇلاھىزىمىزنىڭ تېمىسى ئەمەس. مەزكۇر ھېسبايان پەقەت مېنىڭ كىتاب ئوقۇش بىلەن تەپەككۇرنىڭ مۇناسىۋىتى ھەققىدىكى شەخسىي تاسراتلىرىمدىن ئىبارەت. ھەرگىزمۇ ئىلمىي ماقالە دېگىلى بولمايدۇ. گەرچە كىتاب ئوقۇش، تەپەككۇر دېگەن ئۇقۇملارنى ئىلمىي نۇقتىدىن سىستېمىلىق يورۇتۇپ چىقىش زۆرۈر بولسىمۇ، بۇ يازمىنىڭ مەقسىتى ھازىرچە كىتاب ئوقۇشنىڭ تەپەككۇرغا كۆرسىتىدىغان مۇھىم تەسىرىنى ئوقۇرمەنلەرگە ئەسكەرتىپ ئۆتۈشتىن ئىبارەت. شۇڭلاشقا، مۇھاكىمىمىز ئومۇمەن مۇشۇ مەركىزىي ئىدىيەنى چۆرىدەيدۇ.

&amp;nbsp; 

ئەقىل ئاتا قىلىنغان ھەر بىر مەخلۇق بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بىز كىچىكى تاماق ئېتىش، كىر يۇيۇش دېگەندەك، ئۇششاق ئىشلاردىن تارتىپ، شىركەت، ئارمىيە، دۆلەت باشقۇرۇش ۋە مۇرەككەپ ئىلمىي تەتقىقات، تەجرىبىلەرگە قەدەر ھەر قانداق ئىش ئۈستىدە ئويلىنىمىز، پىكىر يۈرگۈزىمىز. تەپەككۇر ئىنساننى ھايۋاندىن پەرقلەندۈرۈپ تۇرىدىغان ئەمەس، ئىنسان بىلەن ئىنساننىڭ رېئال دۇنيادىكى ئورنى قىممىتىنىمۇ پەرقلەندۈرۈپ تۇرىدىغان شۇنداق بىر مۇھىم ئەڭگۈشتەر. دەرۋەقە، دۇنيا رېئاللىقىدىنمۇ، بوينىنىڭ ئۈستىنى ئىشلىتىۋاتقانلار بىلەن ئاستىنى ئىشلىتىۋاتقانلارنىڭ ئارىسىدىكى غايەت زور پەرقنىمۇ كۆرۈپ تۇرۇپتىمىز. ئەلۋەتتە، ئىنساننى ئىنسانلىق شەرىپىگە ئىگە قىلغان ئەقىل – تەپەككۇرنىڭ قىممىتى، رولى ھەققىدە يەنە ئەزمىمىزنى ئېزىشنىڭ ھاجىتى يوق، ھېلىمۇ بۇ ھەقتە جىق ئاڭلاپ كەتتۇق ھەم ئاڭلاۋاتىمىز. ۋەھالەنكى، شۇنداق تۇرۇقلۇق كۆپىنچىمىزنىڭ ئۇنىۋېرسال تەپەككۇرى يەنىلا مەزمۇنى پۈچەك، ئۇسۇلى مەنتىقىسىز، دائىرىسى تار، تېيىز ھالەتتە تۇرماقتا، ئوخشاش بېرىلگەن ئەقىل سەل قارىلىش، قېزىلماسلىق، جايىغا ئىشلىتىلمەسلىك دېگەندەك سەۋەبلەر بىلەن ئىسراپ قىلىنماقتا، زېرەك مېڭىلەر ئوزۇقلۇق تولۇقلاپ تۇرمىغانلىقتىن، ئەخلەت، كۆپۈك ئۇچۇرلار بىلەن داتلىشىپ كەتمەكتە. ئەقىلنى داۋاملىق مەدھىيەلەۋاتىمىز؛ ئاشقازىنىمىزنى كەپلەپ توشقۇزۇۋاتىمىزيۇ، مېڭىمىزنى ئاچ قويۇۋاتىمىز.

&amp;nbsp; 

تېمىمىزغا قايتىپ كەلسەك، ئاۋۋال تەپەككۇرنىڭ نېمىلىكىنى چۈشىنىۋېلىش، ئۇنىڭ كىتاب ئوقۇش بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى تېخىمۇ سۈزۈك ئاڭقىرىۋېلىشىمىزنىڭ ئاساسى ھېسابلىنىدۇ. روشەنكى، تەپەككۇر ئەقىلنىڭ پائالىيىتى، بىز بۇنى يەنە ئويلىنىش دەپمۇ ئىپادىلەيمىز. ئويلىنىش بىلەن تەپەككۇر مەنىداش ئىبارىلەر، ئەمما مەنىسى بىر – بىرىدىن مەلۇم دەرىجىدە پەرقلىنىدۇ. بىز كەچتە نېمە يېيىشنى، ئەتە نېمە كىيىشنى ئويلىنىمىز، بۇ يەردە بىز كەچتە نېمە يېيىشنى تەپەككۇر قىلىۋاتىمىز دېيەلمەيمىز. كىتابتىن ئوقۇغانلىرىم توغرۇلۇق تەپەككۇر قىلىۋاتىمەن دېگەن جۈملىنى ئوقۇغانلىرىم توغرۇلۇق ئويلىنىۋاتىمەن دەپمۇ ئىپادىلەش مۇمكىن. بىراق تىل سەزگۈرلۈكى يۇقىرى كىشىلەر بۇ ئىككى ئىبارىدىكى ئىنچىكە دەرىجە پەرقىنى بايقىيالايدۇ. بۇ مىسالدىن شۇنداق يەكۈن چىقىرىش مۇمكىنكى، ئويلىنىش تەپەككۇرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان كەڭ دائىرىلىك ئۇقۇم، يەنى ھەر قانداق تەپەككۇرنى چوقۇم ئويلىنىش دېگىلى بولىدۇ، ئەمما ھەرقانداق ئويلىنىشنى تەپەككۇر دېگىلى بولۇشى ناتايىن، بۇنىڭدىن قارىغاندا، تەپەككۇر ئويلىنىشنىڭ ئالىي شەكلى. بۇ يەردە ئويلىنىش كەلىمىسى بىلەن تەپەككۇر كەلىمىسىنى پەرقلەندۈرۈشتىن مەقسەت تەپەككۇرنىڭ مەنىسىنى تېخىمۇ روشەن گەۋدىلەندۈرۈش ئۈچۈندۇر.

&amp;nbsp; 

تەپەككۇر ئۇقۇمىغا بېرىلگەن تەبىرلەر تولىمۇ كۆپ بولۇپ، مەن بۇ يەردە تۆۋەندىكى تەبىرنى كەلتۈرۈشنى مۇۋاپىق كۆردۈم. «تەپەككۇر دېگىنىمىز، مېڭىنىڭ مەلۇم بىر ياكى بىر قانچە ئوبيېكت ھەققىدىكى ئۇچۇرلارنى بىر تەرەپ قىلىش ۋە پىششىقلاپ ئىشلەش جەريانىدۇر»، بۇ جەريان گەرچە «تەپەككۇر»دىن ئىبارەت بىرلا ئىبارە بىلەن ئاتالسىمۇ، بىراق بۇ كۆزىتىش، ئەستە ساقلاش، تۈرگە ئايرىش، تاللاش، سېلىشتۇرۇش، ئانالىز قىلىش، بىرلەشتۈرۈش، ھۆكۈم چىقىرىش، قارار چىقىرىش … دېگەندەك ئوخشىمىغان باسقۇچلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بىز تەپەككۇر يۈرگۈزگەندە، بۇ باسقۇچلار بىزنىڭ ئومۇمىي تەپەككۇر جاريانىمىزغا بىز ھېس قىلمايدىغان دەرىجىدە سىڭىپ كەتكەن بولىدۇ.

&amp;nbsp; 

ئەگەر بىز تەپەككۇرنى ئوبرازلىقراق ئىپادىلىسەك، بۇنى زاۋۇتتا مەلۇم مەھسۇلات ئىشلەپچىقىرىشقا ئوخشىتىش مۇمكىن. زاۋۇتلاردىمۇ ئاۋۋال كېتەرلىك خام – ئەشيالار تەييارلىنىدۇ، ئاندىن ئۇنى مۇئەييەن تېخنىكىلىق ئۇسۇل ئارقىلىق پىششىقلاپ ئىشلەپ، ،،،،،ئاخىرىدا خېرىدارلار ئىستېمال قىلىدىغان بىر مەھسۇلاتقا ئايلاندۇرىدۇ. ئالايلۇق، ئەگەر ئۇن تارتماقچى بولساق، بىز ئاۋۋال ئۈگۈتنى ئەكىلىمىز، ئۇنى يۇيۇپ، چايقاپ دېگەندەك زۆرۈر باسقۇچلاردىن ئۆتكۈزۈپ تەييارلايمىز، ئاخىرىدا زاۋۇتقا سېلىپ ئۇنغا ئايلاندۇرىمىز. تەپەككۇرمۇ دەل مۇشۇنداق بىر جەريان بولۇپ، ئۈستىدىكى تەبىردە ئىپادىلەنگىنىدەك، ئاۋۋال مەلۇم بىر ئوبيېكىت – مەيلى ئۇ ئادەم، نەرسە دېگەندەك كونكرېت شەيئى بولسۇن، ياكى دۆلەت، شىركەت، پارتىيە دېگەندەك بىر ئورگان بولسۇن، ۋەياكى ئەركىنلىك، قۇللۇق، مۇھەببەت – نەپرەت دېگەندەك ئابستىراكت ئۇقۇم بولسۇن − ھەققىدىكى مەلۇم ئۇچۇر – مەلۇماتلارغا ئېرىشىمىز. ئاندىن مەزكۇر مەلۇماتلارغا تايىنىپ تۇرۇپ، ئۇشبۇ ئوبيېكتلار ئۈستىدە ئويلىنىش ئېلىپ بارىمىز، ئاخىرىدا مەزكۇر ئوبيېكت ھەققىدە مەيلى توغرا بولسۇن ياكى خاتا بولسۇن، مۇئەييەن بىر بىلىش – يەكۈننى كەلتۈرۈپ چىقىترىمىز. مانا بۇ يەكۈن ياكى ئاخىرقى خۇلاسە بىزنىڭ تەپەككۇر جەريانىمىز ئىشلەپچىقارغان مەھسۇلات ھېسابلىنىدۇ.

&amp;nbsp; 

بىز يۇقاردىكى مىسالدىن تەپەككۇر جەريانىدا كەم بولسا بولمايدىغان بىر قانچە ئامىلنى كۆرەلەيمىز.

&amp;nbsp; 

① − تەپەككۇر ئوبيېكتى.

&amp;nbsp; 

② – ئوبيېكت ھەققىدىكى ئۇچۇر - مەلۇمات

&amp;nbsp; 

③ − تەپەككۇر جەريانى.

&amp;nbsp; 

④ – تەپەككۇر نەتىجىسى

&amp;nbsp; 

شۇنداق دېيىش مۇمكىنكى، بۇ تۆت ئامىلدىن قايسىبىرى كەم بوپقالسا، ئۇ ھالدا تەپەككۇر جەريانى كەمتۈك پائالىيەتكە ئايلىنىپ قالىدۇ. تەپەككۇر نەتىجىسىمۇ خاتا ياكى مەنپەئەتسىز بولۇپ چىقىدۇ. ئەمدىكى بايانىمىز ئىككىنچى ئامىل، يەنى، تەپەككۇرنىڭ خام – ئەشياسى ھەققىدە بولىدۇ، چۈنكى بۇ باشقا ئۈچ ئامىلغا قارىغاندا، ماقالىمىزدىكى يەنە بىر تېما بولغان كىتاب ئوقۇش بىلەن تېخىمۇ زىچ، بىۋاسىتە مۇناسىۋەتكە ئىگە.

&amp;nbsp; 

بىز شۇنى بىلدۇقكى، ئۇندىن ئىبارەت مەھسۇلاتقا .ئېرىشىش ئۈچۈن، بىز ئۈگۈتكە مۇھتاج بولغاندەك، بىز مەلۇم ئوبيېكت ھەققىدە تەپەككۇر &amp;nbsp;يۈرگۈزۈش ئۈچۈنمۇ زۆرۈر ئۇچۇر، مەلۇماتلارغا ئېھتىياجلىق بولىمىز. مەلۇم ئوبيېكت ھەققىدە كېرەكلىك ئۇچۇر – مەلۇماتتىن مەھرۇم ھالەتتە تەپەككۇر يۈرگۈزۈپ، توغرا بىلىشكە ئېرىشمەكچى بولۇش، تۈگمەنگە ئۈگۈت سالماي تۇرۇپ ئۇننى تاما قىلغاندەك ئەخمىقانىلىقتۇر. بىز تەپەككۇر ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان ئۇچۇرلارنى ھەر خىل مەنبەلەردىن قوبۇل قىلىمىز. رادىيو – تېلېۋىزور، گىزىت – ژۇرنال، ئىنتىرنېت، كىتاب – دەرسلەر، ماقال – تەمسىل، ھېكايە – چۆچەك، ھەتتا كوچا – كويلاردىكى ئۆسەك سۆزلەر قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى بىزنى ھەر خىل مەسىلىلەر ھەققىدىكى تەپەككۇر خۇرۇچلىرى بىلەن تەمىنلەيدىغان مەنبە ھېسابلىنىدۇ. مانا بۇ تىلغا ئېلىنغان مەنبەلەرنىڭ ئىچىدە كىتاب تارىخى ئەڭ ئۇزۇن، ئېرىشىش قولاي، تارقىلىشى ئەڭ كەڭ مەنبەلەرنىڭ بىرى بولۇپ، پەيدا بولغاندىن تارتىپ، ئىنسانلار تەپەكۇرنىڭ خاتىرىسى، خۇرۇچى سۈپىتىدە مەۋجۇت بولۇپ كەلمەكتە.

&amp;nbsp;

&amp;nbsp; 

ئۇنداقتا تەپەككۇرىمىزنىڭ مۇھىم مەنبەسى، شۇنداقلا ئۆز نۆۋىتىدە خاتىرىسى بولغان كىتاب تەپەككۇرىمىزغا قانداق ئىجابىي تەسىرلەرنى كۆرسىتىدۇ؟ تۆۋەندە مەن مەزكۇر سوئالنى مەركەز قىلىپ، ئۆز كۆز قاراشلىرىمنى ئوقۇرمەنلەر بىلەن ئورتاقلىشىمەن.

&amp;nbsp; 

① – كىتاب ئوقۇش تەپەككۇرنى خۇرۇچ بىلەن تەمىنلەيدۇ.

&amp;nbsp; 

بىز يۇقىرىدا تەپەككۇرنىڭ تەبىرىنى سۆزلىگەندە، ئۇچۇر مەلۇمات دېگەن بىر سۆزنى تىلغا ئالغانىدۇق. كىتاب بولسا ئەنە شۇ ئۇچۇر – مەلۇماتلارنى تەمىنلەيدىغان مەنبەلەرنىڭ مۇھىمىدۇر. تۈگمەن – ئۈگۈت مىسالىنى ئەسلىسەك، بۇنى تېخىمۇ روشەن چۈشىنەلەيمىز. كىتابنىڭ باشقا ئۇچۇر مەنبەلىرىدىن پەرقلىنىدىغان مۇھىم بىر نەرسە شۇكى، كىتاب باشقا مەنبەلەر تەمىنلەيدىغان سانلىق مەلۇمات، پاكىت، تەسۋىر دېگەندەك خام ماتېرىياللارنىلا تەمىنلەپ قالماستىن، بەلكى كىتابتا ئاپتورلار تەرىپىدىن مەلۇم دەرىجىدە پىششىقلاپ ئىشلىنىپ بولغان تەپەككۇر مېۋىلىرىنىمۇ تەمىنلەيدۇ. مۇقەررەركى، ئۇشبۇ تەييار تەپەككۇر نەتىجىلىرى بىزنىڭ تەپەككۇر &amp;nbsp;ئۇسۇلىمىزغا تەسىر كۆرسىتىدۇ. بىزنىڭ ئاپتورلار مۇھاكىمە يۈرگۈزگەن تېما ھەققىدە ئويلىنىشىمىزنى قوزغايدۇ، غىدىقلايدۇ. كىتابتا ئۇلارنىڭ تەپەككۇر نەتىجىلىرىنىلا ئەمەس، يەنە شۇ نەتىجىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقارغان تەپەككۇر ئۇسۇللىرى بىلەنمۇ ئۇچرىشىمىز.

&amp;nbsp; 

قىسقىسى، بىز كىتابتا ئۇچراتقان نۇقۇل خام ماتېرىيال بولسۇن، ياكى شۇ خام ماتېرىياللارنىڭ بىر تەرەپ قىلىنىش جەريان – ئۇسۇللىرى بولسۇن، ۋەياكى شۇ جەريان – ئۇسۇللاردىن كېلىپ چىققان تەپەككۇر نەتىجىلىرى بولسۇن، مانا بۇلارنىڭ ھەممىسى بىزنىڭ تەپەككۇرىمىزنى قىممەتلىك خۇرۇچ بىلەن تەمىن ئېتىدۇ. مەيلى كىتابتىكى مەزمۇنلارغا قوشۇلايلى، ياكى ئېترازىي پىكىردە بولايلى، بۇ ئىنكاسلىرىمىزنىڭ ھەممىسى مېڭىمىزدىن بىر قاتار ئۆتىدۇ. كىتاب ئوقۇپ تۇرىدىغان ئادەمنىڭ مېڭىسى بىكار قالمايدۇ، داۋاملىق تەپەككۇر ھالىتىدە تۇرىدۇ.

&amp;nbsp; 

ھەممىمىز ئۆزىمىزنىڭ كىتاب ئوقۇش كەچۈرمىشلىرىمىزنى قايتا بىر ئەسلەپ كۆرگىنىمىزدە، ئوي – پىكىرلىرىمىزنىڭ دائىم كىتابتىكى مەلۇم دىتاللاردىن زەرەتلىنىدىغانلىقىنى، تەسەۋۋۇرلىرىمىزنىڭ قاناتلىنىدىغانلىقىنى، ياكى تېگى يوق ئويلارغا غەرق بولىدىغانلىقىمىزنى ئېتراپ قىلىمىز. بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، شۇنداق دېيىش مۇمكىنكى، بىر ئادەمنىڭ تەپەككۇرنىڭ چوڭقۇرلۇقى، كەڭلىكى ئۇنىڭ كىتاب ئوقۇش مىقدارى بىلەن ئوڭ تاناسىپتۇر. دەل ئەكسىچە، كىتابتىن ئايرىلغان كىشىلەرنىڭ تەپككۇرىنىڭ بولسا تېيىز، تار، يەكۈنلىرىمۇ ئاۋاق، جانسىز بولىدىغانلىقى بىر پاكىتتۇر.

&amp;nbsp; 

تەپەككۇر خۇرۇچى شۇنىڭ ئۈچۈن مۇھىمكى، بىز پەقەت ئېرىشەلىگەن ئاشۇ ئۇچۇرلار ئاساسىدا، ئاندىن تەپەككۇرىمىزنى قانات يايدۇرالايمىز. ناۋادا ئۈگۈتىمىزنىڭ تايىنى بولمىسا، مەيلى سۇ تۈگمىنىدە ياكى زامانىۋى زاۋۇتتا بولسۇن، كۆپلىگەن ئۇننى تارتىپ ئالالمايمىز. خۇددى شۇنىڭدەك، ئۇن بولمىسا، نان ياقالمايمىز، ياغاچ، تاش، كېسەكلەر بولماي تۇرۇپ بىنا سالالمايمىز. مەلۇم پىشقان نەتىجىگە ئىگە بولۇش ئۈچۈن، زۆرۈر خام ئەشيالارغا بولغان ئېھتىياج، ماددىي دۇنيانىڭلا ئەمەس، تەپەككۇر ئالىمىنىڭمۇ قانۇنىيىتىدۇر. دېمەك، تەسەۋۋۇرغا پىلتە، تەپككۇرغا خۇرۇچ بولمىسا، شەيئى – ھادىسىلەر ھەققىدە توغرا پىكىر يۈرگۈزگىلى، توغرا بىلىشكە ئېرىشكىلى بولمايدۇ. ھالبۇكى، بىز مۇشۇ نۇقتىدىن ئۆزىمىزنىڭ تەپەككۇر ئەمەلىيىتىگە نەزەر سالغىنىمىزدا، ئۇچۇر – مەلۇماتلارغا يېتەرلىك ئەھمىيەت بەرمەيدىغانلىقىمىزنى تەن ئېلىشقا مەجبۇرمىز. سورۇنلاردا بىز داۋاملىق چوڭ دۆلەتلەرنىڭ سىياسەت – ئىستراتېگىيەسى، خەلقئارا ۋەزىيەت ھەققىدە مۇنازىرە قىلىشقا خۇشتار. خۇددى ب د ت نىڭ باش كاتىپى، ئامېرىكا زۇڭتۇڭىنىڭ مەسلىھەتچىسىدەك تولۇپ – تاشقان ئىشەنچ – جەزم بىلەن سۆزلەپ كېتىمىز، ئەپسۇسكى، ئاڭلاۋاتقانلارنىڭ ھېچقايسىسى سۆزلىگۈچىدە مۇشۇ سۆزلەۋاتقان تېمىغا ئالاقىدار ئىشەنچلىك مەلۇمات بارمۇ – يوق دېگەننى ئويلاپ ئولتۇرمايدۇ. بۇنداق چوڭ سىياسىي ئويۇن، خەقئارالىق مەسىلىەرنى گېزىت – خەۋەردىن كۆرگەن يۈزەكى ئۇچۇرلار بىلەنلا تەھلىل قىلغىلى بولمايدۇ. پەلەستىن – ئىسرائىلىيە مەسىلىسى ھەققىدە زوق – شوق بىلەن سۆزلەۋاتقان كىشى، ھېچبولمىغاندا يېقىنقى يۈز يىللىق ئەرەب – يەھۇدىي مۇناسىۋەت تارىخىنى؛ ئىككىلا مىللەتنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى ئوخشىمىغان ئېقىملارنىڭ بەزى يادرولۇق قاراشلىرىنى؛ ئوتتۇرا شەرق، بولۇپمۇ پەلەستىن – ئىسرائىلىيەنىڭ تەبىئىي جۇغراپىيەسىنى؛ نوپۇس قۇرۇلمىسى؛ مەدەنىيەت سەۋىيەسى؛ چەت ئەللەردىكى يەھۇدىلار ۋە ئەرەبلەرنىڭ ئۆزى ياشاۋاتقان دۆلەتتىكى ئىقتىسادىي – ئىجتىمائىي، سىياسىي ئورنى؛ باشقا ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ ئومۇمىي ئەھۋالى؛ پاتاخ، خاماس ۋە باشقا پەلەستىن كۈچلىرىنىڭ ئىدىئولوگىيەسى، ئەمەلىي كۈچى؛ … دېگەنلەرگە ئالاقىدار مەلۇم سانلىق كۆرسەتكۈچلەرگە ئىگە بولماي تۇرۇپ، ھەر قانچە تەسىرلىك، قايىل قىلارلىق سۆزلەپ كەتسىمۇ، خۇلاسىسى ھەرگىز ئىشەنچلىك بولمايدۇ. بۇ خىلدىكى تېمىلاردا سىزنىڭ لوگىكا يولىڭىز ھەر قانچە توغرا بولسىمۇ، مەلۇماتىڭىز خاتا، ياكى يېتەرسىز بولسا، يەنىلا مەزمۇت يەكۈنگە ئېرىشەلمەيسىز. بۇنداق مىساللارنى قويۇپ تۇرۇپ، كارخانا – شىركەتلەرنىڭ يېڭى مەھسۇلات ئىشلەپچىقىرىش، يېڭى تىجارەت ئۇسۇلىنى يولغا قويۇش… دېگەندەك تەدبىر كېتىۋاتىدۇ، بازار تەكشۈرۈش، خېرىدارلار قاتلىمىنى تەھلىل قىلىش … دېگەندەك زۆرۈر تەكشۈرۈشلەردىن قولغا كەلگەن سانلىق مەلۇماتلار ئاساسىدا ئىستراتېگىيە – تەدبىر بەلگىلەش تېخى ئومۇملىشىپ بولالمىدى.

&amp;nbsp; 

بۇ يەردە شۇنى ئەسكەرتىمەنكى، يۇقىرىقىلار پەقەت بىزنىڭ تەپەككۇر قىلغاندا، ئۇچۇرغا ئەھمىيەت بەرمەيدىغانلىقىمىزنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان مىسال، خالاس. ئەلۋەتتە، بۇ خىل كەمچىلىك بىزنىڭ باشقا مەسىلىلەردىكى تەپەككۇرىمىزدىمۇ كۆپ كۆرۈلىدۇ.

&amp;nbsp; 

دېمەك، كىتاب بىزنىڭ تەپەككۇرىمىزنى خام ئەشيا بىلەن تەمىن ئېتىدىغان مۇھىم مەنبەلەرنىڭ بىرى، گەرچە بىز كىتابتىكى بارلىق ئۇچۇر – مەلۇماتلارنى توغرا، ئىشەنچىلىك دەپ كەسكىن ئېيتالمىساقمۇ، كوچا – كويلاردىكى مەنبەسى نائېنىق ئەپقاچتى گەپلەردىن ئىشەنچىلىك دېيەلەيمىز. يەنە بىر تەرەپنىڭ كىتابتا ئۇچرىغان مەلۇماتلارنىڭ خاتالىقىنى بايقاشمۇ بىر ئىلگىرلەش ھېسابلىنىدۇ، چۈنكى خاتانى بىلگەندىلا توغرىنى تېخىمۇ ئوبدان بىلەلەيمىز، بولۇپمۇ ھەقىقەتنى لىباس قىلىۋالغان تۈرلۈك – تۈمەن سەپسەتىلەر ئارىسىدا ياشاۋاتقان بۈگۈنكىدەك كۈندە، خاتانى بىلەميدىغان ھەقىقەتچىلەرنىڭ ئىممۇنىتېت كۈچى تولىمۇ زەئىپ بولىدۇ، بۇنداق كىشىلەرنىڭ ھەقىقىتى، سەپسەتە بىلەن بولغان كۈرەشتە دائىم ئاجىز كېلىدۇ.

&amp;nbsp;

&amp;nbsp; 

كىتاب ئوقۇش ۋە تەپەككۇر(2)

&amp;nbsp;

&amp;nbsp; 

② – كىتاب ئوقۇش تىلنى تاۋلايدۇ، تەپەككۇرنى قانداق ئىپادىلەشنى ئۆگىتىدۇ.

&amp;nbsp; 

تىلشۇناسلىقتا تىل بىلەن تەپەككۇرنىڭ مۇناسىۋىتى ئالاھىدە مۇھىم تېما بولۇپ، تىلشۇناسلار بۇ ھەقتە بىر – بىرىگە ئوخشىمايدىغان ھەر خىل قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويۇشقان، بىز بۇ يازمىمىزدا بۇ خىل قاراشلار ھەققىدە بىر – بىرلەپ توختىلىپ ئولتۇرمايمىز. پەقەت ئوخشىمىغان قاراشتىكى ئالىملارنىڭ ھەممىسى ئورتاق ئېتراپ قىلىدىغان بىر مۇھىم ھەقىقەتنى تەكىتلەپ ئۆتىمىز: «تىل ئالاقە قورالى بولۇپلا قالماستىن، مۇھىمى يەنە تەپەككۇرنىڭمۇ قورالىدۇر». گەرچە بىز بىۋاسىتە تەجرىبىمىزگە ئاساسلىنىپ، تەپەككۇر جەريانىدا مېڭىمىزنى ئىشلىتىمىز دەپ قارىساقمۇ، يەنە بىر قەدەم ئىنچىكىلەپ ئويلىنىپ باقساق، بىز ئۆزىمىزنىڭ تەپەككۇر جەريانىنىڭ سانسىزلىغان سۆز – جۈملىلەردىن تەشكىل تاپىدىغانلىقىنى ئېنىق ھېس قىلالايمىز. يەنە شۇنىڭ بىلەن بىرگە تەپەككۇرىمىزنى تىل ۋاستىسىدە ئىپادىلەيمىز. دېمەك، مەيلى تەپەككۇر جەريانىدا، ياكى تەپەككۇرنى ئىپادىلەشتە بولسۇن، تىل ئومۇمىي تەپەككۇر پائالىيىتىنىڭ ئايرىلماس بىر گەۋدىسىگە ئايلىنىپ كەتكەن بولىدۇ.

&amp;nbsp; 

بۇ باياندىن شۇنداق دېيىش مۇمكىنكى، ئادەملەرنىڭ تىل جۇغلانمىسى بىلەن تەپەككۇر سەۋىيەسى زىچ سەۋەب – نەتىجە مۇناسىۋىتىگە ئىگە بولۇپ، كىشىلەرنىڭ تىل زاپىسى قانچە مول بولغانسېرى، تەپەككۇرى شۇنچە چوڭقۇر، كەڭرى، قايىل قىلارلىق بولىدۇ. مانا بۇ مول تىل جۇغلانمىسى بولسا، دەل زور مىقداردا كىتاب ئوقۇشتىن كېلىدۇ. بىز كىتاب ئوقۇش داۋامىدا، نۇرغۇنلىغان سۆزلۈك، تۈرلۈك جۈملە شەكىللىرى، رەڭگارەڭ ئۇسلۇپتىكى بايان، تەسۋىر، ئىستىلىستىكىلىق ۋاسىتىلەر بىلەن ئۇچرىشىمىز، بۇلار بىلەن قانچە كۆپ ئۇچراشقانسېرى، بۇ ئۇچۇرلار بىزنىڭ مېڭىمىزدە، بىز ئاتايىن يادلىۋالمىساقمۇ، ئىستېخىيەلىك تەرزدە ساقلىنىپ قالىدۇ. مېڭىمىزدە ساقلانغان بۇ تىل زاپىسى بىزنىڭ تەپەككۇرىمىزنى مول بايلىق مەنبەسىگە ئىگە قىلىدۇ. بۇ خۇددى ھۈنەرۋەننىڭ ساندۇقىدىكى قورال – سايمانغا ئوخشاش، بىز تەپەككۇر يۈرگۈزگەندە ۋە ياكى ئۇنى نوتۇق – يېزىقتا ئىپادىلىگەندە دەرھال ئېلىپ پايدىلىنىدىغان تەييار قورالغا ئايلىنىدۇ. بالىلار ھەققىدە ئېلىپ بېرىلغان بەزى تەتقىقاتلاردا كۆرسىتىلىشىچە، بالىلار ئىگەللىگەن سۆزلۈك مىقدارى، ئۇلارنىڭ تەپەككۇر سەۋىيەسى بىلەن ئوڭ تاناسىپ بولۇپ، سۆزلۈك مىقدارى كۆپ بالىلارنىڭ تەپەككۇر سەۋىيەسى، سۆزلۈك مىقدارى ئاز بالىلارنىڭكىدىن يۇقىرى بولغان. بىر قەدەر مۇرەككەپ سۆزلەرنى بىلىدىغان بالىلارنىڭ چۈشىنىش ئىقتىدارىمۇ كۆرۈنەرلىك يۇقىرى بولغان.

&amp;nbsp; 

بىز داۋاملىق كىشىلەرنىڭ مەنمۇ شۇنداق ئوليىغانتىم، قەلىمىم كۈچلۈك بولمىغاچقا يازالمىدىم، ئىچىمدىكىنى چىقىرالمىدىم دەيدىغانلىقىنى ئاڭلايمىز. ماھىيەتتە، بۇ دەل شۇ كىشىلەردىكى تىل نامراتلىقىدىن كەلگەن تەپەككۇر كېكەچلىكىدۇر. ئادەمنىڭ تىل بايلىقى قانچە مول بولغانسېرى، ئۇلارنىڭ نۇتقى ۋە قەلىمى شۇنچە راۋان، قايىل قىلارلىق، پاساھەتلىك كېلىدۇ. ئەكسىچە، كىتاب ئوقۇمايدىغان ياكى ئاز ئوقۇيدىغان كىشىلەرنىڭ بولسا، گەپكە ناقىس، قەلىمى گال ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىمىز. سۇ زاپىسى مول تاغلاردىن باشلانغان دەريالارنىڭ ئېقىنلىرى ئەگرى – بۈگرى، سۇلىرى دولقۇنلۇق، جەلپكار بولغىنىدەك، تىلغا باي كىشىلەرنىڭ جۈملىلىرىمۇ، ئەنە شۇنداق سۈيى مول دەريادەك ئويناق، جەلپكار، گۈزەل چىقسا، تىلغا گاداي كىشىلەرنىڭ جۈملىلىرىمۇ، سۇ زاپىسى كەمچىل دەريانىڭ ئېقىنلىرىدەك، كۈچسىز، بىچارە، ئاددىي چىقىدۇ. بىزگە تونۇش زىيالىيلىرىمىزنى مىسالغا ئالساقمۇ، ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن، ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر، ھازىرقىلاردىن ئابدۇقادىر جالالىدىنلارنىڭ ئەسەرلىرىدىكى تىل بالاغىتى، ئۇلارنىڭ مول كىتاب ئوقۇش بىلەن شەكىللەنگەن تىل جۇغلانمىسىدىن كەلگەن دېيىشكە بولىدۇ.

&amp;nbsp; 

تەكىتلەش زۆرۈر بولغان ئالاھىدە بىر مۇھىم نۇقتا شۇكى، بۇنداق مول تىل جۇغلانمىسىنىڭ شەكىللىنىشىدە، بالىلىقتىكى كىتاب ئوقۇش مىقدارى ئەڭ ھەل قىلغۇچ ئورۇن تۇتىدۇ. مۇتەخەسىسلەرنىڭ قارىشىچە، بالىلىق مەزگىل بولۇپمۇ، يەتتە ياشقىچە بولغان ۋاقىت، تىل ئۆگىنىشنىڭ ئەڭ ھالقىلىق مەزگىلىدۇر. ئەلۋەتتە، بۇ مەزگىلدىن كېيىنمۇ باشقا تىللارنى ئۆگىنىش مۇمكىن بولسىمۇ، بۇ تىللار ئانا تىلىنىڭ ئورنىنى ھەرگىز ئالالمايدۇ، بەلىك ئانا تىلدا شەكىللەنگەن تىل تۇيغۇنلۇقى ئۈستىگە قۇرۇلىدۇ. دېمەك، تىل جۇغلانمىسىنىڭ شەكىللىنىشىدە، بالىلىقتىكى كىتاب ئوقۇشنىڭ، كېيىنكى مەزگىللەردىكى ئوقۇشقا قارىغاندا، تەسىرى ئۈزۈل – كېسىل ۋە چوڭقۇر بولىدۇ. ئادەمنىڭ قۇرامىغا يەتكەندىن كېيىنكى ئوقۇپ چۈشىنىش ئىقتىدارى – مەيلى قايسى تىلدا ئوقۇسۇن – دەل بالىلىقتا قانچىلىك كىتاب ئوقۇغىنى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. بىز كىشىلەرنىڭ كىتاب ئوقۇساملا ئۇيقۇم كېلىپ قالىدۇ؛ قايتا – قايتا ئوقۇپمۇ چۈشىنەلمىدىم؛ ئوقۇپ بولۇپ كاللامدا ھېچنېمە قالمايدۇ؛ دېگەندەك سۆزلىرىنى تولا ئاڭلايمىز. ئۆزىمىزمۇ كىتاب ئوقۇغاندا – بولۇپمۇ ئىلمىي، نەزەرىيەۋىي، پەلسەپەۋىي ئەسەرلەرنى – راۋان ئوقۇيالماي، تولا مۈدۈرۈپ، پۇتلىشىپ ماڭىدىغانلىقىمىزنى ھېس قىلىمىز. گەرچە كۆزىمىز كىتاب ئوقۇۋاتسىمۇ، مېڭىمىز شۇ ۋاقىتنىڭ ئۆزىدە ھەزىم قىلىپ، كۆزىمىزنىڭ سۈرئىتى بىلەن مېڭىمىزنىڭ سۈرئىتى ماسلاشماي قالىدۇ – دە، شۇنىڭ بىلەن كىتاب ئوقۇش بىزگە نىسبەتەن بىر ئازابلىق پائالىيەتكە ئايلىنىپ قالىدۇ. بىزنىڭ كىتاب ئوقۇپ بولۇپ ھېچنېمە ئوقۇمىغاندەك بوپقېلىشىمىز، داۋاملىق ھازىرلا ئوقۇپ بولغان ئالدىنقى بەتنى ۋاراقلىشىمىز، ماھىيەتتە ئاشۇ ماسلاشماسلىقنىڭ ئالامىتى ھېسابلىنىدۇ. بۇنى ئوقۇش كېكەچلىكى دەپ ئاتاش مۇمكىن. كېكەچلىك نۇتۇقتىلا ئەمەس، ئوقۇشتىمۇ بولىدۇ، ساۋاتلىقلارنىڭ ھەممىسى كىتاب ئوقۇيالمايدۇ. دەل بالىلىقتىكى كىتاب ئوقۇش، كۆپ ئوقۇش بىزنىڭ كەلگۈسىدە ساۋاتلىق كېكەچلەردىن بولۇپ قېلىشىمىزنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ.

&amp;nbsp; 

مانا بۇ بايانلار بىزگە پەرزەنتلىرىمىزنى كىتاب ئوقۇشقا ئادەتلەندۈرۈشنىڭ نەقەدەر تەخىرسىز، مۇھىملىقىنى سەمىمىزگە سالىدۇ. ئاتا – ئانىلارنىڭ دەرسلىك نەتىجىسىگىلا ئېسىلىپ، بالىلارنى دەرستىن سىرتقى كىتابلارغا قىزىقتۇرماسلىق، بالىلارنىڭ كىتاب ئوقۇشىنى تازا مۇھىم بىلمەسلىك، بالىلارغا قىلىنغان ئېغىر زىيانكەشلىكتۇر. چۈنكى بالىلىقتا چالا قالغان ئوقۇشنى ئادەم كېيىنكى ھاياتىدا مەڭگۈ تولۇقلىيالمايدۇ. مىقداردا تولۇقلىيالىشى مۇمكىن، ئەمما سۈپەتتە تولۇقلىيالمايدۇ. چۆچەك – رىۋايەتلەردىكى ئاجايىپ – غارايىپ ۋەقەلەرنىڭ بالىلىق قەلبىمىزدە پەيدا قىلغان ھاياجانلىق تۇيغۇ – سېزىملىرىنى، چوڭ بولغاندا ئوقۇپ ھېس قىلىش مۇمكىنمۇ؟ چىن تۆمۈر باتۇرنى بالىمىز ئوقۇپ ئالغان تەم بىلەن بىز ئوقۇپ ئالغان تەم ئوخشاش بولامدۇ؟ بالىلارغا كىتاب ئوقۇتماسلىق ئۇلارنىڭ تەسەۋۋۇر قۇشلىرىنى بۇغۇزلىغان بىلەن باراۋەر. ئىنساننىڭ پەرزەنت پەرۋىشى ئۇلارنىڭ مەنىۋى دۇنياسىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويالىغاندا، ئاندىن، ھايۋانلارنىڭ پەرۋىشىدىن پەرقلىنەلەيدۇ. پەرزەنتلىرىمىزنى كىتابقا يېتەكلەش، دەل ئۇلارنىڭ مەنىۋىي دۇنياسىنى بىرىنچى ئورۇنغا قويغانلىقتۇر.

&amp;nbsp; 

بولۇپمۇ بالىلارغا كىتاب ئوقۇش پۇرسىتى بەرمەيدىغان ھازىرقى مائارىپتا، بالىلىرىمىزنى كىتابقا قىزىقتۇرۇش، كىتاب ئوقۇتۇش ئاتا – ئانىلارنىڭ مۇقەددەس ۋەزىپىسىگە ئايلىنىپ قالدى. ئەگەر بىز بۇ ۋەزىپىمىزنى ياخشى ئادا قىلالمىساق، ھاۋالىگە تاپشۇرۇلغان پەرزەنتلىرىمىزنىڭ بىر ئەۋلات روھى مۇبەددەل ئاينۇقلاردىن بولۇپ چىقىشىدىن گۇمان قىلمىساقمۇ بولىدۇ.

&amp;nbsp; 

خۇلاسە قىلغاندا، تىلنىڭ تەپەككۇرنىڭ قورالى ئىكەنلىكىدىن ئىبارەت بۇ مۇھىم پاكىت، بىزنىڭ كىتاب ئوقۇش تىلنى تاۋلايدۇ دېگەن ھۆكۈمىمىزنى قۇۋۋەتلەيدۇ، بۇنىڭغا ئەگىشىپ كېلىدىغان يەكۈن شۇكى، پەقەت ۋە پەقەت كىتابنى كۆپ ئوقۇغاندىلا، تىلىمىز مول بولىدۇ، تىلىمىز مول بولغاندىلا تەپەككۇرىمىز كۈچلۈك بولىدۇ.

&amp;nbsp;

&amp;nbsp; 

③ – كىتاب ئوقۇش لوگىكىلىق تەپەككۇرنى كۈچەيتىدۇ.

&amp;nbsp; 

روشەنكى، لوگىكىلىق تەپەككۇر بىزنىڭ شەيئىي – ھادىسىلەر ئۈستىدە توغرا بىلىشكە ئېرىشىشىمىزدىكى ئەڭ مۇھىم قورال. مەيلى بىز ئېرىشكەن ئۇچۇرلار قانچىلىك كۆپ، ئىشەنچىلىك بولسۇن، ناۋادا توغرا ئۇسۇلدا پىششىقلىنىپ ئىشلەنمىسە، يەنلا بىزنى توغرا بىلىشكە باشلىيالمايدۇ. لوگىكا بىر يۈرۈش قائىدىلىرى ئارقىلىق، تەپەككۇرىمىزنىڭ ئۆز لىنيەسىدىن چەتنەپ كەتمەي، زىددىيەتتىن خالىي ئىزچىللىق بىلەن ئېلىپ بېرىلىشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ. ئېيتىپ ئۆتكىنىمىزدەك، تەپەككۇر بىر جەريان، بۇ جەريان كۆزىتىش، تۈرگە ئايرىش، تەھقىقلەش، ھۆكۈم قىلىش … قاتارلىق ئوخشىمىغان ئەقلىي پائالىيەتلەردىن تەركىپ تاپىدۇ. مانا مۇشۇ ئەقلىي پائالىيەتلەر پەقەت لوگىكىلىق قائىدىلەرگە رىئايە قىلىش ئارقىسىدا، ئاندىن خاتالىقتىن خالىي بولالايدۇ. بۇنىڭدىن مەلۇم بولىدۇكى، ئاددىي ئېيتقاندا، لوگىكا دېگىنىمىز، بىز ئاشۇ تاشقى ئۇچۇر – مەلۇماتلارنى پىششىقلاپ ئىشلەش داۋامىدا، رىئايە قىلىشىمىز زۆرۈر بولغان بىر قاتار قائىدىلەردۇر.

&amp;nbsp; 

بىز كىتاب ئوقۇش داۋامىدا، بىز داۋاملىق ئاپتورنىڭ تەپەككۇر جەريانى بىلەن ئۇچرىشىمىز. ئۇلارنىڭ شەيئىلەر ھەققىدىكى ئوي – پىكىرلىرى، چىقارغان خۇلاسە – يەكۈنلىرىنى ئۇچرىتىمىز. مۇشۇ داۋامدا، گەرچە بىز لوگىكىنى مەخسۇس ئوقۇمىساقمۇ، بىلىپ – بىلمەي لوگىكا سەزگۈرلۈكىمىز يېتىلىدۇ. ئوقۇۋاتقان مەزمۇنلار ئەقىلگە ئۇيغۇنمۇ ئەمەسمۇ؟ ھۆكۈملەر پۇت تىرەپ تۇرالامدۇ – يوق؟ يەكۈنلەرنىڭ دەلىل ئىسپاتلىرى يېتەرلىكمۇ ئەمەسمۇ؟ … دېگەندەك سوئاللارنى ئۆزىمىزدىن سوراشقا ئادەتلىنىمىز. بۇ خىل سوئاللار كىتاب ئوقۇش داۋامىدا ئۆزلىكىدىن تاماملىنىدىغان تەپەككۇر مەشىقىدۇر. بولۇپمۇ، ئەدەبىي ئەسەرلەرگە قارىغاندا، پەلسەپەۋىي، ئىلمىي ئەسەرلەرنى كۆپ ئوقۇشنىڭ لوگىكىلىق تەپەككۇرىمىزنىڭ &amp;nbsp;يېتىلىشىدە، ئالاھىدە مۇھىم رولى بار. چۈنكى لوگىكا بۇ خىل ئەسەرلەرنىڭ جېنى ھېسابلىنىدۇ. بۇلاردىن شۇنداق خۇلاسە چىقىرىش مۇمكىنكى، كۆپ كىتاب ئوقۇيدىغانلارنىڭ لوگىكىلىق تەپەككۇرى، ئاز ئوقۇيدىغان ئادەملەرنىڭكىدىن كۈچلۈك بولىدۇ. چۈنكى كۆپ كىتاب ئوقۇيدىغانلار ئاز ئوقۇيدىغان ياكى ئوقۇمايدىغانلارغا قارىغاندا، لوگىكا مەشىقىنى كۆپ قىلىدۇ. بەدەنلا ئەمەس، مېڭىمۇ مەشىققە مۇھتاج.

&amp;nbsp; 

مېنىڭ بۇ يەردە لوگىكىلىق تەپەككۇرنى ئالاھىدە تەكىتلىشىمدىكى مۇھىم سەۋەب، لوگىكىنىڭ ئەسلى مۇھىملىقىلا ئەمەس، بەلكى لوگىكىلىق تەپەكۇرنىڭ نۆۋەتتە بىز ئۈچۈن پەۋقۇلئاددە مۇھىم بولۇۋاتقانلىقىدا. مەن شۇنداق قارايمەنكى، ئۇيغۇرلار ھازىر ئېغىز لوگىكىسىزلىك ئاپىتىگە مۇپتىلا. گەرچە بۇ بىر تومتاقلا ھۆكۈم بولسىمۇ، مەن بۇنى بىزنىڭ ئومۇمىي تەپەككۇر رېئاللىقىمىزنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرەلەيدۇ دەپ قارايمەن.

&amp;nbsp; 

بىز ھەركۈنى سانسىزلىغان لوگىكىسىز پىكىرلەرنىڭ قورشاۋىدا ياشاۋاتقان بولغاچقا، شۇنداقلا بۇ خىل ھالەت داۋاملاشقىلى بەك ئۇزۇن بولغاچقا، بىز بۇ كېسەلنى ھېس قىلالمايدىغان دەرىجىگە يەتكەن، كاللىمىز پۇت دەسسەپ تۇرالمايدىغان، بىر – بىرىگە زىت ھۆكۈم – خۇلاسىلەرگە توشۇپ كەتكەن. ئاخشىمى بىر سورۇندا بىرى ئۇيغۇرلار ھۇرۇن دەپ سۆزلىسىمۇ باش لىڭشىتساق، ئەتىسى بىراۋدىن ئۇيغۇرلارنىڭ ئەمگەكچان، تىرىشچان مىللەت ئىكەنلىكى ھەققىدىكى ۋەزلەرنى ئاڭلىغاندا ئۇنىڭغىمۇ قايىل بولىمىز. بىر مەھەللە ياكى بىر شەھەردە ئەمەس، بىر دۆلەتتە ھەپتە ساياھەت قىلىپ كىرىپلا، شۇ دۆلەت خەلقىنىڭ ئىللەت – خىسلەتلىرى ھەققىدە كەسكىن ھۆكۈملەر بىلەن سۆزلەيمىز، ئۇ دۆلەتلەرنىڭ ئىختىسادىي – مەدەنىيىتى، سىياسىي ۋەزىيىتى ھەققىدە مۇتەخەسىسلەر كەبى سۆلەيمىز. ۋەھالەنكى، ئاشۇ ھۆكۈملەرنى شۇ دۆلەتتىكى كەسپىي مۇتەخەسىسلەرمۇ ئالدىراپ چىقىرالماسلىقى مۇمكىن. ھۆكۈم – خۇلاسىدە دەلىل – پاكىتقا ئېتىبار بەرمەسلىك؛ دەلىللەرنىڭ مەنبەسىنى سۈرۈشتە قىلماسلىق؛ ئاڭلىغانلا گەپكە ئىشىنىپ سۆزلەپ يۈرۈش؛ قارىقويۇق ئىشىنىش ۋە قارىقويۇق رەت قىلىش؛ نوپۇزغا بىر بولسا مۇتلەق چوقۇنۇش، بىر بولسا مۇتلەق رەت قىلىش؛ ھەممىدىن گۇمان قىلىش ياكى ھېچنېمىدىن گۇمان قىلماسلىق؛ … ساناپ كەلسەك بەك كۆپ. مانا بۇلارغا بىز كۈندە دېگۈدەك ئۇچراپ تۇرىمىز ۋە ئۆزىمىزمۇ سادىر قىلىپ تۇرىمىز. مۇشۇلارنىڭ ھەممىسى لوگىكىغا نامراتلىقنىڭ ئاسەرەت – ئالامىتىدۇر. لوگكىسىزلىق، ئاددىي تىل بىلەن ئېيتقاندا، دۆتلۈك، ھاماقەتلىك دېگەنلىكتۇر. بۇ كېسەلنىڭ ئالامىتى ئاۋامدىلا ئەمەس، ئەجەللىك يېرى، بىزنىڭ ئىلىمدارلىرىمىزنىڭ ئەسەرلىرىدىمۇ كۆپ ئۇچرايدۇ. لوگىكىسىز كىشىلەر ھەق – ناھەقنى؛ توغرا – خاتانى ئايرىيالمايدۇ؛ پاكىت بىلەن قاراشنى؛ تەسرات بىلەن تەتقىقاتنى؛ ئاسان بىلەن قىيىننى؛ مۇھىم بىلەن جىددىينى پەرقلەندۈرەلمەيدۇ. ئۆزىنى دائىم گاھى پىل، گاھى قىل ئويلاپ قالىدۇ.…

&amp;nbsp; 

قىسقىسى، لوگىكىسىزلىق كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئاقىۋەت ئىنتايىن خەتەرلىك ۋە ئەجەللىك. لوگىكىسىزلىق دېگىنىمىز، توغرا تەپەككۇر قىلالماسلىق دېگەنلىك بولۇپ، توغرا تەپەككۇر قىلالمايدىغان ئادەم توغرا بىلىشكە ئېرىشەلمەيدۇ. چۈنكى توغرا بىلىش توغرا تەپەككۇرنىڭ نەتىجىسى. بۇنداق بولغانىكەن، توغرا بىلىشكە ئېرىشەلمىگەن ئادەملەر توغرا ھەرىكەت قىلالمايدۇ، توغرا ھەرىكەت قىلالمىغانلار غەلىبىگە ئېرىشەلمەيدۇ. دېمەك، ھەرقانداق بىر بىلىش، مۇئەييەن بىر ھەرىكەتكە يېتەكچىلىك قىلىدۇ. ئىنساننىڭ بىلىمگە ئېرىشىشىدىن مەقسەت، شۇ بىلىم يېتەكچىلىكىدە ئۆزىگە پايدىلىق بىر نەتىجىگە ئېرىشىشتۇر. بۇنىڭدىن، بىز غەلىبىنىڭ شەرتى توغرا بىلىش ئاساسىدا توغرا قىلىش دېگەن خۇلاسىنى كەلتۈرۈپ چىقىرالايمىز، يەنە بىر قەدەم ئىلگىرىلەپ پىكىر يۈرگۈزسەك توغرا بىلىشنىڭ لوگىكىلىق تەپەككۇرنى شەرت قىلىدىغىنىنىمۇ بىلەلەيمىز. بەلكىم تۆۋەندىكى سېخىما بۇنى چۈشىنىشلىكرەك ئىپادىلىيەلىشى مۇمكىن:

&amp;nbsp; 

لوگىكىلىق تەپەككۇر ← كىتاب ئوقۇش ← غەلىبە ← توغرا ھەرىكەت ← توغرا بىلىش← لوگىكىلىق تەپەككۇر.

&amp;nbsp; 

④ – كىتاب ئوقۇش تەپەككۇرنى ئىزچىل ئادەتكە ئايلاندۇرىدۇ.

&amp;nbsp; 

باشتا قەيت قىلغىنىمىزدەك، تەپەككۇرنىڭ ئۆزى بىز ئاڭلىق، مەقسەتلىك ئېلىپ بارىدىغان بىر جەريان، بۇنداق بولغىنىدەك ئۇ بىزدىن ئادەتلىنىشى، داۋاملىق تۈردە تەكرارلاشنى تەلەپ قىلىدۇ. شۇندىلا، تەپەككۇر بىزنىڭ دائىملىق ئادىتىمىزگە ئايلىنىدۇ. كىتاب ئۆزىدىكى مول مەلۇمات، قىزىقارلىق ۋەقە، جانلىق پېرسوناژ، چوڭقۇر ھېكمەتلەر بىلەن بىزنى داۋاملىق ئويلىنىشقا، تەپەككۇر قىلىشقا غىدىقلاپ تۇرىدۇ. ئۆزىمىزمۇ شۇنى ھېس قىلالايمىزكى، كىتاب ئوقۇشنىڭ ئۆزى، ماھىيەتتە ئۆز –ئۆزىمىز بىلەن دىيالوگ ئېلىپ بېرىش جەريانىدۇر. مانا بۇ دىيالاۇگ دەل تەپەككۇرنىڭ ئۆزىدۇر. كىتاب ئوقۇپ باققان ھەر قانداق بىر ئادەم بۇنداق كەچۈرمىشنى ئېنىق ھېس قىلالايدۇ. بەلكىم بەزى كىشىلەر بىز كىتاب ئوقۇپ تەپەككۇرغا ئادەتلىنىمىز دەپ يۈرمىسەكمۇ، تۇرمۇش، خىزمەت، سودا – سېتىقلىرىمىزدا بىز ئويلىنىدىغان سان – ساناقسىز مەسىلىلەر يېتىپ ئاشىدۇ دەپ ئويلىشى مۇمكىن. ئەپسۇسكى، ئۆزىمىزگە بۇنداق تەسەللىي بېرىپ ئالداش، بىر ھاماقەتلىكتىن باشقا بىر نەرسە ئەمەس. كىتاب قوزغاتقان تەپەككۇر بىلەن، كۈندىلىك ئۇششاق ئىشلار قوزغاتقان ئوينىڭ ئارىسىدا، سۈپەت – دەرىجە جەھەتتىن زور پەرق بار. بىز تۇرمۇشتىكى بۇ خىل ئۇششاق ئىشلار ھەققىدە باش قاتۇرۇشنى تەپەككۇر قىلىش دەپ ئاتىمايمىز، بەلكى ئويلىنىش دەپ ئىپادىلەيمىز. تەپەككۇر ئادەم ئاڭلىق ھالەتتە تاماملايدىغان مەقسەتلىك ئەقلىي پائالىيەت، كېيىنكىسى بولسا، بىزدە مەلۇم دەرىجىدە رېفلىكىسقا ئوخشاپ كەتكەن، ئىختىيارسىز تاماملىنىدىغان ئەقلىي پائالىيەت. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، مەن بۇ يەردە تەشەببۇس قىلىۋاتقان تەپەككۇر ئادىتى، ھەرگىزمۇ بىزنىڭ كۈندىلىك ئوي – خىياللىرىمىز ئەمەس، بەلكى مۇئەييەن ئوبيېكت ھەققىدە مەقسەتلىك، ئاڭلىق ئېلىپ بېرىلىدىغان ئويلىنىشتىن ئىبارەتتۇر. كىتاب ئوقۇش بولسا بىزنى ئاڭلىق تەپەككۇرغا يېتەكلەيدۇ، بىز يولۇققان شەيئىي، ھادىسىلەردىن ئاتلاپلا ئۆتۈپ كەتمەستىن، ئۇلار ھەققىدە ئەستايىدىل پىكىر يۈرگۈزىدىغان، مەسىلىلەرنى ھەقىقىي تېگى – تەكتىدىن چۈشىنىشنى ئىستەيدىغان، داۋاملىق ئۆز – ئۆزىمىزدىن سوئال سوراپ تۇرىدىغان بىر تەپككۇر ئادىتىنى يېتىلدۈرەلەيدۇ. شۇڭلاشقا، ئوخشاش ئۇچۇرنىڭ تەپەككۇر ئادىتىگە ئىگە ۋە ئىگە ئەمەسلەر ئۈچۈن قىممىتى ئوخشاش ئەمەس. نيۇتۇن دەۋرىگە قەدەر سانسىزلىغان كىشىلەرنىڭ بېشىغا ئالما – نەشپۈتلەر چۈشكەن بولغىيدى، ئەمما بۇ نيۇتۇنغا نىسبەتەن بىر دەۋر بۆلگۈچ ئىلمىي بايقاشنىڭ يىپ ئۇچى بولدى. بىز بۇنى ھەرگىزمۇ نيۇتۇننىڭ ئەسلىدىكى بىلىم ئاساسى ۋە پىكىر قىلىش ئادىتىدىن ئايرىپ قارىيالمايمىز.

&amp;nbsp; 

ئادەمنىڭ جىسمانىيىتى چېنىقىشقا مۇھتاج بولغىنىدەك، مېڭىمۇ چېنىقىشقا مۇھتاج. مېڭىگە نىسبەتەن كىتاب ئوقۇش ئەڭ ياخشى چېنىقىش ھېسابلىنىدۇ. بىز باشتا تىلغا ئېلىپ ئۆتكەن ساۋاتلىق كىتاب كېكەچلىرىنىڭ مېڭىسى دەل موشۇنداق ھېنىقىشنى بېشىدىن ئۆتكۈزمىگەن، ياكى يېتەرلىك بولمىغان. بىزگە بېرىلگەن ھەر قانداق نەرسىنىڭ گەدىنىمىزدە ھەققى بار. ھەقىقەتنى كۆرمىگەن كۆزلەر، ئاڭلىمىغان قۇلاقلار، تەپەككۇر قىلمىغان مېڭىلەر ئۆز ھەققىنى ئۆزى دەپسەندە قىلغان خىيانەتچىدۇر. ھەر ئادەمنىڭ ماقامى تەپەككۇرى بىلەن يارىتىلىدۇ. تەپەككۇرگە ئادەتلەنگەن ئادەم بىلەن ئادەتلەنمىگەن ئادەم تامامەن ئىككى ماقام، ئىككى دۇنيادا ياشايدۇ. قۇرئاندىكى: «بىلگەنلەر بىلەن بىلمىگەنلەر باراۋەر بولامدۇ« (زۇمەر سۈرىسى 9 – ئايەت) دېگەن ئايەتنى تەپەككۇر قىلىدىغانلار بىلەن تەپەككۇر قىلمايدىغانلار باراۋەر بولامدۇ؟ دەپمۇ شەرھىيلەش مۇمكىن. ئەگەر تەپەككۇرنى كىتابقا باغلىغىنىمىزدا، بۇ ئايەتنى يەنە كىتاب ئوقۇيدىغانلارب بىلەن ئوقۇمايدىغانلار باراۋەر بولامدۇ؟ دەپ شەرھلەش ھەم مۇمكىن. كۆز ئالدىمىزدىكى دۇنيا رېئاللىقمۇ بىلىدىغانلار بىلەن بىلمەيدىغانلارنىڭ ھەقىقەتەن باراۋەر ئورۇندا ئەمەسلىكىنى، بىلىدىغانلارنىڭ ھاكىم، بىلمەيدىغانلارنىڭ مەھكۇم ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ تۇرۇپتۇ. ئىنسان بىلىش بىلەن ھاكىم، بىلمەسلىك بىلەن مەھكۇم بولىدۇ.

&amp;nbsp; 

تېمىغا قايتىپ كەلسەك، مېنىڭ تەپەككۇر ئادىتىنى شۇنچە كۈچەپ تەكىتلىشىمنىڭ سەۋەبى شۇكى، بىز ھازىر ئومۇميۈزلۈك تەپەككۇر ئېرىنچەكلىكىگە مۇپتىلا. بىزنىڭ بارلىق پائالىيىتىمىزدىن بۇنىڭ ئىپادىسىنى كۆرگىلى بولىدۇ. بىز مەسىلىەرنى تېخىمۇ ئىنچىكە بۆلەكلەرگە پارچىلاپ ئانالىز قىلىشتىن ئېرىنىمىز، مەسىلە – ھادىسىلەر ھەققىدە تۈزۈك ئويلانمايلا پومىداقلاپ خۇلاسە چىقىرىمىز. چىگىش مەسىلىەردىن ئۆزىمىزنى قاچۇرىمىز. تەپەككۇر ئادىتىگە ئىگە ئەمەس كىشىلەر ئۈچۈن، قىلنى قىرىققا يېرىپ پىكىر يۈرگۈزۈش، ئەتراپلىق ئىنچىكىلەش ناھايىتى زېرىكىشلىك، مۈشكۈل بىر ئىش بولۇپ تويۇلىدۇ. ۋەھالەنكى، ئەقلىمىزنى لال قىلىۋاتقان يۇقىرى تېخنىكىلىق مەھسۇلاتلار، ئىلىم – پەن نەتىجىلىرى، كەشپىياتلار، دۆلەتلەرنىڭ سىياسەت – ئىستاتېگىيەلىرى بىزنىڭ تەسەۋۋۇرىمىزغا سىغمايدىغان ئەنە شۇنداق ئىنچىكىلىك، ئەستايدىللىقنىڭ نەتىجىسىدۇر.ھازىر دائىم ئابستراكت، شۇئارسىمان ئۇلۇغ ھەقىقەتلەرنى توۋلاۋاتىمىز، ئەمما ئەنە شۇ ھەقىقەتلەرنى ئەمەلىيلەشتۈرىدىغان كنكرېت قەدەم – ئۇسۇللارغا كەلگەندە دەرھال بېشىمىز ئاغرىيدۇ، ئەپلەپ – سەپلەپ ئۆتۈپ كېتىمىز. ماھىيەتتە، مەسىلىنىڭ جېنى دەل مۇشۇ يەردە. بىز تۈزۈك پىكىر يۈرگۈزمەستىنلا، دەرھال بىر توغرا خۇلاسىگە ئېرىشىشىنى خام – خىيال قىلىمىز. ئەپسۇسكى، جاھاننىڭ قانۇنىيىتى بۇنداق ئەمەس. كونكرېت ئۇسۇل، قەدەم – باسقۇچلارغا كەلگەندە، شۇئارۋاز ھەقىقەتچىلەرنىڭ دەسمايىسى دەرھال غالتەككە چىقىدۇ. ھەرقانداق ئىشتىكى كونكرېتلىق، ماھىيەتتە زېرىكمەي، ئېرىنمەي پىكىر يۈرگۈزۈش، توختاۋسىز جاھىللىق بىلەن تەپەككۇر قىلىشتىن كېلىدۇ. كونكرېتلاشتۇرۇلمىغان نەرسىنى ئىجرا قىلغىلى بولمايدۇ. ئىجرا قىلىنمايدىغان ھەقىقەتنى توۋلاپ يۈرۈشنىڭ بىزنىڭ بەزى پىسخىك ئېھتىياجلىرىمىزنى قاندۇرۇشتىن بۆلەك ھېچنېمىگە پايدىسى بولمايدۇ. مۆلچەر، تەخمىنگىلا تايىنىپ ئىش قىلىش، ھەممە نەرسە مىقدارلىشىۋاتقان بۈگۈنكى دۇنياغا ماس كېلىدىغان ئۇسۇل ئەمەس. تەپەككۇر ئادىتى بولغاندىلا، بىز مەسىلىەرنىڭ مۇرەككەپلىكىدىن قورقۇپ كەتمەستىن، ئۇنىڭغا سوغۇققانلىق بىلەن يۈزلىنەلەيمىز، ئۆزىمىزنىڭ خۇلاسە – يەكۈنلىرىنى ئىنچىكە، مىقدارلىق ئانالىز ئۈستىگە قۇرالايمىز.ھالبۇكى، بۇ ئادەت ئىزچىل كىتاب ئوقۇش بىلەن شەكىللىنىدۇ ۋە كۈچىيىدۇ. كىتاب ئوقۇشنىڭ مېنىڭچە ئەڭ ماھىيەتلىك رولى، مەلۇماتىمىزنى موللاشتۇرۇشلا بولماستىن، بەلكى بىزنى ئاكتىپ، ئىزچىل تەپەككۇر ئادىتىگە ئىگە قىلىشتا. كىتاب ئوقۇيدىغان كىشىلەرنىڭ بىلمەيدىغىنى ئەلۋەتتە بولىدۇ، ئەمما بىلمەيدىغىنى ئاز بولىدۇ. چۈنكى ئۇلار تەپەككۇردىن ئېرىنمەيدۇ، جاۋابنى نەدىن، قانداق تېپىشنى بىلىدۇ.

&amp;nbsp; 

ئەلۋەتتە، كىتاب ئوقۇشنىڭ تەپەككۇرغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى ھەرگىزمۇ يۇقاردا بايان قىلىنغان تۆت نۇقتىدىلا چەكلەنمەيدۇ. بۇ پەقەتلا مېنىڭ ئويلىغانلىرىم، ئوقۇرمەنلەر چوقۇم باشقا تەرەپلىرىنىمۇ ھېس قىلالايدۇ

&amp;nbsp; 

خاتىمىگە ئۆتۈشتىن بۇرۇن، بەزى كىشىلىرىمىزدىكى كىتابتىن ئۆزىنى بىھاجەت ساناشتەك بىچارە ھاكاۋۇرلۇق ھەققىدە سەل تەگەشكە توغرا كېلىدۇ. كىتاب ئوقۇش ئوقۇغۇچى، يازغۇچى ياكى كادىر – زىيالى ۋە ياكى ئالەم تەتقىقاتچىنىڭ ئىشى دەپ قاراش، ئادەمنىڭ ئىچىنى ئاغرىتىدىغان ئىپتىدائىي دۆتلۈك ھېسابلىنىدۇ. ئەمما بۇ دۆتلۈك ئارىمىزدىكى خېلى كىشىلەردە تېپىلىدۇ، مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشتا ئارقا كۆرۈنۈش، مۇناسىۋەت بىلىم – ئىقتىداردىن ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدىغان غەيرىي نورمال ئىجتىمائىي قورۇلمىغا ئىگە جەمئىيەتتە بىلىمنىڭ سەل قارىلىشى، تەبىئىي تۈردە كىتابنىڭ سەل قارىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. بىزدە ھۈنەرۋەنلەر كىتاب بىلەن نېمە ئىشىم دەپ ئويلايدۇ، دۇكانچى دۇكىنىنى ئېچىشتا كىتابقا مۇراجىئەت قىلمايدۇ، ئاتا – ئانىلار بالىلىرىنى كىتاب ئوقۇپ تەربىيەلىمەيدۇ، كارخانىچىلار بولسا ئالدىراشلىقىنى كىتاب ئوقۇماسلىقىنىڭ باھانىسى قىلىشتىن ئۇيالمايدۇ. ھەتتا كىتاب ئوقۇشقا داۋاملىق ئېھتىياجى چۈشۈپ تۇرىدىغان ئوقۇتقۇچىلارمۇ كەسىپنىڭ سىرتىدا كىتاب كۆرۈپ كەتمەيدۇ.… ئۇنداقتا مۇنۇ سوئاللارغا قانداق جاۋاب بېرىش مۇمكىن؟

&amp;nbsp; 

ھۈنەرۋەن ھۈنىرىنى تېخىمۇ ۋايىغا يەتكۈزۈپ قىلىشتا، بىلىمگە مۇھتاج بولمامدۇ؟

&amp;nbsp; 

دۇكان ئېچىش بىلىم تەلەپ قىلمامدۇ؟ كارخانا باشقۇرۇشچۇ؟ بالا تەربىيەلەشچۇ؟…

&amp;nbsp; 

ئەلۋەتتە، ھېچكىم بۇ سوئالغا مۇھتاج ئەمەس دەپ جاۋاب بەرمەيدۇ، دېمەك، بىلىمنى ئېتراپ قىلغانكەنمىز، كىتاپ ئوقۇشنىڭ زۆرۈرلۈكىدىنمۇ ئېتراپ قىلغان بولىمىز. ئەمما بىلىمنى ئېغىزىمىزدا مۇھىم دەپ قويۇپ، ئەمەلىيەتتە كىتاب ئوقۇمايدىغان رېئاللىقىمىز بىر مەسخىرىلىك زىددىيەتنى ھاسىل قىلىدۇ. سۇغا تەشنا ئادەمنىڭ بۇلاقنى ياقتۇرماسلىقى پەقەت شۇ كىشىدىكى نادانلىقنى ئېچىپ بېرىدۇ، خالاس.

&amp;nbsp; 

بۈگۈنكى كۈندە، ئىلىم چۈشەندۈرمەيدىغان، جاۋاب بەرمەيدىغان تېما، مەسىلىلەر يوق دېيەرلىك ( بۇ ھەرگىزمۇ ئىلىم – پەن ساھەسىدە ھەممە سىرلارغا جاۋاب تېپىپ بولدى دېگەنلىك ئەمەس). يۇقارقىدەك دۇكان ئېچىش، ھۈنەر – كەسىپ، كارخانا باشقۇرۇش، پەرزەنت تەربىيەسى دېگەندەك ئاللىبۇرۇن مۇكەممەل كەسپىي پەنلىرى شەكىللىنىپ بولغان ئىشلارنى قويۇپ تۇرايلى، چامادانغا نەرسە – كېرەكلەرنى قانداق قاچىلاش، گالىستۇكنى قانداق تاقاش، … دېگەنگە ئوخشاش مۇشۇنداق ئۇششاق – چۈششەك ئىشلار توغرىلىقمۇ مەخسۇس تەتقىقات ئەسەرلىرىنى ئۇچرىتالايمىز. بىز ئۇچراۋاتقان ھەرقانداق چوڭ – كىچىك ئىش ئىلىم يۈكسەكلىكىدە مۇئامىلە قىلىنىۋاتىدۇ، ھەر بىر مەسىلىگە مۇناسىۋەتلىك پەنلەردىن جاۋاب ئىزدىلىۋاتىدۇ، ھالبۇكى، بىز پەقەت مىراس تەجرىبە، تەبىئىي ئەقىل – زېرەكلىكىمىزگە تايىنىپلا ئىش كۆرۈپ كېلىۋاتىمىز. مەسىلىلەرگە دۈچ كەلسەك، ئاۋال كەسپىي پەنلەرگە مۇراجىئەت قىلىدىغان ئەقەللىي ساپامۇ بىزدە تېخى يېتىلگىنى يوق. گەرچە ئەقىل، زېرەكلىك ئىنتايىن مۇھىم ئامىل بولسىمۇ، ئۇنىڭغا بىلىمنىڭ قوشۇلماسلىقى ئەقىلنىڭ رول ئوينىيالايدىغان دائىرىسىنى تارايتىپ، چېكىنى تۆۋەنلىتىپ قويىدۇ. ئەقىللىق بىر ئادەم يۈزبېشى بولالىشى مۇمكىن. ئەمما مۇناسىۋەتلىك كەسپىي بىلىملەرنى ئىگەللىگەندىلا، ئاندىن گېنرال بولالىشى مۇمكىن. ئەقىللىق بىر سودىگەر بىر دوكاننى گۈلدەك ئاچالىشى مۇمكىن، ئەمما دۇكان ئۈچ بولسىچۇ؟ ئوتتۇر بولسىچۇ؟ ئۈچ ئادەمنى باشقۇرالىشى مۇمكىن، ئوتتۇز ئادەمنىچۇ؟ بىر دۇكاننىڭ ھېسابىنى تۇتالىشى مۇمكىن، ئون دۇكان، ئوتتۇز دۇكاننىڭچۇ؟ بۇلارنى نوقۇل زېرەكلىك بىلەنلا ھەل قىلغىلى بولمايدۇ. كەسپىي بىلىملەرگە مۇراجىئەت قىلماي ئامال يوق. ئادەم دائىم كىچىك، ئاددىي ئىشلارنى قىلالىغاندىكى ئەقىل – پاراسىتىدىن مەست بولۇپ، ئۆزىگە ئالدىنىپ قالىدۇ، ئىستىداتىنى ئاتۇق مۆلچەرلەپ قويىدۇ. ھەرقانداق ئەقىللىق كىشىنىڭ كۆتۈرەلەيدىغان چېكى بار، شۇ چەكتىن ئاشقاندا، بىلىم قوشۇلمىغاندا، ئۇ ئەقىللىق كىشىلەرگىمۇ ئوكسىگېن يېتىشمەسلىككە باشلايدۇ. ئۆز – ئۆزىگە داۋاملىق بىلىم بىلەن ئېنىرگىيە تولۇقلاپ تۇرالايدىغان كىشىلەرلا ھەرقانداق ۋاقىتتا مەسىلىنى توغرا چۈشىنەلەيدۇ ۋە لايىق بىر چارە تاپالايدۇ. مانا بۇ دەل توختاۋسىز كىتاب ئوقۇشتىن كېلىدۇ. كېسىپ ئېيتىمەنكى، بۈگۈنكىدەك، ئوقۇش مىسلىسىز قولايلاشقان بىر دەۋردە، سىز مەيلى ئوقۇغۇچى بولۇڭ ياكى ھۈنەرۋەن – كاسىپ، سودىگەر – كارخانىچى بولۇڭ، ياكى ئائىلە ئايالى بولۇڭ كىتاب ئوقۇماسلىققا ھېچقانداق ئۆزرىڭىز يوق.

&amp;nbsp; 

خاتىمە:

&amp;nbsp; 

بىر مىللەت مەيلى كىرىزىس ئىچىدىكى ۋاقتىدا ياكى كىرىزىستىن قۇتۇلغاندىن كېيىن بولسۇن، ئىسلاھات روھى مەزكۇر مىللەت ھاياتىي كۈچىنىڭ جېنى ھېسابلىنىدۇ. ئىسلاھات روھىدىن ئايرىلغان مىللەت ھالاكەت يولىغا ماڭغان بولىدۇ. ئىنسانلارنىڭ تۇرمۇش قاتلىمى كۆپ خىل بولغاچقا ئىسلاھ قىلىشقا تېگىشلىك ساھەلەر بىرلا بولمايدۇ، بىز مائارىپنى ئىسلاھ قىلىش لازىم، ئىقتىسادىي ئىسلاھات، قانۇن ئۆزگەرتىش، تۈزۈلمە ئىسلاھاتى… دېگەندەك سۆزلەرنى تولا ئاڭلاپ كەتكەن. بۇ يەرلەردە تىلغا ئېلىنغان ئىسلاھات مەزكۇر ساھەلەردىكى نورمال تەرەققىياتقا توسالغۇلۇق قىلىۋاتقان ئامىللارنى ئۆزگەرتىپ، يېڭى چارىلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇشنى كۆرسىتىدۇ. ساھەنىڭ مۇھىملىقىنىڭ ئوخشىماسلىقى بىلەن ئىسلاھاتنىڭ تەرتىپىدىمۇ پەرق بولىدۇ. بەزى دۆلەتلەر ئاۋال ئىقتىسادىي تۈزۈلمىسىنى ئىسلاھ قىلىشى مۇمكىن. بەزى دۆلەتلەر بولسا مائارىپ ئىسلاھاتىنى باش ئورۇنغا قويۇشى مۇمكىن، ئەمما ھەممىسىگە ئورتاق بولغان بىر مۇھىم ساھە بار، بۇ ساھە ئىسلاھ قىلىنماي تۇرۇپ، باشقا ساھەلەرنى ئىسلاھ قىلىشى مۇمكىن بولمايدۇ. بۇ بولسىمۇ ئاڭ ئىسلاھاتىدۇر. چۈنكى ئاڭ ئۆزگەرگەندىلا، ئىنساننىڭ ھەرىكىتى، دۇنيا قەارىشى ئۆزگىرىدۇ، ئۆزىگە، دنياغا يېڭى بىر نەزەر بىلەن قارايدۇ. ئاڭدىكى ئىسلاھات بولىسا مېڭىمىزنىڭ يېڭى ئۇچۇرلار بىلەن كۆپلەپ ئۇچرىشىشى ئارقىلىق ئىشقا ئاشىدۇ. مانا بۇ تەبىئىي تۈردە كۆپلەپ ئوقۇشنى تەقەززا قىلىدۇ.

&amp;nbsp; 

ھەر قايسى مىللەتلەرنىڭ گۈللىنىش تارىخىغا نەزەر سالغىنىمىزدا، ئاقارتىشنىڭ ھەر قايسى گۈللىنىش ھەرىكەتلىرىدىكى ئورتاق ھادىسە ئىكەنلىكى كۆزىمىزگە چېلىقىدۇ. ئىسلاھاتنىڭ مۇھىم بىر شەكلى بولغان ئاقارتىش ھەرىكىتى ئىچىدە ئوقۇش ئەڭ ماھىيەتلىك ئورۇن تۇتىدۇ. بىز ئىتالىيەدىكى ئەدەبىيات – سەنئەتنىڭ قايتا گۈللىنىشى، سانائەت ئىنقىلابى، ياپونىيىدىكى يېڭىلىققا كۆچۈش، جۇڭگودىكى يېڭى مەدەنىيەت ھەرىكىتى دېگەنلەتنى مىسالغا ئالمىغاندىمۇ، ئۆز تارىخىمىزدىكى ئابدۇقادىر داموللامنىڭ، مەمتىلى ئەپەندىلەرنىڭ ئىسلاھات ھەرىكىتىگە نەزەر سالغىنىمىزدا، ئۇلارنىڭمۇ ئىشنى ئوقۇشتىن باشلىغانلىقىنى كۆرىمىز. ھەتتا، ھەممىمىز بىلگىنىمىزدەك، مۇھەممەد پەيغەمبەرگە تۇنجى چۈشكەن ئىسلاھات چاقىرىقىمۇ «ئوقۇ!» (سۈرە ئەلەق 1 – ئايەت)دىن باشلانغان، ئوقۇشنى پەرز قىلغان. بۇ دىننىڭ ئەگەشكۈچىلىرىنىڭ ئوقۇشتا باشقىلارنىڭ كەينىدە قېلىشى، ئۇلارنىڭ مەھكۇملۇقىنىڭ سەۋەبىنى مەلۇم نۇقتىدىن ئىما قىلسا، يەنە ئۆز نۆۋىتىدە ئۇلارنىڭ ئۆز دىنىغا قىلىۋاتقان ئاسىيلىقىنىڭ بىر پاكىتى سۈپىتىدە كۆزگە تاشلىنىدۇ.

&amp;nbsp; 

قىسقىسى، بۈگۈنىمىزدە كىتاب ئوقۇش ھەر بىر ئۇيغۇرغا نىسبەتەن تۇز كەبى مۇھىمدۇر. كىتابنى تەرك ئېتىش، نادانلىقنى دوست تۇتقانلىقتۇر. بىزنىڭ ئەقلىمىز ئويغانماي تۇرۇپ، تەپەككۇرىمىز قۇۋۋەت تاپماي تۇرۇپ، ھېچبىر ئىشىمىزدا نەتىجە قازىنالمايمىز. شۇنداق دەيمەنكى، كىتابسۆيەرلىك ئەڭ ياخشى مىللەتسۆيەرلىكتۇر.

&amp;nbsp; 

&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp;&amp;nbsp; &amp;nbsp; &amp;nbsp;شىنجاڭ ياشلىرى 2016-يىللىق 4-سان [[ئىشلەتكۈچى:مەردانە|مەردانە]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:مەردانە|سۆزلىشىش]]) 08:32, 22 مارت 2024 (UTC)

== كىتاب ۋە كىشەن  (ھېكايە) ==


كىتاب ۋە كىشەن

'''(ھېكايە)'''

ئابدۇسەمەد


ھەممە ياقتا ھۇۋشىۋاتقان رەھىمسىز شىۋىرغان خۇشاللىقنىڭ ھۇزۇرىنى ئاللىبۇرۇن ئۇنتۇپ كەتكەن بۇ مەھەللە خەلقىنىڭ ياداڭغۇ ۋە روھسىز تەنلىرىگە ئاچچىق سانجىلماقتا؛ مۇدھىش قارا بۇلۇتلار ئاي يورۇقىنى توسۇپ، مەھەللە ئاسمىنىنى زۇلمەت پۈركەنجىسى بىلەن قاپلاپ، تولىمۇ ۋەھىمىلىك بىر تۈسكە مەھكۇم قىلماقتا؛ قاياقلاردىدۇر «ماڭە! ماڭ دەيمەن!» دەپ قوپال ۋارقىراۋاتقان ئاۋازلار، «مېنى قويۇۋېتىڭلار! مېنى قويۇۋېتىڭلار!» دەپ توۋلاۋاتقان بىر ئايالنىڭ ئېچىنىشلىق نالىسى، «مېنى نېمە قىلساڭلار مەيلى، ئايالىمنى قويۇپ بېرىڭلار! مانا مېنى تۇتۇڭلار!» دەپ تىركىشىشلەر، «ئانا! ئانا!» دەپ توۋلاۋاتقان يۈرەكنى ئەزگۈدەك دەردلىك پەريادلار بۇنى ئاڭلاپ تۇرۇۋاتقان ھەربىر كىشىنىڭ قەلبىگە قورقۇنچ ۋە تىترەك ئولاشتۇرماقتا ئىدى. لېكىن ئەپسۇس! ھەردائىمقىدەك، بۇنىڭغا جۈرئەتلىك ھالدا قارشى تۇرالايدىغان ھېچكىم چىقمايتتى. پەقەت قايسىبىر ئۆينىڭ بۇلۇڭىدا بىر شائىر قەغەز يۈزىگە مۇنۇ مىسرالارنى يېزىپ ئولتۇرۇۋاتاتتى:

جۇت زىمىستان ۋەھمە ئەيلەپ چاچتى شالىن ھەر تامان،

شۇل زىمىستان ۋەھمىسىدە قالدى ئەنە يۇرت-ماكان.

ۋاقىتسىزلا چۈشتى يەرگە يوپۇرماقلار سارغىيىپ،

ھەم دەسسىلىپ پۇت ئاستىدا بولدى يەنە خەس سامان.


سورىدىم مەن يوپۇرماقتىن: «گۈزەل ئىدىڭ ياپيېشىل،

قېنى ئەمدى شۇ چاغلىرىڭ، نېچۈك ھالىڭ بەك يامان؟»

«ھەي بىلمىدىڭمۇ، ـــ دېدى ئۇ، ـــ زىمىستاننىڭ قەھرىنى،

ھەر تەرەپتە گۈركىرىشىپ ھۇۋلايدۇ ھەم شىۋىرغان.»

ئۆمەر ئاكا ئىشىك تۈۋىگە بېرىپ ئەتراپقا ئېھتىياتچانلىق بىلەن نەزەر تاشلىۋەتكەندىن كېيىن، ئىشىكنى ئاستاغىنا يېپىپ، ئۆينىڭ چىرىغىنى ئۆچۈرۈپ، ئىچكىرىكى ئۆيگە كىرىپ ، قاراڭغۇ بۇلۇڭدا شام ياندۇردى ۋە بىر بۇلۇڭغا تىقىپ قويغان كونا قۇرئاننى ئالدى-دە، ئەلەملىك بىر تۆۋەن ئاۋازدا ئوقۇشقا باشلىدى.... «سىلەر تېخى ئىلگىرىكىلەر ئۇچرىغان كۈلپەتلەرگە ئۇچرىماي تۇرۇپ جەننەتكە كىرىشنى ئويلامسىلەر؟! سىلەردىن ئىلگىرى ئۆتكەن (مۇئمىن) لەر ئېغىرچىلىقلارغا، كۈلپەتلەرگە ئۇچرىغان ۋە چۆچۈتۈۋېتىلگەن ئىدى، ھەتتا پەيغەمبەر ۋە مۇئمىنلەر: &lt;ئاللاھنىڭ (بىزگە ۋەدە قىلغان) ياردىمى قاچان كېلىدۇ؟&gt; دېگەن ئىدى. بىلىڭلاركى، ئاللاھنىڭ ياردىمى ھەقىقەتەن يېقىندۇر»&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt; دېگەن ئايەتكە كەلگەندە، ئۆمەر ئاكا ئۆزىنى تۇتۇۋالالماي قاتتىق بۇقۇلداپ يىغلاپ كەتتى. كۆز ياشلىرى قۇرئان سەھىپىلىرىگە سىرغىپ چۈشەتتى. ئۆمەر ئاكا ئىچ-ئىچىدىن كېلىۋاتقان بۇ ئەلەملىك يىغىدا قۇرئاننى داۋاملىق ئوقۇشقا تاقىتى يەتمەي سەجدىگە يىقىلدى. ئىككى يىلدىن بېرى تىمتاسلىق، غېرىبلىق ۋە يالغۇزلۇق ھۆكۈم سۈرۈۋاتقان بۇ سوغۇق كەپىدە ئۇ دەردىنى تۆكىدىغان ۋە ئۇنىڭ دەردىنى ئاڭلايدىغان، ئۇنىڭ قەلبىگە تەسەللى ئاتا قىلىدىغان يېگانە ئاللاھتىن باشقا ھېچكىم قالمىغانىدى. ئۇ بىرھازا قانغۇدەك يىغلاپ، ئىچىدىكى ئېچىنىشلىق ئەلەمنى ئازغىنە بولسىمۇ يېنىكلىتىۋالغاندىن كېيىن، بەش يىل بۇرۇن ۋاپات تاپقان ئايالى بىلەن جەننەتتە بىرگە بولۇشقا نېسىپ قىلىشىنى، ئىككى يىل بۇرۇن ئۆزىنىڭ جانجىگەر دوستى ئابدۇلئەزىزنىڭ ھىجرەت سەپىرىگە قوشۇپ قويغان ئوغلى مۇھەممەدكە ئىككى دۇنيالىق بەخت-سائادەت، تەقۋالىق، ھىدايەت ۋە بەرىكەت ئاتا قىلىشىنى تىلەپ ئاللاھقا دۇئا قىلىپ، ئاندىن ياستۇققا بېشىنى قويدى.

ـــ جېنىم دادا، قارا! مەن بۇ باتۇر مۇجاھىد ئاكىلىرىم بىلەن بىللە، شىجائەت بىلەن جەڭ قىلىپ، ۋەتىنىمىزنى ئازاد قىلدىم. جېنىم دادا، مەن سېنىڭ ماڭا قىلغان نەسىھىتىڭنى ھېچبىر ۋاقىت ئېسىمدىن چىقارماي، ئىزچىل ھالدا سېنى ۋە مەزلۇم خەلقىمىزنى بۇ زۇلۇمدىن قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن تىنىمسىز تىرىشتىم. 

ئۆمەر ئاكا نەچچە مىڭلىغان نۇر يۈزلۈك مۇجاھىدلار سېپىدا ئاي يۇلتۇزلۇق كۆك بايراقنى ئىشىك ئالدىدا تۇتۇپ تۇرغان ئوغلىنى كۆرۈپ، خۇشاللىقىدىن يۈگۈرۈپ بېرىپ ئوغلىنى چىڭ قۇچاقلاپ يىغلاپ كەتتى ۋە:

ـــ بارىكاللاھ، يارايسەن ئوغلۇم! سەن ھەقىقەتەن مېنىڭ ئۈمىدىمنى ئاقلاپسەن. مەن مۇشۇ كۈننى كۆرۈش ئۈچۈن يىللاردىن بۇيان قانچە جاپالارغا باش ئەگمەي، سېنىڭ نۇسرەت بايرىقىڭنى تۆت كۆزۈم بىلەن كۈتۈپ ياشاپ كەلگەن ئىدىم. مەن سەندىن پەخىرلىنىمەن ئوغلۇم!

ئۆمەر ئاكا بۇ خاسىيەتلىك چۈشنىڭ لەززىتىگە قانماي تۇرۇپلا ئىشىك قاتتىق تاقىلدىدى. «ئاچە! ئىشىكنى ئاچ دەيمەن. بولمىسا چېقىپ كىرىمىز!» دېگەن قوپال ۋارقىراشلار بىلەن ئۆمەر ئاكا چۆچۈپ ئويغىنىپ كەتتى. بۇ قارا كۈننىڭ ئاخىرى ئۆزىنىڭ بېشىغىمۇ كېلىدىغانلىقىنى بىلىپ تۇرىدىغان ئۆمەر ئاكا ئاللاھنىڭ سىنىقىغا تەن بېرىپ، ئىشىكنى ئاچتى. ئىشىكتىن ئۇنىڭغا قورال تەڭلىگەن ھالدا رەھىمسىزلەرچە باستۇرۇپ كىرگەن بىرنەچچە ياۋۇز ھايۋانلار ئۇنى تېزلىك بىلەن باغلاپ، ماشىنىغا بېسىپ ئېلىپ ماڭدى.

ھەممە ياقنى سۈر باسقۇزۇپ،&amp;nbsp; قورقۇنچلۇق ئاۋازىنى بولۇشىغا قويۇپ بېرىپ ماڭغان بۇ تۆت چاقلىق ياۋۇز چىلبۆرە ھەش-پەش دېگۈچە ساقچى ئىدارىسىنىڭ سوراق بۆلۈمىگە كېلىپ توختىدى. ھەرقايسى ئۆيلەردىن ئاڭلىنىپ تۇرىدىغان ئەلەملىك ۋارقىراش-چىرقىراشلار، ۋايجانلاشلاردىن ئۆتۈپ بىر سوراق ئۆيىگە ئېلىپ كىرىلگەن ئۆمەر ئاكا ھېچنېمىدىن ھېچنېمە يوق كالتەك-توقماقلارنى راسا يېدى. تاياق زەربىسىدە پۇتىنى سۆرەشكىمۇ ماجالى قالمىغان ۋاقىتتا، يوغان قورساق، كۆزلىرىدىن قان تەپچىپ تۇرىدىغان بىر توڭگۇز تەلەت خىتاي كىرىپ، ئۇيغۇرچىنى بۇزۇپ سۆزلىگەن ھالدا:

ـــ راس گېپىڭنى قىل! ئوغلۇڭ نەدە؟ ـــ دەپ سورىدى. ئۆمەر ئاكا:

ـــ بىلمەيمەن. ئوينايمەن دەپ چىقىپ كەتكەنچە قايتىپ كەلمىگەن، ـــ دېيىشىگە، ئۇ توڭگۇز تەلەت:

ـــ نېمە؟ سەن مېنى دۆت، ئەخمەق كۆرۈۋاتامسەن؟! ـــ دەپ، كۆز ئىشارەت قىلىشى بىلەنلا، ئۆمەر ئاكىغا كالتەك-توقماقلار يەنە يېغىشقا باشلىدى. 

ـــ قانداق، دەمسەن دېمەمسەن؟ بولمىسا بۇ يەردىن ئۆلۈكۈڭ چىقىدۇ! 

ئۆمەر ئاكا بۇ قېتىم جاۋاب بەرمەسلىكنى مۇۋاپىق كۆردى بولغاي، كۆزىنى يۇمغىنىچە يەردە تولغىنىپ ياتاتتى. 

ـــ دېمەمسەن؟ يەنە خۇپسەنلىك قىلە! ـــ دېيىش بىلەن تەڭ بەدىنىگە يېقىلغان توك كالتىكى بىلەن ئۆمەر ئاكا ھوشىدىن كەتتى.

بىر ۋاقىتتا پۇتىدىكى كىشەننىڭ يېنىك شاراقشىپ، يىغلاۋاتقاندەك ئاۋاز چىقىرىۋاتقىنىنى سەزگەندەك بولدى. ئۆمەر ئاكا بۇ ئوڭىمۇ، چۈشىمۇ ياكى خىيالىمۇ پەرق ئەتكۈدەك ھالى قالمىغان، توغرىسى بېشى ۋە پۈتۈن بەدىنىنىڭ قاتتىق ئاغرىقىدا بۇنى بىلىپ بېقىشقىمۇ رايى بارمايتتى.

ـــ نېمە بولدۇڭ؟ نېمىگە يىغلايسەن؟ ـــ باشقىلار تەرىپىدىن دەسسىلىپ، خارلىنىپ، ۋاراقلىرى تىتما-تىتما بولۇپ كەتكەن، كونا، لېكىن قارىماققا ئىگىسى تولىمۇ قەدىرلەپ ساقلىغاندەك كۆرۈنىدىغان بىر كىتاب ئۆينىڭ بۇلۇڭىغا تۆكۈۋېتىلگەن كىتاب دۆۋىسىدىن ئاستاغىنا كىشەننىڭ قېشىغا كەلدى.

ـــ ئون يىل بۇرۇن مۇشۇ ئۆمەر ئاكىنىڭ ئايالىنى رەھىمسىزلەرچە ئازابلاشقا مەجبۇرلانغان ئىدىم. بىچارە ئايال پەقەت «ئۇزۇن ياغلىق ۋە ئۇزۇن يوپكا كىيىپسەن. سەندە دىنىي ئاشقۇنلۇق باكەن!» دەپ، بازاردىلا خىتاي ساقچىلىرى ۋە ئۇلارنىڭ يالاقچىلىرى تەرىپىدىن سۆرەشتۈرۈلگەندە قارشىلىق كۆرسەتكەنلىكى ئۈچۈن، مۇشۇ يەرگە ئېلىپ كېلىنىپ، قاتتىق تاياق-توقماق، زەربىلەرگە دۇچار بولغان ۋە بەدەنلىرى يالىڭاچلانغان ھالدا تۈرمىگە تاشلانغان ئىدى. ئۆزىنىڭ قاچان قويۇپ بېرىلىشىنى بىلمەي تۇرغاندا، «ئىشارەت بىلەن ناماز ئوقۇدۇڭ!» دەپ بەش يىل كېسىۋېتىلگەن ۋە مېنى بىچارە ئايالنىڭ ياداڭغۇ پۇتىغا بەند قىلىپ قويغان ئىدى. مەن ئۇ بەش يىل جەريانىدا تالاي قېتىملاپ ئۇنىڭ تارتقان ئازاب-ئوقۇبەتلىرىگە، يىرتقۇچ ھايۋانلارنىڭ خالىغانچە قول ئۇزىتىشلىرىغا، ھەتتا جىنسىي تاجاۋۇزغا زورلانغاندا كۈچىنىڭ بارىچە قارشىلىق كۆرسەتكەنلىكى سەۋەبلىك ئۇرۇلغان تاياق-توقماق، نازۇك يەرلىرىگە سانجىلغان توك كالتىكى سەۋەبلىك ھوشىدىن كەتكەنلىكىگە شاھىد بولغان ئىدىم. بەش يىللىق قىيىن-قىستاقلار سەۋەبلىك قۇرۇپ قاقشال بولۇپ كەتكەن دەرەخ شېخىدەك بىر تېرە، بىر ئۇستىخان بولۇپ قالغان ئۇ بىچارە ئايال تۈرمىدىن چىقىشتىن بۇرۇن مەجبۇرىي يېگۈزۈلگەن دورا سەۋەبلىك بىر نەچچە ئايدىلا ئەھۋالى تېخىمۇ ئېغىرلىشىپ، ئۆمەر ئاكا داۋالىتىش ئۈچۈن بارچە تىرىشچانلىقلارنى كۆرسەتكەن بولسىمۇ ئۈنۈم بەرمەي، ئاخىرى جان ئۈزگەن ئىدى. مانا ئەمدى، يولدىشى ئۆمەر ئاكىنى ئازابلاشقا مەجبۇر بولۇپ تۇرۇۋاتىمەن. 

ـــ شۇنداق، پىچاق سۆڭەككە، ھەتتا سۆڭەكتىن ئۆتۈپ يىلىككە يەتتى. بۈگۈن دۇنيادا ئەڭ خار، ئەڭ مەزلۇم، ئەڭ بىچارە ھالەتكە چۈشۈپ قالغان بۇ خەلقنىڭ بېشىدا تارىختا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە زۇلۇم-ئىستەم، قىرغىنچىلىق، ئازاب-ئوقۇبەت ئۆزىنىڭ رەھىمسىز قامچىسىنى ئويناتماقتا. سانسىزلىغان مەسجىدلەر خانىۋەيران قىلىندى، نەچچە مىڭلىغان قۇرئان ۋە مېنىڭ قېرىنداشلىرىم (دىنىي كىتابلار) خىتايلارنىڭ نىجىس ئاياغلىرى ئاستىدا بۇلغاندۇق؛ پاك-ئەفىفە ئاچا-سىڭىللار مەلئۇن خىتايلار تەرىپىدىن ئىچكىرى ئۆلكىلەردە پاھىشىخانىغا مەجبۇرىي سېتىلدى، يەنە نۇرغۇنلىرى خىتايلارنىڭ تۈرمىلىرىدە يالىڭاچلىنىپ، ئاۋۋال ئىپپىتىگە تاجاۋۇز قىلىنىپ، ئاندىن ھاياسىزلارچە ۋەھشىي ئۇسۇللار بىلەن ئۆلتۈرۈلۈپ، بەخت چېچەكلىرى توزىدى؛ مىليونلىغان كىشىلەرنىڭ بىھۇدە قانلىرى ئاقتى؛ ئۆيلەر خانىۋەيران بولدى، بالىلار يېتىم بولۇپ، خىتايلارنىڭ تەربىيەلەش لاگېرلىرىدا ئىمان-ئېتىقادسىز، غۇرۇر-ۋىجدانسىز قىلىپ تەربىيەلىنىشكە مەجبۇرلاندى، لېكىن دۇنيا بۇنىڭغا يەنىلا سۈكۈتتە! مىليونلىغان مەسۇم كىشىلەر تۈرمىلەردە دەھشەتلىك قىيىن-قىستاق بىلەن ئازابلانماقتا، بەدەنلىرى كاۋاپ قىلىنماقتا، سانسىزلىغان بوۋاقلار تېخى دۇنياغا كۆز ئاچماستىنلا ئۆلتۈرۈلۈپ، ھاجەتخانا ۋە ئەخلەتخانىلارغا تاشلانماقتا، لېكىن ئىنسانىيەت بۇنىڭدىن بىخەۋەر. بۇ زېمىندىكى ھەربىر كىشىنىڭ بېشىدا تۇتۇپ سولىنىش، خالىغانچە سۆرەپ ئېلىپ كېتىش، قاتتىق قىيىن-قىستاقلار بىلەن ئازابلاش؛ تۈرمىلەردە جان بەرگەنلەرنىڭ ئورنىنى تولدۇرۇش ئۈچۈن تۆھمەت-بۆھتانلار بىلەن ئاپىرىپ سولاپ، سېسىتىپ يوقىتىش ھەر ۋاقىت كۈتۈپ تۇرماقتا. قۇرئاندىكى «مۇئمىنلەر ھەقىقەتەن قېرىنداشلاردۇر»&lt;sup&gt;[2]&lt;/sup&gt; دېگەن ئايەتنى ھەممە تىلاۋەت قىلىشىدۇ؛ «مۇئمىنلەر بىر-بىرىنى ياخشى كۆرۈشتە، بىر-بىرىگە رەھىمدىل بولۇشتا، بىر-بىرىگە مېھىر-شەپقەت قىلىشتا ئىنساننىڭ بىر پۈتۈن بەدىنىگە ئوخشايدۇ. ئىنساننىڭ بىرەر ئەزاسى ئاغرىسا، پۈتۈن بەدەن ئۇنىڭ ئۈچۈن ئۇيقۇسىزلىق ۋە قىزىش بىلەن تەڭ دەرد تارتىدۇ»&lt;sup&gt;[3]&lt;/sup&gt; دېگەن ھەدىسنى ھەممە بايان قىلىشىدۇ، لېكىن ھەر ۋاقىت تۈرمە قورقۇنچىسى، ئېغىر ئازاب-ئوقۇبەت ۋە ئۆلۈم تەھدىتى ئىچىدە بىر مىنۇتمۇ خاتىرجەم ياشاشقا ئىمكان تاپالماي قان-قان يىغلاۋاتقان بۇ خەلقنىڭ زۇلۇمىنى يوقىتىش ئۈچۈن تىرىشىش ئۇياقتا تۇرسۇن، ھەتتا دۇئا قىلىپ قويۇشتىنمۇ ئاجىز كېلىۋاتقان دۇنيا مۇسۇلمانلىرى يەنىلا ئۆزىنىڭ شەخسىي تەلىپى، راھەت-پاراغەت، ئارزۇ-ئىستەكلىرىنىڭ پېشىدە ئالدىراش.

ـــ شۇنداق، مەن يۈز يىل مابەينىدە سانسىز قېتىملاپ ئاياللار، بالىلار، قېرىلار دەپ ئايرىماستىن بوغۇزلاش ۋە ئىچكى ئەزالىرىنى سۇغۇرۇپ ئېلىپ سىناق ئەۋرىشكىسى قىلىش ياكى سېتىشلارغا؛ ھايۋانلار كەبى ئاياقلىرىدىن ئېسىپ قويۇپ، ۋەھشىي ھايۋانلارنىمۇ دەھشەتكە سالىدىغان قورقۇنچلۇق، رەزىل ئۇسۇللار بىلەن بىرسى ھېرىپ قالسا، بىرسى نۆۋەتلىشىپ قىيناشلارغا؛ قولىدىكى كويزىغا دەسسەپ ۋارقىرىتىش، كويزىنىڭ ئۈستىگە كالتەك بىلەن ئۇرۇش؛ تۇرۇبا شىلانكىسى ۋە سىم قامچىلارغا ئوخشاش نەرسىلەر بىلەن ئىتتىك جېنىنى ئالمايدىغان، ئەمما قاتتىق ئاغرىيدىغان جايلارغا ھارغۇچە ئۇرۇش، چاچ-ساقال، تىرناقلىرىنى يۇلۇش، ئىتقا تالىتىش، پۇت-قوللىرىغا كويزا-كىشەن سېلىپ سۇ تۈرمىلىرىگە چىلاپ قويۇش، مۇزغا دەسسىتىش، ئايال مەھبۇسلارغا باسقۇنچىلىق قىلىش... قاتارلىق قەبىھ ۋە رەزىل ئۇسۇللار بىلەن ئازابلاشلارغا؛ ئەگەر ھايات قېلىپ كېسىلگەنلىرى بولسا يۇقىرىقى زۇلۇملاردىن باشقا يەنە ئەمگەك بىلەن «تەربىيەلەپ» ئۆزگەرتىش مەيدانلىرىغا ئاپىرىلىپ تاغلاردا تاش چوقۇش، گەج-كېسەك، تاش زاۋۇتلىرىدا ئېغىر ئەمگەكلىرىگە سېلىشلارغا شاھىد بولدۇم. مېھىر-شەپقەت ھۈجەيرىسى پۈتۈنلەي ئۆلگەن تۈرمە ئەمەلدارلىرىنىڭ مەھبۇسلارنى تىللىغاندىكى ئېغىزىدىن چىقىۋاتقان، كىشىنىڭ ئىززەت-غۇرۇرىغا تېگىدىغان تىل-ئاھانەتلىرىنى ھەتتا مەنمۇ تىلىمغا ئېلىشتىن نومۇس قىلىمەن. مەن ئۆزۈم شاھىد بولۇۋاتقان بۇ زۇلۇملارنى دۇنياغا ئاڭلىتىش ئۈچۈن بارچە تىرىشچانلىقىمنى كۆرسەتكۈم كېلىدۇ-يۇ، لېكىن رەھىمسىز خىتاي قانخورلىرىنىڭ بۇ تۆت تەرىپى پۇختا قورشالغان، مەخپىيەتلىكى ئىنتايىن كۈچلۈك بولغان تۈرمە تاملىرىدىن سىرتقا ھالقىتىشىم مۇمكىن بولمايۋاتىدۇ. ئەجىبا، بۇ مىللەت مانا مۇشۇنداق قىرىلىپ تۈگەرمۇ؟ بۇلارنىڭ يورۇق تاڭنى كۆرىدىغان كۈنى يوقمىدۇ؟

ئۆمەر ئاكا بۇ سۆھبەتلەرگە ئىنتايىن ھەيران قالدى. كۆزىنى ئېچىپ بۇنىڭ راست ياكى ئۆزىنىڭ خىيالى ئىكەنلىكىنى بىلگۈسى كەلدىيۇ، لېكىن ئەگەر خىيالى بولۇپ قالسا بۇزۇلۇپ كېتىشىدىن، ئەمەلىيەت بولۇپ قالسا، ئۇ ئىككىسىنىڭ سۆھبىتىنى ئۈزۈپ قويۇشىدىن قورقۇپ، يەنىلا كۆزىنى ئېچىشقا جۈرئەت قىلالماي، ئۇلارنىڭ سۆزىگە قۇلاق سېلىپ مىدىرلىماي ياتتى.

كىتاب كىشەننىڭ سۆزىگە جاۋاب بېرىپ:

ـــ ياق، نۇرلۇق تاڭ ساباسىنىڭ ئىللىق نۇرى پات يېقىندا بۇ زېمىن ئەھلىنىڭ قەلبىگە ئۆزىنىڭ سائادەت ھۇزۇرىنى ئاتا قىلىدۇ. بۇ زېمىن ئەھلىنىڭ ۋۇجۇدى پىداكارلىق، زۇلۇمغا باش ئەگمەسلىك؛ ئۆزىنىڭ ئېتىقادى، ۋەتىنى ۋە ئىززەت-نومۇسى ئۈچۈن بارلىقىنى قۇربان قىلىشتىن ۋاز كەچمەيدىغان كۈچلۈك روھ بىلەن يۇغۇرۇلغان. ھەتتا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ خەلقنىڭ ئەزىمەتلىك روھىنى سۈپەتلەپ: «تۈركلەر سىلەرگە چېقىلمىغۇچە، سىلەر تۈركلەرگە چېقىلماڭلار»&lt;sup&gt;[4]&lt;/sup&gt; دېگەن. شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئاللاھنىڭ دۈشمىنى ۋە ئۆزىنىڭ ئەشەددىي رەقىبى، يەر يۈزىدىكى ئەڭ پەس ۋە نىجىس بولغان خىتايلارنىڭ بېشىدا نەچچە مىڭ يىللاردىن بۇيان ئىزچىل ھالدا ئۆزىنىڭ غەلىبە شەمشىرىنى ئوينىتىپ كەلگەن، ـــ دېدى.

بۇ كىشەننىڭ تۇغۇلغىنىغا تەخمىنەن 140 يىل بولغاچقا، يەنە كېلىپ، تۇغۇلغاندىن بۇيان ئىزچىل ھالدا شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ مەغلۇبىيەت، قىرغىنچىلىق، زۇلۇم-ئىستەملىرىنى كۆرۈپ كېلىۋاتقان بولغاچقا، بۇ سۆزلەرگە ھېچ ئىشەنگۈسى كەلمىدى.

ـــ ھەقىقەتەن راستمۇ؟ لېكىن مەن تۇغۇلغاندىن بۇيان ئىزچىل ھالدا بۇلارنىڭ سولغۇن چىرايى، ئۈمىدسىز كۆزلىرى، پۈكۈلگەن قەددى، ئاجىز ۋۇجۇدىنىلا كۆرۈۋاتىمەن، ـــ كىتاب مىيىقىدا كۈلۈپ قويدى ۋە:

ـــ سەن پەقەت جىگەر پارىلىرىدىن ئايرىلغان ئانىلارنى، ئاتا-ئانىسىنىڭ مېھرىگە قانمىغان سەبىي بالىلارنى، پاك ۋۇجۇدى تاجاۋۇزغا ئۇچرىغان ئەفىفە ئاياللارنى، ئايالى ۋە پەرزەنتلىرىنىڭ بېشىغا نېمە كۈن كېلىۋاتقانلىقىدىن ئەنسىرەۋاتقان چارىسىز ئاتىلارنى كۆردۈڭ خالاس. لېكىن سەن كۈرەش روھى لاۋۇلداپ يالقۇنلاۋاتقان تۈرمە سىرتىدىكى پىداكار ئەركەكلەرنى، بولۇپمۇ باشقا ئەركىن دىيارلاردا ئۆزىنى تاۋلاپ، تەربىيەلەپ ۋە كۈچلەندۈرۈپ، زەپەر دۇلدۇلىنى يۈگەنلەۋاتقان باھادىر ئەزىمەتلەرنى كۆرۈپ باقمىدىڭ. خۇددى مۇشۇ ئۆمەر ئاكىنىڭ ئوغلىغا ئوخشاش، قەلبى قىساسقا تولغان نەچچە مىڭلىغان ئىزباسار ئوغلانلار ئۆزىنى پات يېقىندىكى قاتتىق كۈرەش ئۈچۈن ھازىرلىماقتا، ـــ دېدى.

كىشەن خۇشاللىقىدىن شاراقشىپ كەتتى. ئۆمەر ئاكىنىڭ يېغىر بولۇپ كەتكەن پۇتلىرى كىشەننىڭ شاراقشىشلىرى بىلەن ئېچىشىپ قاتتىق ئاغرىغان بولسىمۇ، يەنىلا چىداپ ئۈندىمەي ياتتى.

ـــ ئۇنداقتا ئۇزۇن قالماي ئۇ باھادىر ئەركەكلەر كېلىپ ئۆمەر ئاكىنىڭ پۇت-قوللىرىدىكى مېنى چېقىپ، مېنى بۇ زالىم-قانخورلارغا ھەمشېرىك بولۇشتىن قۇتۇلدۇرغۇدەك؟

ـــ بەلكىم بۇنىڭغا بىر مەزگىل ۋاقىت كېتىشى مۇمكىن.

ـــ نېمىشقا؟ ـــ كىشەننىڭ خۇشاللىقى نەلەرگىدۇر ئۇچۇپ، ھەيران بولۇپ سورىدى، ـــ باياتىن سەن «زەپەر دۇلدۇلىنى يۈگەنلەۋاتقان باھادىر ئەزىمەتلەرنى كۆرۈپ باقمىدىڭ» دەۋاتاتتىڭغۇ؟

ـــ شۇنداق، بۇ بىتەلەي مىللەت ئىچىدىكى بىر تۈركۈم كىشىلەر گەرچە زەپەر دۇلدۇلىنى يۈگەنلەۋاتقان بولسىمۇ، لېكىن ئۆزىنىڭ تارىخىي كۈچلۈك دۈشمىنىگە قارشى غەلىبە ئامىللىرىنى تېخى تولۇق ھازىرلاپ بولالمىدى، ـــ دېدى كىتاب ئۇلۇغ بىر كىچىك تىنىپ. 

ـــ ئۇنداقتا ئۇ غەلىبە ئامىللىرى قايسىلار؟ ـــ دەپ سورىدى كىشەن ئالدىراپ.

ـــ بىرىنچىدىن، قەلبى ساپ ئىمان، تەۋرەنمەس ئېتىقاد، ئاللاھقا بولغان كۈچلۈك تەۋەككۈل روھى بىلەن سۇغۇرۇلغان؛ ئۆزىنىڭ ئەزىز مىللىتى ۋە ئانا ۋەتىنى ئۈچۈن راھەت-پاراغەتلىك تۇرمۇشى، ئۆتكۈنچى ھۇزۇر-ھالاۋىتىدىن كېچەلەيدىغان؛ ئۇزۇن مۇددەتلىك كۈرەشنىڭ جاپا-مۇشەققەت، تىكەن-چاتقاللىرىغا بوي ئەگمەستىن، يېرىم يولدا توختاپ قېلىپ كەينىگە چېكىنمەستىن، دادىل قەدەم بىلەن ئالغا ئىلگىرىلىيەلەيدىغان؛ قورقماس يۈرەك، يۈكسەك ساداقەتكە ئىگە بىر تۈركۈم پىدائىي ئەزىمەتلەر كېرەك. ئاللاھ تائالا بۇ ھەقتە مۇنداق دېگەن: «نۇرغۇن پەيغەمبەرلەر بىلەن كۆپلىگەن خۇداگۇي ئۆلىمالار بىرلىكتە جەڭ قىلدى. ئۇلار ئاللاھ يولىدا يەتكەن كۈلپەتلەردىن روھسىزلانمىدى، بوشاشمىدى، باش ئەگمىدى؛ ئاللاھ (ئۆزىنىڭ يولىدا دۇچ كەلگەن قىيىنچىلىقلارغا) چىداشلىق بەرگۈچىلەرنى دوست تۇتىدۇ»&lt;sup&gt;[5]&lt;/sup&gt;. يەنە بىر ئايەتتە مۇنداق دېگەن: «ئاللاھنىڭ ئىرادىسى بىلەن ئاز جامائە كۆپ جامائە ئۈستىدىن غەلىبە قىلىدۇ. ئاللاھ چىداملىق كۆرسەتكۈچىلەر بىلەن بىللىدۇر».&lt;sup&gt;[6]&lt;/sup&gt;

ئىككىنچىدىن، شەرقىي تۈركىستان مۇسۇلمانلىرى ئۆزىنى ئەسكىرىي، سىياسىي، پەن-تېخنىكا ۋە مائارىپ جەھەتتىن كۈچلەندۈرۈشى، ھەتتا بۇنىڭ ئۈچۈن سىياسىي قۇرۇلما ۋە تەشكىلىي گۇرۇپپىلارنى تەشكىللەشكە ئەھمىيەت بېرىشى كېرەك. ئاللاھ تائالا مۇنداق دېگەن: «دۈشمەنلىرىڭلار (بىلەن ئۇرۇش قىلىش) ئۈچۈن قولۇڭلاردىن كېلىشىچە كۈچ تەييارلاڭلار»&lt;sup&gt;[7]&lt;/sup&gt;. «سۈرە ئەلەق»تىكى ئايەتلەردە بولسا مۇسۇلمانلارنى ئىلىم-پەن ۋە مائارىپ ئارقىلىق كۈچلىنىشكە رىغبەتلەندۈرۈپ: «ياراتقان پەرۋەردىگارىڭنىڭ ئىسمى بىلەن ئوقۇغىن»&lt;sup&gt;[8]&lt;/sup&gt;، «ئوقۇغىن، پەرۋەردىگارىڭ ئەڭ كەرەملىكتۇر»&lt;sup&gt;[9]&lt;/sup&gt; دېيىلگەن.

ئۈچىنچىدىن، شەرقىي تۈركىستان مۇسۇلمانلىرى چوقۇم ئىمانىي بىرلىك ھاسىل قىلىشى، ئۆزئارا مېھرىبان، دوستانە بولۇشى ۋە ساپ قېرىنداشلىق مۇھەببىتىنى كەڭ يېيىشى كېرەك. ئاللاھ تائالا مۇنداق دەيدۇ: «ھەممىڭلار ئاللاھنىڭ ئارغامچىسىغا (يەنى ئاللاھنىڭ دىنىغا) مەھكەم يېپىشىڭلار، ئايرىلماڭلار».&lt;sup&gt;[10]&lt;/sup&gt; ئاللاھ تائالا يەنە مۇنداق دەيدۇ: «...ئىختىلاپ قىلىشماڭلار، بولمىسا (دۈشمەن بىلەن ئۇچرىشىشتىن) قورقۇپ قالىسىلەر، كۈچ-قۇۋۋىتىڭلار كېتىپ قالىدۇ».&lt;sup&gt;[11]&lt;/sup&gt; 

چەتكە قېقىش، ئۆزىنى چوڭ ساناش، ئايرىمىچىلىق قىلىشتىن ساقلىنىپ، ئۆز دۈشمىنىگە قارشى بارلىق قەۋمى-قېرىنداشلىرى، ھەتتا پۈتۈن دۇنيا مۇسۇلمانلىرى بىلەن بىرلىشىشكە تىرىشىشى، يۈكسەك غايە ئۈچۈن ئۆزئارا قۇسۇر-نۇقسانلىرىغا سەۋر قىلىشى ھەمدە شەرقىي تۈركىستان مەزلۇملىرىنىڭ ھۆرلۈكى ئۈچۈن ياردەم قىلىشنى خالايدىغان ھەرقانداق سەمىمىي ۋە راستچىل شەخس ۋە كىشىلەر توپىغا ئالدى بىلەن دوستلۇق قولىنى سۇنۇشقا ۋە ئۆزىنى كەمتەر تۇتۇشقا تىرىشىشى كېرەك. 

ئەڭ مۇھىم نۇقتا شۇكى، بۇ بىرلىشىش سەمىمىيەت ۋە راستچىللىق ئاساسىدا بولۇشى كېرەك. دۇنيالىق غەرەز، سىياسىي مەنپەئەت ۋە ياكى بىردەملىك ھېسسىيات، ئۆزىنى نامايان قىلىش، كۈچ توپلاپ كۆز-كۆز قىلىش ئاساسىدا بىرلىشىشلەر ئازغىنە قىيىنچىلىق، كۆزلىگەن مەنپەئەتنىڭ ھاسىل بولماسلىقى ۋە سالاھىيەتنىڭ قولدىن كېتىشى بىلەن سۇ ئۈستىدىكى كۆپۈكچىدەك غايىب بولىدۇ. ھەتتا ۋاقتى كەلگەندە بۆرىدىن قۇتۇلۇپ، يولۋاسقا تۇتۇلىدىغان؛ ئالدىدا قول تەڭلەپ، كەينىدىن تىغ ئۇرىدىغان؛ ئۆزى كۈتكەن پايدا-مەنپەئەتلەر قولغا كەلمىسە، ئەكسىچە خائىنلىق قىلىدىغان ئېچىنىشلىق نەتىجىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئاللاھ تائالا مۇنداق دەيدۇ: «ئېھتىياتچان ۋە ھوشيار بولۇڭلار»&lt;sup&gt;[12]&lt;/sup&gt;.

تۆتىنچىدىن، شەرقىي تۈركىستان مۇسۇلمانلىرى ئۆز ۋەتىنىنىڭ بۈگۈنكى دەھشەتلىك ئەھۋالىنى دۇنياغا ئاڭلىتىشقا؛ دۈشمەننى ئازايتىپ، دوستنى كۆپەيتىشكە؛ خىتايلار بىلەن بىرلىشىۋاتقانلارغا خىتاينىڭ ھەقىقىي ئەپتى-بەشىرىسىنى تونۇتۇپ، ئۇنىڭدىن ھەمكارلىق قولىنى تارتىشقا ئۈندەشكە؛ ئۇ مەنپەئەتداش ۋە ئىتتىپاقداشلارنىڭ ھېچ بولمىغاندا شەرقىي تۈركىستان مۇسۇلمانلىرىغا ياردەم قىلالمىسىمۇ، خىتاينىڭ زۇلۇمىغا شېرىكلەشمەسلىكى، پايدا يەتكۈزەلمىسىمۇ، زىيان سالماسلىقى ئۈچۈن تىرىشىشى كېرەك.

بۇ گەپلەرنى ئاڭلىغان كىشەن بۇ جەرياننىڭ تولىمۇ مۈشكۈل ئىكەنلىكى، تەرتىپلىك ۋە ئاقىلانىلىك بىلەن تۈزۈلگەن بىر سىياسىي پىروگراممىغا موھتاج ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىپ:

ـــ يۈز يىل مابەينىدە ئىمانىي، سىياسىي ۋە دۆلەتچىلىك تەربىيەسىدىن مەھرۇم قالغان ھەمدە چەتئەلدىكى مۇساپىرچىلىق ھاياتىدا بۇنى شەكىللەندۈرۈشى تولىمۇ قىيىن بولۇۋاتقان بىچارە خەلقنىڭ بۇ غەلىبە ئامىللىرىنى تېز پۇرسەتتە ئەمەلگە ئاشۇرالىشى مۇمكىنمۇ؟ ـــ دەپ سورىدى.

ـــ&amp;nbsp; شۇنداق، بۇ ھەقىقەتەن ئەمەلگە ئاشۇرۇش تولىمۇ مۈشكۈل بولغان، لېكىن بۇ دىيارنىڭ ھازىرقى ئېچىنىشلىق ھالىتىگە نىسبەتەن ئىنتايىن زۆرۈر ۋە جىددىي بولغان بىر ۋەزىپىدۇر. بۇنىڭ ئۈچۈن، شەرقىي تۈركىستان مۇسۇلمانلىرى يۇقىرىقى غەلىبە ئامىللىرىنى تېز پۇرسەتتە ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن چىن ساداقەت بىلەن تىرىشىدىغان ۋە شۇنىڭ قابىلىيىتىنى ئۆزىدە ھازىرلىغان پىشقان بىر يېتەكچى رەھبەرگە موھتاج، ـــ دېدى كىتاب. كىشەن بۇ رەھبەرگە تەشنا بولغان ھالدا:

ـــ ئۇنداقتا ئۇ رەھبەردە قانداق قابىلىيەت ۋە سالاھىيەت ھازىر بولۇشى كېرەك؟ ـــ دەپ سورىدى. كىتاب:

ـــ بىرىنچىدىن، قول ئاستىدىكىلەرگە ئادىللىق بىلەن مۇئامىلە قىلىدىغان، مېھىر-شەپقەتلىك، ئەپۇچان، ئۇلارنى ھەر ۋاقىت دۈشمەنلەرنىڭ زىيانكەشلىكىدىن قوغداپ ھىمايە قىلالايدىغان؛ لېكىن دۈشمەنگە شىددەتلىك ۋە باتۇر، قەلبىگە قورقۇنچ سالالايدىغان بولۇشى كېرەك. ئاللاھ تائالا بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ: «ئاللاھ ھەقىقەتەن (كىشىلەر ئارىسىدا) ئادىل بولۇشقا، (جىمى خەلققە) ياخشىلىق قىلىشقا بۇيرۇيدۇ».&lt;sup&gt;[13]&lt;/sup&gt; ئاللاھ تائالا يەنە مۇنداق دەيدۇ: «ئاللاھنىڭ رەھمىتى بىلەن سەن ئۇلارغا مۇلايىم بولدۇڭ؛ ئەگەر قوپال، باغرى قاتتىق بولغان بولساڭ، ئۇلار ئەتراپىڭدىن تارقاپ كېتەتتى. ئۇلارنى ئەپۇ قىل، ئۇلار ئۈچۈن مەغپىرەت تىلىگىن».&lt;sup&gt;[14]&lt;/sup&gt;

پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ ھەقتە مۇنداق دېگەن: «ئەمىر بىر قالقاندۇر، ئۇنىڭ كەينىدە تۇرۇپ ئۇرۇش قىلىنىدۇ ۋە ئۇنىڭ بىلەن قوغدىنىلىدۇ. ئەگەر ئۇ ئاللاھ ئەززە ۋە جەللىگە تەقۋادارلىق قىلىشقا بۇيرۇسا ۋە ئادالەت بىلەن ئىش قىلسا، ئۇ بۇنىڭ ئۈچۈن ئەجىرگە ئېرىشىدۇ؛ ئەگەر ئۇنىڭدىن باشقا ئىشقا بۇيرۇسا، گۇناھى ئۆزىگە بولىدۇ».&lt;sup&gt;[15]&lt;/sup&gt;

ئاللاھ تائالا پادىشاھ تالۇتنىڭ قوماندانلىق سۈپىتىنى بايان قىلىپ: «ئاللاھ ئۇنىڭ ئىلمىنى زىيادە، بەدىنىنى بەستلىك قىلدى» دېگەن. &lt;sup&gt;[16]&lt;/sup&gt;

ئىككىنچىدىن، دۇچ كەلگەن مەسىلىلەرنى قانداق ھەل قىلىشنى بىلەلمىگەن ۋاقىتتا سەمىمىي ئىلىم ئەھلى ۋە تەجرىبىلىك كىشىلەرگە كەمتەرلىك بىلەن مەسلىھەت سالىدىغان بولۇشى كېرەك. ئاللاھ تائالا ھەتتا پەيغەمبەر ئەلەيھىىسسالامغا مۇنداق دېگەن: «ئىشتا ئۇلار بىلەن كېڭەشكىن».&lt;sup&gt;[17]&lt;/sup&gt;

ئۈچىنچىدىن، ئۆزىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ۋە قوللىغۇچىلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتكە ماھىر ۋە تەمكىن، دىپلوماتىك مۇئامىلىنى توغرا ھەل قىلالايدىغان، ئۆزىنى خار تۇتمايدىغان، ئەگەشكۈچىلىرى ئۇنىڭغا ئىشەنچ قىلالايدىغان، ھەرخىل سىياسىي ۋە ئەمەلىي كۈرەشلەرنىڭ مەنپەئەت ۋە زىيانلىرىنى توغرا ئايرىپ چىقىپ، ئەڭ پايدىلىق ھۆكۈم چىقىرالايدىغان، كۆپ ئىسسىق-سوغۇقلاردا تاۋلانغان، تەجرىبىلىك، سەگەك، زېرەك، كۈچلۈك سىياسىي ئاڭغا ۋە پەم-پاراسەتكە ئىگە بولۇشى كېرەك. قۇرئان كەرىمدىكى بىر ئايەتتە مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ سۈپىتى بايان قىلىنىپ مۇنداق دېيىلگەن: «ئۇلارنىڭ بىرى ئېيتتى: &lt;ئى ئاتا، ئۇنى سەن ئىشلەتكىن، بۇ سەن ئىشلەتكەنلەرنىڭ ئەڭ ياخشىسىدۇر، كۈچلۈك، ئىشەنچلىكتۇر&gt;»&lt;sup&gt;[18]&lt;/sup&gt;. يەنە بىر ئايەتتە مۇنداق دېيىلگەن: «ئاللاھ ھېكمەتنى (ياخشى ئەمەلگە يېتەكلەيدىغان پايدىلىق ئىلىمنى) خالىغان بەندىسىگە ئاتا قىلىدۇ، ھېكمەت ئاتا قىلىنغان ئادەمگە كۆپ ياخشىلىق ئاتا قىلىنغان بولىدۇ»&lt;sup&gt;[19]&lt;/sup&gt;.

تۆتىنچىدىن، دۈشمەنگە قارشى تەييارلىق ۋە كۈچ-قۇۋۋەت توپلاش ئۈچۈن لازىم بولغان بارلىق تەلىم-تەربىيە ئىشلىرىغا ئەھمىيەت بېرىدىغان ۋە كۆڭۈل بۆلىدىغان؛ ھەربىر ساھەدىكى ئىلىملىك، قابىلىيەتلىك ۋە ئىقتىدارلىق كىشىلەرنى چەتكە قاقمايدىغان ۋە يەكلىمەيدىغان، ئۇلارنىڭ خىزمىتى ۋە تۆھپىلىرىدىن پايدىلىنىشقا ماھىر بولۇشى كېرەك. ئاللاھ تائالا مۇنداق دەيدۇ: «رەببىڭنىڭ يولىغا ھېكمەتلىك ئۇسلۇبتا ياخشى ۋەز-نەسىھەت بىلەن دەۋەت قىلغىن»&lt;sup&gt;[20]&lt;/sup&gt;. ئاللاھ تائالا يەنە مۇنداق دەيدۇ: «سىلەرنىڭ ئاراڭلاردا خەيرلىك ئىشلارغا دەۋەت قىلىدىغان، ياخشى ئىشلارغا بۇيرۇپ، يامان ئىشلارنى مەنئى قىلىدىغان بىر جامائە بولسۇن؛ ئەنە شۇلار مەقسىتىگە ئېرىشكۈچىلەردۇر»&lt;sup&gt;[21]&lt;/sup&gt;.

بۇنى ئاڭلىغان كىشەن بىردەم سۈكۈتتە تۇرۇپ كىتابنىڭ سۆزلىرىنى ئويلىنىپ كەتتى ۋە بۇ سۈپەتلەرگە لايىق رەھبەرنىڭ چىقىشىنىڭ ھەقىقەتەن ئاسان ئەمەسلىكىنى؛ ئەگەر ئاللاھ تائالا شەرقىي تۈركىستان مۇسۇلمانلىرىغا رەھمەت قىلىپ، مۇشۇ سۈپەتلەرگە ئىگە بولغان بىر يېتەكچى رەھبەرنى ئوتتۇرىغا چىقىرىپ بەرسە، خەلقنىڭ ئۇنى قەدىرلەپ، قولىدىن كېلىشىچە ئۇنى قوللاپ-قۇۋۋەتلەپ بېرىشى كېرەكلىكىنى؛ توغرا يولغا يېتەكلىسە ئۇنىڭ بىلەن بىر سەپ قۇرۇپ، كۈچلۈك قۇۋۋەت شەكىللەندۈرۈشى، ئەگەر خاتالىشىپ قالسا نەسىھەت قىلىپ، ھېكمەتلىك ئۇسلۇب بىلەن سۆھبەتلىشىپ، كۈرەش تەرەققىياتىنىڭ تېخىمۇ تېز، ساغلام ۋە ئۈنۈملۈك بولۇشىنى ئىلگىرى سۈرۈشى كېرەكلىكىنى چۈشىنىپ يەتتى. كىشەن كىتابنىڭ يۇقىرىقى سۆزلىرى ھەققىدە بىردەم پىكىر قىلغاندىن كېيىن:

ـــ ئەجىبا بۇ خەلقنىڭ يۇقىرىقى سۈپەتلەرگە ئىگە يېتەكچى رەھبىرى يوقمۇ؟

ئۇلارنىڭ سۆھبىتى دەل مۇشۇ يەرگە كەلگەندە سوراقخانىنىڭ ئىككى چاكىرى كىرىپ، يەردە دۆۋىلىنىپ ياتقان قۇرئانلار، دىنىي ۋە ئۇيغۇرچە تارىخىي، سىياسىي كىتابلارنى گۈرجەك بىلەن تاغارغا ئۇسۇشقا باشلىدى. شۇ قاتاردا ئۇ كىتابنىمۇ بىر كونا تاغارغا قاچىلاپ ئەپچىقىپ كەتتى. كىشەن ئەلەملىك بىر ئۇھسىنغان ھالدا ئۇ تاغاردىكى قۇرئان ۋە كىتابلارنىڭ كەينىدىن قاراپ قالدى.

يۇقىرىقى سۆھبەتلەرنىڭ ھەممىسىنى ئېنىق ئاڭلاپ تۇرغان ئۆمەر ئاكا باياتىنقى ئۇ دانا كىتاب ئېيتقان «زەپەر دۇلدۇلىنى يۈگەنلەپ، پات يېقىندا ئۆزىنىڭ پۇت-قوللىرىدىكى كىشەننى چېقىش ئۈچۈن كېلىدىغان ئوغلى ۋە مىڭلىغان پىداكار ئوغلانلار»نىڭ تېزراق يېتىپ كېلىشىنى ئارزۇ قىلىپ، ئۈمىدلىك كۆزلىرىنى تۇرۇسقا تىككىنىچە خىيالغا چۆمدى.

.....

ئارىدىن ئون نەچچە يىللار ئۆتتى. تۈرمىنىڭ رەھىمسىز قىيىن-قىستاق،&amp;nbsp; ئازاب-ئوقۇبەتلىرى ئۆمەر ئاكىنىڭ بەقۇۋۋەت قەددى-قامىتىنى ئېگىپ، يىگىتلىك پەسلىنى خازان قىلىپ، پەقەت شۇ ئۈمىدلىك قەلبى ۋە روھىنى كۆتۈرۈپ تۇرغان بىر تېرە، بىر ئۇستىخىنىنىلا قالدۇرۇپ قويدى. 

بىر كۈنى ئەتىگەن ئىللىق بىر قۇياشنىڭ تەپتى تۈرمە تېمىنىڭ كىچىككىنە بىر تۆشۈكىدىن ئۆتۈپ ئۆمەر ئاكىنىڭ مەڭزىگە ئۆز نۇرىنى خۇش تەبەسسۇم بىلەن چاچتى. ئۆمەر ئاكا ئىنتايىن ھەيران قالدى، چۈنكى 10 نەچچە يىلدىن بۇيان تۈرمىنىڭ بۇ رەھىمسىز تېمى قۇياش نۇرىنىڭ كىرىشىگە ھېچ يول قويمىغان ئىدى. كۈچ-ماغدۇردىن پۈتۈنلەي كەتكەن ئۆمەر ئاكا سېخىي قۇياشنىڭ ئۆزىگە بېرىۋاتقان مېھىرلىك نۇرىدىن ھۇزۇرلىنىپ سوزۇلۇپ ياتقاندا، قاتتىق بىر زەربىنىڭ ئاۋازى بىلەن تەڭ چۇقان-سۈرەن، خۇشاللىق سادالىرى ياڭراشقا باشلىدى. ئۆمەر ئاكىنىڭ يۈرىكى خۇشاللىقتىن قاتتىق سوقۇشقا باشلىدى: «ئەجىبا، راستتىنلا ئاللاھنىڭ نۇسرىتى...».

ئۆمەر ئاكا پۈتۈن كۈچىنى يىغىپ ئورنىدىن تۇرۇپ ئىشىك ئالدىغا بارغۇسى كەلدىيۇ، لېكىن شۇنچە تىرىشسىمۇ ياتقان يېرىدىن ئولتۇرۇشقا ئاران مادارى يەتتى. بىردىنلا ئۆزى ياتقان كامېرنىڭ ئىشىكىمۇ قاتتىق زەربە بىلەن ئۇرۇلدى. ئىشىك ئېچىلىشى بىلەن، ئۆمەر ئاكا ئالدىدا تۇرغان قەددى-قامەتلىك، نۇر يۈزلۈك يىگىتنى كۆرۈپ يۈرىكى توك سوققاندەك جىغغىدە قىلىپ، داڭقېتىپلا قالدى. غۇۋا ئىشىك ئالدىدا ئۆزىنىڭ 20 نەچچە ياشلار ۋاقتىدىكى چىرايى ۋە تەقى-تۇرقىغا چاپلاپ قويغاندەك ئوخشايدىغان، قاملاشقان، زەبەردەس ۋە بەردەم بىر يىگىت ئۆزىگە قاراپ قېتىپ قالغاندەك تۇرۇۋاتاتتى. ئۇ يىگىتمۇ كۆز ئالدىدىكى گەرچە ئورۇقلاپ ھەم ئاجىزلاپ، ئورنىدىنمۇ تۇرالمىغۇدەك كۈچ-ماغدۇرسىز ھالغا كېلىپ قالغان بولسىمۇ، لېكىن چىرايى ئۆزىگە قۇيۇپ قويغاندەك ئوخشايدىغان بىر كىشىنى كۆرۈپلا، يۈرىكى ئەلەملىك بىر ئاغرىق ئازابىدا مۇجۇلۇپ كەتتى.

ـــ ئوغلۇم، مۇھەممەدمۇ سەن؟

ـــ دادا! ـــ دېگەن چەكسىز خۇشاللىق بىلەن تەڭ ئېتىلىپ چىققان بۇ ئۇلۇغ نامنى توۋلىغانچە، مۇھەممەد ئۆزىنى دادىسىنىڭ قۇچىقىغا ئاتتى. 


2023- يىلى 7- ئاينىڭ 16- كۈنى


'''مەنبەلەر'''

[1] سۈرە بەقەرە 214- ئايەت

[2] سۈرە ھۇجۇرات 10- ئايەت

[3] بۇخارى ۋە مۇسلىم توپلىغان

[4] ئەبۇ داۋۇد، نەسائى ۋە بەيھەقى توپلىغان، ئەلبانى «سەھىھ» دېگەن.

[5] سۈرە ئال ئىمران 146- ئايەت.

[6] سۈرە بەقەرە 249- ئايەتنىڭ بىر قىسمى.

[7] سۈرە ئەنفال 60- ئايەتنىڭ بىر قىسىمى.

[8] سۈرە ئەلەق 1- ئايەت.

[9] سۈرە ئەلەق 3- ئايەت.

[10] سۈرە ئال ئىمران 103- ئايەتنىڭ بىر قىسمى.

[11] سۈرە ئەنفال 46- ئايەتنىڭ بىر قىسمى.

[12] سۈرە نىسا 102- ئايەتنىڭ بىر قىسمى.

[13] سۈرە نەھل 90- ئايەتنىڭ بىر قىسمى.

[14] سۈرە ئال ئىمران 159- ئايەتنىڭ بىر قىسمى.

[15] بۇخارى ۋە مۇسلىم توپلىغان.

[16] سۈرە بەقەرە 247- ئايەت.

[17] سۈرە ئال ئىمران 159- ئايەتنىڭ بىر قىسمى.

[18] سۈرە قەسەس 26- ئايەت

[19] سۈرە بەقەرە 269- ئايەتنىڭ بىر قىسمى.

[20] سۈرە نەھل 125- ئايەتنىڭ بىر قىسمى.

[21] سۈرە ئال ئىمران 104- ئايەت. 

[[ئىشلەتكۈچى:مەردانە|مەردانە]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:مەردانە|سۆزلىشىش]]) 08:33, 22 مارت 2024 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Vote now to select members of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through May 9, 2024. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility.

The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

On behalf of the UCoC project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:20, 25 ئاپرېل 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;Hello all,

The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page].

This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource.

Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]].

We look forward to your participation!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:22, 14 ماي 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

[[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]]

Dear community members,

The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. 

You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. 

You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language.

On behalf of the CAC,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:26, 22 ماي 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Announcing the first Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello,

The scrutineers have finished reviewing the vote results. We are following up with the results of the first [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) election]]. 

We are pleased to announce the following individuals as regional members of the U4C, who will fulfill a two-year term:

* North America (USA and Canada)
** –
* Northern and Western Europe
** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]]
* Latin America and Caribbean
** –
* Central and East Europe (CEE)
** —
* Sub-Saharan Africa
** –
* Middle East and North Africa
** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]]
* East, South East Asia and Pacific (ESEAP)
** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]]
* South Asia
** –

The following individuals are elected to be community-at-large members of the U4C, fulfilling a one-year term:

* [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]]
* –
* –
* –
* –

Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community.

Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. Follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]].

On behalf of the UCoC project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:15, 3 ئىيۇن 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;The final text of the Wikimedia Movement Charter is now on Meta&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hi everyone,

The final text of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] is now up on Meta in more than 20 languages for your reading.

'''What is the Wikimedia Movement Charter?'''

The Wikimedia Movement Charter is a proposed document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance.

'''Join the Wikimedia Movement Charter “Launch Party”'''

Join the [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|“Launch Party”]] on '''June 20, 2024''' at '''14.00-15.00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 your local time]). During this call, we will celebrate the release of the final Charter and present the content of the Charter. Join and learn about the Charter before casting your vote.

'''Movement Charter ratification vote'''

Voting will commence on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC.''' You can read more about the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voting process, eligibility criteria, and other details]] on Meta.

If you have any questions, please leave a comment on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|Meta talk page]] or email the MCDC at [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org].

On behalf of the MCDC,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:45, 11 ئىيۇن 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is now open – cast your vote&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello everyone,

The voting to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Wikimedia Movement Charter''']] is now open. The Wikimedia Movement Charter is a document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance.

The final version of the Wikimedia Movement Charter is [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|available on Meta in different languages]] and attached [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wikimedia_Movement_Charter_(June_2024).pdf here in PDF format] for your reading.

Voting commenced on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC'''. Please read more on the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voter information and eligibility details]].

After reading the Charter, please [[Special:SecurePoll/vote/398|'''vote here''']] and share this note further.

If you have any questions about the ratification vote, please contact the Charter Electoral Commission at [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org'''].

On behalf of the CEC,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:52, 25 ئىيۇن 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is ending soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello everyone,

This is a kind reminder that the voting period to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] will be closed on '''July 9, 2024''', at '''23:59 UTC'''.

If you have not voted yet, please vote [[m:Special:SecurePoll/vote/398|on SecurePoll]]. 

On behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Charter Electoral Commission]],&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:46, 8 ئىيۇل 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;U4C Special Election - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024.

The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]].

In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki.

Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]].

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:03, 10 ئىيۇل 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Wikimedia Movement Charter ratification voting results&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello everyone,

After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting. &amp;nbsp;

As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy.

The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: 

'''Individual vote:'''

Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333).

'''Affiliates vote:'''

Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111).

'''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:'''

The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]]. &amp;nbsp;

With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''.

We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance.

The Charter Electoral Commission,

[[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[ئىشلەتكۈچى:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:MediaWiki message delivery|سۆزلىشىش]]) 17:52, 18 ئىيۇل 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Vote now to fill vacancies of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility.

The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:48, 27 ئىيۇل 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now.

'''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC.

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:31, 6 ئاۋغۇست 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Coming soon: A new sub-referencing feature – try it!&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Sub-referencing&quot;/&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]]
Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].

'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:

* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]]. 
* [[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.

Please help us spread the message. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC)
&lt;section end=&quot;Sub-referencing&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=27309345 --&gt;

== Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC ==

Hi all,

The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page].

This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites.

Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation!

[[ئىشلەتكۈچى:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:MediaWiki message delivery|سۆزلىشىش]]) 23:20, 22 ئاۋغۇست 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]].

I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026:

* North America (USA and Canada)
** Ajraddatz

The following seats were not filled during this special election:

* Latin America and Caribbean
* Central and East Europe (CEE)
* Sub-Saharan Africa
* South Asia
* The four remaining Community-At-Large seats

Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community.

Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]].

On behalf of the U4C and the Elections Committee,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:06, 2 سىنتەبىر 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Have your say: Vote for the 2024 Board of Trustees!&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Board of Trustees election]] is now open. There are twelve (12) candidates running for four (4) seats on the Board.

Learn more about the candidates by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|reading their statements]] and their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|answers to community questions]].

When you are ready, go to the [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]] voting page to vote. '''The vote is open from September 3rd at 00:00 UTC to September 17th at 23:59 UTC'''.

To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|voter eligibility page]].

Best regards,

The Elections Committee and Board Selection Working Group&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[ئىشلەتكۈچى:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:MediaWiki message delivery|سۆزلىشىش]]) 12:14, 3 سىنتەبىر 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read-only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2024-09-25|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2024-09-25|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:38, 20 سىنتەبىر 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27248326 --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving. Find out where... ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;i&gt;Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.&lt;/i&gt;{{tracked|T66315}}

Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project.
The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the &lt;span style=&quot;color: #54595d;&quot;&gt;&lt;u&gt;''General''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt; section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the &lt;span style=&quot;color: #54595d;&quot;&gt;&lt;u&gt;''In Other Projects''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt; section.

We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the   [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2.
More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].&lt;br&gt;&lt;br&gt;We welcome your feedback and questions.&lt;br&gt; [[ئىشلەتكۈچى:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:MediaWiki message delivery|سۆزلىشىش]]) 18:57, 27 سىنتەبىر 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27524260 --&gt;

== Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey ==

Dear all,

Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community.

To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event.

Survey link: https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/closedform (''&lt;nowiki&gt;https://&lt;/nowiki&gt;'''&lt;nowiki&gt;forms.gle&lt;/nowiki&gt;'''&lt;nowiki&gt;/f66MuzjcPpwzVymu5&lt;/nowiki&gt; shortener removed'')

Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference!

Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success.


Warm regards,

User:ZI Jony 03:20, 6 ئۆكتەبىر 2024 (UTC)

Wiki Loves Ramadan Organizing Team
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27510935 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Preliminary results of the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

Thank you to everyone who participated in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees election]]. Close to 6000 community members from more than 180 wiki projects have voted.

The following four candidates were the most voted:

# [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]]
# [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]]
# [[User:Victoria|Victoria Doronina]]
# [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]]

While these candidates have been ranked through the vote, they still need to be appointed to the Board of Trustees. They need to pass a successful background check and meet the qualifications outlined in the Bylaws. New trustees will be appointed at the next Board meeting in December 2024.

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Learn more about the results on Meta-Wiki.]]

Best regards,

The Elections Committee and Board Selection Working Group

&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:26, 14 ئۆكتەبىر 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Seeking volunteers to join several of the movement’s committees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. 

Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]

Applications for the committees open on 16 October 2024. Applications for the Affiliations Committee close on 18 November 2024, and applications for the Ombuds commission and the Case Review Committee close on 2 December 2024. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email [mailto:cst@wikimedia.org cst@wikimedia.org] with any questions you may have.

For the Committee Support team,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:08, 16 ئۆكتەبىر 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27601062 --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving, finally. ==

Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:29, 22 ئۆكتەبىر 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27535421 --&gt;

== Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success ==

Dear all,

We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community.

Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs.

* Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey]
* Deadline: November 10, 2024
Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference!

'''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply.
* Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here]
* Application Deadline: October 31, 2024
Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions]

Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success!


Warm regards,&lt;br&gt;
The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:13, 29 ئۆكتەبىر 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 --&gt;

== Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC ==

Hello everyone,

The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone &lt;https://zonestamp.toolforge.org/1732896000&gt;). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: &lt;https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024&gt;.

This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation.

Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 نويابىر 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

== Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! ==

Dear All,

We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. 

This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture.

* Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]]
* When: Jan 19, 2025 
* Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025).
* Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 
* Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]]

To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025.

Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language.

Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all.

Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate.

Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success!

For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:08, 16 يانۋار 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 يانۋار 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

== Feminism and Folklore 2025 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]'''

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[ئىشلەتكۈچى:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:MediaWiki message delivery|سۆزلىشىش]]) 02:36, 29 يانۋار 2025 (UTC)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''
--[[ئىشلەتكۈچى:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:MediaWiki message delivery|سۆزلىشىش]]) 02:36, 29 يانۋار 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26503019 --&gt;

== Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. 

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:49, 3 فېۋرال 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28198931 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt; Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone!
[[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]]
We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''.

This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba.

'''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''.

Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language &amp; Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]].

We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 08:29, 22 فېۋرال 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28217779 --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 مارت 2025 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28307738 --&gt;

== An improved dashboard for the Content Translation tool ==

Hello Wikipedians,

The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=es Content Translation dashboard]&amp;nbsp;to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. Below is a breakdown of important information about the improvement.

'''What are the improvements?'''&lt;br&gt;
The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users can now access the capabilities shown in the image below. 

[[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the &quot;For you&quot; and &quot;...More&quot; buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).&amp;nbsp; Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard&amp;nbsp; in two groups (&quot;Create new pages&quot; and &quot;Expand with new sections&quot;)-one for each activity.]]

[[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]]

'''Does this improvement change the current accessibility of this tool in this Wikipedia?'''&lt;br&gt;
The Language and Product Localization team acknowledges your concern with exposing the Content translation tool. So, be rest assured that it will remain in beta, ensuring that only logged-in users who activated the tool from the [[:en:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] will continue to have access to the content translation tool.

'''When do we plan to implement this improvement?'''&lt;br&gt;
We will implement it on your Wikipedia and others by 24th, March 2025.

'''What happens to the former dashboard after we implement the improvement?'''&lt;br&gt;
You can still access it in the tool for some time. We will remove it from all Wikipedias by May 2025, as maintaining it will no longer be productive.

'''Where can I test this improvement and report any issues before it is implemented in this Wiki?'''&lt;br&gt;
You can try the improved capabilities in the test wiki using this link: https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;campaign=contributionsmenu&amp;to=es&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en#/

If you notice an issue related to the improved dashboard in the test wiki, please let us know in this thread and ping me, or report it in [https://phabricator.wikimedia.org Phabricator], adding these tags: &lt;code&gt;BUG REPORT&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;ContentTranslation&lt;/code&gt;. &amp;nbsp; &amp;nbsp;

Please ask us any questions regarding [[mw:Content translation#Improved translation experience|this improvement]]. Thank you!

On behalf of the Language and Product Localization team. [[ئىشلەتكۈچى:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:UOzurumba (WMF)|سۆزلىشىش]]) 18:19, 14 مارت 2025 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read-only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-03-19|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-03-19|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:15, 14 مارت 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=28307742 --&gt;

== Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon.

Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. 

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 ئاپرېل 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! 

The most active contesters will receive prizes.

If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.
&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;

16:11, 16 ئاپرېل 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Hide on Rosé@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines (&quot;UCoC EG&quot;) and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:35, 17 ئاپرېل 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Sub-referencing: User testing ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]]
&lt;small&gt;''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''&lt;/small&gt;

Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further:

#'''Try it out and share your feedback'''
#:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. 
#'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs'''
#:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''.

We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well.

Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! &lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])&lt;/bdi&gt; 15:03, 28 ئاپرېل 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=28628657 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- &lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:41, 29 ئاپرېل 2025 (UTC)&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! ==

''(Apologies for posting in English)''

Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them.

As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]].

After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki.

The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org.

If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]].

Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:08, 6 ماي 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28663781 --&gt;

== Enabling Dark mode for logged-out users ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

{{int:Hello}} Wikimedians,

Apologies, as this message is not written in your native language. {{Int:please-translate}}.

The [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]] will be enabling [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|dark mode]] in this Wiki by 15th May 2025 now that pages have passed our checks for accessibility and other quality checks. Congratulations!

The plan to enable is made possible by the diligent work of editors and other technical contributors in your community who ensured that templates, gadgets, and other parts of pages can be accessible in dark mode. Thank you all for making dark mode available for everybody!

For context, the Web team has concluded work on dark mode. If, on some wikis, the option is not yet available for logged-out users, this is likely because many pages do not yet display well in dark mode. As communities make progress on this work, we enable this feature on additional wikis once per month.

If you notice any issues after enabling dark mode, please create a page: &lt;code&gt;Reading/Web/Accessibility for reading/Reporting/xx.wikipedia.org&lt;/code&gt; in MediaWiki ([[mediawikiwiki:Reading/Web/Accessibility_for_reading/Reporting|like these pages]]), and report the issue in the created page.

Thank you!

On behalf of the [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]].
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 00:08, 7 ماي 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_Dark_mode_deployment_message_list_(May_2025)&amp;oldid=28673792 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]].

You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC.

If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, &lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|مۇنازىرە]])&lt;/bdi&gt; 22:07, 15 ماي 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)''

Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. 

We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.

You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 15:27, 22 ماي 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28768453 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection &amp; Call for Questions&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats.

The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4].

Here are the key planned dates:

* May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6]
* June 17 – July 1, 2025: Call for candidates
* July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5]
* August 2025: Campaign period
* August – September 2025: Two-week community voting period
* October – November 2025: Background check of selected candidates
* Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated

Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]].

'''Call for Questions'''

In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]]

'''Election Volunteers'''

Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]]

Thank you!

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ

[6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates

Best regards,

Victoria Doronina

Board Liaison to the Elections Committee

Governance Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[ئىشلەتكۈچى:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:MediaWiki message delivery|سۆزلىشىش]]) 03:08, 28 ماي 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;  Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone,  

''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)''

The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''.

This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable.

The three main features of this extension are:

* '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki.
*  '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''.
*  '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions.

'''Note''': The extension comes with a new user right called '''&quot;Event Organizer&quot;''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment.

The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]])

If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout.

Thank you! &lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|مۇنازىرە]]) 16:48, 29 ماي 2025 (UTC)&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Udehb-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&amp;oldid=28803829 --&gt;

== Vote now in the 2025 U4C Election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}

Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:01, 13 ئىيۇن 2025 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28848819 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;
Hello all,

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position.

This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3]

Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election.

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;
Chair of the Elections Committee

On behalf of the Elections Committee and Governance Committee

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term.

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[ئىشلەتكۈچى:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:MediaWiki message delivery|سۆزلىشىش]]) 17:44, 17 ئىيۇن 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28866958 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Dear Wikimedia Community,

The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]]  of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]].

A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity.

Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact.

Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement.

Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate.

Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended.

=== Wikispore ===

The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects.

After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. 

We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future.

As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting.

Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed.

=== Wikinews ===

We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways.

Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf &lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 &lt;nowiki&gt;[2]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years.

While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews &lt;nowiki&gt;[4]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? &lt;nowiki&gt;[6]&lt;/nowiki&gt;].

[[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews.

Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs.

SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives.

'''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to:
*Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects,
*Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace,
*Merge content into compatibly licensed external projects,
*Archive Wikinews projects.
Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels.

=== Feedback and next steps ===

We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language.

I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. 
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:57, 27 ئىيۇن 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&amp;oldid=28911188 --&gt;

== Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes ==

''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)''

Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations.

The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''.
The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below:
[[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]]

These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages.

Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change.

Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]].

Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[ئىشلەتكۈچى:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:MediaWiki message delivery|سۆزلىشىش]]) 12:46, 14 ئىيۇل 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=28981877 --&gt;

&lt;h2&gt; UgConverter &lt;br&gt;
MediaWiki ۋە ئۇيغۇر ۋىكىپېدىيە ئۈچۈن يېزىقى ئايلاندۇرغۇچ&lt;br&gt;
(''EN: a script converter for MediaWiki and the Uyghur Wikipedia'')&lt;br&gt;
(''ZH: 用于MediaWiki和维吾尔语维基百科的脚本转换器'')&lt;/h2&gt;

===ئۇيغۇرچە===
مەن ئەرەب ، لاتىن ۋە كىرىل تىلىغا تەرجىمە قىلىنغان ئۇيغۇر تىلىغا ئايلاندۇرغۇچ ياسىدىم. مەن بۇ ئۆزگەرگۈچىنىڭ ئىقتىدار يوقالغان ياكى (قانداقتۇر) خاتا ئۆزگەرتىش ئارقىلىق ئىشلەۋاتقان ياكى ئىشلىمەيدىغانلىقىنى جەزملەشتۈرۈش ئۈچۈن ، بۇ مەھەللە ، ئۇيغۇر ۋىكىپېدىيانىڭ ياردىمىگە موھتاج بولۇشىم مۇمكىن. ئەگەر توغرا ئىجرا قىلىنسا ، بۇ ۋىكىپېدىيە ئۈچۈن ئىنتايىن پايدىلىق بولۇشى مۇمكىن ، ھەتتا MediaWiki نى ئىشلىتىدىغان پۈتۈنلەي مۇناسىۋەتسىز ئۇيغۇر تىلى ۋىكىلىرىمۇ بۇنىڭدىن نەپكە ئېرىشىشى مۇمكىن ، چۈنكى بۇ MediaWiki نىڭ كودىغا كىرىدۇ. ئەگەر مۇمكىن بولسا بۇ ئايلاندۇرغۇچنى جەزملەشتۈرۈش ۋە / ياكى قۇرۇشقا ياردەم قىلىڭ. گېررىت ئۆزگىرىشىنىڭ ئۇلىنىشى https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/core/+/1156871. رەھمەت ، [[ئىشلەتكۈچى:Kxeon|Kxeon]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:Kxeon|سۆزلىشىش]]) 03:56, 8 ئاۋغۇست 2025 (UTC)
&lt;div style=&quot;direction:ltr;&quot;&gt;
===''English''===
I made a converter for the Uyghur language, that translates into Arabic, Latin and Cyrillic. I may need help however from this community, the Uyghur Wikipedia, in order to confirm whether or not this converter is working without missing features or (''somehow'') with an incorrect conversion. If executed correctly, it will likely be extremely helpful to this Wikipedia, and even other, entirely unrelated Uyghur-language wikis that use MediaWiki, would benefit from this as well, as this is going into the code of MediaWiki itself. Please, help confirm and/or build this converter, if you can. The link to the Gerrit change is https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/core/+/1156871. Thanks, [[ئىشلەتكۈچى:Kxeon|Kxeon]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:Kxeon|سۆزلىشىش]]) 03:56, 8 ئاۋغۇست 2025 (UTC)

===''中文''===
我为维吾尔语做了一个转换器，可以翻译成阿拉伯语、拉丁语和西里尔语。然而，我可能需要维吾尔语维基百科这个社区的帮助，以确认这个转换器是否在没有缺失功能或（不知何故）转换错误的情况下正常工作。如果执行得当，它可能会对这个维基百科非常有帮助，甚至其他使用MediaWiki的完全无关的维吾尔语维基也会从中受益，因为这将进入MediaWiki本身的代码中。如果可以的话，请帮助确认和/或构建此转换器。Gerrit更改的链接是[https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/core/+/1156871 https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/core/+/1156871]. 谢谢你，[[ئىشلەتكۈچى:Kxeon|Kxeon]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:Kxeon|سۆزلىشىش]]) 04:30, 13 ئاۋغۇست 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Temporary accounts will be rolled out soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;body&quot;/&gt;
Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''.

Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. 

'''Why we are building temporary accounts'''

Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. 

Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users.

'''How temporary accounts work'''
[[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]]
Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: &lt;code dir=ltr&gt;~2025-12345-67&lt;/code&gt; (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it.

'''What does this mean for different groups of users?'''

'''For logged-out editors'''

* This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki.
* If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice.

'''For community members interacting with logged-out editors'''

* A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address).
* Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community.

'''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki'''

* '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.)
* '''For admins blocking logged-out editors''':
** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option.
** It will still be possible to block an IP address or IP range.
* Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this.

'''Our requests for you, and next steps'''

* If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]].
* If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in.
* Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options.
* Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses.

To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!&lt;section end=&quot;body&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 21:36, 26 ئاۋغۇست 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&amp;oldid=29181713 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-09-24|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 
You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-09-24|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])&lt;/span&gt; 15:42, 18 سىنتەبىر 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29170715 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board.

To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]].

Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]].

When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]].

'''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.'''

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;Chair, Elections Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[ئىشلەتكۈچى:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:MediaWiki message delivery|سۆزلىشىش]]) 04:48, 9 ئۆكتەبىر 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29360896 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere).

There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 20 ئۆكتەبىر 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Seeking volunteers to join several of the movement’s committees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. 

Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]

Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have.

For the Committee Support team,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:13, 30 ئۆكتەبىر 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; 00:43, 20 نويابىر 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-11-24_Wikipedias&amp;oldid=29679507 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 نويابىر 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 --&gt;

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 يانۋار 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[ئىشلەتكۈچى:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:MediaWiki message delivery|سۆزلىشىش]]) 13:21, 18 يانۋار 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

21:02, 19 يانۋار 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ئىشلەتكۈچى:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:MediaWiki message delivery|سۆزلىشىش]]) 17:11, 3 ئاپرېل 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[ئىشلەتكۈچى:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:MediaWiki message delivery|سۆزلىشىش]]) 00:58, 26 ئاپرېل 2026 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== Revert [[Special:Contributions/151.135.83.210]] ==

&lt;div lang=en dir=ltr&gt;I was informed that this IP added &quot;East Turkistan Uyghur State&quot; to a lot of articles. I'm requesting to mass revert that IP's edits. I am a global rollbacker, so I'm able to do it quickly. But this is not uncontroversial vandalism-cleanup, so I have to consult the community about this. If there are no objections, I'm going to rollback all live edits made by 151.135.83.210. Thank you.&lt;div&gt; --[[ئىشلەتكۈچى:魔琴|魔琴]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:魔琴|سۆزلىشىش]]) 01:56, 1 ماي 2026 (UTC)

:Reverted. -- [[ئىشلەتكۈچى:魔琴|魔琴]] ([[ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى:魔琴|سۆزلىشىش]]) 05:34, 13 ماي 2026 (UTC)</text>
      <sha1>28s2y3wkmnuhwdke86djy7xxhbzi79l</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>