Vikilugʻat uzwiktionary https://uz.wiktionary.org/wiki/Bosh_sahifa MediaWiki 1.47.0-wmf.11 case-sensitive Media Maxsus Munozara Foydalanuvchi Foydalanuvchi munozarasi Vikilugʻat Vikilugʻat munozarasi Fayl Fayl munozarasi MediaWiki MediaWiki munozarasi Andoza Andoza munozarasi Yordam Yordam munozarasi Turkum Turkum munozarasi TimedText TimedText talk Modul Modul munozarasi Event Event talk 0 18353 639921 557100 2026-07-14T14:41:51Z Muzaffar Murodovich 6400 /* Maʼnoviy xususiyatlari */ 639921 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = <!-- АЛАЛХУСУС [a. II^U -хусусан,� айниқса] эск. кт. Айниқса, хусусан. [Мирзакаримбой Йўлчига:] Биласан, хотин аҳли молга ўч бўлади, ашгхусус, сандиқдаги молни ер-кўкка ишонмайди. Ойбек, Танланган асарлар. --> == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''a-lal-xu-sus''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == :[[w:Arab tili|a.]] II^U -xususan,� ayniqsa [[Turkum:Oʻzbekchada arabchadan oʻzlashgan soʻzlar]] == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === ''esk. kt. ''Ayniqsa, xususan. ''[Mirzakarimboy Yoʻlchiga:] Bilasan, xotin ahli molga oʻch boʻladi, alalxusus, sandiqdagi molni yer-koʻkka ishonmaydi. ''Oybek, Tanlangan asarlar. [[Turkum:Oʻzbekchada kitobiy soʻzlar]] [[Turkum:Oʻzbekchada eskirgan soʻzlar]] {{uz-ism}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>[[alalxusus]]</b></br> {{izoh|уст. книжн. }}[[особенно]], [[в]] [[особенности]].</br> }} 5v1xv5mh8azedxc7uv2likp1gym3zww 0 28166 639917 639810 2026-07-14T14:08:02Z Yokubjon Juraev 8265 /* Sinonimlari */ 639917 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''oʻ-gʻir-la-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|OʻGʻIRLA- 'yashirin holda oʻz ixtiyoriga oʻtkaz-’. Davlat mulkini oʻgirlagan kishi jinoiy ja— vobgarlikka tortildi. Bu feʼl qadimgi turkiy tilda 'birovning narsasini yashirin ravishda oʻziniki qilib oluvchi’ maʼnosini anglatgan ogʻrï soʻzidan (ЭСТЯ, I, 413; Devon, I, 147; DS, 363) -la qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, I, 414); keyinchalik rï tovushlari oʻrin almashgan (Devon, I, 307); oʻzbek tilida a unlisi ä unlisiga al— mashgan, ï unlisining qattiqlik belgisi yoʻqolgan: ogʻrï + la <nowiki>=</nowiki> ogʻrïla- &gt;&nbsp;ogʻïrla- &gt;&nbsp;ogʻirlä-}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === 1 Oʻzganing narsasini xufiyona olmoq, olib ketmoq; qonunga xi-lof ravishda oʻzlashtirmoq. {{misol|Oʻgʻli.. roʻzgʻorni yaxshilab, ovqatlarni moʻl-koʻl qila boshlab-di. Otasining pulini {{ajrat|oʻgʻirla}}b, xarajat qilaveribdi-da.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :Zuhur amakim skladdan taxta oʻgʻirlab, qa-malib ketganlar. "Mushtum". 2 Kimsani boshqalarga bildirmasdan, zoʻrlab olib qochmoq. {{misol|Hasanalini bolalik vaqtida Erondan kishi {{ajrat|oʻgʻirla}}b keluvchi bir odam qoʻlidan Otabekning bobosioʻn besh til-la barobariga sotib olgan edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. '''3 '''{{koʻchma|uz}} Oʻzi birikib kelgan soʻz bil-dirgan narsani "xufiyona olmoq", undan ayirmoq, uni yoʻq qilmoq. {{misol|Jaholat yomon narsa, aylanay, odamning aqlini {{ajrat|oʻgʻirla}}b, fojiaga yetaklaydi.|[[w:"Mushtum"|"Mushtum"]]}}. {{misol|Alifdek qomatini sen bukding, yuzlariga ajinlar-ni sen solding, koʻzlaridan ajinlarni sen {{ajrat|oʻgʻirla}}ding..|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. {{misol|Domlaga qoʻlurish bilan mahallaning fayzini {{ajrat|oʻgʻirla}}gan.. bu ayolni koʻrgan ham, koʻrmagan ham.. bir gʻazab bilan yomon koʻrar edi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Toʻyda aza}}. :Gap oʻgʻirlamoq Boshqalarning gapini tinglab, bilib olmoq, eslab qolmoq. {{misol|Ho-o, qachondan buyon insof tarozisining posan-gisiga qarab tosh bosadigan boʻla qoldingiz? Yoqmasa, bu yerda turib gap {{ajrat|oʻgʻirla}}b nima qilasiz?S.|[[w:Karomatov|Karomatov]]|Hijron}}. Joy oʻgʻir-lamoq Kerakli joyni band qilmoq, meʼ-yordan ortiq joy egallamoq. Fikr oʻgʻirla-moq 1) birovning mulohazasini oʻziniki qilib olmoq; 2) birovning mulohaza yuri-tishiga xalal bermoq. {{misol|Anvar Raʼnoga oʻngla-nib oʻtirdi: -Foydasi yoʻq, endi fikrni {{ajrat|oʻgʻirla}}ding. [Raʼno:] Men fikr oʻgʻrisi emas-man. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. === Sinonimlari === [[o‘marmoq]], [[to‘namoq]] === Antonimlari === {{OʻTIL|ЎҒИРЛАМОҚ}} == Tarjimalari == {{uz-verb}} {{OʻTIL}} {{Tarjimalar |sah = [[уор]] }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''oʻgʻirlamoq'''<br /> [[воровать]], [[красть]], [[похищать]]; [[умыкать]]; {{tarjmisoli|* gap oʻgʻirlamoq}} подслушивать; {{tarjmisoli|fikr oʻgʻirlamoq }} 1) выдавать чужие мысли за свой; 2) мешать мыслить; {{tarjmisoli|joy oʻgʻirlamoq}} занимать лишнее место, много места.<br /> }} pwo4urjglau74yu1jxfij2lsalf5se5 0 41975 639918 631235 2026-07-14T14:09:49Z Yokubjon Juraev 8265 [[Special:Contributions/84.54.73.88|84.54.73.88]] ([[User talk:84.54.73.88|munozara]]) tomonidan qilingan [[Special:Diff/631235|631235]]-sonli tahrir qaytarildi 639918 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''koʻ-ngil''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KOʻNGIL 'insonning his-tuygʻu, kechinmalar olami’, ’dil’, 'qalb' Bu ot asli qadimgi turkiy tildagi 'his-tuygʻuga beril—' maʼnosini anglatgan köŋ- feʼlidan -(ü)l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 77); oʻzbek tilida ikkinchi boʻgʻindagi ü unlisi i unlisiga al— mashgan, ö unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: köŋ- + oʻl <nowiki>=</nowiki> köŋoʻl &gt;&nbsp;köŋil &gt;&nbsp;koŋil.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === (''asosan 3-sh. birl.'' — [[koʻngli]]) '''1''' Kishining his-tuygʻu va kechinmalari manbai; yurak, qalb, dil. {{misol|Koʻnglida yaxshi jjkcl)kniyatlari koʻp}}. {{misol|Koʻnglim quvonchlarga toʻldi}}. {{misol|Baxt, iqbol, farovonlik orzulari {{ajrat|koʻngil}}da toʻla, ammo bu damda bir parcha chapatiga zorlik qanday musibat.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}}. {{misol|Zaynab: - Koʻnglimda tariqdek yomonlik boʻlsa, ertagacha yetmayin.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Nigoraning koʻnglini qandaydir gʻamgin his-tuygʻular egallab oldi.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy}}. {{misol|Aslida esa hozir uning koʻnglida bir-biriga zid, asov tuygʻular junbishga kelib, jismu jonini goh bezovta qilsa, goh halovatli kechinmalarga gʻarq etayotgan edi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. '''2''' Feʼl-atvor, xarakter, xulq. {{misol|Jahldan tushgandan keyin yana yumshab qolasiz, rais, koʻnglingiz boʻsh.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Qadrdon dalalar}}. :'''Bir koʻngli''' Bir qur taxmin qilib, ichida gumonsirab, bir xayol bilan. {{misol|Bir koʻngli, bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Borgan yerigacha kuydirib bordi. Bir koʻnglim, "Zahar berib qoʻydimi?" deb qoʻrqdim.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngil bermoq''' ''1)'' berilmoq, mehr qoʻymoq. {{misol|Yaxshilik koʻr, yomonlikni koʻrmagin, Bevafo dunyoga {{ajrat|koʻngil}} bermagin.|[[w:"Oysuluv"|"Oysuluv"]]}}; ''2)'' sevmoq; {{misol|Men tunukasoz ustamning qiziga {{ajrat|koʻngil}} bergan edim..|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Xamza}}. {{misol|Bir nechuk nomardga {{ajrat|koʻngil}} bermagin..|[[w:"Alpomish"|"Alpomish"]]}}. :'''Koʻngil yozmoq''' (''yoki'' '''ochmoq''') Gʻam-gʻussani tarqatmoq, unutmoq, xursandchilik qilmoq, oʻyin-kulgi, sayr va sh. k. bilan dilgirlikni tarqatmoq. {{misol|Bamaʼni odam bilan gaplashib, {{ajrat|koʻngil}}ni yozmoq}}. {{misol|Malika {{ajrat|koʻngil}} yozish uchun tez-tez ovga chiqar ekan.|[[w:"Bulbuligoʻyo"|"Bulbuligoʻyo"]]}}. {{misol|Qoʻshiq kishining koʻnglini ochadi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Sharq tongi}}. :'''Koʻngil yormoq''' Dilidagi gaplarni aytmoq. {{misol|Shuning uchunmi.. dardini kimga aytish-ni bilmay qolgan kezlarda Avaz Mutribni sogʻinadi, unga {{ajrat|koʻngil}} yoradi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. :'''Koʻngil ovlamoq''' ''1)'' oʻziga moyil, rom qilishga intilmoq. {{misol|Koʻzingni suzib, ovloqda Poʻlatjonning koʻnglini ovlab yurgan emishsan.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Qadrdon dalalar}}; ''2)'' birovni xursand qilishga, kayfini chogʻ qilishga harakat qilmoq. {{misol|Toʻraxoʻja oʻrtoqlarining koʻnglini ovlashni biladigan, oʻta madaniyatsh bola edi.|[[w:D. Nuriy|D. Nuriy]]|Osmon ustuni}}. :'''Koʻngil soʻramoq''' Kishi boshiga biror musibat yoki tashvish tushganda, undan hol-ahvol, kayfiyat va shu kabilar haqida soʻramoq. {{misol|..Ali meshkobchi keyinchalik Nizomiddinning hibs etilib, Ixtiyoriddinga tashlanganini eshitib, erta bilan kelib, Meʼmorning koʻnglini soʻradi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Yodgorboyning.. nobud boʻlganidan bular bexabar ekan, toʻgʻri kelib, kampirdan {{ajrat|koʻngil}} soʻrabman.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Asror bobo}}. :'''Koʻngil uzmoq''' Bahridan oʻtmoq, kechmoq, ajralmoq, tashlab ketmoq. {{misol|Bir yogʻi bular, qolaversa, volidamizning qabrlaridan koʻngshg uzolmay, Kapsanchilarda qolib ketdim.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngil uchun''' Hurmat yuzasidan; hech boʻlmasa, shunchaki, til uchida. {{misol|Shahidbek goʻyo {{ajrat|koʻngil}} uchun yana: -Koʻp yaxshi ekan! — deb qoʻydi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. :'''Koʻngil xushi''' Oʻzining xursandligi, vaqtichogʻligi uchun xizmat qiladigan ish-harakat yoki narsa; xursandlik, vaqtichogʻlik vositasi. {{misol|Qiz boʻlsa ham, {{ajrat|koʻngil}} xushi, farzand kerakdur yigitga.|[[w:"Qoʻshiqlar"|"Qoʻshiqlar"]]}}. :'''Koʻngil qoʻymoq''' (''yoki'' '''bermoq''') Mehr-muhabbat bogʻlamoq, sevmoq. {{misol|Yigit shu qizga {{ajrat|koʻngil}} qoʻydi.}} {{misol|-{{ajrat|Koʻngil}} berganimni, yaxshi koʻrganimni oʻlganidan keyin yana ham aniq bildim. Hech kimdan uyalmay, bagʻrimga bosib yigʻladim, — dedi Hoji xola.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngilga tugmoq''' ''q.'' [[tugmoq]]. :'''Koʻngli aynimoq''' Toʻsh oldi sohasi va halqumda oʻziga xos noxushlik his etmoq; behuzur boʻlmoq. {{misol|Yoqimsiz hiddan koʻngli ayni-di}}. :'''Koʻngli bor''' ''1)'' xohishi, mayli bor; moyil. {{misol|Shu yerda qolib ishlashga koʻngli borligini birdan aytishga boʻyni yor bermay oʻylandi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Odamning qadri}}; ''2)'' yaxshi koʻradi, sevadi. {{misol|Unday desa, Soliyaning pichingida ham jon bor. Axir ilgarilari "aka" demas ediku? Koʻngli bormikin-a?|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Sherali sevib qoldi}}. :'''Koʻngli buzilmoq''' Kayfiyati buzilmoq; qattiq xafa boʻlmoq, qaygʻuga choʻmmoq; dili ogʻrimoq, dili gʻash tortmoq. {{misol|Dutor chalib oʻtirsam, Ipi uzilib ketdi, Yor seni oʻylab tursam, Koʻnglim buzilib ketdi.|[[w:"Qoʻshiqlar"|"Qoʻshiqlar"]]}}. {{misol|Akasining bu harakatidan Raʼnoning koʻngli buzilib, qovogʻini soldi-yu, arazlagancha hovliga tushib ketdi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Soʻnmas chaqmoqlar}}. {{misol|Xondan boshqacha muomala kutgan Zuhra begim toʻsatdan koʻngli buzilib, koʻziga yosh oldi.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. :'''Koʻngli buzuq''' ''1)'' fikri, niyati yomon, yomonlik qilishni oʻylovchi; ''2)'' gʻamgin, ruhan ezilgan, koʻngli yarimta. {{misol|Koʻngli buzuq boʻlsa, bolam, shod ayla, Yiqilganni, bolam, sen bosiboʻtma.|[[w:"Ravshan"|"Ravshan"]]}}. :'''Koʻngli boʻlmaslik''' Koʻngliga toʻgʻri kelmaslik, biror ishni bajarishga botina olmaslik; maʼqul koʻrmaslik. {{misol|Ibn Yamin.. ustozining vafotidan soʻng, uning oilasini tashlab ketishga koʻngli boʻlmadi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. :'''Koʻngli boʻshamoq''' Gʻam-tashvishdan yengillanmoq, koʻngli yorishmoq. {{misol|Yigʻlab-yigʻlab, {{ajrat|koʻngil}}lari ancha boʻshagandan keyin: -Hasanjon.. bularni qayerdan topdinglar [dedi].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. :'''Koʻngli joyiga''' (''yoki'' '''oʻrniga''') '''tushmoq''' Xotirjam boʻlmoq, tinchlanmoq; taskin topmoq. {{misol|Gʻulomjon.. hali qoʻshnisi terim boshlamaganini koʻrib, koʻngli ancha joyiga tushdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli yoʻq''' ''1)'' mayli, xohishi yoʻq; moyil emas, istamaydi. {{misol|Aslida Shodmon otaning beshikka koʻngli yoʻq edi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Koʻrmana}}; ''2)'' yaxshi koʻrmaydi, sevmaydi. :'''Koʻngli keng''' ''1)'' har narsaga siqilavermaydigan, tashvish tortavermaydigan. {{misol|U koʻngli keng, vazmin boʻlishni, ancha-muncha narsani ichiga bemalol sigʻdirib, hech narsa koʻrmagandek boʻlib yurishni havas qiladi.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}; ''2)'' olihimmat, saxovatli. :'''Koʻngli koʻtarilmoq''' (''yoki'' '''oʻsmoq''') Ruxdanmoq, ruhi, kayfiyati koʻtarilmoq, ruhi yengil tortmoq; xursand boʻlmoq. {{misol|Sidiqjon.. isitmasi tushganidanmi yoki kampirning mehribonchiligidanmi, koʻngli koʻtarilib, taʼbi ochilganidanmi, juda yengil tortdi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngli koʻtarmaydi''' ''1)'' xohlamaydi, yoqtirmaydi, tabiatiga toʻgʻri kelmaydi. {{misol|Qarindoshlar, qoʻshnilar — hech kim yoqmas, hech narsani koʻngli koʻtarmas, hech narsani istamas edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}}; ''2)'' hazm qilolmaydi; yeb-icholmaydi. {{misol|Yogʻli ovqatni koʻnglim koʻtarmay qoldi. :'''Koʻngli ochiq''' ''yoki'' '''ochiq koʻngil''' ''1)'' istagini, xafa yoki xursandligini yashirmaydigan; tortinmay gaplashaveradigan. {{misol|Yoʻlchining koʻngli ochiq, sodda yigit ekanini bilib, bolalar birin-sirin yaqinlasha boshlaydilar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}; ''2)'' har narsaga xafa boʻlavermaydigan, gina saqlamaydigan; begʻaraz. {{misol|..odamlarga juda mehribon, koʻngli ochiq, qotmagina chol edi.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin qum}}. :'''Koʻngli oq''' ''yoki'' '''oq koʻngil''' Birovga yomonlikni istamaydigan; begʻaraz, yuragi toza, sofdil. {{misol|Oq {{ajrat|koʻngil}} odam.}} {{misol|-Salimboyvachchadan qilcha shubhalanmang, — qatʼiy dedi Tantiboyvachcha,'' — ''uning koʻngli oq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli ogʻrimoq''' Xafa boʻlmoq, ranjimoq. :'''Koʻngli sovimoq''' (''yoki'' '''qolmoq, qaytmoq''') Avvalgi yaxshi munosabati, mayli yoʻq boʻlmoq, ixlosi qaytmoq, sevmaydigan, yoqtirmaydigan boʻlib qolmoq. {{misol|Doʻstidan koʻngli sovidi}}. {{misol|[Abdishukurning] Keyin Madrasa ilmlaridan koʻngli soviy boshladi, chunki imom boʻlish uni sira qiziqtirmadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli sof''' (''yoki'' '''toza'''), '''sof''' (''yoki'' '''toza''') '''koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''. {{misol|[Gulnor:] Oʻzimdan ortiq sizga ishonaman. Siz koʻngli toza yigit, bilaman.||[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli sust ketdi''' Juda ham havasi keldi, totib koʻrgisi, yegisi yoki ichgisi keldi. ''Anorga koʻnglim sust ketdi.'' :'''Koʻngli tinchidi''' ''q.'' [[tinchimoq]] 1. :'''Koʻngli tor''' ''1)'' har narsaga siqilaveradi-gan, tashvishlanaveradigan; serjahl; ''2)'' xasis, ziqna. :'''Koʻngli tosh''' ''yoki'' '''tosh koʻngil''' Rahm-shafqati yoʻq, berahm, shafqatsiz; bemuruvvat. {{misol|[Fotima:] Zolim, rahmsiz, tosh {{ajrat|koʻngil}}!|[[w:S. Ayniy|S. Ayniy]]|Qullar}}. :'''Koʻngli toʻlmoq''' Mamnun boʻlmoq; qanoat hosil qilmoq, tinchlanmoq. ''Muhiddin aka.. allanimadan xursand boʻlib, koʻngli toʻlib chiqib ketdi.'' A. Qaqhor, Qoʻshchinor chiroqlari. :'''Koʻngli toʻq''' Gʻam-tashvishdan xoli, xotirjam. ''Elga qoʻshilganning koʻngli toʻq, eldan ajralgan-ning beti yoʻq.'' Maqol. n ''-Bektemirdan koʻnglim toʻq, — dedi Ali tajang, — kallasi ishlaydi.'' Oybek, Quyosh qoraymas. {{misol|Ishonch-laringizni oqlayman, {{ajrat|koʻngil}}laringiz toʻq boʻlsin.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli xira''' ''ayn.'' '''taʼbi xira''' ''q.'' [[xira]]. {{misol|U smena oxirida.. bir oz yengil tortdi-yu, lekin koʻngli hamonxira edi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻngli chopmoq''' ''1)'' tabiatiga, didiga mos kel^oq, muvofiqdeb bilmoq, yoqtirmoq. {{misol|[Gulsumbi-bi:] Duradgor yigitning onasi qatnay-qatnay, tinka-madori quridi. Ayniqsa, oʻshanga koʻnglim chopgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}; ''2)'' biror narsaning roʻyobga chiqishi-ga, amalga oshishiga ishonmoq. {{misol|-Qaygʻurma, Oftob.. kuyoving bunchalik suluv boʻlsa.. chimildiqda pechakguldek boʻlib, eriga chirmashganini koʻrarmiz! -Oh, opajon,'' — ''dedi umidsizcha oyim, — mening bunga koʻnglim chopmay-di.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. :'''Koʻngli choʻkmoq''' Ruhi tushib ketmoq, umidsizlikka beril-moq; oʻksimoq, afsuslanmoq. {{misol|Bolaning koʻngli choʻkdi}}. {{misol|Hayotning koʻngli choʻkib ketdi, lekin.. umid ipini uzgisi kelmadi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli yumshamoq''' Achinib rahmi kelmoq; achchigʻidan, qahridan tush-moq. {{misol|Mehri yurak-yuragidan ezsilib, dadasi-ning koʻnglini yumshatish yoʻllarini qidirar-di.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondai kuchli}}. :'''Koʻngli yumshoq''' ''yoki'' '''yumshoq koʻngil''' ''q.'' [[yumshoq]] 4. :'''Koʻngli yarim (ta)''' Gʻam-tashvish bilan ruhan ezilgan, dilshikast. {{misol|-Qoʻy endi, ozor berma, koʻngli yarimta, — degan edi, Asrorqul qayta avj oldi: -Koʻngli yarimta boʻlsa, miyasi ham yarimtami?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Asror bobo}}. :'''Koʻngli oʻksimoq''' Xafa boʻlmoq, maʼyuslanmoq. {{misol|Qizning atrofga javdirab turgan koʻzlari xomush yerga boqdi. Qiz koʻngli oʻksidi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Mehribon}}. :'''Koʻngli qattiq''' ''yoki'' '''qattiq koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli tosh'''. {{misol|Shu yoshga kelib, otalik mehrini juda kam koʻrsatgan qattiq {{ajrat|koʻngil}} otaning yuragi birdan erib ketdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli qora''' ''ayn.'' '''ichi qora''' ''q.'' [[ich]] 3. {{misol|Qaysi koʻngli qora-dan chiqdi bu gaplar?|[[w:A. Muhiddin|A. Muhiddin]]|Koʻngillar}}. :'''Koʻngli gʻash''' Taʼbi xira, biror narsa-dan tashvishli, bezovta, notinch. {{misol|Koʻngli gʻash, boyagi quvonchli, shirin, ammo tagi yoʻq xayollardan asar ham qolmagan edi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Muqaddas}}. :'''Koʻngliga kelmoq''' ''1)'' oʻzicha oʻylamoq, xayolidan oʻtmoq. {{misol|Zoʻrlikni {{ajrat|koʻngil}}ga keltirmang.|[[w:Sh. Toshmatov|Sh. Toshmatov]]|Erk qushi}}. {{misol|Oʻzing bilasan. Axir shunday boʻladi, deb koʻnglimga keltiribmanmi?!|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' xafa boʻlmoq. {{misol|Bu gapingiz notoʻgʻri, qori, sizning ilmingiz eskicha ilm.. Koʻnglingizga kelmasin-u, izvoshga eshak qoʻshib boʻlmaydi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngliga ogʻir olmoq''' {{s. t.|uz}} Arzimagan narsaga xafa boʻlmoq; oʻziga tahqir deb tushunmoq. {{misol|Qoʻying-chi.. oʻzingiz har bir narsani koʻnglingizga ogʻir ola berar ekansiz.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Qalmoqlarning koʻzicha, sen mendan zoʻr boʻlgin, qanday siyosat qilib gapirsang ham, men koʻnglimga ogʻir olmayman.|[[w:"Alpomish"|"Alpomish"]]}}. :'''Koʻngliga tegmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') ''ayn.'' '''chakkaga tegmoq''' ''q.'' [[chakka]] I. {{misol|Bular hammasi ham {{ajrat|koʻngil}}-ga urdi, shekilli, gulzorlar boʻylab bogʻni ay-lana boshladi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Fonar tagida}}. :'''Koʻngliga qaramoq''' Raʼyiga, xohish-istagiga muvofiq ish tutmoq. {{misol|Mana shunaqa-da, bolaning koʻngliga qarayversangiz, haddidan oshib ketadi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Oʻzi monand}}. :'''Koʻngliga qil (ham) sigʻmaydi''' ''ayn.'' '''yuragiga qil (ham) sigʻmaydi''' ''q.'' [[yurak]]. :'''Koʻngliga qoʻl solib koʻrmoq''' ''q.'' [[qoʻl]]. :'''Koʻnglida kiri yoʻq''' ''1)'' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''; 2) ''ayn.'' '''koʻngli ochiq'''. {{misol|Yuragida bori yuziga tepib turadigan bunday kishilarni, koʻnglida kiri yoʻq, deb maqtaydilar.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}. :'''Koʻnglidan kechirmoq''' (''yoki'' '''oʻtkazmoq''') Xayolidan oʻtkazmoq, oʻylamoq. {{misol|"Endi bu hayot nimaga kerak?" degan fikrni koʻnglidan kechirgandi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Tilla uzuk}}. {{misol|"Tegirmonga tushsa, tirik chiqadigan odam", deya {{ajrat|koʻngil}}dan oʻtkazardilar.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}. :'''Koʻnglidan chiqarmoq''' ''1)'' butkul unutib yubormoq; oʻylamay, eslamay qoʻymoq. {{misol|Aslida esa Xolmurod sevgan qizidan hali-veri judo boʻlishni ham, u ni koʻnglidan chiqarib yuborishni ham istamasdi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' ilgari xafa qilgan kishisini uzr tarzida xursand qilmoq, xafaligini, gina-kuduratni tarqatmoq. {{misol|Bola bechoraning dilini ogʻritgan edim.. Oʻlmasam. bir yaxshi ish qilib, koʻnglidan chiqarib yubo-raman.|[[S. Ahmad]]|Qadrdon dalalar}}. :'''Koʻnglini buzmoq''' Xafa, gʻamgin qilmoq, gʻamga botirmoq. {{misol|Bir yosh ayolning gʻam va hasrat bilan toʻla "yor-yor"i alohida eshitilar, odamning koʻnglini buzar edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini koʻtarmoq''' (''yoki'' '''oʻstirmoq''') Dilini chogʻ qilmoq, xursand qilmoq, yaxshi kayfiyat bagʻishlamoq; ruhlantirmoq. {{misol|Bemorning koʻnglini koʻtarib, kechqurun uyiga qaytdi.|[[w:T. Ashurov|T. Ashurov]]|Oq ot}}. {{misol|Birovi yillab saqlagan yilqi moyi topib kelib, toʻpigʻini silaydi, birovi qiziq-qiziq gaplar aytib, koʻnglini koʻtaradi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. {{misol|-Xafa boʻlmang, Toʻxta xola, koʻpga kelgan toʻy, — dedi Bozo-rov, uning koʻnglini koʻtarish. uchun.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Bu gap Jumanning koʻnglini oʻstirib yubordi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻnglini olmoq''' ''1)'' xursand qilmoq. {{misol|Men birov bilan oshnachilik qilsam, undan jonimni ham ayamay, koʻnglini olmoqqa tirishaman.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}; ''2)'' bi-rovning sevgisini qozonmoq, oʻziga mehr-muhabbat uygʻotmoq, rom qilmoq. {{misol|[Sidiq-jon:] Bunaqa qoʻshmachilik sizlardan keladi. Inʼomjonga "Qizimning koʻnglini ol, eridan chiqarib, senga beraman", degan kishidan keladi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻnglini ogʻritmoq''' Xafa qilmoq, ranjitmoq. {{misol|Uka, men uch-toʻrt kundan keyin Fargʻonaga joʻnayman. Lekin san cholning koʻnglini zarracha ogʻritma, durustmi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻnglini topmoq''' Istak-xohishiga mos tushadigan ish yoki harakat bilan oʻziga moyil qilmoq, oʻzidan xursand qilmoq. {{misol|Kattarogʻini aka de — qoʻltigʻiga kir, kichikrogʻini uka de — qoʻltiqqa ol, koʻnglini top.|[[w:P Tursun|P Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini eritmoq''' Dilini, qalbini eritmoq, yumshatmoq. :'''Oʻrgangan koʻngil oʻrtansa qoʻymas''' Kishi biror narsaga oʻrganib, odatlanib qolsa, garchi u ziyon boʻlsa ham, uni tark etolmaydi, degan maʼnoda ishlatiladigan matal (asosan yaramas odatlar haqida). === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|КЎНГИЛ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''koʻngil'''<br /> '''[[[koʻngli]]] '''[[душа]], [[сердце]] ({{izoh|как вместилище чувств}}); // [[душевный]], [[сердечный]]; <{{tarjmisoli|uning koʻngli quvonchlarga toʻldi}} его сердце наполнилось радостью; {{tarjmisoli|Oʻzim har joydaman, koʻnglim sendadir (Muqimiy)}} Где бы я ни скитался, сердце моё всегда с тобой; {{tarjmisoli|sof ~}} чистое сердце, добрая душа; {{tarjmisoli|sof ~ odam }} человек с чистым сердцем, с доброй душой; {{tarjmisoli|chin ~dan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}chin ~ bilan }} 1) от чистого сердца, чистосердечно, от всей души; искренне; 2) с открытой душой, с открытым сердцем; {{tarjmisoli|koʻngli ochiq}} душа нараспашку, с открытой душой; {{tarjmisoli|oq ~ odam }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglida kiri yoʻq odam}} простосердечный человек; человек чистой души; {{misol|uning koʻngli oq}} он простодушен; он человек прямой; {{tarjmisoli|koʻngli toʻq }} 1) у него на душе спокойно; он уверен ({{izoh|в чем-л., напр. в будущем}}); 2) у него нет сомнений ({{izoh|в чем-л}}.); {{tarjmisoli|~ gʻashligi }} душевная тревога; {{tarjmisoli|~ joyida emas }} душа, сердце не наместе; {{tarjmisoli|~ ochish }} удовольствие; развлечение; увеселение; {{tarjmisoli|~ hushi }} развлечение; {{tarjmisoli|~da }} в душе, в глубине души, в тайниках сердца; {{tarjmisoli|~dagi }} задушевный; желанный; удовлетворяющий; {{tarjmisoli|~dagi orzu }} заветная мечта, желание; {{tarjmisoli|~dagidek, ~ dagiday }} по душе, по сердцу ({{izoh|кому-л}}.); так, как душе угодно; то, что надо; {{tarjmisoli|koʻngli boʻsh odam}} 1) мягкосердечный человек, человек с добрым сердцем; 2) {{izoh|неодобр.}} мягкотелый, слабохарактерный человек; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik}} ({{izoh|или [[yumshoqlik]]}}) 1) [[мягкосердечие]]; [[мягкость]] [[характер]]а; 2) {{izoh|неодобр}}. [[мягкотелость]]; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik qilmoq}} 1) проявлять мягкосердечие; 2) {{izoh|неодобр}}. проявлять мягкотелость; {{tarjmisoli|koʻngli qattiqlik}} неотзывчивость, жестокосердие; {{tarjmisoli|koʻnglim gʻash}} я встревожен, у меня на душе неспокойно, я расстроен; {{tarjmisoli|uning koʻngli gʻash tortdi}} он встревожился, расстроился; {{tarjmisoli|koʻnglini gʻash qilmoq}} 1) расстраивать ({{izoh|кого-л}}.); 2) расстраиваться; {{tarjmisoli|koʻngliga gʻash solmoq}} растревожить душу, расстроить ({{izoh|кого-л.}}); {{tarjmisoli|koʻngli xira}} он расстроен; он огорчён; {{tarjmisoli|koʻngli buzuq}} недоброжелательный; злоумышляющий; {{tarjmisoli|~ni buzadigan }} тяжёлый, огорчительный; {{tarjmisoli|~ni ranjitadigan }} тягостный, огорчительный; {{tarjmisoli|koʻnglim buzildi}} я расстроился; {{tarjmisoli|koʻngli keng}} 1) беззаботный, мирящийся со всеми условиями, не принимающий всё близко к сердцу; 2) щедрый; {{tarjmisoli|koʻngli tor}} 1) беспокойный, принимающий все близко к сердцу; злой; 2) скупой; {{tarjmisoli|koʻngli qora}} недоброжелательный; нечестный; коварный ({{izoh|о человеке}}); {{tarjmisoli|~ bermoq }} 1) отдать сердце, полюбить, влюбиться; {{tarjmisoli|~ berib sevmoq }} полюбить от всего сердца, любить всей душой; 2) отдаться, увлечься, предаться всей душой ({{izoh|напр. работе, учебе и т. п}}.); {{tarjmisoli|koʻngli yumshadi}} он умилился; он смягчился, он разжалобился; он растаял; {{tarjmisoli|koʻnglini yumshatmoq}} умилостивить; умилить, смягчить, разжалобить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglini eritmoq}} смягчать ({{izoh|чье-л}}.) сердце, умасливать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ qoʻymoq}} 1) увлекаться ({{izoh|кем-чем-л}}.); 2) влюбиться, полюбить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|mening undan koʻnglim qoldi}} 1) я разочаровался в нём; я на него обиделся; я охладел к нему; 2) мне опротивело, приелось ({{izoh|напр. какая-л. пища}}), {{tarjmisoli|koʻnglini tinchitmoq}} успокаивать, утешать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchlandi }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|taskin topdi}}) сердце успокоилось, отлегло от сердца, на душе легче стало; {{tarjmisoli|koʻnglini topish uchun}} в угоду ({{izoh|кому-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchitish uchun }} для успокоения сердца, для успокоения совести; {{tarjmisoli|koʻnglini olmoq}} угождать ({{izoh|кому-л}}.); завоёвывать ({{izoh|чью-л}}.) симпатию; {{tarjmisoli|koʻngli bor}} 1) он хочет, он желает, он расположен, он склонен ({{izoh|что-л. сделать}}); 2) он влюблён; {{tarjmisoli|koʻngli yoʻq}} 1) ему не хочется, у него не лежит сердце; 2) он (она) не любит ({{izoh|жену или мужа}}); {{tarjmisoli|uning eriga koʻngli yoʻq}} она не любит своего мужа; {{tarjmisoli|koʻnglini topmoq}} угадать ({{izoh|чье-л}}.) желание; угождать ({{izoh|кому-л}}.); располагать ({{izoh|кого-л}}.) к себе; {{tarjmisoli|koʻngli tusaydi}} он желает, хочет ({{izoh|пить, есть что-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglim tortmaydi}} мне не хочется, меня не тянет; {{tarjmisoli|koʻnglini koʻtarmoq}} 1) поднимать настроение ({{izoh|чье-л}}.); ободрять, веселить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ni doʻst koʻtarar }} {{izoh|посл}}. друг (всегда) поддержит (ободрит); 2) утешать, успокаивать, обнадёживать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli koʻtarildi}} он воспрянул духом, ободрился, воодушевился; {{tarjmisoli|~ga yoqmoq }} быть по сердцу, по душе; нравиться ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqadi }} по сердцу, по душе, нравится ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqmaydi }} душа не лежит, не нравится; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}} влезть в ({{izoh|чью-л}}.) душу ({{izoh|с целью узнать, выведать сокровенные тайны, намерения}}); {{tarjmisoli|birovning koʻnglidagini aytib bermoq}} открыть, раскрыть свою душу; {{tarjmisoli|~ga ogʻir olmoq}} принимать близко к сердцу, обижаться, болезненно реагировать ({{izoh|на что-л}}.); тяжело воспринимать ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ga kelmoq }} 1) чуять сердцем ({{izoh|напр. неприятность}}); 2) приходить в голову; 3) обижаться, затаивать в душе обиду; {{tarjmisoli|koʻnglingizga kelmasa bir gap aytaman}} если вы не обидитесь, я вам кое-что скажу; {{tarjmisoli|~ga urmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~ga tegmoq}} надоедать, опротиветь ({{izoh|кому-л}}.); приедаться; {{tarjmisoli|~dan kechirmoq }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|~dan oʻtkazmoq}} думать про себя, продумывать ({{izoh|что-л}}.); вспоминать ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~dan chiqarmoq }} 1) предавать забвению, забывать; 2) прощать; {{tarjmisoli|~dan chiqarib }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|tarashlab, sidirib}}) {{tarjmisoli|tashlamoq}}[[выкинуть]] [[из]] [[головы]], [[предать]] [[забвению]]; {{tarjmisoli|koʻngli yarim odam}} 1) человек, находящийся постоянно в подавленном, угнетённом состоянии; 2) человек, перенёсший тяжёлые душевные испытания, горе {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|oʻrgangan ~ oʻrtansa qoʻymas }} {{izoh|посл}}. кто повадился, тот никогда не отступит (не бросит, не перестанет); {{izoh|соотв}}. горбатого могила исправит; {{tarjmisoli|boshim kal, koʻnglim nozik}} {{izoh|погов}}. голова моя плешива, но душа тонка ({{izoh|о разборчивом, капризном человеке}}); {{tarjmisoli|koʻngli sust ketdi}} ему хочется ({{izoh|что-л. съесть}}); {{tarjmisoli|shu topda anorga koʻnglim sust ketdi}} сейчас мне захотелось граната; {{tarjmisoli|koʻngli toʻldi}} он доволен, удовлетворён; {{tarjmisoli|koʻngli ogʻridi}} он обижен; он тяжело воспринял ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ ogʻritmoq }} обижать, вызывать неприятное чувство ({{izoh|в душе}}); {{tarjmisoli|koʻngli sovudi}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻngli qaytdi}} 1) он охладел ({{izoh|к кому-чему-л}}.), разочаровался ({{izoh|в ком-чём-л}}.); 2) он разлюбил ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli choʻkdi}} он пал духом, он в подавленном настроении; {{tarjmisoli|koʻngli aynidi}} его тошнит, он испытывает тошноту; {{tarjmisoli|koʻnglim ayniyapti}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglim gum-gum ketyapti}} меня тошнит; мне нездоровится; {{tarjmisoli|~ aynitmoq }} вызывать тошноту; {{tarjmisoli|~ aynitadigan }} тошнотворный, тошнотный; тошный; {{tarjmisoli|koʻnglim koʻtarmaydi}} я не могу, я не в состоянии ({{izoh|есть пить, принимать что-л}}.); {{tarjmisoli|~ uchun }} для (ради) приличия; {{tarjmisoli|bir koʻngli}} предположив, сделав предположение; {{tarjmisoli|Bir koʻngli bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi (M.Ismoiliy, "Farg'ona t.o.")}} Он предположил, что это известие принёс казий.<br /> }} ld16mpkbyjai3gn0h20hvw4f1k3gaxc 639919 639918 2026-07-14T14:10:21Z Yokubjon Juraev 8265 [[Special:Contributions/84.54.73.88|84.54.73.88]] ([[User talk:84.54.73.88|munozara]]) tomonidan qilingan [[Special:Diff/631234|631234]]-sonli tahrir qaytarildi 639919 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''koʻ-ngil''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KOʻNGIL 'insonning his-tuygʻu, kechinmalar olami’, ’dil’, 'qalb' Bu ot asli qadimgi turkiy tildagi 'his-tuygʻuga beril—' maʼnosini anglatgan köŋ- feʼlidan -(ü)l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 77); oʻzbek tilida ikkinchi boʻgʻindagi ü unlisi i unlisiga al— mashgan, ö unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: köŋ- + oʻl <nowiki>=</nowiki> köŋoʻl &gt;&nbsp;köŋil &gt;&nbsp;koŋil.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === (''asosan 3-sh. birl.'' — [[koʻngli]]) '''1''' Kishining his-tuygʻu va kechinmalari manbai; yurak, qalb, dil. {{misol|Koʻnglida yaxshi niyatlari koʻp}}. {{misol|Koʻnglim quvonchlarga toʻldi}}. {{misol|Baxt, iqbol, farovonlik orzulari {{ajrat|koʻngil}}da toʻla, ammo bu damda bir parcha chapatiga zorlik qanday musibat.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}}. {{misol|Zaynab: - Koʻnglimda tariqdek yomonlik boʻlsa, ertagacha yetmayin.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Nigoraning koʻnglini qandaydir gʻamgin his-tuygʻular egallab oldi.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy}}. {{misol|Aslida esa hozir uning koʻnglida bir-biriga zid, asov tuygʻular junbishga kelib, jismu jonini goh bezovta qilsa, goh halovatli kechinmalarga gʻarq etayotgan edi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. '''2''' Feʼl-atvor, xarakter, xulq. {{misol|Jahldan tushgandan keyin yana yumshab qolasiz, rais, koʻnglingiz boʻsh.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Qadrdon dalalar}}. :'''Bir koʻngli''' Bir qur taxmin qilib, ichida gumonsirab, bir xayol bilan. {{misol|Bir koʻngli, bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Borgan yerigacha kuydirib bordi. Bir koʻnglim, "Zahar berib qoʻydimi?" deb qoʻrqdim.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngil bermoq''' ''1)'' berilmoq, mehr qoʻymoq. {{misol|Yaxshilik koʻr, yomonlikni koʻrmagin, Bevafo dunyoga {{ajrat|koʻngil}} bermagin.|[[w:"Oysuluv"|"Oysuluv"]]}}; ''2)'' sevmoq; {{misol|Men tunukasoz ustamning qiziga {{ajrat|koʻngil}} bergan edim..|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Xamza}}. {{misol|Bir nechuk nomardga {{ajrat|koʻngil}} bermagin..|[[w:"Alpomish"|"Alpomish"]]}}. :'''Koʻngil yozmoq''' (''yoki'' '''ochmoq''') Gʻam-gʻussani tarqatmoq, unutmoq, xursandchilik qilmoq, oʻyin-kulgi, sayr va sh. k. bilan dilgirlikni tarqatmoq. {{misol|Bamaʼni odam bilan gaplashib, {{ajrat|koʻngil}}ni yozmoq}}. {{misol|Malika {{ajrat|koʻngil}} yozish uchun tez-tez ovga chiqar ekan.|[[w:"Bulbuligoʻyo"|"Bulbuligoʻyo"]]}}. {{misol|Qoʻshiq kishining koʻnglini ochadi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Sharq tongi}}. :'''Koʻngil yormoq''' Dilidagi gaplarni aytmoq. {{misol|Shuning uchunmi.. dardini kimga aytish-ni bilmay qolgan kezlarda Avaz Mutribni sogʻinadi, unga {{ajrat|koʻngil}} yoradi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. :'''Koʻngil ovlamoq''' ''1)'' oʻziga moyil, rom qilishga intilmoq. {{misol|Koʻzingni suzib, ovloqda Poʻlatjonning koʻnglini ovlab yurgan emishsan.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Qadrdon dalalar}}; ''2)'' birovni xursand qilishga, kayfini chogʻ qilishga harakat qilmoq. {{misol|Toʻraxoʻja oʻrtoqlarining koʻnglini ovlashni biladigan, oʻta madaniyatsh bola edi.|[[w:D. Nuriy|D. Nuriy]]|Osmon ustuni}}. :'''Koʻngil soʻramoq''' Kishi boshiga biror musibat yoki tashvish tushganda, undan hol-ahvol, kayfiyat va shu kabilar haqida soʻramoq. {{misol|..Ali meshkobchi keyinchalik Nizomiddinning hibs etilib, Ixtiyoriddinga tashlanganini eshitib, erta bilan kelib, Meʼmorning koʻnglini soʻradi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Yodgorboyning.. nobud boʻlganidan bular bexabar ekan, toʻgʻri kelib, kampirdan {{ajrat|koʻngil}} soʻrabman.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Asror bobo}}. :'''Koʻngil uzmoq''' Bahridan oʻtmoq, kechmoq, ajralmoq, tashlab ketmoq. {{misol|Bir yogʻi bular, qolaversa, volidamizning qabrlaridan koʻngshg uzolmay, Kapsanchilarda qolib ketdim.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngil uchun''' Hurmat yuzasidan; hech boʻlmasa, shunchaki, til uchida. {{misol|Shahidbek goʻyo {{ajrat|koʻngil}} uchun yana: -Koʻp yaxshi ekan! — deb qoʻydi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. :'''Koʻngil xushi''' Oʻzining xursandligi, vaqtichogʻligi uchun xizmat qiladigan ish-harakat yoki narsa; xursandlik, vaqtichogʻlik vositasi. {{misol|Qiz boʻlsa ham, {{ajrat|koʻngil}} xushi, farzand kerakdur yigitga.|[[w:"Qoʻshiqlar"|"Qoʻshiqlar"]]}}. :'''Koʻngil qoʻymoq''' (''yoki'' '''bermoq''') Mehr-muhabbat bogʻlamoq, sevmoq. {{misol|Yigit shu qizga {{ajrat|koʻngil}} qoʻydi.}} {{misol|-{{ajrat|Koʻngil}} berganimni, yaxshi koʻrganimni oʻlganidan keyin yana ham aniq bildim. Hech kimdan uyalmay, bagʻrimga bosib yigʻladim, — dedi Hoji xola.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngilga tugmoq''' ''q.'' [[tugmoq]]. :'''Koʻngli aynimoq''' Toʻsh oldi sohasi va halqumda oʻziga xos noxushlik his etmoq; behuzur boʻlmoq. {{misol|Yoqimsiz hiddan koʻngli ayni-di}}. :'''Koʻngli bor''' ''1)'' xohishi, mayli bor; moyil. {{misol|Shu yerda qolib ishlashga koʻngli borligini birdan aytishga boʻyni yor bermay oʻylandi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Odamning qadri}}; ''2)'' yaxshi koʻradi, sevadi. {{misol|Unday desa, Soliyaning pichingida ham jon bor. Axir ilgarilari "aka" demas ediku? Koʻngli bormikin-a?|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Sherali sevib qoldi}}. :'''Koʻngli buzilmoq''' Kayfiyati buzilmoq; qattiq xafa boʻlmoq, qaygʻuga choʻmmoq; dili ogʻrimoq, dili gʻash tortmoq. {{misol|Dutor chalib oʻtirsam, Ipi uzilib ketdi, Yor seni oʻylab tursam, Koʻnglim buzilib ketdi.|[[w:"Qoʻshiqlar"|"Qoʻshiqlar"]]}}. {{misol|Akasining bu harakatidan Raʼnoning koʻngli buzilib, qovogʻini soldi-yu, arazlagancha hovliga tushib ketdi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Soʻnmas chaqmoqlar}}. {{misol|Xondan boshqacha muomala kutgan Zuhra begim toʻsatdan koʻngli buzilib, koʻziga yosh oldi.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. :'''Koʻngli buzuq''' ''1)'' fikri, niyati yomon, yomonlik qilishni oʻylovchi; ''2)'' gʻamgin, ruhan ezilgan, koʻngli yarimta. {{misol|Koʻngli buzuq boʻlsa, bolam, shod ayla, Yiqilganni, bolam, sen bosiboʻtma.|[[w:"Ravshan"|"Ravshan"]]}}. :'''Koʻngli boʻlmaslik''' Koʻngliga toʻgʻri kelmaslik, biror ishni bajarishga botina olmaslik; maʼqul koʻrmaslik. {{misol|Ibn Yamin.. ustozining vafotidan soʻng, uning oilasini tashlab ketishga koʻngli boʻlmadi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. :'''Koʻngli boʻshamoq''' Gʻam-tashvishdan yengillanmoq, koʻngli yorishmoq. {{misol|Yigʻlab-yigʻlab, {{ajrat|koʻngil}}lari ancha boʻshagandan keyin: -Hasanjon.. bularni qayerdan topdinglar [dedi].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. :'''Koʻngli joyiga''' (''yoki'' '''oʻrniga''') '''tushmoq''' Xotirjam boʻlmoq, tinchlanmoq; taskin topmoq. {{misol|Gʻulomjon.. hali qoʻshnisi terim boshlamaganini koʻrib, koʻngli ancha joyiga tushdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli yoʻq''' ''1)'' mayli, xohishi yoʻq; moyil emas, istamaydi. {{misol|Aslida Shodmon otaning beshikka koʻngli yoʻq edi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Koʻrmana}}; ''2)'' yaxshi koʻrmaydi, sevmaydi. :'''Koʻngli keng''' ''1)'' har narsaga siqilavermaydigan, tashvish tortavermaydigan. {{misol|U koʻngli keng, vazmin boʻlishni, ancha-muncha narsani ichiga bemalol sigʻdirib, hech narsa koʻrmagandek boʻlib yurishni havas qiladi.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}; ''2)'' olihimmat, saxovatli. :'''Koʻngli koʻtarilmoq''' (''yoki'' '''oʻsmoq''') Ruxdanmoq, ruhi, kayfiyati koʻtarilmoq, ruhi yengil tortmoq; xursand boʻlmoq. {{misol|Sidiqjon.. isitmasi tushganidanmi yoki kampirning mehribonchiligidanmi, koʻngli koʻtarilib, taʼbi ochilganidanmi, juda yengil tortdi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngli koʻtarmaydi''' ''1)'' xohlamaydi, yoqtirmaydi, tabiatiga toʻgʻri kelmaydi. {{misol|Qarindoshlar, qoʻshnilar — hech kim yoqmas, hech narsani koʻngli koʻtarmas, hech narsani istamas edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}}; ''2)'' hazm qilolmaydi; yeb-icholmaydi. {{misol|Yogʻli ovqatni koʻnglim koʻtarmay qoldi. :'''Koʻngli ochiq''' ''yoki'' '''ochiq koʻngil''' ''1)'' istagini, xafa yoki xursandligini yashirmaydigan; tortinmay gaplashaveradigan. {{misol|Yoʻlchining koʻngli ochiq, sodda yigit ekanini bilib, bolalar birin-sirin yaqinlasha boshlaydilar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}; ''2)'' har narsaga xafa boʻlavermaydigan, gina saqlamaydigan; begʻaraz. {{misol|..odamlarga juda mehribon, koʻngli ochiq, qotmagina chol edi.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin qum}}. :'''Koʻngli oq''' ''yoki'' '''oq koʻngil''' Birovga yomonlikni istamaydigan; begʻaraz, yuragi toza, sofdil. {{misol|Oq {{ajrat|koʻngil}} odam.}} {{misol|-Salimboyvachchadan qilcha shubhalanmang, — qatʼiy dedi Tantiboyvachcha,'' — ''uning koʻngli oq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli ogʻrimoq''' Xafa boʻlmoq, ranjimoq. :'''Koʻngli sovimoq''' (''yoki'' '''qolmoq, qaytmoq''') Avvalgi yaxshi munosabati, mayli yoʻq boʻlmoq, ixlosi qaytmoq, sevmaydigan, yoqtirmaydigan boʻlib qolmoq. {{misol|Doʻstidan koʻngli sovidi}}. {{misol|[Abdishukurning] Keyin Madrasa ilmlaridan koʻngli soviy boshladi, chunki imom boʻlish uni sira qiziqtirmadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli sof''' (''yoki'' '''toza'''), '''sof''' (''yoki'' '''toza''') '''koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''. {{misol|[Gulnor:] Oʻzimdan ortiq sizga ishonaman. Siz koʻngli toza yigit, bilaman.||[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli sust ketdi''' Juda ham havasi keldi, totib koʻrgisi, yegisi yoki ichgisi keldi. ''Anorga koʻnglim sust ketdi.'' :'''Koʻngli tinchidi''' ''q.'' [[tinchimoq]] 1. :'''Koʻngli tor''' ''1)'' har narsaga siqilaveradi-gan, tashvishlanaveradigan; serjahl; ''2)'' xasis, ziqna. :'''Koʻngli tosh''' ''yoki'' '''tosh koʻngil''' Rahm-shafqati yoʻq, berahm, shafqatsiz; bemuruvvat. {{misol|[Fotima:] Zolim, rahmsiz, tosh {{ajrat|koʻngil}}!|[[w:S. Ayniy|S. Ayniy]]|Qullar}}. :'''Koʻngli toʻlmoq''' Mamnun boʻlmoq; qanoat hosil qilmoq, tinchlanmoq. ''Muhiddin aka.. allanimadan xursand boʻlib, koʻngli toʻlib chiqib ketdi.'' A. Qaqhor, Qoʻshchinor chiroqlari. :'''Koʻngli toʻq''' Gʻam-tashvishdan xoli, xotirjam. ''Elga qoʻshilganning koʻngli toʻq, eldan ajralgan-ning beti yoʻq.'' Maqol. n ''-Bektemirdan koʻnglim toʻq, — dedi Ali tajang, — kallasi ishlaydi.'' Oybek, Quyosh qoraymas. {{misol|Ishonch-laringizni oqlayman, {{ajrat|koʻngil}}laringiz toʻq boʻlsin.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli xira''' ''ayn.'' '''taʼbi xira''' ''q.'' [[xira]]. {{misol|U smena oxirida.. bir oz yengil tortdi-yu, lekin koʻngli hamonxira edi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻngli chopmoq''' ''1)'' tabiatiga, didiga mos kel^oq, muvofiqdeb bilmoq, yoqtirmoq. {{misol|[Gulsumbi-bi:] Duradgor yigitning onasi qatnay-qatnay, tinka-madori quridi. Ayniqsa, oʻshanga koʻnglim chopgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}; ''2)'' biror narsaning roʻyobga chiqishi-ga, amalga oshishiga ishonmoq. {{misol|-Qaygʻurma, Oftob.. kuyoving bunchalik suluv boʻlsa.. chimildiqda pechakguldek boʻlib, eriga chirmashganini koʻrarmiz! -Oh, opajon,'' — ''dedi umidsizcha oyim, — mening bunga koʻnglim chopmay-di.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. :'''Koʻngli choʻkmoq''' Ruhi tushib ketmoq, umidsizlikka beril-moq; oʻksimoq, afsuslanmoq. {{misol|Bolaning koʻngli choʻkdi}}. {{misol|Hayotning koʻngli choʻkib ketdi, lekin.. umid ipini uzgisi kelmadi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli yumshamoq''' Achinib rahmi kelmoq; achchigʻidan, qahridan tush-moq. {{misol|Mehri yurak-yuragidan ezsilib, dadasi-ning koʻnglini yumshatish yoʻllarini qidirar-di.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondai kuchli}}. :'''Koʻngli yumshoq''' ''yoki'' '''yumshoq koʻngil''' ''q.'' [[yumshoq]] 4. :'''Koʻngli yarim (ta)''' Gʻam-tashvish bilan ruhan ezilgan, dilshikast. {{misol|-Qoʻy endi, ozor berma, koʻngli yarimta, — degan edi, Asrorqul qayta avj oldi: -Koʻngli yarimta boʻlsa, miyasi ham yarimtami?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Asror bobo}}. :'''Koʻngli oʻksimoq''' Xafa boʻlmoq, maʼyuslanmoq. {{misol|Qizning atrofga javdirab turgan koʻzlari xomush yerga boqdi. Qiz koʻngli oʻksidi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Mehribon}}. :'''Koʻngli qattiq''' ''yoki'' '''qattiq koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli tosh'''. {{misol|Shu yoshga kelib, otalik mehrini juda kam koʻrsatgan qattiq {{ajrat|koʻngil}} otaning yuragi birdan erib ketdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli qora''' ''ayn.'' '''ichi qora''' ''q.'' [[ich]] 3. {{misol|Qaysi koʻngli qora-dan chiqdi bu gaplar?|[[w:A. Muhiddin|A. Muhiddin]]|Koʻngillar}}. :'''Koʻngli gʻash''' Taʼbi xira, biror narsa-dan tashvishli, bezovta, notinch. {{misol|Koʻngli gʻash, boyagi quvonchli, shirin, ammo tagi yoʻq xayollardan asar ham qolmagan edi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Muqaddas}}. :'''Koʻngliga kelmoq''' ''1)'' oʻzicha oʻylamoq, xayolidan oʻtmoq. {{misol|Zoʻrlikni {{ajrat|koʻngil}}ga keltirmang.|[[w:Sh. Toshmatov|Sh. Toshmatov]]|Erk qushi}}. {{misol|Oʻzing bilasan. Axir shunday boʻladi, deb koʻnglimga keltiribmanmi?!|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' xafa boʻlmoq. {{misol|Bu gapingiz notoʻgʻri, qori, sizning ilmingiz eskicha ilm.. Koʻnglingizga kelmasin-u, izvoshga eshak qoʻshib boʻlmaydi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngliga ogʻir olmoq''' {{s. t.|uz}} Arzimagan narsaga xafa boʻlmoq; oʻziga tahqir deb tushunmoq. {{misol|Qoʻying-chi.. oʻzingiz har bir narsani koʻnglingizga ogʻir ola berar ekansiz.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Qalmoqlarning koʻzicha, sen mendan zoʻr boʻlgin, qanday siyosat qilib gapirsang ham, men koʻnglimga ogʻir olmayman.|[[w:"Alpomish"|"Alpomish"]]}}. :'''Koʻngliga tegmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') ''ayn.'' '''chakkaga tegmoq''' ''q.'' [[chakka]] I. {{misol|Bular hammasi ham {{ajrat|koʻngil}}-ga urdi, shekilli, gulzorlar boʻylab bogʻni ay-lana boshladi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Fonar tagida}}. :'''Koʻngliga qaramoq''' Raʼyiga, xohish-istagiga muvofiq ish tutmoq. {{misol|Mana shunaqa-da, bolaning koʻngliga qarayversangiz, haddidan oshib ketadi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Oʻzi monand}}. :'''Koʻngliga qil (ham) sigʻmaydi''' ''ayn.'' '''yuragiga qil (ham) sigʻmaydi''' ''q.'' [[yurak]]. :'''Koʻngliga qoʻl solib koʻrmoq''' ''q.'' [[qoʻl]]. :'''Koʻnglida kiri yoʻq''' ''1)'' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''; 2) ''ayn.'' '''koʻngli ochiq'''. {{misol|Yuragida bori yuziga tepib turadigan bunday kishilarni, koʻnglida kiri yoʻq, deb maqtaydilar.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}. :'''Koʻnglidan kechirmoq''' (''yoki'' '''oʻtkazmoq''') Xayolidan oʻtkazmoq, oʻylamoq. {{misol|"Endi bu hayot nimaga kerak?" degan fikrni koʻnglidan kechirgandi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Tilla uzuk}}. {{misol|"Tegirmonga tushsa, tirik chiqadigan odam", deya {{ajrat|koʻngil}}dan oʻtkazardilar.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}. :'''Koʻnglidan chiqarmoq''' ''1)'' butkul unutib yubormoq; oʻylamay, eslamay qoʻymoq. {{misol|Aslida esa Xolmurod sevgan qizidan hali-veri judo boʻlishni ham, u ni koʻnglidan chiqarib yuborishni ham istamasdi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' ilgari xafa qilgan kishisini uzr tarzida xursand qilmoq, xafaligini, gina-kuduratni tarqatmoq. {{misol|Bola bechoraning dilini ogʻritgan edim.. Oʻlmasam. bir yaxshi ish qilib, koʻnglidan chiqarib yubo-raman.|[[S. Ahmad]]|Qadrdon dalalar}}. :'''Koʻnglini buzmoq''' Xafa, gʻamgin qilmoq, gʻamga botirmoq. {{misol|Bir yosh ayolning gʻam va hasrat bilan toʻla "yor-yor"i alohida eshitilar, odamning koʻnglini buzar edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini koʻtarmoq''' (''yoki'' '''oʻstirmoq''') Dilini chogʻ qilmoq, xursand qilmoq, yaxshi kayfiyat bagʻishlamoq; ruhlantirmoq. {{misol|Bemorning koʻnglini koʻtarib, kechqurun uyiga qaytdi.|[[w:T. Ashurov|T. Ashurov]]|Oq ot}}. {{misol|Birovi yillab saqlagan yilqi moyi topib kelib, toʻpigʻini silaydi, birovi qiziq-qiziq gaplar aytib, koʻnglini koʻtaradi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. {{misol|-Xafa boʻlmang, Toʻxta xola, koʻpga kelgan toʻy, — dedi Bozo-rov, uning koʻnglini koʻtarish. uchun.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Bu gap Jumanning koʻnglini oʻstirib yubordi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻnglini olmoq''' ''1)'' xursand qilmoq. {{misol|Men birov bilan oshnachilik qilsam, undan jonimni ham ayamay, koʻnglini olmoqqa tirishaman.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}; ''2)'' bi-rovning sevgisini qozonmoq, oʻziga mehr-muhabbat uygʻotmoq, rom qilmoq. {{misol|[Sidiq-jon:] Bunaqa qoʻshmachilik sizlardan keladi. Inʼomjonga "Qizimning koʻnglini ol, eridan chiqarib, senga beraman", degan kishidan keladi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻnglini ogʻritmoq''' Xafa qilmoq, ranjitmoq. {{misol|Uka, men uch-toʻrt kundan keyin Fargʻonaga joʻnayman. Lekin san cholning koʻnglini zarracha ogʻritma, durustmi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻnglini topmoq''' Istak-xohishiga mos tushadigan ish yoki harakat bilan oʻziga moyil qilmoq, oʻzidan xursand qilmoq. {{misol|Kattarogʻini aka de — qoʻltigʻiga kir, kichikrogʻini uka de — qoʻltiqqa ol, koʻnglini top.|[[w:P Tursun|P Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini eritmoq''' Dilini, qalbini eritmoq, yumshatmoq. :'''Oʻrgangan koʻngil oʻrtansa qoʻymas''' Kishi biror narsaga oʻrganib, odatlanib qolsa, garchi u ziyon boʻlsa ham, uni tark etolmaydi, degan maʼnoda ishlatiladigan matal (asosan yaramas odatlar haqida). === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|КЎНГИЛ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''koʻngil'''<br /> '''[[[koʻngli]]] '''[[душа]], [[сердце]] ({{izoh|как вместилище чувств}}); // [[душевный]], [[сердечный]]; <{{tarjmisoli|uning koʻngli quvonchlarga toʻldi}} его сердце наполнилось радостью; {{tarjmisoli|Oʻzim har joydaman, koʻnglim sendadir (Muqimiy)}} Где бы я ни скитался, сердце моё всегда с тобой; {{tarjmisoli|sof ~}} чистое сердце, добрая душа; {{tarjmisoli|sof ~ odam }} человек с чистым сердцем, с доброй душой; {{tarjmisoli|chin ~dan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}chin ~ bilan }} 1) от чистого сердца, чистосердечно, от всей души; искренне; 2) с открытой душой, с открытым сердцем; {{tarjmisoli|koʻngli ochiq}} душа нараспашку, с открытой душой; {{tarjmisoli|oq ~ odam }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglida kiri yoʻq odam}} простосердечный человек; человек чистой души; {{misol|uning koʻngli oq}} он простодушен; он человек прямой; {{tarjmisoli|koʻngli toʻq }} 1) у него на душе спокойно; он уверен ({{izoh|в чем-л., напр. в будущем}}); 2) у него нет сомнений ({{izoh|в чем-л}}.); {{tarjmisoli|~ gʻashligi }} душевная тревога; {{tarjmisoli|~ joyida emas }} душа, сердце не наместе; {{tarjmisoli|~ ochish }} удовольствие; развлечение; увеселение; {{tarjmisoli|~ hushi }} развлечение; {{tarjmisoli|~da }} в душе, в глубине души, в тайниках сердца; {{tarjmisoli|~dagi }} задушевный; желанный; удовлетворяющий; {{tarjmisoli|~dagi orzu }} заветная мечта, желание; {{tarjmisoli|~dagidek, ~ dagiday }} по душе, по сердцу ({{izoh|кому-л}}.); так, как душе угодно; то, что надо; {{tarjmisoli|koʻngli boʻsh odam}} 1) мягкосердечный человек, человек с добрым сердцем; 2) {{izoh|неодобр.}} мягкотелый, слабохарактерный человек; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik}} ({{izoh|или [[yumshoqlik]]}}) 1) [[мягкосердечие]]; [[мягкость]] [[характер]]а; 2) {{izoh|неодобр}}. [[мягкотелость]]; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik qilmoq}} 1) проявлять мягкосердечие; 2) {{izoh|неодобр}}. проявлять мягкотелость; {{tarjmisoli|koʻngli qattiqlik}} неотзывчивость, жестокосердие; {{tarjmisoli|koʻnglim gʻash}} я встревожен, у меня на душе неспокойно, я расстроен; {{tarjmisoli|uning koʻngli gʻash tortdi}} он встревожился, расстроился; {{tarjmisoli|koʻnglini gʻash qilmoq}} 1) расстраивать ({{izoh|кого-л}}.); 2) расстраиваться; {{tarjmisoli|koʻngliga gʻash solmoq}} растревожить душу, расстроить ({{izoh|кого-л.}}); {{tarjmisoli|koʻngli xira}} он расстроен; он огорчён; {{tarjmisoli|koʻngli buzuq}} недоброжелательный; злоумышляющий; {{tarjmisoli|~ni buzadigan }} тяжёлый, огорчительный; {{tarjmisoli|~ni ranjitadigan }} тягостный, огорчительный; {{tarjmisoli|koʻnglim buzildi}} я расстроился; {{tarjmisoli|koʻngli keng}} 1) беззаботный, мирящийся со всеми условиями, не принимающий всё близко к сердцу; 2) щедрый; {{tarjmisoli|koʻngli tor}} 1) беспокойный, принимающий все близко к сердцу; злой; 2) скупой; {{tarjmisoli|koʻngli qora}} недоброжелательный; нечестный; коварный ({{izoh|о человеке}}); {{tarjmisoli|~ bermoq }} 1) отдать сердце, полюбить, влюбиться; {{tarjmisoli|~ berib sevmoq }} полюбить от всего сердца, любить всей душой; 2) отдаться, увлечься, предаться всей душой ({{izoh|напр. работе, учебе и т. п}}.); {{tarjmisoli|koʻngli yumshadi}} он умилился; он смягчился, он разжалобился; он растаял; {{tarjmisoli|koʻnglini yumshatmoq}} умилостивить; умилить, смягчить, разжалобить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglini eritmoq}} смягчать ({{izoh|чье-л}}.) сердце, умасливать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ qoʻymoq}} 1) увлекаться ({{izoh|кем-чем-л}}.); 2) влюбиться, полюбить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|mening undan koʻnglim qoldi}} 1) я разочаровался в нём; я на него обиделся; я охладел к нему; 2) мне опротивело, приелось ({{izoh|напр. какая-л. пища}}), {{tarjmisoli|koʻnglini tinchitmoq}} успокаивать, утешать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchlandi }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|taskin topdi}}) сердце успокоилось, отлегло от сердца, на душе легче стало; {{tarjmisoli|koʻnglini topish uchun}} в угоду ({{izoh|кому-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchitish uchun }} для успокоения сердца, для успокоения совести; {{tarjmisoli|koʻnglini olmoq}} угождать ({{izoh|кому-л}}.); завоёвывать ({{izoh|чью-л}}.) симпатию; {{tarjmisoli|koʻngli bor}} 1) он хочет, он желает, он расположен, он склонен ({{izoh|что-л. сделать}}); 2) он влюблён; {{tarjmisoli|koʻngli yoʻq}} 1) ему не хочется, у него не лежит сердце; 2) он (она) не любит ({{izoh|жену или мужа}}); {{tarjmisoli|uning eriga koʻngli yoʻq}} она не любит своего мужа; {{tarjmisoli|koʻnglini topmoq}} угадать ({{izoh|чье-л}}.) желание; угождать ({{izoh|кому-л}}.); располагать ({{izoh|кого-л}}.) к себе; {{tarjmisoli|koʻngli tusaydi}} он желает, хочет ({{izoh|пить, есть что-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglim tortmaydi}} мне не хочется, меня не тянет; {{tarjmisoli|koʻnglini koʻtarmoq}} 1) поднимать настроение ({{izoh|чье-л}}.); ободрять, веселить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ni doʻst koʻtarar }} {{izoh|посл}}. друг (всегда) поддержит (ободрит); 2) утешать, успокаивать, обнадёживать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli koʻtarildi}} он воспрянул духом, ободрился, воодушевился; {{tarjmisoli|~ga yoqmoq }} быть по сердцу, по душе; нравиться ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqadi }} по сердцу, по душе, нравится ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqmaydi }} душа не лежит, не нравится; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}} влезть в ({{izoh|чью-л}}.) душу ({{izoh|с целью узнать, выведать сокровенные тайны, намерения}}); {{tarjmisoli|birovning koʻnglidagini aytib bermoq}} открыть, раскрыть свою душу; {{tarjmisoli|~ga ogʻir olmoq}} принимать близко к сердцу, обижаться, болезненно реагировать ({{izoh|на что-л}}.); тяжело воспринимать ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ga kelmoq }} 1) чуять сердцем ({{izoh|напр. неприятность}}); 2) приходить в голову; 3) обижаться, затаивать в душе обиду; {{tarjmisoli|koʻnglingizga kelmasa bir gap aytaman}} если вы не обидитесь, я вам кое-что скажу; {{tarjmisoli|~ga urmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~ga tegmoq}} надоедать, опротиветь ({{izoh|кому-л}}.); приедаться; {{tarjmisoli|~dan kechirmoq }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|~dan oʻtkazmoq}} думать про себя, продумывать ({{izoh|что-л}}.); вспоминать ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~dan chiqarmoq }} 1) предавать забвению, забывать; 2) прощать; {{tarjmisoli|~dan chiqarib }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|tarashlab, sidirib}}) {{tarjmisoli|tashlamoq}}[[выкинуть]] [[из]] [[головы]], [[предать]] [[забвению]]; {{tarjmisoli|koʻngli yarim odam}} 1) человек, находящийся постоянно в подавленном, угнетённом состоянии; 2) человек, перенёсший тяжёлые душевные испытания, горе {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|oʻrgangan ~ oʻrtansa qoʻymas }} {{izoh|посл}}. кто повадился, тот никогда не отступит (не бросит, не перестанет); {{izoh|соотв}}. горбатого могила исправит; {{tarjmisoli|boshim kal, koʻnglim nozik}} {{izoh|погов}}. голова моя плешива, но душа тонка ({{izoh|о разборчивом, капризном человеке}}); {{tarjmisoli|koʻngli sust ketdi}} ему хочется ({{izoh|что-л. съесть}}); {{tarjmisoli|shu topda anorga koʻnglim sust ketdi}} сейчас мне захотелось граната; {{tarjmisoli|koʻngli toʻldi}} он доволен, удовлетворён; {{tarjmisoli|koʻngli ogʻridi}} он обижен; он тяжело воспринял ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ ogʻritmoq }} обижать, вызывать неприятное чувство ({{izoh|в душе}}); {{tarjmisoli|koʻngli sovudi}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻngli qaytdi}} 1) он охладел ({{izoh|к кому-чему-л}}.), разочаровался ({{izoh|в ком-чём-л}}.); 2) он разлюбил ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli choʻkdi}} он пал духом, он в подавленном настроении; {{tarjmisoli|koʻngli aynidi}} его тошнит, он испытывает тошноту; {{tarjmisoli|koʻnglim ayniyapti}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglim gum-gum ketyapti}} меня тошнит; мне нездоровится; {{tarjmisoli|~ aynitmoq }} вызывать тошноту; {{tarjmisoli|~ aynitadigan }} тошнотворный, тошнотный; тошный; {{tarjmisoli|koʻnglim koʻtarmaydi}} я не могу, я не в состоянии ({{izoh|есть пить, принимать что-л}}.); {{tarjmisoli|~ uchun }} для (ради) приличия; {{tarjmisoli|bir koʻngli}} предположив, сделав предположение; {{tarjmisoli|Bir koʻngli bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi (M.Ismoiliy, "Farg'ona t.o.")}} Он предположил, что это известие принёс казий.<br /> }} ojgimdyxdislz994rr65tcvykynuku6 639920 639919 2026-07-14T14:13:17Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 639920 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''koʻ-ngil''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KOʻNGIL 'insonning his-tuygʻu, kechinmalar olami’, ’dil’, 'qalb' Bu ot asli qadimgi turkiy tildagi 'his-tuygʻuga beril—' maʼnosini anglatgan köŋ- feʼlidan -(ü)l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 77); oʻzbek tilida ikkinchi boʻgʻindagi ü unlisi i unlisiga al— mashgan, ö unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: köŋ- + oʻl <nowiki>=</nowiki> köŋoʻl &gt;&nbsp;köŋil &gt;&nbsp;koŋil.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === (''asosan 3-{{sh.}} {{birl.}} - [[koʻngli]]) #Kishining his-tuygʻu va kechinmalari manbai; yurak, qalb, dil. {{misol|Koʻnglida yaxshi niyatlari koʻp.}} {{misol|Koʻnglim quvonchlarga toʻldi.}} {{misol|Baxt, iqbol, farovonlik orzulari {{ajrat|koʻngil}}da toʻla, ammo bu damda bir parcha chapatiga zorlik qanday musibat.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}} {{misol|Zaynab: - Koʻnglimda tariqdek yomonlik boʻlsa, ertagacha yetmayin.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Nigoraning koʻnglini qandaydir gʻamgin his-tuygʻular egallab oldi.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Aslida esa hozir uning koʻnglida bir-biriga zid, asov tuygʻular junbishga kelib, jismu jonini goh bezovta qilsa, goh halovatli kechinmalarga gʻarq etayotgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #Feʼl-atvor, xarakter, xulq. {{misol|Jahldan tushgandan keyin yana yumshab qolasiz, rais, koʻnglingiz boʻsh.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Qadrdon dalalar}} :'''Bir koʻngli''' Bir qur taxmin qilib, ichida gumonsirab, bir xayol bilan. {{misol|Bir koʻngli, bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Borgan yerigacha kuydirib bordi. Bir koʻnglim, "Zahar berib qoʻydimi?" deb qoʻrqdim.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngil bermoq''' ''1)'' berilmoq, mehr qoʻymoq. {{misol|Yaxshilik koʻr, yomonlikni koʻrmagin, Bevafo dunyoga {{ajrat|koʻngil}} bermagin.|[[w:"Oysuluv"|"Oysuluv"]]}}; ''2)'' sevmoq; {{misol|Men tunukasoz ustamning qiziga {{ajrat|koʻngil}} bergan edim..|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Xamza}}. {{misol|Bir nechuk nomardga {{ajrat|koʻngil}} bermagin..|[[w:"Alpomish"|"Alpomish"]]}}. :'''Koʻngil yozmoq''' (''yoki'' '''ochmoq''') Gʻam-gʻussani tarqatmoq, unutmoq, xursandchilik qilmoq, oʻyin-kulgi, sayr va sh. k. bilan dilgirlikni tarqatmoq. {{misol|Bamaʼni odam bilan gaplashib, {{ajrat|koʻngil}}ni yozmoq}}. {{misol|Malika {{ajrat|koʻngil}} yozish uchun tez-tez ovga chiqar ekan.|[[w:"Bulbuligoʻyo"|"Bulbuligoʻyo"]]}}. {{misol|Qoʻshiq kishining koʻnglini ochadi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Sharq tongi}}. :'''Koʻngil yormoq''' Dilidagi gaplarni aytmoq. {{misol|Shuning uchunmi.. dardini kimga aytish-ni bilmay qolgan kezlarda Avaz Mutribni sogʻinadi, unga {{ajrat|koʻngil}} yoradi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. :'''Koʻngil ovlamoq''' ''1)'' oʻziga moyil, rom qilishga intilmoq. {{misol|Koʻzingni suzib, ovloqda Poʻlatjonning koʻnglini ovlab yurgan emishsan.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Qadrdon dalalar}}; ''2)'' birovni xursand qilishga, kayfini chogʻ qilishga harakat qilmoq. {{misol|Toʻraxoʻja oʻrtoqlarining koʻnglini ovlashni biladigan, oʻta madaniyatsh bola edi.|[[w:D. Nuriy|D. Nuriy]]|Osmon ustuni}}. :'''Koʻngil soʻramoq''' Kishi boshiga biror musibat yoki tashvish tushganda, undan hol-ahvol, kayfiyat va shu kabilar haqida soʻramoq. {{misol|..Ali meshkobchi keyinchalik Nizomiddinning hibs etilib, Ixtiyoriddinga tashlanganini eshitib, erta bilan kelib, Meʼmorning koʻnglini soʻradi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Yodgorboyning.. nobud boʻlganidan bular bexabar ekan, toʻgʻri kelib, kampirdan {{ajrat|koʻngil}} soʻrabman.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Asror bobo}}. :'''Koʻngil uzmoq''' Bahridan oʻtmoq, kechmoq, ajralmoq, tashlab ketmoq. {{misol|Bir yogʻi bular, qolaversa, volidamizning qabrlaridan koʻngshg uzolmay, Kapsanchilarda qolib ketdim.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngil uchun''' Hurmat yuzasidan; hech boʻlmasa, shunchaki, til uchida. {{misol|Shahidbek goʻyo {{ajrat|koʻngil}} uchun yana: -Koʻp yaxshi ekan! — deb qoʻydi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. :'''Koʻngil xushi''' Oʻzining xursandligi, vaqtichogʻligi uchun xizmat qiladigan ish-harakat yoki narsa; xursandlik, vaqtichogʻlik vositasi. {{misol|Qiz boʻlsa ham, {{ajrat|koʻngil}} xushi, farzand kerakdur yigitga.|[[w:"Qoʻshiqlar"|"Qoʻshiqlar"]]}}. :'''Koʻngil qoʻymoq''' (''yoki'' '''bermoq''') Mehr-muhabbat bogʻlamoq, sevmoq. {{misol|Yigit shu qizga {{ajrat|koʻngil}} qoʻydi.}} {{misol|-{{ajrat|Koʻngil}} berganimni, yaxshi koʻrganimni oʻlganidan keyin yana ham aniq bildim. Hech kimdan uyalmay, bagʻrimga bosib yigʻladim, — dedi Hoji xola.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngilga tugmoq''' ''q.'' [[tugmoq]]. :'''Koʻngli aynimoq''' Toʻsh oldi sohasi va halqumda oʻziga xos noxushlik his etmoq; behuzur boʻlmoq. {{misol|Yoqimsiz hiddan koʻngli ayni-di}}. :'''Koʻngli bor''' ''1)'' xohishi, mayli bor; moyil. {{misol|Shu yerda qolib ishlashga koʻngli borligini birdan aytishga boʻyni yor bermay oʻylandi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Odamning qadri}}; ''2)'' yaxshi koʻradi, sevadi. {{misol|Unday desa, Soliyaning pichingida ham jon bor. Axir ilgarilari "aka" demas ediku? Koʻngli bormikin-a?|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Sherali sevib qoldi}}. :'''Koʻngli buzilmoq''' Kayfiyati buzilmoq; qattiq xafa boʻlmoq, qaygʻuga choʻmmoq; dili ogʻrimoq, dili gʻash tortmoq. {{misol|Dutor chalib oʻtirsam, Ipi uzilib ketdi, Yor seni oʻylab tursam, Koʻnglim buzilib ketdi.|[[w:"Qoʻshiqlar"|"Qoʻshiqlar"]]}}. {{misol|Akasining bu harakatidan Raʼnoning koʻngli buzilib, qovogʻini soldi-yu, arazlagancha hovliga tushib ketdi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Soʻnmas chaqmoqlar}}. {{misol|Xondan boshqacha muomala kutgan Zuhra begim toʻsatdan koʻngli buzilib, koʻziga yosh oldi.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. :'''Koʻngli buzuq''' ''1)'' fikri, niyati yomon, yomonlik qilishni oʻylovchi; ''2)'' gʻamgin, ruhan ezilgan, koʻngli yarimta. {{misol|Koʻngli buzuq boʻlsa, bolam, shod ayla, Yiqilganni, bolam, sen bosiboʻtma.|[[w:"Ravshan"|"Ravshan"]]}}. :'''Koʻngli boʻlmaslik''' Koʻngliga toʻgʻri kelmaslik, biror ishni bajarishga botina olmaslik; maʼqul koʻrmaslik. {{misol|Ibn Yamin.. ustozining vafotidan soʻng, uning oilasini tashlab ketishga koʻngli boʻlmadi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. :'''Koʻngli boʻshamoq''' Gʻam-tashvishdan yengillanmoq, koʻngli yorishmoq. {{misol|Yigʻlab-yigʻlab, {{ajrat|koʻngil}}lari ancha boʻshagandan keyin: -Hasanjon.. bularni qayerdan topdinglar [dedi].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. :'''Koʻngli joyiga''' (''yoki'' '''oʻrniga''') '''tushmoq''' Xotirjam boʻlmoq, tinchlanmoq; taskin topmoq. {{misol|Gʻulomjon.. hali qoʻshnisi terim boshlamaganini koʻrib, koʻngli ancha joyiga tushdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli yoʻq''' ''1)'' mayli, xohishi yoʻq; moyil emas, istamaydi. {{misol|Aslida Shodmon otaning beshikka koʻngli yoʻq edi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Koʻrmana}}; ''2)'' yaxshi koʻrmaydi, sevmaydi. :'''Koʻngli keng''' ''1)'' har narsaga siqilavermaydigan, tashvish tortavermaydigan. {{misol|U koʻngli keng, vazmin boʻlishni, ancha-muncha narsani ichiga bemalol sigʻdirib, hech narsa koʻrmagandek boʻlib yurishni havas qiladi.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}; ''2)'' olihimmat, saxovatli. :'''Koʻngli koʻtarilmoq''' (''yoki'' '''oʻsmoq''') Ruxdanmoq, ruhi, kayfiyati koʻtarilmoq, ruhi yengil tortmoq; xursand boʻlmoq. {{misol|Sidiqjon.. isitmasi tushganidanmi yoki kampirning mehribonchiligidanmi, koʻngli koʻtarilib, taʼbi ochilganidanmi, juda yengil tortdi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngli koʻtarmaydi''' ''1)'' xohlamaydi, yoqtirmaydi, tabiatiga toʻgʻri kelmaydi. {{misol|Qarindoshlar, qoʻshnilar — hech kim yoqmas, hech narsani koʻngli koʻtarmas, hech narsani istamas edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}}; ''2)'' hazm qilolmaydi; yeb-icholmaydi. {{misol|Yogʻli ovqatni koʻnglim koʻtarmay qoldi. :'''Koʻngli ochiq''' ''yoki'' '''ochiq koʻngil''' ''1)'' istagini, xafa yoki xursandligini yashirmaydigan; tortinmay gaplashaveradigan. {{misol|Yoʻlchining koʻngli ochiq, sodda yigit ekanini bilib, bolalar birin-sirin yaqinlasha boshlaydilar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}; ''2)'' har narsaga xafa boʻlavermaydigan, gina saqlamaydigan; begʻaraz. {{misol|..odamlarga juda mehribon, koʻngli ochiq, qotmagina chol edi.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin qum}}. :'''Koʻngli oq''' ''yoki'' '''oq koʻngil''' Birovga yomonlikni istamaydigan; begʻaraz, yuragi toza, sofdil. {{misol|Oq {{ajrat|koʻngil}} odam.}} {{misol|-Salimboyvachchadan qilcha shubhalanmang, — qatʼiy dedi Tantiboyvachcha,'' — ''uning koʻngli oq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli ogʻrimoq''' Xafa boʻlmoq, ranjimoq. :'''Koʻngli sovimoq''' (''yoki'' '''qolmoq, qaytmoq''') Avvalgi yaxshi munosabati, mayli yoʻq boʻlmoq, ixlosi qaytmoq, sevmaydigan, yoqtirmaydigan boʻlib qolmoq. {{misol|Doʻstidan koʻngli sovidi}}. {{misol|[Abdishukurning] Keyin Madrasa ilmlaridan koʻngli soviy boshladi, chunki imom boʻlish uni sira qiziqtirmadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli sof''' (''yoki'' '''toza'''), '''sof''' (''yoki'' '''toza''') '''koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''. {{misol|[Gulnor:] Oʻzimdan ortiq sizga ishonaman. Siz koʻngli toza yigit, bilaman.||[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli sust ketdi''' Juda ham havasi keldi, totib koʻrgisi, yegisi yoki ichgisi keldi. ''Anorga koʻnglim sust ketdi.'' :'''Koʻngli tinchidi''' ''q.'' [[tinchimoq]] 1. :'''Koʻngli tor''' ''1)'' har narsaga siqilaveradi-gan, tashvishlanaveradigan; serjahl; ''2)'' xasis, ziqna. :'''Koʻngli tosh''' ''yoki'' '''tosh koʻngil''' Rahm-shafqati yoʻq, berahm, shafqatsiz; bemuruvvat. {{misol|[Fotima:] Zolim, rahmsiz, tosh {{ajrat|koʻngil}}!|[[w:S. Ayniy|S. Ayniy]]|Qullar}}. :'''Koʻngli toʻlmoq''' Mamnun boʻlmoq; qanoat hosil qilmoq, tinchlanmoq. ''Muhiddin aka.. allanimadan xursand boʻlib, koʻngli toʻlib chiqib ketdi.'' A. Qaqhor, Qoʻshchinor chiroqlari. :'''Koʻngli toʻq''' Gʻam-tashvishdan xoli, xotirjam. ''Elga qoʻshilganning koʻngli toʻq, eldan ajralgan-ning beti yoʻq.'' Maqol. n ''-Bektemirdan koʻnglim toʻq, — dedi Ali tajang, — kallasi ishlaydi.'' Oybek, Quyosh qoraymas. {{misol|Ishonch-laringizni oqlayman, {{ajrat|koʻngil}}laringiz toʻq boʻlsin.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli xira''' ''ayn.'' '''taʼbi xira''' ''q.'' [[xira]]. {{misol|U smena oxirida.. bir oz yengil tortdi-yu, lekin koʻngli hamonxira edi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻngli chopmoq''' ''1)'' tabiatiga, didiga mos kel^oq, muvofiqdeb bilmoq, yoqtirmoq. {{misol|[Gulsumbi-bi:] Duradgor yigitning onasi qatnay-qatnay, tinka-madori quridi. Ayniqsa, oʻshanga koʻnglim chopgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}; ''2)'' biror narsaning roʻyobga chiqishi-ga, amalga oshishiga ishonmoq. {{misol|-Qaygʻurma, Oftob.. kuyoving bunchalik suluv boʻlsa.. chimildiqda pechakguldek boʻlib, eriga chirmashganini koʻrarmiz! -Oh, opajon,'' — ''dedi umidsizcha oyim, — mening bunga koʻnglim chopmay-di.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. :'''Koʻngli choʻkmoq''' Ruhi tushib ketmoq, umidsizlikka beril-moq; oʻksimoq, afsuslanmoq. {{misol|Bolaning koʻngli choʻkdi}}. {{misol|Hayotning koʻngli choʻkib ketdi, lekin.. umid ipini uzgisi kelmadi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli yumshamoq''' Achinib rahmi kelmoq; achchigʻidan, qahridan tush-moq. {{misol|Mehri yurak-yuragidan ezsilib, dadasi-ning koʻnglini yumshatish yoʻllarini qidirar-di.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondai kuchli}}. :'''Koʻngli yumshoq''' ''yoki'' '''yumshoq koʻngil''' ''q.'' [[yumshoq]] 4. :'''Koʻngli yarim (ta)''' Gʻam-tashvish bilan ruhan ezilgan, dilshikast. {{misol|-Qoʻy endi, ozor berma, koʻngli yarimta, — degan edi, Asrorqul qayta avj oldi: -Koʻngli yarimta boʻlsa, miyasi ham yarimtami?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Asror bobo}}. :'''Koʻngli oʻksimoq''' Xafa boʻlmoq, maʼyuslanmoq. {{misol|Qizning atrofga javdirab turgan koʻzlari xomush yerga boqdi. Qiz koʻngli oʻksidi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Mehribon}}. :'''Koʻngli qattiq''' ''yoki'' '''qattiq koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli tosh'''. {{misol|Shu yoshga kelib, otalik mehrini juda kam koʻrsatgan qattiq {{ajrat|koʻngil}} otaning yuragi birdan erib ketdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli qora''' ''ayn.'' '''ichi qora''' ''q.'' [[ich]] 3. {{misol|Qaysi koʻngli qora-dan chiqdi bu gaplar?|[[w:A. Muhiddin|A. Muhiddin]]|Koʻngillar}}. :'''Koʻngli gʻash''' Taʼbi xira, biror narsa-dan tashvishli, bezovta, notinch. {{misol|Koʻngli gʻash, boyagi quvonchli, shirin, ammo tagi yoʻq xayollardan asar ham qolmagan edi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Muqaddas}}. :'''Koʻngliga kelmoq''' ''1)'' oʻzicha oʻylamoq, xayolidan oʻtmoq. {{misol|Zoʻrlikni {{ajrat|koʻngil}}ga keltirmang.|[[w:Sh. Toshmatov|Sh. Toshmatov]]|Erk qushi}}. {{misol|Oʻzing bilasan. Axir shunday boʻladi, deb koʻnglimga keltiribmanmi?!|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' xafa boʻlmoq. {{misol|Bu gapingiz notoʻgʻri, qori, sizning ilmingiz eskicha ilm.. Koʻnglingizga kelmasin-u, izvoshga eshak qoʻshib boʻlmaydi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngliga ogʻir olmoq''' {{s. t.|uz}} Arzimagan narsaga xafa boʻlmoq; oʻziga tahqir deb tushunmoq. {{misol|Qoʻying-chi.. oʻzingiz har bir narsani koʻnglingizga ogʻir ola berar ekansiz.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Qalmoqlarning koʻzicha, sen mendan zoʻr boʻlgin, qanday siyosat qilib gapirsang ham, men koʻnglimga ogʻir olmayman.|[[w:"Alpomish"|"Alpomish"]]}}. :'''Koʻngliga tegmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') ''ayn.'' '''chakkaga tegmoq''' ''q.'' [[chakka]] I. {{misol|Bular hammasi ham {{ajrat|koʻngil}}-ga urdi, shekilli, gulzorlar boʻylab bogʻni ay-lana boshladi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Fonar tagida}}. :'''Koʻngliga qaramoq''' Raʼyiga, xohish-istagiga muvofiq ish tutmoq. {{misol|Mana shunaqa-da, bolaning koʻngliga qarayversangiz, haddidan oshib ketadi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Oʻzi monand}}. :'''Koʻngliga qil (ham) sigʻmaydi''' ''ayn.'' '''yuragiga qil (ham) sigʻmaydi''' ''q.'' [[yurak]]. :'''Koʻngliga qoʻl solib koʻrmoq''' ''q.'' [[qoʻl]]. :'''Koʻnglida kiri yoʻq''' ''1)'' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''; 2) ''ayn.'' '''koʻngli ochiq'''. {{misol|Yuragida bori yuziga tepib turadigan bunday kishilarni, koʻnglida kiri yoʻq, deb maqtaydilar.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}. :'''Koʻnglidan kechirmoq''' (''yoki'' '''oʻtkazmoq''') Xayolidan oʻtkazmoq, oʻylamoq. {{misol|"Endi bu hayot nimaga kerak?" degan fikrni koʻnglidan kechirgandi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Tilla uzuk}}. {{misol|"Tegirmonga tushsa, tirik chiqadigan odam", deya {{ajrat|koʻngil}}dan oʻtkazardilar.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}. :'''Koʻnglidan chiqarmoq''' ''1)'' butkul unutib yubormoq; oʻylamay, eslamay qoʻymoq. {{misol|Aslida esa Xolmurod sevgan qizidan hali-veri judo boʻlishni ham, u ni koʻnglidan chiqarib yuborishni ham istamasdi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' ilgari xafa qilgan kishisini uzr tarzida xursand qilmoq, xafaligini, gina-kuduratni tarqatmoq. {{misol|Bola bechoraning dilini ogʻritgan edim.. Oʻlmasam. bir yaxshi ish qilib, koʻnglidan chiqarib yubo-raman.|[[S. Ahmad]]|Qadrdon dalalar}}. :'''Koʻnglini buzmoq''' Xafa, gʻamgin qilmoq, gʻamga botirmoq. {{misol|Bir yosh ayolning gʻam va hasrat bilan toʻla "yor-yor"i alohida eshitilar, odamning koʻnglini buzar edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini koʻtarmoq''' (''yoki'' '''oʻstirmoq''') Dilini chogʻ qilmoq, xursand qilmoq, yaxshi kayfiyat bagʻishlamoq; ruhlantirmoq. {{misol|Bemorning koʻnglini koʻtarib, kechqurun uyiga qaytdi.|[[w:T. Ashurov|T. Ashurov]]|Oq ot}}. {{misol|Birovi yillab saqlagan yilqi moyi topib kelib, toʻpigʻini silaydi, birovi qiziq-qiziq gaplar aytib, koʻnglini koʻtaradi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. {{misol|-Xafa boʻlmang, Toʻxta xola, koʻpga kelgan toʻy, — dedi Bozo-rov, uning koʻnglini koʻtarish. uchun.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Bu gap Jumanning koʻnglini oʻstirib yubordi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻnglini olmoq''' ''1)'' xursand qilmoq. {{misol|Men birov bilan oshnachilik qilsam, undan jonimni ham ayamay, koʻnglini olmoqqa tirishaman.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}; ''2)'' bi-rovning sevgisini qozonmoq, oʻziga mehr-muhabbat uygʻotmoq, rom qilmoq. {{misol|[Sidiq-jon:] Bunaqa qoʻshmachilik sizlardan keladi. Inʼomjonga "Qizimning koʻnglini ol, eridan chiqarib, senga beraman", degan kishidan keladi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻnglini ogʻritmoq''' Xafa qilmoq, ranjitmoq. {{misol|Uka, men uch-toʻrt kundan keyin Fargʻonaga joʻnayman. Lekin san cholning koʻnglini zarracha ogʻritma, durustmi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻnglini topmoq''' Istak-xohishiga mos tushadigan ish yoki harakat bilan oʻziga moyil qilmoq, oʻzidan xursand qilmoq. {{misol|Kattarogʻini aka de — qoʻltigʻiga kir, kichikrogʻini uka de — qoʻltiqqa ol, koʻnglini top.|[[w:P Tursun|P Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini eritmoq''' Dilini, qalbini eritmoq, yumshatmoq. :'''Oʻrgangan koʻngil oʻrtansa qoʻymas''' Kishi biror narsaga oʻrganib, odatlanib qolsa, garchi u ziyon boʻlsa ham, uni tark etolmaydi, degan maʼnoda ishlatiladigan matal (asosan yaramas odatlar haqida). === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|КЎНГИЛ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''koʻngil'''<br /> '''[[[koʻngli]]] '''[[душа]], [[сердце]] ({{izoh|как вместилище чувств}}); // [[душевный]], [[сердечный]]; <{{tarjmisoli|uning koʻngli quvonchlarga toʻldi}} его сердце наполнилось радостью; {{tarjmisoli|Oʻzim har joydaman, koʻnglim sendadir (Muqimiy)}} Где бы я ни скитался, сердце моё всегда с тобой; {{tarjmisoli|sof ~}} чистое сердце, добрая душа; {{tarjmisoli|sof ~ odam }} человек с чистым сердцем, с доброй душой; {{tarjmisoli|chin ~dan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}chin ~ bilan }} 1) от чистого сердца, чистосердечно, от всей души; искренне; 2) с открытой душой, с открытым сердцем; {{tarjmisoli|koʻngli ochiq}} душа нараспашку, с открытой душой; {{tarjmisoli|oq ~ odam }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglida kiri yoʻq odam}} простосердечный человек; человек чистой души; {{misol|uning koʻngli oq}} он простодушен; он человек прямой; {{tarjmisoli|koʻngli toʻq }} 1) у него на душе спокойно; он уверен ({{izoh|в чем-л., напр. в будущем}}); 2) у него нет сомнений ({{izoh|в чем-л}}.); {{tarjmisoli|~ gʻashligi }} душевная тревога; {{tarjmisoli|~ joyida emas }} душа, сердце не наместе; {{tarjmisoli|~ ochish }} удовольствие; развлечение; увеселение; {{tarjmisoli|~ hushi }} развлечение; {{tarjmisoli|~da }} в душе, в глубине души, в тайниках сердца; {{tarjmisoli|~dagi }} задушевный; желанный; удовлетворяющий; {{tarjmisoli|~dagi orzu }} заветная мечта, желание; {{tarjmisoli|~dagidek, ~ dagiday }} по душе, по сердцу ({{izoh|кому-л}}.); так, как душе угодно; то, что надо; {{tarjmisoli|koʻngli boʻsh odam}} 1) мягкосердечный человек, человек с добрым сердцем; 2) {{izoh|неодобр.}} мягкотелый, слабохарактерный человек; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik}} ({{izoh|или [[yumshoqlik]]}}) 1) [[мягкосердечие]]; [[мягкость]] [[характер]]а; 2) {{izoh|неодобр}}. [[мягкотелость]]; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik qilmoq}} 1) проявлять мягкосердечие; 2) {{izoh|неодобр}}. проявлять мягкотелость; {{tarjmisoli|koʻngli qattiqlik}} неотзывчивость, жестокосердие; {{tarjmisoli|koʻnglim gʻash}} я встревожен, у меня на душе неспокойно, я расстроен; {{tarjmisoli|uning koʻngli gʻash tortdi}} он встревожился, расстроился; {{tarjmisoli|koʻnglini gʻash qilmoq}} 1) расстраивать ({{izoh|кого-л}}.); 2) расстраиваться; {{tarjmisoli|koʻngliga gʻash solmoq}} растревожить душу, расстроить ({{izoh|кого-л.}}); {{tarjmisoli|koʻngli xira}} он расстроен; он огорчён; {{tarjmisoli|koʻngli buzuq}} недоброжелательный; злоумышляющий; {{tarjmisoli|~ni buzadigan }} тяжёлый, огорчительный; {{tarjmisoli|~ni ranjitadigan }} тягостный, огорчительный; {{tarjmisoli|koʻnglim buzildi}} я расстроился; {{tarjmisoli|koʻngli keng}} 1) беззаботный, мирящийся со всеми условиями, не принимающий всё близко к сердцу; 2) щедрый; {{tarjmisoli|koʻngli tor}} 1) беспокойный, принимающий все близко к сердцу; злой; 2) скупой; {{tarjmisoli|koʻngli qora}} недоброжелательный; нечестный; коварный ({{izoh|о человеке}}); {{tarjmisoli|~ bermoq }} 1) отдать сердце, полюбить, влюбиться; {{tarjmisoli|~ berib sevmoq }} полюбить от всего сердца, любить всей душой; 2) отдаться, увлечься, предаться всей душой ({{izoh|напр. работе, учебе и т. п}}.); {{tarjmisoli|koʻngli yumshadi}} он умилился; он смягчился, он разжалобился; он растаял; {{tarjmisoli|koʻnglini yumshatmoq}} умилостивить; умилить, смягчить, разжалобить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglini eritmoq}} смягчать ({{izoh|чье-л}}.) сердце, умасливать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ qoʻymoq}} 1) увлекаться ({{izoh|кем-чем-л}}.); 2) влюбиться, полюбить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|mening undan koʻnglim qoldi}} 1) я разочаровался в нём; я на него обиделся; я охладел к нему; 2) мне опротивело, приелось ({{izoh|напр. какая-л. пища}}), {{tarjmisoli|koʻnglini tinchitmoq}} успокаивать, утешать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchlandi }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|taskin topdi}}) сердце успокоилось, отлегло от сердца, на душе легче стало; {{tarjmisoli|koʻnglini topish uchun}} в угоду ({{izoh|кому-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchitish uchun }} для успокоения сердца, для успокоения совести; {{tarjmisoli|koʻnglini olmoq}} угождать ({{izoh|кому-л}}.); завоёвывать ({{izoh|чью-л}}.) симпатию; {{tarjmisoli|koʻngli bor}} 1) он хочет, он желает, он расположен, он склонен ({{izoh|что-л. сделать}}); 2) он влюблён; {{tarjmisoli|koʻngli yoʻq}} 1) ему не хочется, у него не лежит сердце; 2) он (она) не любит ({{izoh|жену или мужа}}); {{tarjmisoli|uning eriga koʻngli yoʻq}} она не любит своего мужа; {{tarjmisoli|koʻnglini topmoq}} угадать ({{izoh|чье-л}}.) желание; угождать ({{izoh|кому-л}}.); располагать ({{izoh|кого-л}}.) к себе; {{tarjmisoli|koʻngli tusaydi}} он желает, хочет ({{izoh|пить, есть что-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglim tortmaydi}} мне не хочется, меня не тянет; {{tarjmisoli|koʻnglini koʻtarmoq}} 1) поднимать настроение ({{izoh|чье-л}}.); ободрять, веселить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ni doʻst koʻtarar }} {{izoh|посл}}. друг (всегда) поддержит (ободрит); 2) утешать, успокаивать, обнадёживать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli koʻtarildi}} он воспрянул духом, ободрился, воодушевился; {{tarjmisoli|~ga yoqmoq }} быть по сердцу, по душе; нравиться ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqadi }} по сердцу, по душе, нравится ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqmaydi }} душа не лежит, не нравится; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}} влезть в ({{izoh|чью-л}}.) душу ({{izoh|с целью узнать, выведать сокровенные тайны, намерения}}); {{tarjmisoli|birovning koʻnglidagini aytib bermoq}} открыть, раскрыть свою душу; {{tarjmisoli|~ga ogʻir olmoq}} принимать близко к сердцу, обижаться, болезненно реагировать ({{izoh|на что-л}}.); тяжело воспринимать ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ga kelmoq }} 1) чуять сердцем ({{izoh|напр. неприятность}}); 2) приходить в голову; 3) обижаться, затаивать в душе обиду; {{tarjmisoli|koʻnglingizga kelmasa bir gap aytaman}} если вы не обидитесь, я вам кое-что скажу; {{tarjmisoli|~ga urmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~ga tegmoq}} надоедать, опротиветь ({{izoh|кому-л}}.); приедаться; {{tarjmisoli|~dan kechirmoq }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|~dan oʻtkazmoq}} думать про себя, продумывать ({{izoh|что-л}}.); вспоминать ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~dan chiqarmoq }} 1) предавать забвению, забывать; 2) прощать; {{tarjmisoli|~dan chiqarib }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|tarashlab, sidirib}}) {{tarjmisoli|tashlamoq}}[[выкинуть]] [[из]] [[головы]], [[предать]] [[забвению]]; {{tarjmisoli|koʻngli yarim odam}} 1) человек, находящийся постоянно в подавленном, угнетённом состоянии; 2) человек, перенёсший тяжёлые душевные испытания, горе {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|oʻrgangan ~ oʻrtansa qoʻymas }} {{izoh|посл}}. кто повадился, тот никогда не отступит (не бросит, не перестанет); {{izoh|соотв}}. горбатого могила исправит; {{tarjmisoli|boshim kal, koʻnglim nozik}} {{izoh|погов}}. голова моя плешива, но душа тонка ({{izoh|о разборчивом, капризном человеке}}); {{tarjmisoli|koʻngli sust ketdi}} ему хочется ({{izoh|что-л. съесть}}); {{tarjmisoli|shu topda anorga koʻnglim sust ketdi}} сейчас мне захотелось граната; {{tarjmisoli|koʻngli toʻldi}} он доволен, удовлетворён; {{tarjmisoli|koʻngli ogʻridi}} он обижен; он тяжело воспринял ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ ogʻritmoq }} обижать, вызывать неприятное чувство ({{izoh|в душе}}); {{tarjmisoli|koʻngli sovudi}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻngli qaytdi}} 1) он охладел ({{izoh|к кому-чему-л}}.), разочаровался ({{izoh|в ком-чём-л}}.); 2) он разлюбил ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli choʻkdi}} он пал духом, он в подавленном настроении; {{tarjmisoli|koʻngli aynidi}} его тошнит, он испытывает тошноту; {{tarjmisoli|koʻnglim ayniyapti}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglim gum-gum ketyapti}} меня тошнит; мне нездоровится; {{tarjmisoli|~ aynitmoq }} вызывать тошноту; {{tarjmisoli|~ aynitadigan }} тошнотворный, тошнотный; тошный; {{tarjmisoli|koʻnglim koʻtarmaydi}} я не могу, я не в состоянии ({{izoh|есть пить, принимать что-л}}.); {{tarjmisoli|~ uchun }} для (ради) приличия; {{tarjmisoli|bir koʻngli}} предположив, сделав предположение; {{tarjmisoli|Bir koʻngli bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi (M.Ismoiliy, "Farg'ona t.o.")}} Он предположил, что это известие принёс казий.<br /> }} ocmq9jsv4elbqxkqdck147k4sx7s3xm 639923 639920 2026-07-15T05:57:43Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 639923 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''koʻ-ngil''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KOʻNGIL 'insonning his-tuygʻu, kechinmalar olami’, ’dil’, 'qalb' Bu ot asli qadimgi turkiy tildagi 'his-tuygʻuga beril—' maʼnosini anglatgan köŋ- feʼlidan -(ü)l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 77); oʻzbek tilida ikkinchi boʻgʻindagi ü unlisi i unlisiga al— mashgan, ö unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: köŋ- + oʻl <nowiki>=</nowiki> köŋoʻl &gt;&nbsp;köŋil &gt;&nbsp;koŋil.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === (''asosan 3-{{sh.}} {{birl.}} - [[koʻngli]]) #Kishining his-tuygʻu va kechinmalari manbai; yurak, qalb, dil. {{misol|Koʻnglida yaxshi niyatlari koʻp.}} {{misol|Koʻnglim quvonchlarga toʻldi.}} {{misol|Baxt, iqbol, farovonlik orzulari {{ajrat|koʻngil}}da toʻla, ammo bu damda bir parcha chapatiga zorlik qanday musibat.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}} {{misol|Zaynab: - Koʻnglimda tariqdek yomonlik boʻlsa, ertagacha yetmayin.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Nigoraning koʻnglini qandaydir gʻamgin his-tuygʻular egallab oldi.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Aslida esa hozir uning koʻnglida bir-biriga zid, asov tuygʻular junbishga kelib, jismu jonini goh bezovta qilsa, goh halovatli kechinmalarga gʻarq etayotgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #Feʼl-atvor, xarakter, xulq. {{misol|Jahldan tushgandan keyin yana yumshab qolasiz, rais, koʻnglingiz boʻsh.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Qadrdon dalalar}} :'''Bir koʻngli''' - bir qur taxmin qilib, ichida gumonsirab, bir xayol bilan. {{misol|Bir koʻngli, bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Borgan yerigacha kuydirib bordi. Bir koʻnglim, "Zahar berib qoʻydimi?" deb qoʻrqdim.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngil bermoq''' - 1) berilmoq, mehr qoʻymoq. {{misol|Yaxshilik koʻr, yomonlikni koʻrmagin, Bevafo dunyoga {{ajrat|koʻngil}} bermagin.|[[w:Oysuluv|"Oysuluv"]]}} 2) sevmoq; {{misol|Men tunukasoz ustamning qiziga {{ajrat|koʻngil}} bergan edim..|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Xamza}} {{misol|Bir nechuk nomardga {{ajrat|koʻngil}} bermagin..|[[w:Alpomish|"Alpomish"]]}} :'''Koʻngil yozmoq''' (''yoki'' '''ochmoq''') - gʻam-gʻussani tarqatmoq, unutmoq, xursandchilik qilmoq, oʻyin-kulgi, sayr {{va sh.k.}} bilan dilgirlikni tarqatmoq. {{misol|Bamaʼni odam bilan gaplashib, {{ajrat|koʻngil}}ni yozmoq}}. {{misol|Malika {{ajrat|koʻngil}} yozish uchun tez-tez ovga chiqar ekan.|[[w:"Bulbuligoʻyo"|"Bulbuligoʻyo"]]}}. {{misol|Qoʻshiq kishining koʻnglini ochadi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Sharq tongi}}. :'''Koʻngil yormoq''' Dilidagi gaplarni aytmoq. {{misol|Shuning uchunmi.. dardini kimga aytish-ni bilmay qolgan kezlarda Avaz Mutribni sogʻinadi, unga {{ajrat|koʻngil}} yoradi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. :'''Koʻngil ovlamoq''' ''1)'' oʻziga moyil, rom qilishga intilmoq. {{misol|Koʻzingni suzib, ovloqda Poʻlatjonning koʻnglini ovlab yurgan emishsan.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Qadrdon dalalar}}; ''2)'' birovni xursand qilishga, kayfini chogʻ qilishga harakat qilmoq. {{misol|Toʻraxoʻja oʻrtoqlarining koʻnglini ovlashni biladigan, oʻta madaniyatsh bola edi.|[[w:D. Nuriy|D. Nuriy]]|Osmon ustuni}}. :'''Koʻngil soʻramoq''' Kishi boshiga biror musibat yoki tashvish tushganda, undan hol-ahvol, kayfiyat va shu kabilar haqida soʻramoq. {{misol|..Ali meshkobchi keyinchalik Nizomiddinning hibs etilib, Ixtiyoriddinga tashlanganini eshitib, erta bilan kelib, Meʼmorning koʻnglini soʻradi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Yodgorboyning.. nobud boʻlganidan bular bexabar ekan, toʻgʻri kelib, kampirdan {{ajrat|koʻngil}} soʻrabman.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Asror bobo}}. :'''Koʻngil uzmoq''' Bahridan oʻtmoq, kechmoq, ajralmoq, tashlab ketmoq. {{misol|Bir yogʻi bular, qolaversa, volidamizning qabrlaridan koʻngshg uzolmay, Kapsanchilarda qolib ketdim.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngil uchun''' Hurmat yuzasidan; hech boʻlmasa, shunchaki, til uchida. {{misol|Shahidbek goʻyo {{ajrat|koʻngil}} uchun yana: -Koʻp yaxshi ekan! — deb qoʻydi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. :'''Koʻngil xushi''' Oʻzining xursandligi, vaqtichogʻligi uchun xizmat qiladigan ish-harakat yoki narsa; xursandlik, vaqtichogʻlik vositasi. {{misol|Qiz boʻlsa ham, {{ajrat|koʻngil}} xushi, farzand kerakdur yigitga.|[[w:"Qoʻshiqlar"|"Qoʻshiqlar"]]}}. :'''Koʻngil qoʻymoq''' (''yoki'' '''bermoq''') Mehr-muhabbat bogʻlamoq, sevmoq. {{misol|Yigit shu qizga {{ajrat|koʻngil}} qoʻydi.}} {{misol|-{{ajrat|Koʻngil}} berganimni, yaxshi koʻrganimni oʻlganidan keyin yana ham aniq bildim. Hech kimdan uyalmay, bagʻrimga bosib yigʻladim, — dedi Hoji xola.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngilga tugmoq''' ''q.'' [[tugmoq]]. :'''Koʻngli aynimoq''' Toʻsh oldi sohasi va halqumda oʻziga xos noxushlik his etmoq; behuzur boʻlmoq. {{misol|Yoqimsiz hiddan koʻngli ayni-di}}. :'''Koʻngli bor''' ''1)'' xohishi, mayli bor; moyil. {{misol|Shu yerda qolib ishlashga koʻngli borligini birdan aytishga boʻyni yor bermay oʻylandi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Odamning qadri}}; ''2)'' yaxshi koʻradi, sevadi. {{misol|Unday desa, Soliyaning pichingida ham jon bor. Axir ilgarilari "aka" demas ediku? Koʻngli bormikin-a?|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Sherali sevib qoldi}}. :'''Koʻngli buzilmoq''' Kayfiyati buzilmoq; qattiq xafa boʻlmoq, qaygʻuga choʻmmoq; dili ogʻrimoq, dili gʻash tortmoq. {{misol|Dutor chalib oʻtirsam, Ipi uzilib ketdi, Yor seni oʻylab tursam, Koʻnglim buzilib ketdi.|[[w:"Qoʻshiqlar"|"Qoʻshiqlar"]]}}. {{misol|Akasining bu harakatidan Raʼnoning koʻngli buzilib, qovogʻini soldi-yu, arazlagancha hovliga tushib ketdi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Soʻnmas chaqmoqlar}}. {{misol|Xondan boshqacha muomala kutgan Zuhra begim toʻsatdan koʻngli buzilib, koʻziga yosh oldi.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. :'''Koʻngli buzuq''' ''1)'' fikri, niyati yomon, yomonlik qilishni oʻylovchi; ''2)'' gʻamgin, ruhan ezilgan, koʻngli yarimta. {{misol|Koʻngli buzuq boʻlsa, bolam, shod ayla, Yiqilganni, bolam, sen bosiboʻtma.|[[w:"Ravshan"|"Ravshan"]]}}. :'''Koʻngli boʻlmaslik''' Koʻngliga toʻgʻri kelmaslik, biror ishni bajarishga botina olmaslik; maʼqul koʻrmaslik. {{misol|Ibn Yamin.. ustozining vafotidan soʻng, uning oilasini tashlab ketishga koʻngli boʻlmadi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. :'''Koʻngli boʻshamoq''' Gʻam-tashvishdan yengillanmoq, koʻngli yorishmoq. {{misol|Yigʻlab-yigʻlab, {{ajrat|koʻngil}}lari ancha boʻshagandan keyin: -Hasanjon.. bularni qayerdan topdinglar [dedi].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. :'''Koʻngli joyiga''' (''yoki'' '''oʻrniga''') '''tushmoq''' Xotirjam boʻlmoq, tinchlanmoq; taskin topmoq. {{misol|Gʻulomjon.. hali qoʻshnisi terim boshlamaganini koʻrib, koʻngli ancha joyiga tushdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli yoʻq''' ''1)'' mayli, xohishi yoʻq; moyil emas, istamaydi. {{misol|Aslida Shodmon otaning beshikka koʻngli yoʻq edi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Koʻrmana}}; ''2)'' yaxshi koʻrmaydi, sevmaydi. :'''Koʻngli keng''' ''1)'' har narsaga siqilavermaydigan, tashvish tortavermaydigan. {{misol|U koʻngli keng, vazmin boʻlishni, ancha-muncha narsani ichiga bemalol sigʻdirib, hech narsa koʻrmagandek boʻlib yurishni havas qiladi.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}; ''2)'' olihimmat, saxovatli. :'''Koʻngli koʻtarilmoq''' (''yoki'' '''oʻsmoq''') Ruxdanmoq, ruhi, kayfiyati koʻtarilmoq, ruhi yengil tortmoq; xursand boʻlmoq. {{misol|Sidiqjon.. isitmasi tushganidanmi yoki kampirning mehribonchiligidanmi, koʻngli koʻtarilib, taʼbi ochilganidanmi, juda yengil tortdi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngli koʻtarmaydi''' ''1)'' xohlamaydi, yoqtirmaydi, tabiatiga toʻgʻri kelmaydi. {{misol|Qarindoshlar, qoʻshnilar — hech kim yoqmas, hech narsani koʻngli koʻtarmas, hech narsani istamas edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}}; ''2)'' hazm qilolmaydi; yeb-icholmaydi. {{misol|Yogʻli ovqatni koʻnglim koʻtarmay qoldi. :'''Koʻngli ochiq''' ''yoki'' '''ochiq koʻngil''' ''1)'' istagini, xafa yoki xursandligini yashirmaydigan; tortinmay gaplashaveradigan. {{misol|Yoʻlchining koʻngli ochiq, sodda yigit ekanini bilib, bolalar birin-sirin yaqinlasha boshlaydilar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}; ''2)'' har narsaga xafa boʻlavermaydigan, gina saqlamaydigan; begʻaraz. {{misol|..odamlarga juda mehribon, koʻngli ochiq, qotmagina chol edi.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin qum}}. :'''Koʻngli oq''' ''yoki'' '''oq koʻngil''' Birovga yomonlikni istamaydigan; begʻaraz, yuragi toza, sofdil. {{misol|Oq {{ajrat|koʻngil}} odam.}} {{misol|-Salimboyvachchadan qilcha shubhalanmang, — qatʼiy dedi Tantiboyvachcha,'' — ''uning koʻngli oq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli ogʻrimoq''' Xafa boʻlmoq, ranjimoq. :'''Koʻngli sovimoq''' (''yoki'' '''qolmoq, qaytmoq''') Avvalgi yaxshi munosabati, mayli yoʻq boʻlmoq, ixlosi qaytmoq, sevmaydigan, yoqtirmaydigan boʻlib qolmoq. {{misol|Doʻstidan koʻngli sovidi}}. {{misol|[Abdishukurning] Keyin Madrasa ilmlaridan koʻngli soviy boshladi, chunki imom boʻlish uni sira qiziqtirmadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli sof''' (''yoki'' '''toza'''), '''sof''' (''yoki'' '''toza''') '''koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''. {{misol|[Gulnor:] Oʻzimdan ortiq sizga ishonaman. Siz koʻngli toza yigit, bilaman.||[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli sust ketdi''' Juda ham havasi keldi, totib koʻrgisi, yegisi yoki ichgisi keldi. ''Anorga koʻnglim sust ketdi.'' :'''Koʻngli tinchidi''' ''q.'' [[tinchimoq]] 1. :'''Koʻngli tor''' ''1)'' har narsaga siqilaveradi-gan, tashvishlanaveradigan; serjahl; ''2)'' xasis, ziqna. :'''Koʻngli tosh''' ''yoki'' '''tosh koʻngil''' Rahm-shafqati yoʻq, berahm, shafqatsiz; bemuruvvat. {{misol|[Fotima:] Zolim, rahmsiz, tosh {{ajrat|koʻngil}}!|[[w:S. Ayniy|S. Ayniy]]|Qullar}}. :'''Koʻngli toʻlmoq''' Mamnun boʻlmoq; qanoat hosil qilmoq, tinchlanmoq. ''Muhiddin aka.. allanimadan xursand boʻlib, koʻngli toʻlib chiqib ketdi.'' A. Qaqhor, Qoʻshchinor chiroqlari. :'''Koʻngli toʻq''' Gʻam-tashvishdan xoli, xotirjam. ''Elga qoʻshilganning koʻngli toʻq, eldan ajralgan-ning beti yoʻq.'' Maqol. n ''-Bektemirdan koʻnglim toʻq, — dedi Ali tajang, — kallasi ishlaydi.'' Oybek, Quyosh qoraymas. {{misol|Ishonch-laringizni oqlayman, {{ajrat|koʻngil}}laringiz toʻq boʻlsin.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli xira''' ''ayn.'' '''taʼbi xira''' ''q.'' [[xira]]. {{misol|U smena oxirida.. bir oz yengil tortdi-yu, lekin koʻngli hamonxira edi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻngli chopmoq''' ''1)'' tabiatiga, didiga mos kel^oq, muvofiqdeb bilmoq, yoqtirmoq. {{misol|[Gulsumbi-bi:] Duradgor yigitning onasi qatnay-qatnay, tinka-madori quridi. Ayniqsa, oʻshanga koʻnglim chopgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}; ''2)'' biror narsaning roʻyobga chiqishi-ga, amalga oshishiga ishonmoq. {{misol|-Qaygʻurma, Oftob.. kuyoving bunchalik suluv boʻlsa.. chimildiqda pechakguldek boʻlib, eriga chirmashganini koʻrarmiz! -Oh, opajon,'' — ''dedi umidsizcha oyim, — mening bunga koʻnglim chopmay-di.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. :'''Koʻngli choʻkmoq''' Ruhi tushib ketmoq, umidsizlikka beril-moq; oʻksimoq, afsuslanmoq. {{misol|Bolaning koʻngli choʻkdi}}. {{misol|Hayotning koʻngli choʻkib ketdi, lekin.. umid ipini uzgisi kelmadi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli yumshamoq''' Achinib rahmi kelmoq; achchigʻidan, qahridan tush-moq. {{misol|Mehri yurak-yuragidan ezsilib, dadasi-ning koʻnglini yumshatish yoʻllarini qidirar-di.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondai kuchli}}. :'''Koʻngli yumshoq''' ''yoki'' '''yumshoq koʻngil''' ''q.'' [[yumshoq]] 4. :'''Koʻngli yarim (ta)''' Gʻam-tashvish bilan ruhan ezilgan, dilshikast. {{misol|-Qoʻy endi, ozor berma, koʻngli yarimta, — degan edi, Asrorqul qayta avj oldi: -Koʻngli yarimta boʻlsa, miyasi ham yarimtami?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Asror bobo}}. :'''Koʻngli oʻksimoq''' Xafa boʻlmoq, maʼyuslanmoq. {{misol|Qizning atrofga javdirab turgan koʻzlari xomush yerga boqdi. Qiz koʻngli oʻksidi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Mehribon}}. :'''Koʻngli qattiq''' ''yoki'' '''qattiq koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli tosh'''. {{misol|Shu yoshga kelib, otalik mehrini juda kam koʻrsatgan qattiq {{ajrat|koʻngil}} otaning yuragi birdan erib ketdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli qora''' ''ayn.'' '''ichi qora''' ''q.'' [[ich]] 3. {{misol|Qaysi koʻngli qora-dan chiqdi bu gaplar?|[[w:A. Muhiddin|A. Muhiddin]]|Koʻngillar}}. :'''Koʻngli gʻash''' Taʼbi xira, biror narsa-dan tashvishli, bezovta, notinch. {{misol|Koʻngli gʻash, boyagi quvonchli, shirin, ammo tagi yoʻq xayollardan asar ham qolmagan edi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Muqaddas}}. :'''Koʻngliga kelmoq''' ''1)'' oʻzicha oʻylamoq, xayolidan oʻtmoq. {{misol|Zoʻrlikni {{ajrat|koʻngil}}ga keltirmang.|[[w:Sh. Toshmatov|Sh. Toshmatov]]|Erk qushi}}. {{misol|Oʻzing bilasan. Axir shunday boʻladi, deb koʻnglimga keltiribmanmi?!|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' xafa boʻlmoq. {{misol|Bu gapingiz notoʻgʻri, qori, sizning ilmingiz eskicha ilm.. Koʻnglingizga kelmasin-u, izvoshga eshak qoʻshib boʻlmaydi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngliga ogʻir olmoq''' {{s. t.|uz}} Arzimagan narsaga xafa boʻlmoq; oʻziga tahqir deb tushunmoq. {{misol|Qoʻying-chi.. oʻzingiz har bir narsani koʻnglingizga ogʻir ola berar ekansiz.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Qalmoqlarning koʻzicha, sen mendan zoʻr boʻlgin, qanday siyosat qilib gapirsang ham, men koʻnglimga ogʻir olmayman.|[[w:"Alpomish"|"Alpomish"]]}}. :'''Koʻngliga tegmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') ''ayn.'' '''chakkaga tegmoq''' ''q.'' [[chakka]] I. {{misol|Bular hammasi ham {{ajrat|koʻngil}}-ga urdi, shekilli, gulzorlar boʻylab bogʻni ay-lana boshladi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Fonar tagida}}. :'''Koʻngliga qaramoq''' Raʼyiga, xohish-istagiga muvofiq ish tutmoq. {{misol|Mana shunaqa-da, bolaning koʻngliga qarayversangiz, haddidan oshib ketadi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Oʻzi monand}}. :'''Koʻngliga qil (ham) sigʻmaydi''' ''ayn.'' '''yuragiga qil (ham) sigʻmaydi''' ''q.'' [[yurak]]. :'''Koʻngliga qoʻl solib koʻrmoq''' ''q.'' [[qoʻl]]. :'''Koʻnglida kiri yoʻq''' ''1)'' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''; 2) ''ayn.'' '''koʻngli ochiq'''. {{misol|Yuragida bori yuziga tepib turadigan bunday kishilarni, koʻnglida kiri yoʻq, deb maqtaydilar.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}. :'''Koʻnglidan kechirmoq''' (''yoki'' '''oʻtkazmoq''') Xayolidan oʻtkazmoq, oʻylamoq. {{misol|"Endi bu hayot nimaga kerak?" degan fikrni koʻnglidan kechirgandi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Tilla uzuk}}. {{misol|"Tegirmonga tushsa, tirik chiqadigan odam", deya {{ajrat|koʻngil}}dan oʻtkazardilar.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}. :'''Koʻnglidan chiqarmoq''' ''1)'' butkul unutib yubormoq; oʻylamay, eslamay qoʻymoq. {{misol|Aslida esa Xolmurod sevgan qizidan hali-veri judo boʻlishni ham, u ni koʻnglidan chiqarib yuborishni ham istamasdi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' ilgari xafa qilgan kishisini uzr tarzida xursand qilmoq, xafaligini, gina-kuduratni tarqatmoq. {{misol|Bola bechoraning dilini ogʻritgan edim.. Oʻlmasam. bir yaxshi ish qilib, koʻnglidan chiqarib yubo-raman.|[[S. Ahmad]]|Qadrdon dalalar}}. :'''Koʻnglini buzmoq''' Xafa, gʻamgin qilmoq, gʻamga botirmoq. {{misol|Bir yosh ayolning gʻam va hasrat bilan toʻla "yor-yor"i alohida eshitilar, odamning koʻnglini buzar edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini koʻtarmoq''' (''yoki'' '''oʻstirmoq''') Dilini chogʻ qilmoq, xursand qilmoq, yaxshi kayfiyat bagʻishlamoq; ruhlantirmoq. {{misol|Bemorning koʻnglini koʻtarib, kechqurun uyiga qaytdi.|[[w:T. Ashurov|T. Ashurov]]|Oq ot}}. {{misol|Birovi yillab saqlagan yilqi moyi topib kelib, toʻpigʻini silaydi, birovi qiziq-qiziq gaplar aytib, koʻnglini koʻtaradi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. {{misol|-Xafa boʻlmang, Toʻxta xola, koʻpga kelgan toʻy, — dedi Bozo-rov, uning koʻnglini koʻtarish. uchun.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Bu gap Jumanning koʻnglini oʻstirib yubordi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻnglini olmoq''' ''1)'' xursand qilmoq. {{misol|Men birov bilan oshnachilik qilsam, undan jonimni ham ayamay, koʻnglini olmoqqa tirishaman.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}; ''2)'' bi-rovning sevgisini qozonmoq, oʻziga mehr-muhabbat uygʻotmoq, rom qilmoq. {{misol|[Sidiq-jon:] Bunaqa qoʻshmachilik sizlardan keladi. Inʼomjonga "Qizimning koʻnglini ol, eridan chiqarib, senga beraman", degan kishidan keladi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻnglini ogʻritmoq''' Xafa qilmoq, ranjitmoq. {{misol|Uka, men uch-toʻrt kundan keyin Fargʻonaga joʻnayman. Lekin san cholning koʻnglini zarracha ogʻritma, durustmi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻnglini topmoq''' Istak-xohishiga mos tushadigan ish yoki harakat bilan oʻziga moyil qilmoq, oʻzidan xursand qilmoq. {{misol|Kattarogʻini aka de — qoʻltigʻiga kir, kichikrogʻini uka de — qoʻltiqqa ol, koʻnglini top.|[[w:P Tursun|P Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini eritmoq''' Dilini, qalbini eritmoq, yumshatmoq. :'''Oʻrgangan koʻngil oʻrtansa qoʻymas''' Kishi biror narsaga oʻrganib, odatlanib qolsa, garchi u ziyon boʻlsa ham, uni tark etolmaydi, degan maʼnoda ishlatiladigan matal (asosan yaramas odatlar haqida). === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|КЎНГИЛ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''koʻngil'''<br /> '''[[[koʻngli]]] '''[[душа]], [[сердце]] ({{izoh|как вместилище чувств}}); // [[душевный]], [[сердечный]]; <{{tarjmisoli|uning koʻngli quvonchlarga toʻldi}} его сердце наполнилось радостью; {{tarjmisoli|Oʻzim har joydaman, koʻnglim sendadir (Muqimiy)}} Где бы я ни скитался, сердце моё всегда с тобой; {{tarjmisoli|sof ~}} чистое сердце, добрая душа; {{tarjmisoli|sof ~ odam }} человек с чистым сердцем, с доброй душой; {{tarjmisoli|chin ~dan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}chin ~ bilan }} 1) от чистого сердца, чистосердечно, от всей души; искренне; 2) с открытой душой, с открытым сердцем; {{tarjmisoli|koʻngli ochiq}} душа нараспашку, с открытой душой; {{tarjmisoli|oq ~ odam }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglida kiri yoʻq odam}} простосердечный человек; человек чистой души; {{misol|uning koʻngli oq}} он простодушен; он человек прямой; {{tarjmisoli|koʻngli toʻq }} 1) у него на душе спокойно; он уверен ({{izoh|в чем-л., напр. в будущем}}); 2) у него нет сомнений ({{izoh|в чем-л}}.); {{tarjmisoli|~ gʻashligi }} душевная тревога; {{tarjmisoli|~ joyida emas }} душа, сердце не наместе; {{tarjmisoli|~ ochish }} удовольствие; развлечение; увеселение; {{tarjmisoli|~ hushi }} развлечение; {{tarjmisoli|~da }} в душе, в глубине души, в тайниках сердца; {{tarjmisoli|~dagi }} задушевный; желанный; удовлетворяющий; {{tarjmisoli|~dagi orzu }} заветная мечта, желание; {{tarjmisoli|~dagidek, ~ dagiday }} по душе, по сердцу ({{izoh|кому-л}}.); так, как душе угодно; то, что надо; {{tarjmisoli|koʻngli boʻsh odam}} 1) мягкосердечный человек, человек с добрым сердцем; 2) {{izoh|неодобр.}} мягкотелый, слабохарактерный человек; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik}} ({{izoh|или [[yumshoqlik]]}}) 1) [[мягкосердечие]]; [[мягкость]] [[характер]]а; 2) {{izoh|неодобр}}. [[мягкотелость]]; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik qilmoq}} 1) проявлять мягкосердечие; 2) {{izoh|неодобр}}. проявлять мягкотелость; {{tarjmisoli|koʻngli qattiqlik}} неотзывчивость, жестокосердие; {{tarjmisoli|koʻnglim gʻash}} я встревожен, у меня на душе неспокойно, я расстроен; {{tarjmisoli|uning koʻngli gʻash tortdi}} он встревожился, расстроился; {{tarjmisoli|koʻnglini gʻash qilmoq}} 1) расстраивать ({{izoh|кого-л}}.); 2) расстраиваться; {{tarjmisoli|koʻngliga gʻash solmoq}} растревожить душу, расстроить ({{izoh|кого-л.}}); {{tarjmisoli|koʻngli xira}} он расстроен; он огорчён; {{tarjmisoli|koʻngli buzuq}} недоброжелательный; злоумышляющий; {{tarjmisoli|~ni buzadigan }} тяжёлый, огорчительный; {{tarjmisoli|~ni ranjitadigan }} тягостный, огорчительный; {{tarjmisoli|koʻnglim buzildi}} я расстроился; {{tarjmisoli|koʻngli keng}} 1) беззаботный, мирящийся со всеми условиями, не принимающий всё близко к сердцу; 2) щедрый; {{tarjmisoli|koʻngli tor}} 1) беспокойный, принимающий все близко к сердцу; злой; 2) скупой; {{tarjmisoli|koʻngli qora}} недоброжелательный; нечестный; коварный ({{izoh|о человеке}}); {{tarjmisoli|~ bermoq }} 1) отдать сердце, полюбить, влюбиться; {{tarjmisoli|~ berib sevmoq }} полюбить от всего сердца, любить всей душой; 2) отдаться, увлечься, предаться всей душой ({{izoh|напр. работе, учебе и т. п}}.); {{tarjmisoli|koʻngli yumshadi}} он умилился; он смягчился, он разжалобился; он растаял; {{tarjmisoli|koʻnglini yumshatmoq}} умилостивить; умилить, смягчить, разжалобить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglini eritmoq}} смягчать ({{izoh|чье-л}}.) сердце, умасливать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ qoʻymoq}} 1) увлекаться ({{izoh|кем-чем-л}}.); 2) влюбиться, полюбить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|mening undan koʻnglim qoldi}} 1) я разочаровался в нём; я на него обиделся; я охладел к нему; 2) мне опротивело, приелось ({{izoh|напр. какая-л. пища}}), {{tarjmisoli|koʻnglini tinchitmoq}} успокаивать, утешать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchlandi }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|taskin topdi}}) сердце успокоилось, отлегло от сердца, на душе легче стало; {{tarjmisoli|koʻnglini topish uchun}} в угоду ({{izoh|кому-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchitish uchun }} для успокоения сердца, для успокоения совести; {{tarjmisoli|koʻnglini olmoq}} угождать ({{izoh|кому-л}}.); завоёвывать ({{izoh|чью-л}}.) симпатию; {{tarjmisoli|koʻngli bor}} 1) он хочет, он желает, он расположен, он склонен ({{izoh|что-л. сделать}}); 2) он влюблён; {{tarjmisoli|koʻngli yoʻq}} 1) ему не хочется, у него не лежит сердце; 2) он (она) не любит ({{izoh|жену или мужа}}); {{tarjmisoli|uning eriga koʻngli yoʻq}} она не любит своего мужа; {{tarjmisoli|koʻnglini topmoq}} угадать ({{izoh|чье-л}}.) желание; угождать ({{izoh|кому-л}}.); располагать ({{izoh|кого-л}}.) к себе; {{tarjmisoli|koʻngli tusaydi}} он желает, хочет ({{izoh|пить, есть что-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglim tortmaydi}} мне не хочется, меня не тянет; {{tarjmisoli|koʻnglini koʻtarmoq}} 1) поднимать настроение ({{izoh|чье-л}}.); ободрять, веселить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ni doʻst koʻtarar }} {{izoh|посл}}. друг (всегда) поддержит (ободрит); 2) утешать, успокаивать, обнадёживать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli koʻtarildi}} он воспрянул духом, ободрился, воодушевился; {{tarjmisoli|~ga yoqmoq }} быть по сердцу, по душе; нравиться ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqadi }} по сердцу, по душе, нравится ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqmaydi }} душа не лежит, не нравится; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}} влезть в ({{izoh|чью-л}}.) душу ({{izoh|с целью узнать, выведать сокровенные тайны, намерения}}); {{tarjmisoli|birovning koʻnglidagini aytib bermoq}} открыть, раскрыть свою душу; {{tarjmisoli|~ga ogʻir olmoq}} принимать близко к сердцу, обижаться, болезненно реагировать ({{izoh|на что-л}}.); тяжело воспринимать ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ga kelmoq }} 1) чуять сердцем ({{izoh|напр. неприятность}}); 2) приходить в голову; 3) обижаться, затаивать в душе обиду; {{tarjmisoli|koʻnglingizga kelmasa bir gap aytaman}} если вы не обидитесь, я вам кое-что скажу; {{tarjmisoli|~ga urmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~ga tegmoq}} надоедать, опротиветь ({{izoh|кому-л}}.); приедаться; {{tarjmisoli|~dan kechirmoq }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|~dan oʻtkazmoq}} думать про себя, продумывать ({{izoh|что-л}}.); вспоминать ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~dan chiqarmoq }} 1) предавать забвению, забывать; 2) прощать; {{tarjmisoli|~dan chiqarib }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|tarashlab, sidirib}}) {{tarjmisoli|tashlamoq}}[[выкинуть]] [[из]] [[головы]], [[предать]] [[забвению]]; {{tarjmisoli|koʻngli yarim odam}} 1) человек, находящийся постоянно в подавленном, угнетённом состоянии; 2) человек, перенёсший тяжёлые душевные испытания, горе {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|oʻrgangan ~ oʻrtansa qoʻymas }} {{izoh|посл}}. кто повадился, тот никогда не отступит (не бросит, не перестанет); {{izoh|соотв}}. горбатого могила исправит; {{tarjmisoli|boshim kal, koʻnglim nozik}} {{izoh|погов}}. голова моя плешива, но душа тонка ({{izoh|о разборчивом, капризном человеке}}); {{tarjmisoli|koʻngli sust ketdi}} ему хочется ({{izoh|что-л. съесть}}); {{tarjmisoli|shu topda anorga koʻnglim sust ketdi}} сейчас мне захотелось граната; {{tarjmisoli|koʻngli toʻldi}} он доволен, удовлетворён; {{tarjmisoli|koʻngli ogʻridi}} он обижен; он тяжело воспринял ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ ogʻritmoq }} обижать, вызывать неприятное чувство ({{izoh|в душе}}); {{tarjmisoli|koʻngli sovudi}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻngli qaytdi}} 1) он охладел ({{izoh|к кому-чему-л}}.), разочаровался ({{izoh|в ком-чём-л}}.); 2) он разлюбил ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli choʻkdi}} он пал духом, он в подавленном настроении; {{tarjmisoli|koʻngli aynidi}} его тошнит, он испытывает тошноту; {{tarjmisoli|koʻnglim ayniyapti}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglim gum-gum ketyapti}} меня тошнит; мне нездоровится; {{tarjmisoli|~ aynitmoq }} вызывать тошноту; {{tarjmisoli|~ aynitadigan }} тошнотворный, тошнотный; тошный; {{tarjmisoli|koʻnglim koʻtarmaydi}} я не могу, я не в состоянии ({{izoh|есть пить, принимать что-л}}.); {{tarjmisoli|~ uchun }} для (ради) приличия; {{tarjmisoli|bir koʻngli}} предположив, сделав предположение; {{tarjmisoli|Bir koʻngli bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi (M.Ismoiliy, "Farg'ona t.o.")}} Он предположил, что это известие принёс казий.<br /> }} 25ptar8t0w64mle1a2l2q49hma31dsd 639924 639923 2026-07-15T05:58:59Z Yokubjon Juraev 8265 639924 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''koʻ-ngil''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KOʻNGIL 'insonning his-tuygʻu, kechinmalar olami’, ’dil’, 'qalb' Bu ot asli qadimgi turkiy tildagi 'his-tuygʻuga beril—' maʼnosini anglatgan köŋ- feʼlidan -(ü)l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 77); oʻzbek tilida ikkinchi boʻgʻindagi ü unlisi i unlisiga al— mashgan, ö unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: köŋ- + oʻl <nowiki>=</nowiki> köŋoʻl &gt;&nbsp;köŋil &gt;&nbsp;koŋil.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === (''asosan 3-{{sh.}} {{birl.}} - [[koʻngli]]) #Kishining his-tuygʻu va kechinmalari manbai; yurak, qalb, dil. {{misol|Koʻnglida yaxshi niyatlari koʻp.}} {{misol|Koʻnglim quvonchlarga toʻldi.}} {{misol|Baxt, iqbol, farovonlik orzulari {{ajrat|koʻngil}}da toʻla, ammo bu damda bir parcha chapatiga zorlik qanday musibat.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}} {{misol|Zaynab: - Koʻnglimda tariqdek yomonlik boʻlsa, ertagacha yetmayin.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Nigoraning koʻnglini qandaydir gʻamgin his-tuygʻular egallab oldi.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Aslida esa hozir uning koʻnglida bir-biriga zid, asov tuygʻular junbishga kelib, jismu jonini goh bezovta qilsa, goh halovatli kechinmalarga gʻarq etayotgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #Feʼl-atvor, xarakter, xulq. {{misol|Jahldan tushgandan keyin yana yumshab qolasiz, rais, koʻnglingiz boʻsh.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Qadrdon dalalar}} :'''Bir koʻngli''' - bir qur taxmin qilib, ichida gumonsirab, bir xayol bilan. {{misol|Bir koʻngli, bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Borgan yerigacha kuydirib bordi. Bir koʻnglim, "Zahar berib qoʻydimi?" deb qoʻrqdim.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngil bermoq''' - 1) berilmoq, mehr qoʻymoq. {{misol|Yaxshilik koʻr, yomonlikni koʻrmagin, Bevafo dunyoga {{ajrat|koʻngil}} bermagin.|[[w:Oysuluv|"Oysuluv"]]}} 2) sevmoq; {{misol|Men tunukasoz ustamning qiziga {{ajrat|koʻngil}} bergan edim..|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Bir nechuk nomardga {{ajrat|koʻngil}} bermagin..|[[w:Alpomish|"Alpomish"]]}} :'''Koʻngil yozmoq''' (''yoki'' '''ochmoq''') - gʻam-gʻussani tarqatmoq, unutmoq, xursandchilik qilmoq, oʻyin-kulgi, sayr {{va sh.k.}} bilan dilgirlikni tarqatmoq. {{misol|Bamaʼni odam bilan gaplashib, {{ajrat|koʻngil}}ni yozmoq}}. {{misol|Malika {{ajrat|koʻngil}} yozish uchun tez-tez ovga chiqar ekan.|[[w:"Bulbuligoʻyo"|"Bulbuligoʻyo"]]}}. {{misol|Qoʻshiq kishining koʻnglini ochadi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Sharq tongi}}. :'''Koʻngil yormoq''' Dilidagi gaplarni aytmoq. {{misol|Shuning uchunmi.. dardini kimga aytish-ni bilmay qolgan kezlarda Avaz Mutribni sogʻinadi, unga {{ajrat|koʻngil}} yoradi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. :'''Koʻngil ovlamoq''' ''1)'' oʻziga moyil, rom qilishga intilmoq. {{misol|Koʻzingni suzib, ovloqda Poʻlatjonning koʻnglini ovlab yurgan emishsan.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Qadrdon dalalar}}; ''2)'' birovni xursand qilishga, kayfini chogʻ qilishga harakat qilmoq. {{misol|Toʻraxoʻja oʻrtoqlarining koʻnglini ovlashni biladigan, oʻta madaniyatsh bola edi.|[[w:D. Nuriy|D. Nuriy]]|Osmon ustuni}}. :'''Koʻngil soʻramoq''' Kishi boshiga biror musibat yoki tashvish tushganda, undan hol-ahvol, kayfiyat va shu kabilar haqida soʻramoq. {{misol|..Ali meshkobchi keyinchalik Nizomiddinning hibs etilib, Ixtiyoriddinga tashlanganini eshitib, erta bilan kelib, Meʼmorning koʻnglini soʻradi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Yodgorboyning.. nobud boʻlganidan bular bexabar ekan, toʻgʻri kelib, kampirdan {{ajrat|koʻngil}} soʻrabman.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Asror bobo}}. :'''Koʻngil uzmoq''' Bahridan oʻtmoq, kechmoq, ajralmoq, tashlab ketmoq. {{misol|Bir yogʻi bular, qolaversa, volidamizning qabrlaridan koʻngshg uzolmay, Kapsanchilarda qolib ketdim.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngil uchun''' Hurmat yuzasidan; hech boʻlmasa, shunchaki, til uchida. {{misol|Shahidbek goʻyo {{ajrat|koʻngil}} uchun yana: -Koʻp yaxshi ekan! — deb qoʻydi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. :'''Koʻngil xushi''' Oʻzining xursandligi, vaqtichogʻligi uchun xizmat qiladigan ish-harakat yoki narsa; xursandlik, vaqtichogʻlik vositasi. {{misol|Qiz boʻlsa ham, {{ajrat|koʻngil}} xushi, farzand kerakdur yigitga.|[[w:"Qoʻshiqlar"|"Qoʻshiqlar"]]}}. :'''Koʻngil qoʻymoq''' (''yoki'' '''bermoq''') Mehr-muhabbat bogʻlamoq, sevmoq. {{misol|Yigit shu qizga {{ajrat|koʻngil}} qoʻydi.}} {{misol|-{{ajrat|Koʻngil}} berganimni, yaxshi koʻrganimni oʻlganidan keyin yana ham aniq bildim. Hech kimdan uyalmay, bagʻrimga bosib yigʻladim, — dedi Hoji xola.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngilga tugmoq''' ''q.'' [[tugmoq]]. :'''Koʻngli aynimoq''' Toʻsh oldi sohasi va halqumda oʻziga xos noxushlik his etmoq; behuzur boʻlmoq. {{misol|Yoqimsiz hiddan koʻngli ayni-di}}. :'''Koʻngli bor''' ''1)'' xohishi, mayli bor; moyil. {{misol|Shu yerda qolib ishlashga koʻngli borligini birdan aytishga boʻyni yor bermay oʻylandi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Odamning qadri}}; ''2)'' yaxshi koʻradi, sevadi. {{misol|Unday desa, Soliyaning pichingida ham jon bor. Axir ilgarilari "aka" demas ediku? Koʻngli bormikin-a?|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Sherali sevib qoldi}}. :'''Koʻngli buzilmoq''' Kayfiyati buzilmoq; qattiq xafa boʻlmoq, qaygʻuga choʻmmoq; dili ogʻrimoq, dili gʻash tortmoq. {{misol|Dutor chalib oʻtirsam, Ipi uzilib ketdi, Yor seni oʻylab tursam, Koʻnglim buzilib ketdi.|[[w:"Qoʻshiqlar"|"Qoʻshiqlar"]]}}. {{misol|Akasining bu harakatidan Raʼnoning koʻngli buzilib, qovogʻini soldi-yu, arazlagancha hovliga tushib ketdi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Soʻnmas chaqmoqlar}}. {{misol|Xondan boshqacha muomala kutgan Zuhra begim toʻsatdan koʻngli buzilib, koʻziga yosh oldi.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. :'''Koʻngli buzuq''' ''1)'' fikri, niyati yomon, yomonlik qilishni oʻylovchi; ''2)'' gʻamgin, ruhan ezilgan, koʻngli yarimta. {{misol|Koʻngli buzuq boʻlsa, bolam, shod ayla, Yiqilganni, bolam, sen bosiboʻtma.|[[w:"Ravshan"|"Ravshan"]]}}. :'''Koʻngli boʻlmaslik''' Koʻngliga toʻgʻri kelmaslik, biror ishni bajarishga botina olmaslik; maʼqul koʻrmaslik. {{misol|Ibn Yamin.. ustozining vafotidan soʻng, uning oilasini tashlab ketishga koʻngli boʻlmadi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. :'''Koʻngli boʻshamoq''' Gʻam-tashvishdan yengillanmoq, koʻngli yorishmoq. {{misol|Yigʻlab-yigʻlab, {{ajrat|koʻngil}}lari ancha boʻshagandan keyin: -Hasanjon.. bularni qayerdan topdinglar [dedi].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. :'''Koʻngli joyiga''' (''yoki'' '''oʻrniga''') '''tushmoq''' Xotirjam boʻlmoq, tinchlanmoq; taskin topmoq. {{misol|Gʻulomjon.. hali qoʻshnisi terim boshlamaganini koʻrib, koʻngli ancha joyiga tushdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli yoʻq''' ''1)'' mayli, xohishi yoʻq; moyil emas, istamaydi. {{misol|Aslida Shodmon otaning beshikka koʻngli yoʻq edi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Koʻrmana}}; ''2)'' yaxshi koʻrmaydi, sevmaydi. :'''Koʻngli keng''' ''1)'' har narsaga siqilavermaydigan, tashvish tortavermaydigan. {{misol|U koʻngli keng, vazmin boʻlishni, ancha-muncha narsani ichiga bemalol sigʻdirib, hech narsa koʻrmagandek boʻlib yurishni havas qiladi.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}; ''2)'' olihimmat, saxovatli. :'''Koʻngli koʻtarilmoq''' (''yoki'' '''oʻsmoq''') Ruxdanmoq, ruhi, kayfiyati koʻtarilmoq, ruhi yengil tortmoq; xursand boʻlmoq. {{misol|Sidiqjon.. isitmasi tushganidanmi yoki kampirning mehribonchiligidanmi, koʻngli koʻtarilib, taʼbi ochilganidanmi, juda yengil tortdi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngli koʻtarmaydi''' ''1)'' xohlamaydi, yoqtirmaydi, tabiatiga toʻgʻri kelmaydi. {{misol|Qarindoshlar, qoʻshnilar — hech kim yoqmas, hech narsani koʻngli koʻtarmas, hech narsani istamas edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}}; ''2)'' hazm qilolmaydi; yeb-icholmaydi. {{misol|Yogʻli ovqatni koʻnglim koʻtarmay qoldi. :'''Koʻngli ochiq''' ''yoki'' '''ochiq koʻngil''' ''1)'' istagini, xafa yoki xursandligini yashirmaydigan; tortinmay gaplashaveradigan. {{misol|Yoʻlchining koʻngli ochiq, sodda yigit ekanini bilib, bolalar birin-sirin yaqinlasha boshlaydilar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}; ''2)'' har narsaga xafa boʻlavermaydigan, gina saqlamaydigan; begʻaraz. {{misol|..odamlarga juda mehribon, koʻngli ochiq, qotmagina chol edi.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin qum}}. :'''Koʻngli oq''' ''yoki'' '''oq koʻngil''' Birovga yomonlikni istamaydigan; begʻaraz, yuragi toza, sofdil. {{misol|Oq {{ajrat|koʻngil}} odam.}} {{misol|-Salimboyvachchadan qilcha shubhalanmang, — qatʼiy dedi Tantiboyvachcha,'' — ''uning koʻngli oq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli ogʻrimoq''' Xafa boʻlmoq, ranjimoq. :'''Koʻngli sovimoq''' (''yoki'' '''qolmoq, qaytmoq''') Avvalgi yaxshi munosabati, mayli yoʻq boʻlmoq, ixlosi qaytmoq, sevmaydigan, yoqtirmaydigan boʻlib qolmoq. {{misol|Doʻstidan koʻngli sovidi}}. {{misol|[Abdishukurning] Keyin Madrasa ilmlaridan koʻngli soviy boshladi, chunki imom boʻlish uni sira qiziqtirmadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli sof''' (''yoki'' '''toza'''), '''sof''' (''yoki'' '''toza''') '''koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''. {{misol|[Gulnor:] Oʻzimdan ortiq sizga ishonaman. Siz koʻngli toza yigit, bilaman.||[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli sust ketdi''' Juda ham havasi keldi, totib koʻrgisi, yegisi yoki ichgisi keldi. ''Anorga koʻnglim sust ketdi.'' :'''Koʻngli tinchidi''' ''q.'' [[tinchimoq]] 1. :'''Koʻngli tor''' ''1)'' har narsaga siqilaveradi-gan, tashvishlanaveradigan; serjahl; ''2)'' xasis, ziqna. :'''Koʻngli tosh''' ''yoki'' '''tosh koʻngil''' Rahm-shafqati yoʻq, berahm, shafqatsiz; bemuruvvat. {{misol|[Fotima:] Zolim, rahmsiz, tosh {{ajrat|koʻngil}}!|[[w:S. Ayniy|S. Ayniy]]|Qullar}}. :'''Koʻngli toʻlmoq''' Mamnun boʻlmoq; qanoat hosil qilmoq, tinchlanmoq. ''Muhiddin aka.. allanimadan xursand boʻlib, koʻngli toʻlib chiqib ketdi.'' A. Qaqhor, Qoʻshchinor chiroqlari. :'''Koʻngli toʻq''' Gʻam-tashvishdan xoli, xotirjam. ''Elga qoʻshilganning koʻngli toʻq, eldan ajralgan-ning beti yoʻq.'' Maqol. n ''-Bektemirdan koʻnglim toʻq, — dedi Ali tajang, — kallasi ishlaydi.'' Oybek, Quyosh qoraymas. {{misol|Ishonch-laringizni oqlayman, {{ajrat|koʻngil}}laringiz toʻq boʻlsin.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli xira''' ''ayn.'' '''taʼbi xira''' ''q.'' [[xira]]. {{misol|U smena oxirida.. bir oz yengil tortdi-yu, lekin koʻngli hamonxira edi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻngli chopmoq''' ''1)'' tabiatiga, didiga mos kel^oq, muvofiqdeb bilmoq, yoqtirmoq. {{misol|[Gulsumbi-bi:] Duradgor yigitning onasi qatnay-qatnay, tinka-madori quridi. Ayniqsa, oʻshanga koʻnglim chopgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}; ''2)'' biror narsaning roʻyobga chiqishi-ga, amalga oshishiga ishonmoq. {{misol|-Qaygʻurma, Oftob.. kuyoving bunchalik suluv boʻlsa.. chimildiqda pechakguldek boʻlib, eriga chirmashganini koʻrarmiz! -Oh, opajon,'' — ''dedi umidsizcha oyim, — mening bunga koʻnglim chopmay-di.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. :'''Koʻngli choʻkmoq''' Ruhi tushib ketmoq, umidsizlikka beril-moq; oʻksimoq, afsuslanmoq. {{misol|Bolaning koʻngli choʻkdi}}. {{misol|Hayotning koʻngli choʻkib ketdi, lekin.. umid ipini uzgisi kelmadi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli yumshamoq''' Achinib rahmi kelmoq; achchigʻidan, qahridan tush-moq. {{misol|Mehri yurak-yuragidan ezsilib, dadasi-ning koʻnglini yumshatish yoʻllarini qidirar-di.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondai kuchli}}. :'''Koʻngli yumshoq''' ''yoki'' '''yumshoq koʻngil''' ''q.'' [[yumshoq]] 4. :'''Koʻngli yarim (ta)''' Gʻam-tashvish bilan ruhan ezilgan, dilshikast. {{misol|-Qoʻy endi, ozor berma, koʻngli yarimta, — degan edi, Asrorqul qayta avj oldi: -Koʻngli yarimta boʻlsa, miyasi ham yarimtami?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Asror bobo}}. :'''Koʻngli oʻksimoq''' Xafa boʻlmoq, maʼyuslanmoq. {{misol|Qizning atrofga javdirab turgan koʻzlari xomush yerga boqdi. Qiz koʻngli oʻksidi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Mehribon}}. :'''Koʻngli qattiq''' ''yoki'' '''qattiq koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli tosh'''. {{misol|Shu yoshga kelib, otalik mehrini juda kam koʻrsatgan qattiq {{ajrat|koʻngil}} otaning yuragi birdan erib ketdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli qora''' ''ayn.'' '''ichi qora''' ''q.'' [[ich]] 3. {{misol|Qaysi koʻngli qora-dan chiqdi bu gaplar?|[[w:A. Muhiddin|A. Muhiddin]]|Koʻngillar}}. :'''Koʻngli gʻash''' Taʼbi xira, biror narsa-dan tashvishli, bezovta, notinch. {{misol|Koʻngli gʻash, boyagi quvonchli, shirin, ammo tagi yoʻq xayollardan asar ham qolmagan edi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Muqaddas}}. :'''Koʻngliga kelmoq''' ''1)'' oʻzicha oʻylamoq, xayolidan oʻtmoq. {{misol|Zoʻrlikni {{ajrat|koʻngil}}ga keltirmang.|[[w:Sh. Toshmatov|Sh. Toshmatov]]|Erk qushi}}. {{misol|Oʻzing bilasan. Axir shunday boʻladi, deb koʻnglimga keltiribmanmi?!|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' xafa boʻlmoq. {{misol|Bu gapingiz notoʻgʻri, qori, sizning ilmingiz eskicha ilm.. Koʻnglingizga kelmasin-u, izvoshga eshak qoʻshib boʻlmaydi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngliga ogʻir olmoq''' {{s. t.|uz}} Arzimagan narsaga xafa boʻlmoq; oʻziga tahqir deb tushunmoq. {{misol|Qoʻying-chi.. oʻzingiz har bir narsani koʻnglingizga ogʻir ola berar ekansiz.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Qalmoqlarning koʻzicha, sen mendan zoʻr boʻlgin, qanday siyosat qilib gapirsang ham, men koʻnglimga ogʻir olmayman.|[[w:"Alpomish"|"Alpomish"]]}}. :'''Koʻngliga tegmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') ''ayn.'' '''chakkaga tegmoq''' ''q.'' [[chakka]] I. {{misol|Bular hammasi ham {{ajrat|koʻngil}}-ga urdi, shekilli, gulzorlar boʻylab bogʻni ay-lana boshladi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Fonar tagida}}. :'''Koʻngliga qaramoq''' Raʼyiga, xohish-istagiga muvofiq ish tutmoq. {{misol|Mana shunaqa-da, bolaning koʻngliga qarayversangiz, haddidan oshib ketadi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Oʻzi monand}}. :'''Koʻngliga qil (ham) sigʻmaydi''' ''ayn.'' '''yuragiga qil (ham) sigʻmaydi''' ''q.'' [[yurak]]. :'''Koʻngliga qoʻl solib koʻrmoq''' ''q.'' [[qoʻl]]. :'''Koʻnglida kiri yoʻq''' ''1)'' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''; 2) ''ayn.'' '''koʻngli ochiq'''. {{misol|Yuragida bori yuziga tepib turadigan bunday kishilarni, koʻnglida kiri yoʻq, deb maqtaydilar.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}. :'''Koʻnglidan kechirmoq''' (''yoki'' '''oʻtkazmoq''') Xayolidan oʻtkazmoq, oʻylamoq. {{misol|"Endi bu hayot nimaga kerak?" degan fikrni koʻnglidan kechirgandi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Tilla uzuk}}. {{misol|"Tegirmonga tushsa, tirik chiqadigan odam", deya {{ajrat|koʻngil}}dan oʻtkazardilar.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}. :'''Koʻnglidan chiqarmoq''' ''1)'' butkul unutib yubormoq; oʻylamay, eslamay qoʻymoq. {{misol|Aslida esa Xolmurod sevgan qizidan hali-veri judo boʻlishni ham, u ni koʻnglidan chiqarib yuborishni ham istamasdi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' ilgari xafa qilgan kishisini uzr tarzida xursand qilmoq, xafaligini, gina-kuduratni tarqatmoq. {{misol|Bola bechoraning dilini ogʻritgan edim.. Oʻlmasam. bir yaxshi ish qilib, koʻnglidan chiqarib yubo-raman.|[[S. Ahmad]]|Qadrdon dalalar}}. :'''Koʻnglini buzmoq''' Xafa, gʻamgin qilmoq, gʻamga botirmoq. {{misol|Bir yosh ayolning gʻam va hasrat bilan toʻla "yor-yor"i alohida eshitilar, odamning koʻnglini buzar edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini koʻtarmoq''' (''yoki'' '''oʻstirmoq''') Dilini chogʻ qilmoq, xursand qilmoq, yaxshi kayfiyat bagʻishlamoq; ruhlantirmoq. {{misol|Bemorning koʻnglini koʻtarib, kechqurun uyiga qaytdi.|[[w:T. Ashurov|T. Ashurov]]|Oq ot}}. {{misol|Birovi yillab saqlagan yilqi moyi topib kelib, toʻpigʻini silaydi, birovi qiziq-qiziq gaplar aytib, koʻnglini koʻtaradi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. {{misol|-Xafa boʻlmang, Toʻxta xola, koʻpga kelgan toʻy, — dedi Bozo-rov, uning koʻnglini koʻtarish. uchun.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Bu gap Jumanning koʻnglini oʻstirib yubordi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻnglini olmoq''' ''1)'' xursand qilmoq. {{misol|Men birov bilan oshnachilik qilsam, undan jonimni ham ayamay, koʻnglini olmoqqa tirishaman.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}; ''2)'' bi-rovning sevgisini qozonmoq, oʻziga mehr-muhabbat uygʻotmoq, rom qilmoq. {{misol|[Sidiq-jon:] Bunaqa qoʻshmachilik sizlardan keladi. Inʼomjonga "Qizimning koʻnglini ol, eridan chiqarib, senga beraman", degan kishidan keladi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻnglini ogʻritmoq''' Xafa qilmoq, ranjitmoq. {{misol|Uka, men uch-toʻrt kundan keyin Fargʻonaga joʻnayman. Lekin san cholning koʻnglini zarracha ogʻritma, durustmi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻnglini topmoq''' Istak-xohishiga mos tushadigan ish yoki harakat bilan oʻziga moyil qilmoq, oʻzidan xursand qilmoq. {{misol|Kattarogʻini aka de — qoʻltigʻiga kir, kichikrogʻini uka de — qoʻltiqqa ol, koʻnglini top.|[[w:P Tursun|P Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini eritmoq''' Dilini, qalbini eritmoq, yumshatmoq. :'''Oʻrgangan koʻngil oʻrtansa qoʻymas''' Kishi biror narsaga oʻrganib, odatlanib qolsa, garchi u ziyon boʻlsa ham, uni tark etolmaydi, degan maʼnoda ishlatiladigan matal (asosan yaramas odatlar haqida). === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|КЎНГИЛ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''koʻngil'''<br /> '''[[[koʻngli]]] '''[[душа]], [[сердце]] ({{izoh|как вместилище чувств}}); // [[душевный]], [[сердечный]]; <{{tarjmisoli|uning koʻngli quvonchlarga toʻldi}} его сердце наполнилось радостью; {{tarjmisoli|Oʻzim har joydaman, koʻnglim sendadir (Muqimiy)}} Где бы я ни скитался, сердце моё всегда с тобой; {{tarjmisoli|sof ~}} чистое сердце, добрая душа; {{tarjmisoli|sof ~ odam }} человек с чистым сердцем, с доброй душой; {{tarjmisoli|chin ~dan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}chin ~ bilan }} 1) от чистого сердца, чистосердечно, от всей души; искренне; 2) с открытой душой, с открытым сердцем; {{tarjmisoli|koʻngli ochiq}} душа нараспашку, с открытой душой; {{tarjmisoli|oq ~ odam }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglida kiri yoʻq odam}} простосердечный человек; человек чистой души; {{misol|uning koʻngli oq}} он простодушен; он человек прямой; {{tarjmisoli|koʻngli toʻq }} 1) у него на душе спокойно; он уверен ({{izoh|в чем-л., напр. в будущем}}); 2) у него нет сомнений ({{izoh|в чем-л}}.); {{tarjmisoli|~ gʻashligi }} душевная тревога; {{tarjmisoli|~ joyida emas }} душа, сердце не наместе; {{tarjmisoli|~ ochish }} удовольствие; развлечение; увеселение; {{tarjmisoli|~ hushi }} развлечение; {{tarjmisoli|~da }} в душе, в глубине души, в тайниках сердца; {{tarjmisoli|~dagi }} задушевный; желанный; удовлетворяющий; {{tarjmisoli|~dagi orzu }} заветная мечта, желание; {{tarjmisoli|~dagidek, ~ dagiday }} по душе, по сердцу ({{izoh|кому-л}}.); так, как душе угодно; то, что надо; {{tarjmisoli|koʻngli boʻsh odam}} 1) мягкосердечный человек, человек с добрым сердцем; 2) {{izoh|неодобр.}} мягкотелый, слабохарактерный человек; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik}} ({{izoh|или [[yumshoqlik]]}}) 1) [[мягкосердечие]]; [[мягкость]] [[характер]]а; 2) {{izoh|неодобр}}. [[мягкотелость]]; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik qilmoq}} 1) проявлять мягкосердечие; 2) {{izoh|неодобр}}. проявлять мягкотелость; {{tarjmisoli|koʻngli qattiqlik}} неотзывчивость, жестокосердие; {{tarjmisoli|koʻnglim gʻash}} я встревожен, у меня на душе неспокойно, я расстроен; {{tarjmisoli|uning koʻngli gʻash tortdi}} он встревожился, расстроился; {{tarjmisoli|koʻnglini gʻash qilmoq}} 1) расстраивать ({{izoh|кого-л}}.); 2) расстраиваться; {{tarjmisoli|koʻngliga gʻash solmoq}} растревожить душу, расстроить ({{izoh|кого-л.}}); {{tarjmisoli|koʻngli xira}} он расстроен; он огорчён; {{tarjmisoli|koʻngli buzuq}} недоброжелательный; злоумышляющий; {{tarjmisoli|~ni buzadigan }} тяжёлый, огорчительный; {{tarjmisoli|~ni ranjitadigan }} тягостный, огорчительный; {{tarjmisoli|koʻnglim buzildi}} я расстроился; {{tarjmisoli|koʻngli keng}} 1) беззаботный, мирящийся со всеми условиями, не принимающий всё близко к сердцу; 2) щедрый; {{tarjmisoli|koʻngli tor}} 1) беспокойный, принимающий все близко к сердцу; злой; 2) скупой; {{tarjmisoli|koʻngli qora}} недоброжелательный; нечестный; коварный ({{izoh|о человеке}}); {{tarjmisoli|~ bermoq }} 1) отдать сердце, полюбить, влюбиться; {{tarjmisoli|~ berib sevmoq }} полюбить от всего сердца, любить всей душой; 2) отдаться, увлечься, предаться всей душой ({{izoh|напр. работе, учебе и т. п}}.); {{tarjmisoli|koʻngli yumshadi}} он умилился; он смягчился, он разжалобился; он растаял; {{tarjmisoli|koʻnglini yumshatmoq}} умилостивить; умилить, смягчить, разжалобить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglini eritmoq}} смягчать ({{izoh|чье-л}}.) сердце, умасливать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ qoʻymoq}} 1) увлекаться ({{izoh|кем-чем-л}}.); 2) влюбиться, полюбить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|mening undan koʻnglim qoldi}} 1) я разочаровался в нём; я на него обиделся; я охладел к нему; 2) мне опротивело, приелось ({{izoh|напр. какая-л. пища}}), {{tarjmisoli|koʻnglini tinchitmoq}} успокаивать, утешать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchlandi }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|taskin topdi}}) сердце успокоилось, отлегло от сердца, на душе легче стало; {{tarjmisoli|koʻnglini topish uchun}} в угоду ({{izoh|кому-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchitish uchun }} для успокоения сердца, для успокоения совести; {{tarjmisoli|koʻnglini olmoq}} угождать ({{izoh|кому-л}}.); завоёвывать ({{izoh|чью-л}}.) симпатию; {{tarjmisoli|koʻngli bor}} 1) он хочет, он желает, он расположен, он склонен ({{izoh|что-л. сделать}}); 2) он влюблён; {{tarjmisoli|koʻngli yoʻq}} 1) ему не хочется, у него не лежит сердце; 2) он (она) не любит ({{izoh|жену или мужа}}); {{tarjmisoli|uning eriga koʻngli yoʻq}} она не любит своего мужа; {{tarjmisoli|koʻnglini topmoq}} угадать ({{izoh|чье-л}}.) желание; угождать ({{izoh|кому-л}}.); располагать ({{izoh|кого-л}}.) к себе; {{tarjmisoli|koʻngli tusaydi}} он желает, хочет ({{izoh|пить, есть что-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglim tortmaydi}} мне не хочется, меня не тянет; {{tarjmisoli|koʻnglini koʻtarmoq}} 1) поднимать настроение ({{izoh|чье-л}}.); ободрять, веселить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ni doʻst koʻtarar }} {{izoh|посл}}. друг (всегда) поддержит (ободрит); 2) утешать, успокаивать, обнадёживать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli koʻtarildi}} он воспрянул духом, ободрился, воодушевился; {{tarjmisoli|~ga yoqmoq }} быть по сердцу, по душе; нравиться ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqadi }} по сердцу, по душе, нравится ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqmaydi }} душа не лежит, не нравится; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}} влезть в ({{izoh|чью-л}}.) душу ({{izoh|с целью узнать, выведать сокровенные тайны, намерения}}); {{tarjmisoli|birovning koʻnglidagini aytib bermoq}} открыть, раскрыть свою душу; {{tarjmisoli|~ga ogʻir olmoq}} принимать близко к сердцу, обижаться, болезненно реагировать ({{izoh|на что-л}}.); тяжело воспринимать ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ga kelmoq }} 1) чуять сердцем ({{izoh|напр. неприятность}}); 2) приходить в голову; 3) обижаться, затаивать в душе обиду; {{tarjmisoli|koʻnglingizga kelmasa bir gap aytaman}} если вы не обидитесь, я вам кое-что скажу; {{tarjmisoli|~ga urmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~ga tegmoq}} надоедать, опротиветь ({{izoh|кому-л}}.); приедаться; {{tarjmisoli|~dan kechirmoq }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|~dan oʻtkazmoq}} думать про себя, продумывать ({{izoh|что-л}}.); вспоминать ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~dan chiqarmoq }} 1) предавать забвению, забывать; 2) прощать; {{tarjmisoli|~dan chiqarib }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|tarashlab, sidirib}}) {{tarjmisoli|tashlamoq}}[[выкинуть]] [[из]] [[головы]], [[предать]] [[забвению]]; {{tarjmisoli|koʻngli yarim odam}} 1) человек, находящийся постоянно в подавленном, угнетённом состоянии; 2) человек, перенёсший тяжёлые душевные испытания, горе {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|oʻrgangan ~ oʻrtansa qoʻymas }} {{izoh|посл}}. кто повадился, тот никогда не отступит (не бросит, не перестанет); {{izoh|соотв}}. горбатого могила исправит; {{tarjmisoli|boshim kal, koʻnglim nozik}} {{izoh|погов}}. голова моя плешива, но душа тонка ({{izoh|о разборчивом, капризном человеке}}); {{tarjmisoli|koʻngli sust ketdi}} ему хочется ({{izoh|что-л. съесть}}); {{tarjmisoli|shu topda anorga koʻnglim sust ketdi}} сейчас мне захотелось граната; {{tarjmisoli|koʻngli toʻldi}} он доволен, удовлетворён; {{tarjmisoli|koʻngli ogʻridi}} он обижен; он тяжело воспринял ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ ogʻritmoq }} обижать, вызывать неприятное чувство ({{izoh|в душе}}); {{tarjmisoli|koʻngli sovudi}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻngli qaytdi}} 1) он охладел ({{izoh|к кому-чему-л}}.), разочаровался ({{izoh|в ком-чём-л}}.); 2) он разлюбил ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli choʻkdi}} он пал духом, он в подавленном настроении; {{tarjmisoli|koʻngli aynidi}} его тошнит, он испытывает тошноту; {{tarjmisoli|koʻnglim ayniyapti}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglim gum-gum ketyapti}} меня тошнит; мне нездоровится; {{tarjmisoli|~ aynitmoq }} вызывать тошноту; {{tarjmisoli|~ aynitadigan }} тошнотворный, тошнотный; тошный; {{tarjmisoli|koʻnglim koʻtarmaydi}} я не могу, я не в состоянии ({{izoh|есть пить, принимать что-л}}.); {{tarjmisoli|~ uchun }} для (ради) приличия; {{tarjmisoli|bir koʻngli}} предположив, сделав предположение; {{tarjmisoli|Bir koʻngli bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi (M.Ismoiliy, "Farg'ona t.o.")}} Он предположил, что это известие принёс казий.<br /> }} ggrgcuzzm0ez7n35vi6kbd30h9ni5m7 639925 639924 2026-07-15T06:06:42Z Yokubjon Juraev 8265 639925 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''koʻ-ngil''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KOʻNGIL 'insonning his-tuygʻu, kechinmalar olami’, ’dil’, 'qalb' Bu ot asli qadimgi turkiy tildagi 'his-tuygʻuga beril—' maʼnosini anglatgan köŋ- feʼlidan -(ü)l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 77); oʻzbek tilida ikkinchi boʻgʻindagi ü unlisi i unlisiga al— mashgan, ö unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: köŋ- + oʻl <nowiki>=</nowiki> köŋoʻl &gt;&nbsp;köŋil &gt;&nbsp;koŋil.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === (''asosan 3-{{sh.}} {{birl.}} - [[koʻngli]]) #Kishining his-tuygʻu va kechinmalari manbai; yurak, qalb, dil. {{misol|Koʻnglida yaxshi niyatlari koʻp.}} {{misol|Koʻnglim quvonchlarga toʻldi.}} {{misol|Baxt, iqbol, farovonlik orzulari {{ajrat|koʻngil}}da toʻla, ammo bu damda bir parcha chapatiga zorlik qanday musibat.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}} {{misol|Zaynab: - Koʻnglimda tariqdek yomonlik boʻlsa, ertagacha yetmayin.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Nigoraning koʻnglini qandaydir gʻamgin his-tuygʻular egallab oldi.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Aslida esa hozir uning koʻnglida bir-biriga zid, asov tuygʻular junbishga kelib, jismu jonini goh bezovta qilsa, goh halovatli kechinmalarga gʻarq etayotgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #Feʼl-atvor, xarakter, xulq. {{misol|Jahldan tushgandan keyin yana yumshab qolasiz, rais, koʻnglingiz boʻsh.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Qadrdon dalalar}} :'''Bir koʻngli''' - bir qur taxmin qilib, ichida gumonsirab, bir xayol bilan. {{misol|Bir koʻngli, bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Borgan yerigacha kuydirib bordi. Bir koʻnglim, "Zahar berib qoʻydimi?" deb qoʻrqdim.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngil bermoq''' - 1) berilmoq, mehr qoʻymoq. {{misol|Yaxshilik koʻr, yomonlikni koʻrmagin, Bevafo dunyoga {{ajrat|koʻngil}} bermagin.|[[w:Oysuluv|"Oysuluv"]]}} 2) sevmoq; {{misol|Men tunukasoz ustamning qiziga {{ajrat|koʻngil}} bergan edim..|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Bir nechuk nomardga {{ajrat|koʻngil}} bermagin..|[[w:Alpomish|"Alpomish"]]}} :'''Koʻngil yozmoq''' (''yoki'' '''ochmoq''') - gʻam-gʻussani tarqatmoq, unutmoq, xursandchilik qilmoq, oʻyin-kulgi, sayr {{va sh.k.}} bilan dilgirlikni tarqatmoq. {{misol|Bamaʼni odam bilan gaplashib, {{ajrat|koʻngil}}ni yozmoq}}. {{misol|Malika {{ajrat|koʻngil}} yozish uchun tez-tez ovga chiqar ekan.|[[w:Bulbuligoʻyo|"Bulbuligoʻyo"]]}} {{misol|Qoʻshiq kishining koʻnglini ochadi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Sharq tongi}} :'''Koʻngil yormoq''' - dilidagi gaplarni aytmoq. {{misol|Shuning uchunmi.. dardini kimga aytish-ni bilmay qolgan kezlarda Avaz Mutribni sogʻinadi, unga {{ajrat|koʻngil}} yoradi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} :'''Koʻngil ovlamoq''' - 1) oʻziga moyil, rom qilishga intilmoq. {{misol|Koʻzingni suzib, ovloqda Poʻlatjonning koʻnglini ovlab yurgan emishsan.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Qadrdon dalalar}} 2) birovni xursand qilishga, kayfini chogʻ qilishga harakat qilmoq. {{misol|Toʻraxoʻja oʻrtoqlarining koʻnglini ovlashni biladigan, oʻta madaniyatsh bola edi.|[[w:D. Nuriy|D. Nuriy]]|Osmon ustuni}} :'''Koʻngil soʻramoq''' - kishi boshiga biror musibat yoki tashvish tushganda, undan hol-ahvol, kayfiyat va shu kabilar haqida soʻramoq. {{misol|..Ali meshkobchi keyinchalik Nizomiddinning hibs etilib, Ixtiyoriddinga tashlanganini eshitib, erta bilan kelib, Meʼmorning koʻnglini soʻradi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Yodgorboyning.. nobud boʻlganidan bular bexabar ekan, toʻgʻri kelib, kampirdan {{ajrat|koʻngil}} soʻrabman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} :'''Koʻngil uzmoq''' - bahridan oʻtmoq, kechmoq, ajralmoq, tashlab ketmoq. {{misol|Bir yogʻi bular, qolaversa, volidamizning qabrlaridan koʻngshg uzolmay, Kapsanchilarda qolib ketdim.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} :'''Koʻngil uchun''' - hurmat yuzasidan; hech boʻlmasa, shunchaki, til uchida. {{misol|Shahidbek goʻyo {{ajrat|koʻngil}} uchun yana: -Koʻp yaxshi ekan! - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}} :'''Koʻngil xushi''' - oʻzining xursandligi, vaqtichogʻligi uchun xizmat qiladigan ish-harakat yoki narsa; xursandlik, vaqtichogʻlik vositasi. {{misol|Qiz boʻlsa ham, {{ajrat|koʻngil}} xushi, farzand kerakdur yigitga.|[[w:Qoʻshiqlar|"Qoʻshiqlar"]]}} :'''Koʻngil qoʻymoq''' (''yoki'' '''bermoq''') - mehr-muhabbat bogʻlamoq, sevmoq. {{misol|Yigit shu qizga {{ajrat|koʻngil}} qoʻydi.}} {{misol|-{{ajrat|Koʻngil}} berganimni, yaxshi koʻrganimni oʻlganidan keyin yana ham aniq bildim. Hech kimdan uyalmay, bagʻrimga bosib yigʻladim, - dedi Hoji xola.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngilga tugmoq''' - {{q.}} [[tugmoq]]. :'''Koʻngli aynimoq''' - toʻsh oldi sohasi va halqumda oʻziga xos noxushlik his etmoq; behuzur boʻlmoq. {{misol|Yoqimsiz hiddan koʻngli aynidi.}} :'''Koʻngli bor''' - 1) xohishi, mayli bor; moyil. {{misol|Shu yerda qolib ishlashga koʻngli borligini birdan aytishga boʻyni yor bermay oʻylandi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Odamning qadri}} 2) yaxshi koʻradi, sevadi. {{misol|Unday desa, Soliyaning pichingida ham jon bor. Axir ilgarilari "aka" demas ediku? Koʻngli bormikin-a?|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Sherali sevib qoldi}} :'''Koʻngli buzilmoq''' - kayfiyati buzilmoq; qattiq xafa boʻlmoq, qaygʻuga choʻmmoq; dili ogʻrimoq, dili gʻash tortmoq. {{misol|Dutor chalib oʻtirsam, Ipi uzilib ketdi, Yor seni oʻylab tursam, Koʻnglim buzilib ketdi.|[[w:Qoʻshiqlar|"Qoʻshiqlar"]]}} {{misol|Akasining bu harakatidan Raʼnoning koʻngli buzilib, qovogʻini soldi-yu, arazlagancha hovliga tushib ketdi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Soʻnmas chaqmoqlar}} {{misol|Xondan boshqacha muomala kutgan Zuhra begim toʻsatdan koʻngli buzilib, koʻziga yosh oldi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}} :'''Koʻngli buzuq''' - 1) fikri, niyati yomon, yomonlik qilishni oʻylovchi; 2) gʻamgin, ruhan ezilgan, koʻngli yarimta. {{misol|Koʻngli buzuq boʻlsa, bolam, shod ayla, Yiqilganni, bolam, sen bosiboʻtma.|[[w:Ravshan|"Ravshan"]]}} :'''Koʻngli boʻlmaslik''' - koʻngliga toʻgʻri kelmaslik, biror ishni bajarishga botina olmaslik; maʼqul koʻrmaslik. {{misol|Ibn Yamin.. ustozining vafotidan soʻng, uning oilasini tashlab ketishga koʻngli boʻlmadi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}} :'''Koʻngli boʻshamoq''' - gʻam-tashvishdan yengillanmoq, koʻngli yorishmoq. {{misol|Yigʻlab-yigʻlab, {{ajrat|koʻngil}}lari ancha boʻshagandan keyin: -Hasanjon.. bularni qayerdan topdinglar [dedi].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. :'''Koʻngli joyiga''' (''yoki'' '''oʻrniga''') '''tushmoq''' Xotirjam boʻlmoq, tinchlanmoq; taskin topmoq. {{misol|Gʻulomjon.. hali qoʻshnisi terim boshlamaganini koʻrib, koʻngli ancha joyiga tushdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli yoʻq''' ''1)'' mayli, xohishi yoʻq; moyil emas, istamaydi. {{misol|Aslida Shodmon otaning beshikka koʻngli yoʻq edi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Koʻrmana}}; ''2)'' yaxshi koʻrmaydi, sevmaydi. :'''Koʻngli keng''' ''1)'' har narsaga siqilavermaydigan, tashvish tortavermaydigan. {{misol|U koʻngli keng, vazmin boʻlishni, ancha-muncha narsani ichiga bemalol sigʻdirib, hech narsa koʻrmagandek boʻlib yurishni havas qiladi.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}; ''2)'' olihimmat, saxovatli. :'''Koʻngli koʻtarilmoq''' (''yoki'' '''oʻsmoq''') Ruxdanmoq, ruhi, kayfiyati koʻtarilmoq, ruhi yengil tortmoq; xursand boʻlmoq. {{misol|Sidiqjon.. isitmasi tushganidanmi yoki kampirning mehribonchiligidanmi, koʻngli koʻtarilib, taʼbi ochilganidanmi, juda yengil tortdi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngli koʻtarmaydi''' ''1)'' xohlamaydi, yoqtirmaydi, tabiatiga toʻgʻri kelmaydi. {{misol|Qarindoshlar, qoʻshnilar — hech kim yoqmas, hech narsani koʻngli koʻtarmas, hech narsani istamas edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}}; ''2)'' hazm qilolmaydi; yeb-icholmaydi. {{misol|Yogʻli ovqatni koʻnglim koʻtarmay qoldi. :'''Koʻngli ochiq''' ''yoki'' '''ochiq koʻngil''' ''1)'' istagini, xafa yoki xursandligini yashirmaydigan; tortinmay gaplashaveradigan. {{misol|Yoʻlchining koʻngli ochiq, sodda yigit ekanini bilib, bolalar birin-sirin yaqinlasha boshlaydilar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}; ''2)'' har narsaga xafa boʻlavermaydigan, gina saqlamaydigan; begʻaraz. {{misol|..odamlarga juda mehribon, koʻngli ochiq, qotmagina chol edi.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin qum}}. :'''Koʻngli oq''' ''yoki'' '''oq koʻngil''' Birovga yomonlikni istamaydigan; begʻaraz, yuragi toza, sofdil. {{misol|Oq {{ajrat|koʻngil}} odam.}} {{misol|-Salimboyvachchadan qilcha shubhalanmang, — qatʼiy dedi Tantiboyvachcha,'' — ''uning koʻngli oq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli ogʻrimoq''' Xafa boʻlmoq, ranjimoq. :'''Koʻngli sovimoq''' (''yoki'' '''qolmoq, qaytmoq''') Avvalgi yaxshi munosabati, mayli yoʻq boʻlmoq, ixlosi qaytmoq, sevmaydigan, yoqtirmaydigan boʻlib qolmoq. {{misol|Doʻstidan koʻngli sovidi}}. {{misol|[Abdishukurning] Keyin Madrasa ilmlaridan koʻngli soviy boshladi, chunki imom boʻlish uni sira qiziqtirmadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli sof''' (''yoki'' '''toza'''), '''sof''' (''yoki'' '''toza''') '''koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''. {{misol|[Gulnor:] Oʻzimdan ortiq sizga ishonaman. Siz koʻngli toza yigit, bilaman.||[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli sust ketdi''' Juda ham havasi keldi, totib koʻrgisi, yegisi yoki ichgisi keldi. ''Anorga koʻnglim sust ketdi.'' :'''Koʻngli tinchidi''' ''q.'' [[tinchimoq]] 1. :'''Koʻngli tor''' ''1)'' har narsaga siqilaveradi-gan, tashvishlanaveradigan; serjahl; ''2)'' xasis, ziqna. :'''Koʻngli tosh''' ''yoki'' '''tosh koʻngil''' Rahm-shafqati yoʻq, berahm, shafqatsiz; bemuruvvat. {{misol|[Fotima:] Zolim, rahmsiz, tosh {{ajrat|koʻngil}}!|[[w:S. Ayniy|S. Ayniy]]|Qullar}}. :'''Koʻngli toʻlmoq''' Mamnun boʻlmoq; qanoat hosil qilmoq, tinchlanmoq. ''Muhiddin aka.. allanimadan xursand boʻlib, koʻngli toʻlib chiqib ketdi.'' A. Qaqhor, Qoʻshchinor chiroqlari. :'''Koʻngli toʻq''' Gʻam-tashvishdan xoli, xotirjam. ''Elga qoʻshilganning koʻngli toʻq, eldan ajralgan-ning beti yoʻq.'' Maqol. n ''-Bektemirdan koʻnglim toʻq, — dedi Ali tajang, — kallasi ishlaydi.'' Oybek, Quyosh qoraymas. {{misol|Ishonch-laringizni oqlayman, {{ajrat|koʻngil}}laringiz toʻq boʻlsin.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli xira''' ''ayn.'' '''taʼbi xira''' ''q.'' [[xira]]. {{misol|U smena oxirida.. bir oz yengil tortdi-yu, lekin koʻngli hamonxira edi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻngli chopmoq''' ''1)'' tabiatiga, didiga mos kel^oq, muvofiqdeb bilmoq, yoqtirmoq. {{misol|[Gulsumbi-bi:] Duradgor yigitning onasi qatnay-qatnay, tinka-madori quridi. Ayniqsa, oʻshanga koʻnglim chopgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}; ''2)'' biror narsaning roʻyobga chiqishi-ga, amalga oshishiga ishonmoq. {{misol|-Qaygʻurma, Oftob.. kuyoving bunchalik suluv boʻlsa.. chimildiqda pechakguldek boʻlib, eriga chirmashganini koʻrarmiz! -Oh, opajon,'' — ''dedi umidsizcha oyim, — mening bunga koʻnglim chopmay-di.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. :'''Koʻngli choʻkmoq''' Ruhi tushib ketmoq, umidsizlikka beril-moq; oʻksimoq, afsuslanmoq. {{misol|Bolaning koʻngli choʻkdi}}. {{misol|Hayotning koʻngli choʻkib ketdi, lekin.. umid ipini uzgisi kelmadi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli yumshamoq''' Achinib rahmi kelmoq; achchigʻidan, qahridan tush-moq. {{misol|Mehri yurak-yuragidan ezsilib, dadasi-ning koʻnglini yumshatish yoʻllarini qidirar-di.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondai kuchli}}. :'''Koʻngli yumshoq''' ''yoki'' '''yumshoq koʻngil''' ''q.'' [[yumshoq]] 4. :'''Koʻngli yarim (ta)''' Gʻam-tashvish bilan ruhan ezilgan, dilshikast. {{misol|-Qoʻy endi, ozor berma, koʻngli yarimta, — degan edi, Asrorqul qayta avj oldi: -Koʻngli yarimta boʻlsa, miyasi ham yarimtami?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Asror bobo}}. :'''Koʻngli oʻksimoq''' Xafa boʻlmoq, maʼyuslanmoq. {{misol|Qizning atrofga javdirab turgan koʻzlari xomush yerga boqdi. Qiz koʻngli oʻksidi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Mehribon}}. :'''Koʻngli qattiq''' ''yoki'' '''qattiq koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli tosh'''. {{misol|Shu yoshga kelib, otalik mehrini juda kam koʻrsatgan qattiq {{ajrat|koʻngil}} otaning yuragi birdan erib ketdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli qora''' ''ayn.'' '''ichi qora''' ''q.'' [[ich]] 3. {{misol|Qaysi koʻngli qora-dan chiqdi bu gaplar?|[[w:A. Muhiddin|A. Muhiddin]]|Koʻngillar}}. :'''Koʻngli gʻash''' Taʼbi xira, biror narsa-dan tashvishli, bezovta, notinch. {{misol|Koʻngli gʻash, boyagi quvonchli, shirin, ammo tagi yoʻq xayollardan asar ham qolmagan edi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Muqaddas}}. :'''Koʻngliga kelmoq''' ''1)'' oʻzicha oʻylamoq, xayolidan oʻtmoq. {{misol|Zoʻrlikni {{ajrat|koʻngil}}ga keltirmang.|[[w:Sh. Toshmatov|Sh. Toshmatov]]|Erk qushi}}. {{misol|Oʻzing bilasan. Axir shunday boʻladi, deb koʻnglimga keltiribmanmi?!|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' xafa boʻlmoq. {{misol|Bu gapingiz notoʻgʻri, qori, sizning ilmingiz eskicha ilm.. Koʻnglingizga kelmasin-u, izvoshga eshak qoʻshib boʻlmaydi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngliga ogʻir olmoq''' {{s. t.|uz}} Arzimagan narsaga xafa boʻlmoq; oʻziga tahqir deb tushunmoq. {{misol|Qoʻying-chi.. oʻzingiz har bir narsani koʻnglingizga ogʻir ola berar ekansiz.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Qalmoqlarning koʻzicha, sen mendan zoʻr boʻlgin, qanday siyosat qilib gapirsang ham, men koʻnglimga ogʻir olmayman.|[[w:"Alpomish"|"Alpomish"]]}}. :'''Koʻngliga tegmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') ''ayn.'' '''chakkaga tegmoq''' ''q.'' [[chakka]] I. {{misol|Bular hammasi ham {{ajrat|koʻngil}}-ga urdi, shekilli, gulzorlar boʻylab bogʻni ay-lana boshladi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Fonar tagida}}. :'''Koʻngliga qaramoq''' Raʼyiga, xohish-istagiga muvofiq ish tutmoq. {{misol|Mana shunaqa-da, bolaning koʻngliga qarayversangiz, haddidan oshib ketadi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Oʻzi monand}}. :'''Koʻngliga qil (ham) sigʻmaydi''' ''ayn.'' '''yuragiga qil (ham) sigʻmaydi''' ''q.'' [[yurak]]. :'''Koʻngliga qoʻl solib koʻrmoq''' ''q.'' [[qoʻl]]. :'''Koʻnglida kiri yoʻq''' ''1)'' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''; 2) ''ayn.'' '''koʻngli ochiq'''. {{misol|Yuragida bori yuziga tepib turadigan bunday kishilarni, koʻnglida kiri yoʻq, deb maqtaydilar.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}. :'''Koʻnglidan kechirmoq''' (''yoki'' '''oʻtkazmoq''') Xayolidan oʻtkazmoq, oʻylamoq. {{misol|"Endi bu hayot nimaga kerak?" degan fikrni koʻnglidan kechirgandi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Tilla uzuk}}. {{misol|"Tegirmonga tushsa, tirik chiqadigan odam", deya {{ajrat|koʻngil}}dan oʻtkazardilar.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}. :'''Koʻnglidan chiqarmoq''' ''1)'' butkul unutib yubormoq; oʻylamay, eslamay qoʻymoq. {{misol|Aslida esa Xolmurod sevgan qizidan hali-veri judo boʻlishni ham, u ni koʻnglidan chiqarib yuborishni ham istamasdi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' ilgari xafa qilgan kishisini uzr tarzida xursand qilmoq, xafaligini, gina-kuduratni tarqatmoq. {{misol|Bola bechoraning dilini ogʻritgan edim.. Oʻlmasam. bir yaxshi ish qilib, koʻnglidan chiqarib yubo-raman.|[[S. Ahmad]]|Qadrdon dalalar}}. :'''Koʻnglini buzmoq''' Xafa, gʻamgin qilmoq, gʻamga botirmoq. {{misol|Bir yosh ayolning gʻam va hasrat bilan toʻla "yor-yor"i alohida eshitilar, odamning koʻnglini buzar edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini koʻtarmoq''' (''yoki'' '''oʻstirmoq''') Dilini chogʻ qilmoq, xursand qilmoq, yaxshi kayfiyat bagʻishlamoq; ruhlantirmoq. {{misol|Bemorning koʻnglini koʻtarib, kechqurun uyiga qaytdi.|[[w:T. Ashurov|T. Ashurov]]|Oq ot}}. {{misol|Birovi yillab saqlagan yilqi moyi topib kelib, toʻpigʻini silaydi, birovi qiziq-qiziq gaplar aytib, koʻnglini koʻtaradi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. {{misol|-Xafa boʻlmang, Toʻxta xola, koʻpga kelgan toʻy, — dedi Bozo-rov, uning koʻnglini koʻtarish. uchun.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Bu gap Jumanning koʻnglini oʻstirib yubordi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻnglini olmoq''' ''1)'' xursand qilmoq. {{misol|Men birov bilan oshnachilik qilsam, undan jonimni ham ayamay, koʻnglini olmoqqa tirishaman.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}; ''2)'' bi-rovning sevgisini qozonmoq, oʻziga mehr-muhabbat uygʻotmoq, rom qilmoq. {{misol|[Sidiq-jon:] Bunaqa qoʻshmachilik sizlardan keladi. Inʼomjonga "Qizimning koʻnglini ol, eridan chiqarib, senga beraman", degan kishidan keladi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻnglini ogʻritmoq''' Xafa qilmoq, ranjitmoq. {{misol|Uka, men uch-toʻrt kundan keyin Fargʻonaga joʻnayman. Lekin san cholning koʻnglini zarracha ogʻritma, durustmi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻnglini topmoq''' Istak-xohishiga mos tushadigan ish yoki harakat bilan oʻziga moyil qilmoq, oʻzidan xursand qilmoq. {{misol|Kattarogʻini aka de — qoʻltigʻiga kir, kichikrogʻini uka de — qoʻltiqqa ol, koʻnglini top.|[[w:P Tursun|P Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini eritmoq''' Dilini, qalbini eritmoq, yumshatmoq. :'''Oʻrgangan koʻngil oʻrtansa qoʻymas''' Kishi biror narsaga oʻrganib, odatlanib qolsa, garchi u ziyon boʻlsa ham, uni tark etolmaydi, degan maʼnoda ishlatiladigan matal (asosan yaramas odatlar haqida). === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|КЎНГИЛ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''koʻngil'''<br /> '''[[[koʻngli]]] '''[[душа]], [[сердце]] ({{izoh|как вместилище чувств}}); // [[душевный]], [[сердечный]]; <{{tarjmisoli|uning koʻngli quvonchlarga toʻldi}} его сердце наполнилось радостью; {{tarjmisoli|Oʻzim har joydaman, koʻnglim sendadir (Muqimiy)}} Где бы я ни скитался, сердце моё всегда с тобой; {{tarjmisoli|sof ~}} чистое сердце, добрая душа; {{tarjmisoli|sof ~ odam }} человек с чистым сердцем, с доброй душой; {{tarjmisoli|chin ~dan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}chin ~ bilan }} 1) от чистого сердца, чистосердечно, от всей души; искренне; 2) с открытой душой, с открытым сердцем; {{tarjmisoli|koʻngli ochiq}} душа нараспашку, с открытой душой; {{tarjmisoli|oq ~ odam }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglida kiri yoʻq odam}} простосердечный человек; человек чистой души; {{misol|uning koʻngli oq}} он простодушен; он человек прямой; {{tarjmisoli|koʻngli toʻq }} 1) у него на душе спокойно; он уверен ({{izoh|в чем-л., напр. в будущем}}); 2) у него нет сомнений ({{izoh|в чем-л}}.); {{tarjmisoli|~ gʻashligi }} душевная тревога; {{tarjmisoli|~ joyida emas }} душа, сердце не наместе; {{tarjmisoli|~ ochish }} удовольствие; развлечение; увеселение; {{tarjmisoli|~ hushi }} развлечение; {{tarjmisoli|~da }} в душе, в глубине души, в тайниках сердца; {{tarjmisoli|~dagi }} задушевный; желанный; удовлетворяющий; {{tarjmisoli|~dagi orzu }} заветная мечта, желание; {{tarjmisoli|~dagidek, ~ dagiday }} по душе, по сердцу ({{izoh|кому-л}}.); так, как душе угодно; то, что надо; {{tarjmisoli|koʻngli boʻsh odam}} 1) мягкосердечный человек, человек с добрым сердцем; 2) {{izoh|неодобр.}} мягкотелый, слабохарактерный человек; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik}} ({{izoh|или [[yumshoqlik]]}}) 1) [[мягкосердечие]]; [[мягкость]] [[характер]]а; 2) {{izoh|неодобр}}. [[мягкотелость]]; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik qilmoq}} 1) проявлять мягкосердечие; 2) {{izoh|неодобр}}. проявлять мягкотелость; {{tarjmisoli|koʻngli qattiqlik}} неотзывчивость, жестокосердие; {{tarjmisoli|koʻnglim gʻash}} я встревожен, у меня на душе неспокойно, я расстроен; {{tarjmisoli|uning koʻngli gʻash tortdi}} он встревожился, расстроился; {{tarjmisoli|koʻnglini gʻash qilmoq}} 1) расстраивать ({{izoh|кого-л}}.); 2) расстраиваться; {{tarjmisoli|koʻngliga gʻash solmoq}} растревожить душу, расстроить ({{izoh|кого-л.}}); {{tarjmisoli|koʻngli xira}} он расстроен; он огорчён; {{tarjmisoli|koʻngli buzuq}} недоброжелательный; злоумышляющий; {{tarjmisoli|~ni buzadigan }} тяжёлый, огорчительный; {{tarjmisoli|~ni ranjitadigan }} тягостный, огорчительный; {{tarjmisoli|koʻnglim buzildi}} я расстроился; {{tarjmisoli|koʻngli keng}} 1) беззаботный, мирящийся со всеми условиями, не принимающий всё близко к сердцу; 2) щедрый; {{tarjmisoli|koʻngli tor}} 1) беспокойный, принимающий все близко к сердцу; злой; 2) скупой; {{tarjmisoli|koʻngli qora}} недоброжелательный; нечестный; коварный ({{izoh|о человеке}}); {{tarjmisoli|~ bermoq }} 1) отдать сердце, полюбить, влюбиться; {{tarjmisoli|~ berib sevmoq }} полюбить от всего сердца, любить всей душой; 2) отдаться, увлечься, предаться всей душой ({{izoh|напр. работе, учебе и т. п}}.); {{tarjmisoli|koʻngli yumshadi}} он умилился; он смягчился, он разжалобился; он растаял; {{tarjmisoli|koʻnglini yumshatmoq}} умилостивить; умилить, смягчить, разжалобить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglini eritmoq}} смягчать ({{izoh|чье-л}}.) сердце, умасливать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ qoʻymoq}} 1) увлекаться ({{izoh|кем-чем-л}}.); 2) влюбиться, полюбить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|mening undan koʻnglim qoldi}} 1) я разочаровался в нём; я на него обиделся; я охладел к нему; 2) мне опротивело, приелось ({{izoh|напр. какая-л. пища}}), {{tarjmisoli|koʻnglini tinchitmoq}} успокаивать, утешать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchlandi }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|taskin topdi}}) сердце успокоилось, отлегло от сердца, на душе легче стало; {{tarjmisoli|koʻnglini topish uchun}} в угоду ({{izoh|кому-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchitish uchun }} для успокоения сердца, для успокоения совести; {{tarjmisoli|koʻnglini olmoq}} угождать ({{izoh|кому-л}}.); завоёвывать ({{izoh|чью-л}}.) симпатию; {{tarjmisoli|koʻngli bor}} 1) он хочет, он желает, он расположен, он склонен ({{izoh|что-л. сделать}}); 2) он влюблён; {{tarjmisoli|koʻngli yoʻq}} 1) ему не хочется, у него не лежит сердце; 2) он (она) не любит ({{izoh|жену или мужа}}); {{tarjmisoli|uning eriga koʻngli yoʻq}} она не любит своего мужа; {{tarjmisoli|koʻnglini topmoq}} угадать ({{izoh|чье-л}}.) желание; угождать ({{izoh|кому-л}}.); располагать ({{izoh|кого-л}}.) к себе; {{tarjmisoli|koʻngli tusaydi}} он желает, хочет ({{izoh|пить, есть что-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglim tortmaydi}} мне не хочется, меня не тянет; {{tarjmisoli|koʻnglini koʻtarmoq}} 1) поднимать настроение ({{izoh|чье-л}}.); ободрять, веселить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ni doʻst koʻtarar }} {{izoh|посл}}. друг (всегда) поддержит (ободрит); 2) утешать, успокаивать, обнадёживать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli koʻtarildi}} он воспрянул духом, ободрился, воодушевился; {{tarjmisoli|~ga yoqmoq }} быть по сердцу, по душе; нравиться ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqadi }} по сердцу, по душе, нравится ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqmaydi }} душа не лежит, не нравится; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}} влезть в ({{izoh|чью-л}}.) душу ({{izoh|с целью узнать, выведать сокровенные тайны, намерения}}); {{tarjmisoli|birovning koʻnglidagini aytib bermoq}} открыть, раскрыть свою душу; {{tarjmisoli|~ga ogʻir olmoq}} принимать близко к сердцу, обижаться, болезненно реагировать ({{izoh|на что-л}}.); тяжело воспринимать ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ga kelmoq }} 1) чуять сердцем ({{izoh|напр. неприятность}}); 2) приходить в голову; 3) обижаться, затаивать в душе обиду; {{tarjmisoli|koʻnglingizga kelmasa bir gap aytaman}} если вы не обидитесь, я вам кое-что скажу; {{tarjmisoli|~ga urmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~ga tegmoq}} надоедать, опротиветь ({{izoh|кому-л}}.); приедаться; {{tarjmisoli|~dan kechirmoq }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|~dan oʻtkazmoq}} думать про себя, продумывать ({{izoh|что-л}}.); вспоминать ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~dan chiqarmoq }} 1) предавать забвению, забывать; 2) прощать; {{tarjmisoli|~dan chiqarib }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|tarashlab, sidirib}}) {{tarjmisoli|tashlamoq}}[[выкинуть]] [[из]] [[головы]], [[предать]] [[забвению]]; {{tarjmisoli|koʻngli yarim odam}} 1) человек, находящийся постоянно в подавленном, угнетённом состоянии; 2) человек, перенёсший тяжёлые душевные испытания, горе {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|oʻrgangan ~ oʻrtansa qoʻymas }} {{izoh|посл}}. кто повадился, тот никогда не отступит (не бросит, не перестанет); {{izoh|соотв}}. горбатого могила исправит; {{tarjmisoli|boshim kal, koʻnglim nozik}} {{izoh|погов}}. голова моя плешива, но душа тонка ({{izoh|о разборчивом, капризном человеке}}); {{tarjmisoli|koʻngli sust ketdi}} ему хочется ({{izoh|что-л. съесть}}); {{tarjmisoli|shu topda anorga koʻnglim sust ketdi}} сейчас мне захотелось граната; {{tarjmisoli|koʻngli toʻldi}} он доволен, удовлетворён; {{tarjmisoli|koʻngli ogʻridi}} он обижен; он тяжело воспринял ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ ogʻritmoq }} обижать, вызывать неприятное чувство ({{izoh|в душе}}); {{tarjmisoli|koʻngli sovudi}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻngli qaytdi}} 1) он охладел ({{izoh|к кому-чему-л}}.), разочаровался ({{izoh|в ком-чём-л}}.); 2) он разлюбил ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli choʻkdi}} он пал духом, он в подавленном настроении; {{tarjmisoli|koʻngli aynidi}} его тошнит, он испытывает тошноту; {{tarjmisoli|koʻnglim ayniyapti}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglim gum-gum ketyapti}} меня тошнит; мне нездоровится; {{tarjmisoli|~ aynitmoq }} вызывать тошноту; {{tarjmisoli|~ aynitadigan }} тошнотворный, тошнотный; тошный; {{tarjmisoli|koʻnglim koʻtarmaydi}} я не могу, я не в состоянии ({{izoh|есть пить, принимать что-л}}.); {{tarjmisoli|~ uchun }} для (ради) приличия; {{tarjmisoli|bir koʻngli}} предположив, сделав предположение; {{tarjmisoli|Bir koʻngli bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi (M.Ismoiliy, "Farg'ona t.o.")}} Он предположил, что это известие принёс казий.<br /> }} 58x0nmue3z27vmihy7o1aru97ovah3r 639926 639925 2026-07-15T06:07:19Z Yokubjon Juraev 8265 639926 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''koʻ-ngil''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KOʻNGIL 'insonning his-tuygʻu, kechinmalar olami’, ’dil’, 'qalb' Bu ot asli qadimgi turkiy tildagi 'his-tuygʻuga beril—' maʼnosini anglatgan köŋ- feʼlidan -(ü)l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 77); oʻzbek tilida ikkinchi boʻgʻindagi ü unlisi i unlisiga al— mashgan, ö unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: köŋ- + oʻl <nowiki>=</nowiki> köŋoʻl &gt;&nbsp;köŋil &gt;&nbsp;koŋil.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === (''asosan 3-{{sh.}} {{birl.}} - [[koʻngli]]) #Kishining his-tuygʻu va kechinmalari manbai; yurak, qalb, dil. {{misol|Koʻnglida yaxshi niyatlari koʻp.}} {{misol|Koʻnglim quvonchlarga toʻldi.}} {{misol|Baxt, iqbol, farovonlik orzulari {{ajrat|koʻngil}}da toʻla, ammo bu damda bir parcha chapatiga zorlik qanday musibat.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}} {{misol|Zaynab: {{nowrap|- Koʻnglimda}} tariqdek yomonlik boʻlsa, ertagacha yetmayin.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Nigoraning koʻnglini qandaydir gʻamgin his-tuygʻular egallab oldi.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Aslida esa hozir uning koʻnglida bir-biriga zid, asov tuygʻular junbishga kelib, jismu jonini goh bezovta qilsa, goh halovatli kechinmalarga gʻarq etayotgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #Feʼl-atvor, xarakter, xulq. {{misol|Jahldan tushgandan keyin yana yumshab qolasiz, rais, koʻnglingiz boʻsh.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Qadrdon dalalar}} :'''Bir koʻngli''' - bir qur taxmin qilib, ichida gumonsirab, bir xayol bilan. {{misol|Bir koʻngli, bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Borgan yerigacha kuydirib bordi. Bir koʻnglim, "Zahar berib qoʻydimi?" deb qoʻrqdim.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngil bermoq''' - 1) berilmoq, mehr qoʻymoq. {{misol|Yaxshilik koʻr, yomonlikni koʻrmagin, Bevafo dunyoga {{ajrat|koʻngil}} bermagin.|[[w:Oysuluv|"Oysuluv"]]}} 2) sevmoq; {{misol|Men tunukasoz ustamning qiziga {{ajrat|koʻngil}} bergan edim..|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Bir nechuk nomardga {{ajrat|koʻngil}} bermagin..|[[w:Alpomish|"Alpomish"]]}} :'''Koʻngil yozmoq''' (''yoki'' '''ochmoq''') - gʻam-gʻussani tarqatmoq, unutmoq, xursandchilik qilmoq, oʻyin-kulgi, sayr {{va sh.k.}} bilan dilgirlikni tarqatmoq. {{misol|Bamaʼni odam bilan gaplashib, {{ajrat|koʻngil}}ni yozmoq}}. {{misol|Malika {{ajrat|koʻngil}} yozish uchun tez-tez ovga chiqar ekan.|[[w:Bulbuligoʻyo|"Bulbuligoʻyo"]]}} {{misol|Qoʻshiq kishining koʻnglini ochadi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Sharq tongi}} :'''Koʻngil yormoq''' - dilidagi gaplarni aytmoq. {{misol|Shuning uchunmi.. dardini kimga aytish-ni bilmay qolgan kezlarda Avaz Mutribni sogʻinadi, unga {{ajrat|koʻngil}} yoradi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} :'''Koʻngil ovlamoq''' - 1) oʻziga moyil, rom qilishga intilmoq. {{misol|Koʻzingni suzib, ovloqda Poʻlatjonning koʻnglini ovlab yurgan emishsan.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Qadrdon dalalar}} 2) birovni xursand qilishga, kayfini chogʻ qilishga harakat qilmoq. {{misol|Toʻraxoʻja oʻrtoqlarining koʻnglini ovlashni biladigan, oʻta madaniyatsh bola edi.|[[w:D. Nuriy|D. Nuriy]]|Osmon ustuni}} :'''Koʻngil soʻramoq''' - kishi boshiga biror musibat yoki tashvish tushganda, undan hol-ahvol, kayfiyat va shu kabilar haqida soʻramoq. {{misol|..Ali meshkobchi keyinchalik Nizomiddinning hibs etilib, Ixtiyoriddinga tashlanganini eshitib, erta bilan kelib, Meʼmorning koʻnglini soʻradi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Yodgorboyning.. nobud boʻlganidan bular bexabar ekan, toʻgʻri kelib, kampirdan {{ajrat|koʻngil}} soʻrabman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} :'''Koʻngil uzmoq''' - bahridan oʻtmoq, kechmoq, ajralmoq, tashlab ketmoq. {{misol|Bir yogʻi bular, qolaversa, volidamizning qabrlaridan koʻngshg uzolmay, Kapsanchilarda qolib ketdim.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} :'''Koʻngil uchun''' - hurmat yuzasidan; hech boʻlmasa, shunchaki, til uchida. {{misol|Shahidbek goʻyo {{ajrat|koʻngil}} uchun yana: -Koʻp yaxshi ekan! - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}} :'''Koʻngil xushi''' - oʻzining xursandligi, vaqtichogʻligi uchun xizmat qiladigan ish-harakat yoki narsa; xursandlik, vaqtichogʻlik vositasi. {{misol|Qiz boʻlsa ham, {{ajrat|koʻngil}} xushi, farzand kerakdur yigitga.|[[w:Qoʻshiqlar|"Qoʻshiqlar"]]}} :'''Koʻngil qoʻymoq''' (''yoki'' '''bermoq''') - mehr-muhabbat bogʻlamoq, sevmoq. {{misol|Yigit shu qizga {{ajrat|koʻngil}} qoʻydi.}} {{misol|-{{ajrat|Koʻngil}} berganimni, yaxshi koʻrganimni oʻlganidan keyin yana ham aniq bildim. Hech kimdan uyalmay, bagʻrimga bosib yigʻladim, - dedi Hoji xola.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngilga tugmoq''' - {{q.}} [[tugmoq]]. :'''Koʻngli aynimoq''' - toʻsh oldi sohasi va halqumda oʻziga xos noxushlik his etmoq; behuzur boʻlmoq. {{misol|Yoqimsiz hiddan koʻngli aynidi.}} :'''Koʻngli bor''' - 1) xohishi, mayli bor; moyil. {{misol|Shu yerda qolib ishlashga koʻngli borligini birdan aytishga boʻyni yor bermay oʻylandi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Odamning qadri}} 2) yaxshi koʻradi, sevadi. {{misol|Unday desa, Soliyaning pichingida ham jon bor. Axir ilgarilari "aka" demas ediku? Koʻngli bormikin-a?|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Sherali sevib qoldi}} :'''Koʻngli buzilmoq''' - kayfiyati buzilmoq; qattiq xafa boʻlmoq, qaygʻuga choʻmmoq; dili ogʻrimoq, dili gʻash tortmoq. {{misol|Dutor chalib oʻtirsam, Ipi uzilib ketdi, Yor seni oʻylab tursam, Koʻnglim buzilib ketdi.|[[w:Qoʻshiqlar|"Qoʻshiqlar"]]}} {{misol|Akasining bu harakatidan Raʼnoning koʻngli buzilib, qovogʻini soldi-yu, arazlagancha hovliga tushib ketdi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Soʻnmas chaqmoqlar}} {{misol|Xondan boshqacha muomala kutgan Zuhra begim toʻsatdan koʻngli buzilib, koʻziga yosh oldi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}} :'''Koʻngli buzuq''' - 1) fikri, niyati yomon, yomonlik qilishni oʻylovchi; 2) gʻamgin, ruhan ezilgan, koʻngli yarimta. {{misol|Koʻngli buzuq boʻlsa, bolam, shod ayla, Yiqilganni, bolam, sen bosiboʻtma.|[[w:Ravshan|"Ravshan"]]}} :'''Koʻngli boʻlmaslik''' - koʻngliga toʻgʻri kelmaslik, biror ishni bajarishga botina olmaslik; maʼqul koʻrmaslik. {{misol|Ibn Yamin.. ustozining vafotidan soʻng, uning oilasini tashlab ketishga koʻngli boʻlmadi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}} :'''Koʻngli boʻshamoq''' - gʻam-tashvishdan yengillanmoq, koʻngli yorishmoq. {{misol|Yigʻlab-yigʻlab, {{ajrat|koʻngil}}lari ancha boʻshagandan keyin: -Hasanjon.. bularni qayerdan topdinglar [dedi].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. :'''Koʻngli joyiga''' (''yoki'' '''oʻrniga''') '''tushmoq''' Xotirjam boʻlmoq, tinchlanmoq; taskin topmoq. {{misol|Gʻulomjon.. hali qoʻshnisi terim boshlamaganini koʻrib, koʻngli ancha joyiga tushdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli yoʻq''' ''1)'' mayli, xohishi yoʻq; moyil emas, istamaydi. {{misol|Aslida Shodmon otaning beshikka koʻngli yoʻq edi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Koʻrmana}}; ''2)'' yaxshi koʻrmaydi, sevmaydi. :'''Koʻngli keng''' ''1)'' har narsaga siqilavermaydigan, tashvish tortavermaydigan. {{misol|U koʻngli keng, vazmin boʻlishni, ancha-muncha narsani ichiga bemalol sigʻdirib, hech narsa koʻrmagandek boʻlib yurishni havas qiladi.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}; ''2)'' olihimmat, saxovatli. :'''Koʻngli koʻtarilmoq''' (''yoki'' '''oʻsmoq''') Ruxdanmoq, ruhi, kayfiyati koʻtarilmoq, ruhi yengil tortmoq; xursand boʻlmoq. {{misol|Sidiqjon.. isitmasi tushganidanmi yoki kampirning mehribonchiligidanmi, koʻngli koʻtarilib, taʼbi ochilganidanmi, juda yengil tortdi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngli koʻtarmaydi''' ''1)'' xohlamaydi, yoqtirmaydi, tabiatiga toʻgʻri kelmaydi. {{misol|Qarindoshlar, qoʻshnilar — hech kim yoqmas, hech narsani koʻngli koʻtarmas, hech narsani istamas edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}}; ''2)'' hazm qilolmaydi; yeb-icholmaydi. {{misol|Yogʻli ovqatni koʻnglim koʻtarmay qoldi. :'''Koʻngli ochiq''' ''yoki'' '''ochiq koʻngil''' ''1)'' istagini, xafa yoki xursandligini yashirmaydigan; tortinmay gaplashaveradigan. {{misol|Yoʻlchining koʻngli ochiq, sodda yigit ekanini bilib, bolalar birin-sirin yaqinlasha boshlaydilar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}; ''2)'' har narsaga xafa boʻlavermaydigan, gina saqlamaydigan; begʻaraz. {{misol|..odamlarga juda mehribon, koʻngli ochiq, qotmagina chol edi.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin qum}}. :'''Koʻngli oq''' ''yoki'' '''oq koʻngil''' Birovga yomonlikni istamaydigan; begʻaraz, yuragi toza, sofdil. {{misol|Oq {{ajrat|koʻngil}} odam.}} {{misol|-Salimboyvachchadan qilcha shubhalanmang, — qatʼiy dedi Tantiboyvachcha,'' — ''uning koʻngli oq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli ogʻrimoq''' Xafa boʻlmoq, ranjimoq. :'''Koʻngli sovimoq''' (''yoki'' '''qolmoq, qaytmoq''') Avvalgi yaxshi munosabati, mayli yoʻq boʻlmoq, ixlosi qaytmoq, sevmaydigan, yoqtirmaydigan boʻlib qolmoq. {{misol|Doʻstidan koʻngli sovidi}}. {{misol|[Abdishukurning] Keyin Madrasa ilmlaridan koʻngli soviy boshladi, chunki imom boʻlish uni sira qiziqtirmadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli sof''' (''yoki'' '''toza'''), '''sof''' (''yoki'' '''toza''') '''koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''. {{misol|[Gulnor:] Oʻzimdan ortiq sizga ishonaman. Siz koʻngli toza yigit, bilaman.||[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli sust ketdi''' Juda ham havasi keldi, totib koʻrgisi, yegisi yoki ichgisi keldi. ''Anorga koʻnglim sust ketdi.'' :'''Koʻngli tinchidi''' ''q.'' [[tinchimoq]] 1. :'''Koʻngli tor''' ''1)'' har narsaga siqilaveradi-gan, tashvishlanaveradigan; serjahl; ''2)'' xasis, ziqna. :'''Koʻngli tosh''' ''yoki'' '''tosh koʻngil''' Rahm-shafqati yoʻq, berahm, shafqatsiz; bemuruvvat. {{misol|[Fotima:] Zolim, rahmsiz, tosh {{ajrat|koʻngil}}!|[[w:S. Ayniy|S. Ayniy]]|Qullar}}. :'''Koʻngli toʻlmoq''' Mamnun boʻlmoq; qanoat hosil qilmoq, tinchlanmoq. ''Muhiddin aka.. allanimadan xursand boʻlib, koʻngli toʻlib chiqib ketdi.'' A. Qaqhor, Qoʻshchinor chiroqlari. :'''Koʻngli toʻq''' Gʻam-tashvishdan xoli, xotirjam. ''Elga qoʻshilganning koʻngli toʻq, eldan ajralgan-ning beti yoʻq.'' Maqol. n ''-Bektemirdan koʻnglim toʻq, — dedi Ali tajang, — kallasi ishlaydi.'' Oybek, Quyosh qoraymas. {{misol|Ishonch-laringizni oqlayman, {{ajrat|koʻngil}}laringiz toʻq boʻlsin.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli xira''' ''ayn.'' '''taʼbi xira''' ''q.'' [[xira]]. {{misol|U smena oxirida.. bir oz yengil tortdi-yu, lekin koʻngli hamonxira edi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻngli chopmoq''' ''1)'' tabiatiga, didiga mos kel^oq, muvofiqdeb bilmoq, yoqtirmoq. {{misol|[Gulsumbi-bi:] Duradgor yigitning onasi qatnay-qatnay, tinka-madori quridi. Ayniqsa, oʻshanga koʻnglim chopgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}; ''2)'' biror narsaning roʻyobga chiqishi-ga, amalga oshishiga ishonmoq. {{misol|-Qaygʻurma, Oftob.. kuyoving bunchalik suluv boʻlsa.. chimildiqda pechakguldek boʻlib, eriga chirmashganini koʻrarmiz! -Oh, opajon,'' — ''dedi umidsizcha oyim, — mening bunga koʻnglim chopmay-di.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. :'''Koʻngli choʻkmoq''' Ruhi tushib ketmoq, umidsizlikka beril-moq; oʻksimoq, afsuslanmoq. {{misol|Bolaning koʻngli choʻkdi}}. {{misol|Hayotning koʻngli choʻkib ketdi, lekin.. umid ipini uzgisi kelmadi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli yumshamoq''' Achinib rahmi kelmoq; achchigʻidan, qahridan tush-moq. {{misol|Mehri yurak-yuragidan ezsilib, dadasi-ning koʻnglini yumshatish yoʻllarini qidirar-di.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondai kuchli}}. :'''Koʻngli yumshoq''' ''yoki'' '''yumshoq koʻngil''' ''q.'' [[yumshoq]] 4. :'''Koʻngli yarim (ta)''' Gʻam-tashvish bilan ruhan ezilgan, dilshikast. {{misol|-Qoʻy endi, ozor berma, koʻngli yarimta, — degan edi, Asrorqul qayta avj oldi: -Koʻngli yarimta boʻlsa, miyasi ham yarimtami?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Asror bobo}}. :'''Koʻngli oʻksimoq''' Xafa boʻlmoq, maʼyuslanmoq. {{misol|Qizning atrofga javdirab turgan koʻzlari xomush yerga boqdi. Qiz koʻngli oʻksidi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Mehribon}}. :'''Koʻngli qattiq''' ''yoki'' '''qattiq koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli tosh'''. {{misol|Shu yoshga kelib, otalik mehrini juda kam koʻrsatgan qattiq {{ajrat|koʻngil}} otaning yuragi birdan erib ketdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli qora''' ''ayn.'' '''ichi qora''' ''q.'' [[ich]] 3. {{misol|Qaysi koʻngli qora-dan chiqdi bu gaplar?|[[w:A. Muhiddin|A. Muhiddin]]|Koʻngillar}}. :'''Koʻngli gʻash''' Taʼbi xira, biror narsa-dan tashvishli, bezovta, notinch. {{misol|Koʻngli gʻash, boyagi quvonchli, shirin, ammo tagi yoʻq xayollardan asar ham qolmagan edi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Muqaddas}}. :'''Koʻngliga kelmoq''' ''1)'' oʻzicha oʻylamoq, xayolidan oʻtmoq. {{misol|Zoʻrlikni {{ajrat|koʻngil}}ga keltirmang.|[[w:Sh. Toshmatov|Sh. Toshmatov]]|Erk qushi}}. {{misol|Oʻzing bilasan. Axir shunday boʻladi, deb koʻnglimga keltiribmanmi?!|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' xafa boʻlmoq. {{misol|Bu gapingiz notoʻgʻri, qori, sizning ilmingiz eskicha ilm.. Koʻnglingizga kelmasin-u, izvoshga eshak qoʻshib boʻlmaydi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngliga ogʻir olmoq''' {{s. t.|uz}} Arzimagan narsaga xafa boʻlmoq; oʻziga tahqir deb tushunmoq. {{misol|Qoʻying-chi.. oʻzingiz har bir narsani koʻnglingizga ogʻir ola berar ekansiz.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Qalmoqlarning koʻzicha, sen mendan zoʻr boʻlgin, qanday siyosat qilib gapirsang ham, men koʻnglimga ogʻir olmayman.|[[w:"Alpomish"|"Alpomish"]]}}. :'''Koʻngliga tegmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') ''ayn.'' '''chakkaga tegmoq''' ''q.'' [[chakka]] I. {{misol|Bular hammasi ham {{ajrat|koʻngil}}-ga urdi, shekilli, gulzorlar boʻylab bogʻni ay-lana boshladi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Fonar tagida}}. :'''Koʻngliga qaramoq''' Raʼyiga, xohish-istagiga muvofiq ish tutmoq. {{misol|Mana shunaqa-da, bolaning koʻngliga qarayversangiz, haddidan oshib ketadi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Oʻzi monand}}. :'''Koʻngliga qil (ham) sigʻmaydi''' ''ayn.'' '''yuragiga qil (ham) sigʻmaydi''' ''q.'' [[yurak]]. :'''Koʻngliga qoʻl solib koʻrmoq''' ''q.'' [[qoʻl]]. :'''Koʻnglida kiri yoʻq''' ''1)'' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''; 2) ''ayn.'' '''koʻngli ochiq'''. {{misol|Yuragida bori yuziga tepib turadigan bunday kishilarni, koʻnglida kiri yoʻq, deb maqtaydilar.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}. :'''Koʻnglidan kechirmoq''' (''yoki'' '''oʻtkazmoq''') Xayolidan oʻtkazmoq, oʻylamoq. {{misol|"Endi bu hayot nimaga kerak?" degan fikrni koʻnglidan kechirgandi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Tilla uzuk}}. {{misol|"Tegirmonga tushsa, tirik chiqadigan odam", deya {{ajrat|koʻngil}}dan oʻtkazardilar.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}. :'''Koʻnglidan chiqarmoq''' ''1)'' butkul unutib yubormoq; oʻylamay, eslamay qoʻymoq. {{misol|Aslida esa Xolmurod sevgan qizidan hali-veri judo boʻlishni ham, u ni koʻnglidan chiqarib yuborishni ham istamasdi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' ilgari xafa qilgan kishisini uzr tarzida xursand qilmoq, xafaligini, gina-kuduratni tarqatmoq. {{misol|Bola bechoraning dilini ogʻritgan edim.. Oʻlmasam. bir yaxshi ish qilib, koʻnglidan chiqarib yubo-raman.|[[S. Ahmad]]|Qadrdon dalalar}}. :'''Koʻnglini buzmoq''' Xafa, gʻamgin qilmoq, gʻamga botirmoq. {{misol|Bir yosh ayolning gʻam va hasrat bilan toʻla "yor-yor"i alohida eshitilar, odamning koʻnglini buzar edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini koʻtarmoq''' (''yoki'' '''oʻstirmoq''') Dilini chogʻ qilmoq, xursand qilmoq, yaxshi kayfiyat bagʻishlamoq; ruhlantirmoq. {{misol|Bemorning koʻnglini koʻtarib, kechqurun uyiga qaytdi.|[[w:T. Ashurov|T. Ashurov]]|Oq ot}}. {{misol|Birovi yillab saqlagan yilqi moyi topib kelib, toʻpigʻini silaydi, birovi qiziq-qiziq gaplar aytib, koʻnglini koʻtaradi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. {{misol|-Xafa boʻlmang, Toʻxta xola, koʻpga kelgan toʻy, — dedi Bozo-rov, uning koʻnglini koʻtarish. uchun.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Bu gap Jumanning koʻnglini oʻstirib yubordi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻnglini olmoq''' ''1)'' xursand qilmoq. {{misol|Men birov bilan oshnachilik qilsam, undan jonimni ham ayamay, koʻnglini olmoqqa tirishaman.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}; ''2)'' bi-rovning sevgisini qozonmoq, oʻziga mehr-muhabbat uygʻotmoq, rom qilmoq. {{misol|[Sidiq-jon:] Bunaqa qoʻshmachilik sizlardan keladi. Inʼomjonga "Qizimning koʻnglini ol, eridan chiqarib, senga beraman", degan kishidan keladi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻnglini ogʻritmoq''' Xafa qilmoq, ranjitmoq. {{misol|Uka, men uch-toʻrt kundan keyin Fargʻonaga joʻnayman. Lekin san cholning koʻnglini zarracha ogʻritma, durustmi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻnglini topmoq''' Istak-xohishiga mos tushadigan ish yoki harakat bilan oʻziga moyil qilmoq, oʻzidan xursand qilmoq. {{misol|Kattarogʻini aka de — qoʻltigʻiga kir, kichikrogʻini uka de — qoʻltiqqa ol, koʻnglini top.|[[w:P Tursun|P Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini eritmoq''' Dilini, qalbini eritmoq, yumshatmoq. :'''Oʻrgangan koʻngil oʻrtansa qoʻymas''' Kishi biror narsaga oʻrganib, odatlanib qolsa, garchi u ziyon boʻlsa ham, uni tark etolmaydi, degan maʼnoda ishlatiladigan matal (asosan yaramas odatlar haqida). === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|КЎНГИЛ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''koʻngil'''<br /> '''[[[koʻngli]]] '''[[душа]], [[сердце]] ({{izoh|как вместилище чувств}}); // [[душевный]], [[сердечный]]; <{{tarjmisoli|uning koʻngli quvonchlarga toʻldi}} его сердце наполнилось радостью; {{tarjmisoli|Oʻzim har joydaman, koʻnglim sendadir (Muqimiy)}} Где бы я ни скитался, сердце моё всегда с тобой; {{tarjmisoli|sof ~}} чистое сердце, добрая душа; {{tarjmisoli|sof ~ odam }} человек с чистым сердцем, с доброй душой; {{tarjmisoli|chin ~dan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}chin ~ bilan }} 1) от чистого сердца, чистосердечно, от всей души; искренне; 2) с открытой душой, с открытым сердцем; {{tarjmisoli|koʻngli ochiq}} душа нараспашку, с открытой душой; {{tarjmisoli|oq ~ odam }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglida kiri yoʻq odam}} простосердечный человек; человек чистой души; {{misol|uning koʻngli oq}} он простодушен; он человек прямой; {{tarjmisoli|koʻngli toʻq }} 1) у него на душе спокойно; он уверен ({{izoh|в чем-л., напр. в будущем}}); 2) у него нет сомнений ({{izoh|в чем-л}}.); {{tarjmisoli|~ gʻashligi }} душевная тревога; {{tarjmisoli|~ joyida emas }} душа, сердце не наместе; {{tarjmisoli|~ ochish }} удовольствие; развлечение; увеселение; {{tarjmisoli|~ hushi }} развлечение; {{tarjmisoli|~da }} в душе, в глубине души, в тайниках сердца; {{tarjmisoli|~dagi }} задушевный; желанный; удовлетворяющий; {{tarjmisoli|~dagi orzu }} заветная мечта, желание; {{tarjmisoli|~dagidek, ~ dagiday }} по душе, по сердцу ({{izoh|кому-л}}.); так, как душе угодно; то, что надо; {{tarjmisoli|koʻngli boʻsh odam}} 1) мягкосердечный человек, человек с добрым сердцем; 2) {{izoh|неодобр.}} мягкотелый, слабохарактерный человек; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik}} ({{izoh|или [[yumshoqlik]]}}) 1) [[мягкосердечие]]; [[мягкость]] [[характер]]а; 2) {{izoh|неодобр}}. [[мягкотелость]]; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik qilmoq}} 1) проявлять мягкосердечие; 2) {{izoh|неодобр}}. проявлять мягкотелость; {{tarjmisoli|koʻngli qattiqlik}} неотзывчивость, жестокосердие; {{tarjmisoli|koʻnglim gʻash}} я встревожен, у меня на душе неспокойно, я расстроен; {{tarjmisoli|uning koʻngli gʻash tortdi}} он встревожился, расстроился; {{tarjmisoli|koʻnglini gʻash qilmoq}} 1) расстраивать ({{izoh|кого-л}}.); 2) расстраиваться; {{tarjmisoli|koʻngliga gʻash solmoq}} растревожить душу, расстроить ({{izoh|кого-л.}}); {{tarjmisoli|koʻngli xira}} он расстроен; он огорчён; {{tarjmisoli|koʻngli buzuq}} недоброжелательный; злоумышляющий; {{tarjmisoli|~ni buzadigan }} тяжёлый, огорчительный; {{tarjmisoli|~ni ranjitadigan }} тягостный, огорчительный; {{tarjmisoli|koʻnglim buzildi}} я расстроился; {{tarjmisoli|koʻngli keng}} 1) беззаботный, мирящийся со всеми условиями, не принимающий всё близко к сердцу; 2) щедрый; {{tarjmisoli|koʻngli tor}} 1) беспокойный, принимающий все близко к сердцу; злой; 2) скупой; {{tarjmisoli|koʻngli qora}} недоброжелательный; нечестный; коварный ({{izoh|о человеке}}); {{tarjmisoli|~ bermoq }} 1) отдать сердце, полюбить, влюбиться; {{tarjmisoli|~ berib sevmoq }} полюбить от всего сердца, любить всей душой; 2) отдаться, увлечься, предаться всей душой ({{izoh|напр. работе, учебе и т. п}}.); {{tarjmisoli|koʻngli yumshadi}} он умилился; он смягчился, он разжалобился; он растаял; {{tarjmisoli|koʻnglini yumshatmoq}} умилостивить; умилить, смягчить, разжалобить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglini eritmoq}} смягчать ({{izoh|чье-л}}.) сердце, умасливать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ qoʻymoq}} 1) увлекаться ({{izoh|кем-чем-л}}.); 2) влюбиться, полюбить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|mening undan koʻnglim qoldi}} 1) я разочаровался в нём; я на него обиделся; я охладел к нему; 2) мне опротивело, приелось ({{izoh|напр. какая-л. пища}}), {{tarjmisoli|koʻnglini tinchitmoq}} успокаивать, утешать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchlandi }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|taskin topdi}}) сердце успокоилось, отлегло от сердца, на душе легче стало; {{tarjmisoli|koʻnglini topish uchun}} в угоду ({{izoh|кому-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchitish uchun }} для успокоения сердца, для успокоения совести; {{tarjmisoli|koʻnglini olmoq}} угождать ({{izoh|кому-л}}.); завоёвывать ({{izoh|чью-л}}.) симпатию; {{tarjmisoli|koʻngli bor}} 1) он хочет, он желает, он расположен, он склонен ({{izoh|что-л. сделать}}); 2) он влюблён; {{tarjmisoli|koʻngli yoʻq}} 1) ему не хочется, у него не лежит сердце; 2) он (она) не любит ({{izoh|жену или мужа}}); {{tarjmisoli|uning eriga koʻngli yoʻq}} она не любит своего мужа; {{tarjmisoli|koʻnglini topmoq}} угадать ({{izoh|чье-л}}.) желание; угождать ({{izoh|кому-л}}.); располагать ({{izoh|кого-л}}.) к себе; {{tarjmisoli|koʻngli tusaydi}} он желает, хочет ({{izoh|пить, есть что-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglim tortmaydi}} мне не хочется, меня не тянет; {{tarjmisoli|koʻnglini koʻtarmoq}} 1) поднимать настроение ({{izoh|чье-л}}.); ободрять, веселить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ni doʻst koʻtarar }} {{izoh|посл}}. друг (всегда) поддержит (ободрит); 2) утешать, успокаивать, обнадёживать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli koʻtarildi}} он воспрянул духом, ободрился, воодушевился; {{tarjmisoli|~ga yoqmoq }} быть по сердцу, по душе; нравиться ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqadi }} по сердцу, по душе, нравится ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqmaydi }} душа не лежит, не нравится; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}} влезть в ({{izoh|чью-л}}.) душу ({{izoh|с целью узнать, выведать сокровенные тайны, намерения}}); {{tarjmisoli|birovning koʻnglidagini aytib bermoq}} открыть, раскрыть свою душу; {{tarjmisoli|~ga ogʻir olmoq}} принимать близко к сердцу, обижаться, болезненно реагировать ({{izoh|на что-л}}.); тяжело воспринимать ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ga kelmoq }} 1) чуять сердцем ({{izoh|напр. неприятность}}); 2) приходить в голову; 3) обижаться, затаивать в душе обиду; {{tarjmisoli|koʻnglingizga kelmasa bir gap aytaman}} если вы не обидитесь, я вам кое-что скажу; {{tarjmisoli|~ga urmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~ga tegmoq}} надоедать, опротиветь ({{izoh|кому-л}}.); приедаться; {{tarjmisoli|~dan kechirmoq }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|~dan oʻtkazmoq}} думать про себя, продумывать ({{izoh|что-л}}.); вспоминать ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~dan chiqarmoq }} 1) предавать забвению, забывать; 2) прощать; {{tarjmisoli|~dan chiqarib }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|tarashlab, sidirib}}) {{tarjmisoli|tashlamoq}}[[выкинуть]] [[из]] [[головы]], [[предать]] [[забвению]]; {{tarjmisoli|koʻngli yarim odam}} 1) человек, находящийся постоянно в подавленном, угнетённом состоянии; 2) человек, перенёсший тяжёлые душевные испытания, горе {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|oʻrgangan ~ oʻrtansa qoʻymas }} {{izoh|посл}}. кто повадился, тот никогда не отступит (не бросит, не перестанет); {{izoh|соотв}}. горбатого могила исправит; {{tarjmisoli|boshim kal, koʻnglim nozik}} {{izoh|погов}}. голова моя плешива, но душа тонка ({{izoh|о разборчивом, капризном человеке}}); {{tarjmisoli|koʻngli sust ketdi}} ему хочется ({{izoh|что-л. съесть}}); {{tarjmisoli|shu topda anorga koʻnglim sust ketdi}} сейчас мне захотелось граната; {{tarjmisoli|koʻngli toʻldi}} он доволен, удовлетворён; {{tarjmisoli|koʻngli ogʻridi}} он обижен; он тяжело воспринял ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ ogʻritmoq }} обижать, вызывать неприятное чувство ({{izoh|в душе}}); {{tarjmisoli|koʻngli sovudi}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻngli qaytdi}} 1) он охладел ({{izoh|к кому-чему-л}}.), разочаровался ({{izoh|в ком-чём-л}}.); 2) он разлюбил ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli choʻkdi}} он пал духом, он в подавленном настроении; {{tarjmisoli|koʻngli aynidi}} его тошнит, он испытывает тошноту; {{tarjmisoli|koʻnglim ayniyapti}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglim gum-gum ketyapti}} меня тошнит; мне нездоровится; {{tarjmisoli|~ aynitmoq }} вызывать тошноту; {{tarjmisoli|~ aynitadigan }} тошнотворный, тошнотный; тошный; {{tarjmisoli|koʻnglim koʻtarmaydi}} я не могу, я не в состоянии ({{izoh|есть пить, принимать что-л}}.); {{tarjmisoli|~ uchun }} для (ради) приличия; {{tarjmisoli|bir koʻngli}} предположив, сделав предположение; {{tarjmisoli|Bir koʻngli bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi (M.Ismoiliy, "Farg'ona t.o.")}} Он предположил, что это известие принёс казий.<br /> }} 304dyyrkbw7zdh3qzo64kxzsyflpdfm 639927 639926 2026-07-15T06:11:09Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 639927 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''koʻ-ngil''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KOʻNGIL 'insonning his-tuygʻu, kechinmalar olami’, ’dil’, 'qalb' Bu ot asli qadimgi turkiy tildagi 'his-tuygʻuga beril—' maʼnosini anglatgan köŋ- feʼlidan -(ü)l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 77); oʻzbek tilida ikkinchi boʻgʻindagi ü unlisi i unlisiga al— mashgan, ö unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: köŋ- + oʻl <nowiki>=</nowiki> köŋoʻl &gt;&nbsp;köŋil &gt;&nbsp;koŋil.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === (''asosan 3-{{sh.}} {{birl.}} - [[koʻngli]]) #Kishining his-tuygʻu va kechinmalari manbai; [[yurak]], [[qalb]], [[dil]]. {{misol|Koʻnglida yaxshi niyatlari koʻp.}} {{misol|Koʻnglim quvonchlarga toʻldi.}} {{misol|Baxt, iqbol, farovonlik orzulari {{ajrat|koʻngil}}da toʻla, ammo bu damda bir parcha chapatiga zorlik qanday musibat.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}} {{misol|Zaynab: {{nowrap|- Koʻnglimda}} tariqdek yomonlik boʻlsa, ertagacha yetmayin.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Nigoraning koʻnglini qandaydir gʻamgin his-tuygʻular egallab oldi.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Aslida esa hozir uning koʻnglida bir-biriga zid, asov tuygʻular junbishga kelib, jismu jonini goh bezovta qilsa, goh halovatli kechinmalarga gʻarq etayotgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #Feʼl-atvor, xarakter, xulq. {{misol|Jahldan tushgandan keyin yana yumshab qolasiz, rais, koʻnglingiz boʻsh.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Qadrdon dalalar}} :'''Bir koʻngli''' - bir qur taxmin qilib, ichida gumonsirab, bir xayol bilan. {{misol|Bir koʻngli, bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Borgan yerigacha kuydirib bordi. Bir koʻnglim, "Zahar berib qoʻydimi?" deb qoʻrqdim.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngil bermoq''' - 1) berilmoq, mehr qoʻymoq. {{misol|Yaxshilik koʻr, yomonlikni koʻrmagin, Bevafo dunyoga {{ajrat|koʻngil}} bermagin.|[[w:Oysuluv|"Oysuluv"]]}} 2) sevmoq; {{misol|Men tunukasoz ustamning qiziga {{ajrat|koʻngil}} bergan edim..|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Bir nechuk nomardga {{ajrat|koʻngil}} bermagin..|[[w:Alpomish|"Alpomish"]]}} :'''Koʻngil yozmoq''' (''yoki'' '''ochmoq''') - gʻam-gʻussani tarqatmoq, unutmoq, xursandchilik qilmoq, oʻyin-kulgi, sayr {{va sh.k.}} bilan dilgirlikni tarqatmoq. {{misol|Bamaʼni odam bilan gaplashib, {{ajrat|koʻngil}}ni yozmoq}}. {{misol|Malika {{ajrat|koʻngil}} yozish uchun tez-tez ovga chiqar ekan.|[[w:Bulbuligoʻyo|"Bulbuligoʻyo"]]}} {{misol|Qoʻshiq kishining koʻnglini ochadi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Sharq tongi}} :'''Koʻngil yormoq''' - dilidagi gaplarni aytmoq. {{misol|Shuning uchunmi.. dardini kimga aytish-ni bilmay qolgan kezlarda Avaz Mutribni sogʻinadi, unga {{ajrat|koʻngil}} yoradi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} :'''Koʻngil ovlamoq''' - 1) oʻziga moyil, rom qilishga intilmoq. {{misol|Koʻzingni suzib, ovloqda Poʻlatjonning koʻnglini ovlab yurgan emishsan.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Qadrdon dalalar}} 2) birovni xursand qilishga, kayfini chogʻ qilishga harakat qilmoq. {{misol|Toʻraxoʻja oʻrtoqlarining koʻnglini ovlashni biladigan, oʻta madaniyatsh bola edi.|[[w:D. Nuriy|D. Nuriy]]|Osmon ustuni}} :'''Koʻngil soʻramoq''' - kishi boshiga biror musibat yoki tashvish tushganda, undan hol-ahvol, kayfiyat va shu kabilar haqida soʻramoq. {{misol|..Ali meshkobchi keyinchalik Nizomiddinning hibs etilib, Ixtiyoriddinga tashlanganini eshitib, erta bilan kelib, Meʼmorning koʻnglini soʻradi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Yodgorboyning.. nobud boʻlganidan bular bexabar ekan, toʻgʻri kelib, kampirdan {{ajrat|koʻngil}} soʻrabman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} :'''Koʻngil uzmoq''' - bahridan oʻtmoq, kechmoq, ajralmoq, tashlab ketmoq. {{misol|Bir yogʻi bular, qolaversa, volidamizning qabrlaridan koʻngshg uzolmay, Kapsanchilarda qolib ketdim.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} :'''Koʻngil uchun''' - hurmat yuzasidan; hech boʻlmasa, shunchaki, til uchida. {{misol|Shahidbek goʻyo {{ajrat|koʻngil}} uchun yana: -Koʻp yaxshi ekan! - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}} :'''Koʻngil xushi''' - oʻzining xursandligi, vaqtichogʻligi uchun xizmat qiladigan ish-harakat yoki narsa; xursandlik, vaqtichogʻlik vositasi. {{misol|Qiz boʻlsa ham, {{ajrat|koʻngil}} xushi, farzand kerakdur yigitga.|[[w:Qoʻshiqlar|"Qoʻshiqlar"]]}} :'''Koʻngil qoʻymoq''' (''yoki'' '''bermoq''') - mehr-muhabbat bogʻlamoq, sevmoq. {{misol|Yigit shu qizga {{ajrat|koʻngil}} qoʻydi.}} {{misol|-{{ajrat|Koʻngil}} berganimni, yaxshi koʻrganimni oʻlganidan keyin yana ham aniq bildim. Hech kimdan uyalmay, bagʻrimga bosib yigʻladim, - dedi Hoji xola.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngilga tugmoq''' - {{q.}} [[tugmoq]]. :'''Koʻngli aynimoq''' - toʻsh oldi sohasi va halqumda oʻziga xos noxushlik his etmoq; behuzur boʻlmoq. {{misol|Yoqimsiz hiddan koʻngli aynidi.}} :'''Koʻngli bor''' - 1) xohishi, mayli bor; moyil. {{misol|Shu yerda qolib ishlashga koʻngli borligini birdan aytishga boʻyni yor bermay oʻylandi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Odamning qadri}} 2) yaxshi koʻradi, sevadi. {{misol|Unday desa, Soliyaning pichingida ham jon bor. Axir ilgarilari "aka" demas ediku? Koʻngli bormikin-a?|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Sherali sevib qoldi}} :'''Koʻngli buzilmoq''' - kayfiyati buzilmoq; qattiq xafa boʻlmoq, qaygʻuga choʻmmoq; dili ogʻrimoq, dili gʻash tortmoq. {{misol|Dutor chalib oʻtirsam, Ipi uzilib ketdi, Yor seni oʻylab tursam, Koʻnglim buzilib ketdi.|[[w:Qoʻshiqlar|"Qoʻshiqlar"]]}} {{misol|Akasining bu harakatidan Raʼnoning koʻngli buzilib, qovogʻini soldi-yu, arazlagancha hovliga tushib ketdi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Soʻnmas chaqmoqlar}} {{misol|Xondan boshqacha muomala kutgan Zuhra begim toʻsatdan koʻngli buzilib, koʻziga yosh oldi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}} :'''Koʻngli buzuq''' - 1) fikri, niyati yomon, yomonlik qilishni oʻylovchi; 2) gʻamgin, ruhan ezilgan, koʻngli yarimta. {{misol|Koʻngli buzuq boʻlsa, bolam, shod ayla, Yiqilganni, bolam, sen bosiboʻtma.|[[w:Ravshan|"Ravshan"]]}} :'''Koʻngli boʻlmaslik''' - koʻngliga toʻgʻri kelmaslik, biror ishni bajarishga botina olmaslik; maʼqul koʻrmaslik. {{misol|Ibn Yamin.. ustozining vafotidan soʻng, uning oilasini tashlab ketishga koʻngli boʻlmadi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}} :'''Koʻngli boʻshamoq''' - gʻam-tashvishdan yengillanmoq, koʻngli yorishmoq. {{misol|Yigʻlab-yigʻlab, {{ajrat|koʻngil}}lari ancha boʻshagandan keyin: -Hasanjon.. bularni qayerdan topdinglar [dedi].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. :'''Koʻngli joyiga''' (''yoki'' '''oʻrniga''') '''tushmoq''' Xotirjam boʻlmoq, tinchlanmoq; taskin topmoq. {{misol|Gʻulomjon.. hali qoʻshnisi terim boshlamaganini koʻrib, koʻngli ancha joyiga tushdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli yoʻq''' ''1)'' mayli, xohishi yoʻq; moyil emas, istamaydi. {{misol|Aslida Shodmon otaning beshikka koʻngli yoʻq edi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Koʻrmana}}; ''2)'' yaxshi koʻrmaydi, sevmaydi. :'''Koʻngli keng''' ''1)'' har narsaga siqilavermaydigan, tashvish tortavermaydigan. {{misol|U koʻngli keng, vazmin boʻlishni, ancha-muncha narsani ichiga bemalol sigʻdirib, hech narsa koʻrmagandek boʻlib yurishni havas qiladi.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}; ''2)'' olihimmat, saxovatli. :'''Koʻngli koʻtarilmoq''' (''yoki'' '''oʻsmoq''') Ruxdanmoq, ruhi, kayfiyati koʻtarilmoq, ruhi yengil tortmoq; xursand boʻlmoq. {{misol|Sidiqjon.. isitmasi tushganidanmi yoki kampirning mehribonchiligidanmi, koʻngli koʻtarilib, taʼbi ochilganidanmi, juda yengil tortdi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngli koʻtarmaydi''' ''1)'' xohlamaydi, yoqtirmaydi, tabiatiga toʻgʻri kelmaydi. {{misol|Qarindoshlar, qoʻshnilar — hech kim yoqmas, hech narsani koʻngli koʻtarmas, hech narsani istamas edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}}; ''2)'' hazm qilolmaydi; yeb-icholmaydi. {{misol|Yogʻli ovqatni koʻnglim koʻtarmay qoldi. :'''Koʻngli ochiq''' ''yoki'' '''ochiq koʻngil''' ''1)'' istagini, xafa yoki xursandligini yashirmaydigan; tortinmay gaplashaveradigan. {{misol|Yoʻlchining koʻngli ochiq, sodda yigit ekanini bilib, bolalar birin-sirin yaqinlasha boshlaydilar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}; ''2)'' har narsaga xafa boʻlavermaydigan, gina saqlamaydigan; begʻaraz. {{misol|..odamlarga juda mehribon, koʻngli ochiq, qotmagina chol edi.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin qum}}. :'''Koʻngli oq''' ''yoki'' '''oq koʻngil''' Birovga yomonlikni istamaydigan; begʻaraz, yuragi toza, sofdil. {{misol|Oq {{ajrat|koʻngil}} odam.}} {{misol|-Salimboyvachchadan qilcha shubhalanmang, — qatʼiy dedi Tantiboyvachcha,'' — ''uning koʻngli oq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli ogʻrimoq''' Xafa boʻlmoq, ranjimoq. :'''Koʻngli sovimoq''' (''yoki'' '''qolmoq, qaytmoq''') Avvalgi yaxshi munosabati, mayli yoʻq boʻlmoq, ixlosi qaytmoq, sevmaydigan, yoqtirmaydigan boʻlib qolmoq. {{misol|Doʻstidan koʻngli sovidi}}. {{misol|[Abdishukurning] Keyin Madrasa ilmlaridan koʻngli soviy boshladi, chunki imom boʻlish uni sira qiziqtirmadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli sof''' (''yoki'' '''toza'''), '''sof''' (''yoki'' '''toza''') '''koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''. {{misol|[Gulnor:] Oʻzimdan ortiq sizga ishonaman. Siz koʻngli toza yigit, bilaman.||[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli sust ketdi''' Juda ham havasi keldi, totib koʻrgisi, yegisi yoki ichgisi keldi. ''Anorga koʻnglim sust ketdi.'' :'''Koʻngli tinchidi''' ''q.'' [[tinchimoq]] 1. :'''Koʻngli tor''' ''1)'' har narsaga siqilaveradi-gan, tashvishlanaveradigan; serjahl; ''2)'' xasis, ziqna. :'''Koʻngli tosh''' ''yoki'' '''tosh koʻngil''' Rahm-shafqati yoʻq, berahm, shafqatsiz; bemuruvvat. {{misol|[Fotima:] Zolim, rahmsiz, tosh {{ajrat|koʻngil}}!|[[w:S. Ayniy|S. Ayniy]]|Qullar}}. :'''Koʻngli toʻlmoq''' Mamnun boʻlmoq; qanoat hosil qilmoq, tinchlanmoq. ''Muhiddin aka.. allanimadan xursand boʻlib, koʻngli toʻlib chiqib ketdi.'' A. Qaqhor, Qoʻshchinor chiroqlari. :'''Koʻngli toʻq''' Gʻam-tashvishdan xoli, xotirjam. ''Elga qoʻshilganning koʻngli toʻq, eldan ajralgan-ning beti yoʻq.'' Maqol. n ''-Bektemirdan koʻnglim toʻq, — dedi Ali tajang, — kallasi ishlaydi.'' Oybek, Quyosh qoraymas. {{misol|Ishonch-laringizni oqlayman, {{ajrat|koʻngil}}laringiz toʻq boʻlsin.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli xira''' ''ayn.'' '''taʼbi xira''' ''q.'' [[xira]]. {{misol|U smena oxirida.. bir oz yengil tortdi-yu, lekin koʻngli hamonxira edi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻngli chopmoq''' ''1)'' tabiatiga, didiga mos kel^oq, muvofiqdeb bilmoq, yoqtirmoq. {{misol|[Gulsumbi-bi:] Duradgor yigitning onasi qatnay-qatnay, tinka-madori quridi. Ayniqsa, oʻshanga koʻnglim chopgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}; ''2)'' biror narsaning roʻyobga chiqishi-ga, amalga oshishiga ishonmoq. {{misol|-Qaygʻurma, Oftob.. kuyoving bunchalik suluv boʻlsa.. chimildiqda pechakguldek boʻlib, eriga chirmashganini koʻrarmiz! -Oh, opajon,'' — ''dedi umidsizcha oyim, — mening bunga koʻnglim chopmay-di.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. :'''Koʻngli choʻkmoq''' Ruhi tushib ketmoq, umidsizlikka beril-moq; oʻksimoq, afsuslanmoq. {{misol|Bolaning koʻngli choʻkdi}}. {{misol|Hayotning koʻngli choʻkib ketdi, lekin.. umid ipini uzgisi kelmadi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli yumshamoq''' Achinib rahmi kelmoq; achchigʻidan, qahridan tush-moq. {{misol|Mehri yurak-yuragidan ezsilib, dadasi-ning koʻnglini yumshatish yoʻllarini qidirar-di.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondai kuchli}}. :'''Koʻngli yumshoq''' ''yoki'' '''yumshoq koʻngil''' ''q.'' [[yumshoq]] 4. :'''Koʻngli yarim (ta)''' Gʻam-tashvish bilan ruhan ezilgan, dilshikast. {{misol|-Qoʻy endi, ozor berma, koʻngli yarimta, — degan edi, Asrorqul qayta avj oldi: -Koʻngli yarimta boʻlsa, miyasi ham yarimtami?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Asror bobo}}. :'''Koʻngli oʻksimoq''' Xafa boʻlmoq, maʼyuslanmoq. {{misol|Qizning atrofga javdirab turgan koʻzlari xomush yerga boqdi. Qiz koʻngli oʻksidi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Mehribon}}. :'''Koʻngli qattiq''' ''yoki'' '''qattiq koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli tosh'''. {{misol|Shu yoshga kelib, otalik mehrini juda kam koʻrsatgan qattiq {{ajrat|koʻngil}} otaning yuragi birdan erib ketdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli qora''' ''ayn.'' '''ichi qora''' ''q.'' [[ich]] 3. {{misol|Qaysi koʻngli qora-dan chiqdi bu gaplar?|[[w:A. Muhiddin|A. Muhiddin]]|Koʻngillar}}. :'''Koʻngli gʻash''' Taʼbi xira, biror narsa-dan tashvishli, bezovta, notinch. {{misol|Koʻngli gʻash, boyagi quvonchli, shirin, ammo tagi yoʻq xayollardan asar ham qolmagan edi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Muqaddas}}. :'''Koʻngliga kelmoq''' ''1)'' oʻzicha oʻylamoq, xayolidan oʻtmoq. {{misol|Zoʻrlikni {{ajrat|koʻngil}}ga keltirmang.|[[w:Sh. Toshmatov|Sh. Toshmatov]]|Erk qushi}}. {{misol|Oʻzing bilasan. Axir shunday boʻladi, deb koʻnglimga keltiribmanmi?!|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' xafa boʻlmoq. {{misol|Bu gapingiz notoʻgʻri, qori, sizning ilmingiz eskicha ilm.. Koʻnglingizga kelmasin-u, izvoshga eshak qoʻshib boʻlmaydi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngliga ogʻir olmoq''' {{s. t.|uz}} Arzimagan narsaga xafa boʻlmoq; oʻziga tahqir deb tushunmoq. {{misol|Qoʻying-chi.. oʻzingiz har bir narsani koʻnglingizga ogʻir ola berar ekansiz.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Qalmoqlarning koʻzicha, sen mendan zoʻr boʻlgin, qanday siyosat qilib gapirsang ham, men koʻnglimga ogʻir olmayman.|[[w:"Alpomish"|"Alpomish"]]}}. :'''Koʻngliga tegmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') ''ayn.'' '''chakkaga tegmoq''' ''q.'' [[chakka]] I. {{misol|Bular hammasi ham {{ajrat|koʻngil}}-ga urdi, shekilli, gulzorlar boʻylab bogʻni ay-lana boshladi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Fonar tagida}}. :'''Koʻngliga qaramoq''' Raʼyiga, xohish-istagiga muvofiq ish tutmoq. {{misol|Mana shunaqa-da, bolaning koʻngliga qarayversangiz, haddidan oshib ketadi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Oʻzi monand}}. :'''Koʻngliga qil (ham) sigʻmaydi''' ''ayn.'' '''yuragiga qil (ham) sigʻmaydi''' ''q.'' [[yurak]]. :'''Koʻngliga qoʻl solib koʻrmoq''' ''q.'' [[qoʻl]]. :'''Koʻnglida kiri yoʻq''' ''1)'' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''; 2) ''ayn.'' '''koʻngli ochiq'''. {{misol|Yuragida bori yuziga tepib turadigan bunday kishilarni, koʻnglida kiri yoʻq, deb maqtaydilar.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}. :'''Koʻnglidan kechirmoq''' (''yoki'' '''oʻtkazmoq''') Xayolidan oʻtkazmoq, oʻylamoq. {{misol|"Endi bu hayot nimaga kerak?" degan fikrni koʻnglidan kechirgandi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Tilla uzuk}}. {{misol|"Tegirmonga tushsa, tirik chiqadigan odam", deya {{ajrat|koʻngil}}dan oʻtkazardilar.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}. :'''Koʻnglidan chiqarmoq''' ''1)'' butkul unutib yubormoq; oʻylamay, eslamay qoʻymoq. {{misol|Aslida esa Xolmurod sevgan qizidan hali-veri judo boʻlishni ham, u ni koʻnglidan chiqarib yuborishni ham istamasdi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' ilgari xafa qilgan kishisini uzr tarzida xursand qilmoq, xafaligini, gina-kuduratni tarqatmoq. {{misol|Bola bechoraning dilini ogʻritgan edim.. Oʻlmasam. bir yaxshi ish qilib, koʻnglidan chiqarib yubo-raman.|[[S. Ahmad]]|Qadrdon dalalar}}. :'''Koʻnglini buzmoq''' Xafa, gʻamgin qilmoq, gʻamga botirmoq. {{misol|Bir yosh ayolning gʻam va hasrat bilan toʻla "yor-yor"i alohida eshitilar, odamning koʻnglini buzar edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini koʻtarmoq''' (''yoki'' '''oʻstirmoq''') Dilini chogʻ qilmoq, xursand qilmoq, yaxshi kayfiyat bagʻishlamoq; ruhlantirmoq. {{misol|Bemorning koʻnglini koʻtarib, kechqurun uyiga qaytdi.|[[w:T. Ashurov|T. Ashurov]]|Oq ot}}. {{misol|Birovi yillab saqlagan yilqi moyi topib kelib, toʻpigʻini silaydi, birovi qiziq-qiziq gaplar aytib, koʻnglini koʻtaradi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. {{misol|-Xafa boʻlmang, Toʻxta xola, koʻpga kelgan toʻy, — dedi Bozo-rov, uning koʻnglini koʻtarish. uchun.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Bu gap Jumanning koʻnglini oʻstirib yubordi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻnglini olmoq''' ''1)'' xursand qilmoq. {{misol|Men birov bilan oshnachilik qilsam, undan jonimni ham ayamay, koʻnglini olmoqqa tirishaman.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}; ''2)'' bi-rovning sevgisini qozonmoq, oʻziga mehr-muhabbat uygʻotmoq, rom qilmoq. {{misol|[Sidiq-jon:] Bunaqa qoʻshmachilik sizlardan keladi. Inʼomjonga "Qizimning koʻnglini ol, eridan chiqarib, senga beraman", degan kishidan keladi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻnglini ogʻritmoq''' Xafa qilmoq, ranjitmoq. {{misol|Uka, men uch-toʻrt kundan keyin Fargʻonaga joʻnayman. Lekin san cholning koʻnglini zarracha ogʻritma, durustmi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻnglini topmoq''' Istak-xohishiga mos tushadigan ish yoki harakat bilan oʻziga moyil qilmoq, oʻzidan xursand qilmoq. {{misol|Kattarogʻini aka de — qoʻltigʻiga kir, kichikrogʻini uka de — qoʻltiqqa ol, koʻnglini top.|[[w:P Tursun|P Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini eritmoq''' Dilini, qalbini eritmoq, yumshatmoq. :'''Oʻrgangan koʻngil oʻrtansa qoʻymas''' Kishi biror narsaga oʻrganib, odatlanib qolsa, garchi u ziyon boʻlsa ham, uni tark etolmaydi, degan maʼnoda ishlatiladigan matal (asosan yaramas odatlar haqida). === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|КЎНГИЛ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''koʻngil'''<br /> '''[[[koʻngli]]] '''[[душа]], [[сердце]] ({{izoh|как вместилище чувств}}); // [[душевный]], [[сердечный]]; <{{tarjmisoli|uning koʻngli quvonchlarga toʻldi}} его сердце наполнилось радостью; {{tarjmisoli|Oʻzim har joydaman, koʻnglim sendadir (Muqimiy)}} Где бы я ни скитался, сердце моё всегда с тобой; {{tarjmisoli|sof ~}} чистое сердце, добрая душа; {{tarjmisoli|sof ~ odam }} человек с чистым сердцем, с доброй душой; {{tarjmisoli|chin ~dan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}chin ~ bilan }} 1) от чистого сердца, чистосердечно, от всей души; искренне; 2) с открытой душой, с открытым сердцем; {{tarjmisoli|koʻngli ochiq}} душа нараспашку, с открытой душой; {{tarjmisoli|oq ~ odam }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglida kiri yoʻq odam}} простосердечный человек; человек чистой души; {{misol|uning koʻngli oq}} он простодушен; он человек прямой; {{tarjmisoli|koʻngli toʻq }} 1) у него на душе спокойно; он уверен ({{izoh|в чем-л., напр. в будущем}}); 2) у него нет сомнений ({{izoh|в чем-л}}.); {{tarjmisoli|~ gʻashligi }} душевная тревога; {{tarjmisoli|~ joyida emas }} душа, сердце не наместе; {{tarjmisoli|~ ochish }} удовольствие; развлечение; увеселение; {{tarjmisoli|~ hushi }} развлечение; {{tarjmisoli|~da }} в душе, в глубине души, в тайниках сердца; {{tarjmisoli|~dagi }} задушевный; желанный; удовлетворяющий; {{tarjmisoli|~dagi orzu }} заветная мечта, желание; {{tarjmisoli|~dagidek, ~ dagiday }} по душе, по сердцу ({{izoh|кому-л}}.); так, как душе угодно; то, что надо; {{tarjmisoli|koʻngli boʻsh odam}} 1) мягкосердечный человек, человек с добрым сердцем; 2) {{izoh|неодобр.}} мягкотелый, слабохарактерный человек; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik}} ({{izoh|или [[yumshoqlik]]}}) 1) [[мягкосердечие]]; [[мягкость]] [[характер]]а; 2) {{izoh|неодобр}}. [[мягкотелость]]; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik qilmoq}} 1) проявлять мягкосердечие; 2) {{izoh|неодобр}}. проявлять мягкотелость; {{tarjmisoli|koʻngli qattiqlik}} неотзывчивость, жестокосердие; {{tarjmisoli|koʻnglim gʻash}} я встревожен, у меня на душе неспокойно, я расстроен; {{tarjmisoli|uning koʻngli gʻash tortdi}} он встревожился, расстроился; {{tarjmisoli|koʻnglini gʻash qilmoq}} 1) расстраивать ({{izoh|кого-л}}.); 2) расстраиваться; {{tarjmisoli|koʻngliga gʻash solmoq}} растревожить душу, расстроить ({{izoh|кого-л.}}); {{tarjmisoli|koʻngli xira}} он расстроен; он огорчён; {{tarjmisoli|koʻngli buzuq}} недоброжелательный; злоумышляющий; {{tarjmisoli|~ni buzadigan }} тяжёлый, огорчительный; {{tarjmisoli|~ni ranjitadigan }} тягостный, огорчительный; {{tarjmisoli|koʻnglim buzildi}} я расстроился; {{tarjmisoli|koʻngli keng}} 1) беззаботный, мирящийся со всеми условиями, не принимающий всё близко к сердцу; 2) щедрый; {{tarjmisoli|koʻngli tor}} 1) беспокойный, принимающий все близко к сердцу; злой; 2) скупой; {{tarjmisoli|koʻngli qora}} недоброжелательный; нечестный; коварный ({{izoh|о человеке}}); {{tarjmisoli|~ bermoq }} 1) отдать сердце, полюбить, влюбиться; {{tarjmisoli|~ berib sevmoq }} полюбить от всего сердца, любить всей душой; 2) отдаться, увлечься, предаться всей душой ({{izoh|напр. работе, учебе и т. п}}.); {{tarjmisoli|koʻngli yumshadi}} он умилился; он смягчился, он разжалобился; он растаял; {{tarjmisoli|koʻnglini yumshatmoq}} умилостивить; умилить, смягчить, разжалобить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglini eritmoq}} смягчать ({{izoh|чье-л}}.) сердце, умасливать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ qoʻymoq}} 1) увлекаться ({{izoh|кем-чем-л}}.); 2) влюбиться, полюбить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|mening undan koʻnglim qoldi}} 1) я разочаровался в нём; я на него обиделся; я охладел к нему; 2) мне опротивело, приелось ({{izoh|напр. какая-л. пища}}), {{tarjmisoli|koʻnglini tinchitmoq}} успокаивать, утешать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchlandi }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|taskin topdi}}) сердце успокоилось, отлегло от сердца, на душе легче стало; {{tarjmisoli|koʻnglini topish uchun}} в угоду ({{izoh|кому-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchitish uchun }} для успокоения сердца, для успокоения совести; {{tarjmisoli|koʻnglini olmoq}} угождать ({{izoh|кому-л}}.); завоёвывать ({{izoh|чью-л}}.) симпатию; {{tarjmisoli|koʻngli bor}} 1) он хочет, он желает, он расположен, он склонен ({{izoh|что-л. сделать}}); 2) он влюблён; {{tarjmisoli|koʻngli yoʻq}} 1) ему не хочется, у него не лежит сердце; 2) он (она) не любит ({{izoh|жену или мужа}}); {{tarjmisoli|uning eriga koʻngli yoʻq}} она не любит своего мужа; {{tarjmisoli|koʻnglini topmoq}} угадать ({{izoh|чье-л}}.) желание; угождать ({{izoh|кому-л}}.); располагать ({{izoh|кого-л}}.) к себе; {{tarjmisoli|koʻngli tusaydi}} он желает, хочет ({{izoh|пить, есть что-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglim tortmaydi}} мне не хочется, меня не тянет; {{tarjmisoli|koʻnglini koʻtarmoq}} 1) поднимать настроение ({{izoh|чье-л}}.); ободрять, веселить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ni doʻst koʻtarar }} {{izoh|посл}}. друг (всегда) поддержит (ободрит); 2) утешать, успокаивать, обнадёживать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli koʻtarildi}} он воспрянул духом, ободрился, воодушевился; {{tarjmisoli|~ga yoqmoq }} быть по сердцу, по душе; нравиться ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqadi }} по сердцу, по душе, нравится ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqmaydi }} душа не лежит, не нравится; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}} влезть в ({{izoh|чью-л}}.) душу ({{izoh|с целью узнать, выведать сокровенные тайны, намерения}}); {{tarjmisoli|birovning koʻnglidagini aytib bermoq}} открыть, раскрыть свою душу; {{tarjmisoli|~ga ogʻir olmoq}} принимать близко к сердцу, обижаться, болезненно реагировать ({{izoh|на что-л}}.); тяжело воспринимать ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ga kelmoq }} 1) чуять сердцем ({{izoh|напр. неприятность}}); 2) приходить в голову; 3) обижаться, затаивать в душе обиду; {{tarjmisoli|koʻnglingizga kelmasa bir gap aytaman}} если вы не обидитесь, я вам кое-что скажу; {{tarjmisoli|~ga urmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~ga tegmoq}} надоедать, опротиветь ({{izoh|кому-л}}.); приедаться; {{tarjmisoli|~dan kechirmoq }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|~dan oʻtkazmoq}} думать про себя, продумывать ({{izoh|что-л}}.); вспоминать ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~dan chiqarmoq }} 1) предавать забвению, забывать; 2) прощать; {{tarjmisoli|~dan chiqarib }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|tarashlab, sidirib}}) {{tarjmisoli|tashlamoq}}[[выкинуть]] [[из]] [[головы]], [[предать]] [[забвению]]; {{tarjmisoli|koʻngli yarim odam}} 1) человек, находящийся постоянно в подавленном, угнетённом состоянии; 2) человек, перенёсший тяжёлые душевные испытания, горе {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|oʻrgangan ~ oʻrtansa qoʻymas }} {{izoh|посл}}. кто повадился, тот никогда не отступит (не бросит, не перестанет); {{izoh|соотв}}. горбатого могила исправит; {{tarjmisoli|boshim kal, koʻnglim nozik}} {{izoh|погов}}. голова моя плешива, но душа тонка ({{izoh|о разборчивом, капризном человеке}}); {{tarjmisoli|koʻngli sust ketdi}} ему хочется ({{izoh|что-л. съесть}}); {{tarjmisoli|shu topda anorga koʻnglim sust ketdi}} сейчас мне захотелось граната; {{tarjmisoli|koʻngli toʻldi}} он доволен, удовлетворён; {{tarjmisoli|koʻngli ogʻridi}} он обижен; он тяжело воспринял ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ ogʻritmoq }} обижать, вызывать неприятное чувство ({{izoh|в душе}}); {{tarjmisoli|koʻngli sovudi}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻngli qaytdi}} 1) он охладел ({{izoh|к кому-чему-л}}.), разочаровался ({{izoh|в ком-чём-л}}.); 2) он разлюбил ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli choʻkdi}} он пал духом, он в подавленном настроении; {{tarjmisoli|koʻngli aynidi}} его тошнит, он испытывает тошноту; {{tarjmisoli|koʻnglim ayniyapti}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglim gum-gum ketyapti}} меня тошнит; мне нездоровится; {{tarjmisoli|~ aynitmoq }} вызывать тошноту; {{tarjmisoli|~ aynitadigan }} тошнотворный, тошнотный; тошный; {{tarjmisoli|koʻnglim koʻtarmaydi}} я не могу, я не в состоянии ({{izoh|есть пить, принимать что-л}}.); {{tarjmisoli|~ uchun }} для (ради) приличия; {{tarjmisoli|bir koʻngli}} предположив, сделав предположение; {{tarjmisoli|Bir koʻngli bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi (M.Ismoiliy, "Farg'ona t.o.")}} Он предположил, что это известие принёс казий.<br /> }} 2znnvwm1tch4xz9roezjho2g9hp0v9i 639928 639927 2026-07-15T06:14:50Z Yokubjon Juraev 8265 639928 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''koʻ-ngil''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KOʻNGIL 'insonning his-tuygʻu, kechinmalar olami’, ’dil’, 'qalb' Bu ot asli qadimgi turkiy tildagi 'his-tuygʻuga beril—' maʼnosini anglatgan köŋ- feʼlidan -(ü)l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 77); oʻzbek tilida ikkinchi boʻgʻindagi ü unlisi i unlisiga al— mashgan, ö unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: köŋ- + oʻl <nowiki>=</nowiki> köŋoʻl &gt;&nbsp;köŋil &gt;&nbsp;koŋil.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === (''asosan 3-{{sh.}} {{birl.}} - [[koʻngli]]) #Kishining his-tuygʻu va kechinmalari manbai; [[yurak]], [[qalb]], [[dil]]. {{misol|Koʻnglida yaxshi niyatlari koʻp.}} {{misol|Koʻnglim quvonchlarga toʻldi.}} {{misol|Baxt, iqbol, farovonlik orzulari {{ajrat|koʻngil}}da toʻla, ammo bu damda bir parcha chapatiga zorlik qanday musibat.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}} {{misol|Zaynab: {{nowrap|- Koʻnglimda}} tariqdek yomonlik boʻlsa, ertagacha yetmayin.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Nigoraning koʻnglini qandaydir gʻamgin his-tuygʻular egallab oldi.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Aslida esa hozir uning koʻnglida bir-biriga zid, asov tuygʻular junbishga kelib, jismu jonini goh bezovta qilsa, goh halovatli kechinmalarga gʻarq etayotgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #Feʼl-atvor, xarakter, xulq. {{misol|Jahldan tushgandan keyin yana yumshab qolasiz, rais, koʻnglingiz boʻsh.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Qadrdon dalalar}} :'''Bir koʻngli''' - bir qur taxmin qilib, ichida gumonsirab, bir xayol bilan. {{misol|Bir koʻngli, bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Borgan yerigacha kuydirib bordi. Bir koʻnglim, "Zahar berib qoʻydimi?" deb qoʻrqdim.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngil bermoq''' - 1) berilmoq, mehr qoʻymoq. {{misol|Yaxshilik koʻr, yomonlikni koʻrmagin, Bevafo dunyoga {{ajrat|koʻngil}} bermagin.|[[w:Oysuluv|"Oysuluv"]]}} 2) sevmoq; {{misol|Men tunukasoz ustamning qiziga {{ajrat|koʻngil}} bergan edim..|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Bir nechuk nomardga {{ajrat|koʻngil}} bermagin..|[[w:Alpomish|"Alpomish"]]}} :'''Koʻngil yozmoq''' (''yoki'' '''ochmoq''') - gʻam-gʻussani tarqatmoq, unutmoq, xursandchilik qilmoq, oʻyin-kulgi, sayr {{va sh.k.}} bilan dilgirlikni tarqatmoq. {{misol|Bamaʼni odam bilan gaplashib, {{ajrat|koʻngil}}ni yozmoq}}. {{misol|Malika {{ajrat|koʻngil}} yozish uchun tez-tez ovga chiqar ekan.|[[w:Bulbuligoʻyo|"Bulbuligoʻyo"]]}} {{misol|Qoʻshiq kishining koʻnglini ochadi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Sharq tongi}} :'''Koʻngil yormoq''' - dilidagi gaplarni aytmoq. {{misol|Shuning uchunmi.. dardini kimga aytish-ni bilmay qolgan kezlarda Avaz Mutribni sogʻinadi, unga {{ajrat|koʻngil}} yoradi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} :'''Koʻngil ovlamoq''' - 1) oʻziga moyil, rom qilishga intilmoq. {{misol|Koʻzingni suzib, ovloqda Poʻlatjonning koʻnglini ovlab yurgan emishsan.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Qadrdon dalalar}} 2) birovni xursand qilishga, kayfini chogʻ qilishga harakat qilmoq. {{misol|Toʻraxoʻja oʻrtoqlarining koʻnglini ovlashni biladigan, oʻta madaniyatsh bola edi.|[[w:D. Nuriy|D. Nuriy]]|Osmon ustuni}} :'''Koʻngil soʻramoq''' - kishi boshiga biror musibat yoki tashvish tushganda, undan hol-ahvol, kayfiyat va shu kabilar haqida soʻramoq. {{misol|..Ali meshkobchi keyinchalik Nizomiddinning hibs etilib, Ixtiyoriddinga tashlanganini eshitib, erta bilan kelib, Meʼmorning koʻnglini soʻradi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Yodgorboyning.. nobud boʻlganidan bular bexabar ekan, toʻgʻri kelib, kampirdan {{ajrat|koʻngil}} soʻrabman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} :'''Koʻngil uzmoq''' - bahridan oʻtmoq, kechmoq, ajralmoq, tashlab ketmoq. {{misol|Bir yogʻi bular, qolaversa, volidamizning qabrlaridan koʻngshg uzolmay, Kapsanchilarda qolib ketdim.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} :'''Koʻngil uchun''' - hurmat yuzasidan; hech boʻlmasa, shunchaki, til uchida. {{misol|Shahidbek goʻyo {{ajrat|koʻngil}} uchun yana: -Koʻp yaxshi ekan! - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}} :'''Koʻngil xushi''' - oʻzining xursandligi, vaqtichogʻligi uchun xizmat qiladigan ish-harakat yoki narsa; xursandlik, vaqtichogʻlik vositasi. {{misol|Qiz boʻlsa ham, {{ajrat|koʻngil}} xushi, farzand kerakdur yigitga.|[[w:Qoʻshiqlar|"Qoʻshiqlar"]]}} :'''Koʻngil qoʻymoq''' (''yoki'' '''bermoq''') - mehr-muhabbat bogʻlamoq, sevmoq. {{misol|Yigit shu qizga {{ajrat|koʻngil}} qoʻydi.}} {{misol|-{{ajrat|Koʻngil}} berganimni, yaxshi koʻrganimni oʻlganidan keyin yana ham aniq bildim. Hech kimdan uyalmay, bagʻrimga bosib yigʻladim, - dedi Hoji xola.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngilga tugmoq''' - {{q.}} [[tugmoq]]. :'''Koʻngli aynimoq''' - toʻsh oldi sohasi va halqumda oʻziga xos noxushlik his etmoq; behuzur boʻlmoq. {{misol|Yoqimsiz hiddan koʻngli aynidi.}} :'''Koʻngli bor''' - 1) xohishi, mayli bor; moyil. {{misol|Shu yerda qolib ishlashga koʻngli borligini birdan aytishga boʻyni yor bermay oʻylandi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Odamning qadri}} 2) yaxshi koʻradi, sevadi. {{misol|Unday desa, Soliyaning pichingida ham jon bor. Axir ilgarilari "aka" demas ediku? Koʻngli bormikin-a?|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Sherali sevib qoldi}} :'''Koʻngli buzilmoq''' - kayfiyati buzilmoq; qattiq xafa boʻlmoq, qaygʻuga choʻmmoq; dili ogʻrimoq, dili gʻash tortmoq. {{misol|Dutor chalib oʻtirsam, Ipi uzilib ketdi, Yor seni oʻylab tursam, Koʻnglim buzilib ketdi.|[[w:Qoʻshiqlar|"Qoʻshiqlar"]]}} {{misol|Akasining bu harakatidan Raʼnoning koʻngli buzilib, qovogʻini soldi-yu, arazlagancha hovliga tushib ketdi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Soʻnmas chaqmoqlar}} {{misol|Xondan boshqacha muomala kutgan Zuhra begim toʻsatdan koʻngli buzilib, koʻziga yosh oldi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}} :'''Koʻngli buzuq''' - 1) fikri, niyati yomon, yomonlik qilishni oʻylovchi; 2) gʻamgin, ruhan ezilgan, koʻngli yarimta. {{misol|Koʻngli buzuq boʻlsa, bolam, shod ayla, Yiqilganni, bolam, sen bosiboʻtma.|[[w:Ravshan|"Ravshan"]]}} :'''Koʻngli boʻlmaslik''' - koʻngliga toʻgʻri kelmaslik, biror ishni bajarishga botina olmaslik; maʼqul koʻrmaslik. {{misol|Ibn Yamin.. ustozining vafotidan soʻng, uning oilasini tashlab ketishga koʻngli boʻlmadi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}} :'''Koʻngli boʻshamoq''' - gʻam-tashvishdan yengillanmoq, koʻngli yorishmoq. {{misol|Yigʻlab-yigʻlab, {{ajrat|koʻngil}}lari ancha boʻshagandan keyin: -Hasanjon.. bularni qayerdan topdinglar [dedi].|[[w:Ergash Raimov|Ergash Raimov]]|Ajab qishloq}} :'''Koʻngli joyiga''' (''yoki'' '''oʻrniga''') '''tushmoq''' - xotirjam boʻlmoq, tinchlanmoq; taskin topmoq. {{misol|Gʻulomjon.. hali qoʻshnisi terim boshlamaganini koʻrib, koʻngli ancha joyiga tushdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngli yoʻq''' - 1) mayli, xohishi yoʻq; moyil emas, istamaydi. {{misol|Aslida Shodmon otaning beshikka koʻngli yoʻq edi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Koʻrmana}} 2) yaxshi koʻrmaydi, sevmaydi. :'''Koʻngli keng''' - 1) har narsaga siqilavermaydigan, tashvish tortavermaydigan. {{misol|U koʻngli keng, vazmin boʻlishni, ancha-muncha narsani ichiga bemalol sigʻdirib, hech narsa koʻrmagandek boʻlib yurishni havas qiladi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Uch ildiz}} 2) olihimmat, saxovatli. :'''Koʻngli koʻtarilmoq''' (''yoki'' '''oʻsmoq''') - ruhlanmoq, ruhi, kayfiyati koʻtarilmoq, ruhi yengil tortmoq; xursand boʻlmoq. {{misol|Sidiqjon.. isitmasi tushganidanmi yoki kampirning mehribonchiligidanmi, koʻngli koʻtarilib, taʼbi ochilganidanmi, juda yengil tortdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} :'''Koʻngli koʻtarmaydi''' - 1) xohlamaydi, yoqtirmaydi, tabiatiga toʻgʻri kelmaydi. {{misol|Qarindoshlar, qoʻshnilar - hech kim yoqmas, hech narsani koʻngli koʻtarmas, hech narsani istamas edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}} 2) hazm qilolmaydi; yeb-icholmaydi. {{misol|Yogʻli ovqatni koʻnglim koʻtarmay qoldi.}} :'''Koʻngli ochiq''' ''yoki'' '''Ochiq koʻngil''' - 1) istagini, xafa yoki xursandligini yashirmaydigan; tortinmay gaplashaveradigan. {{misol|Yoʻlchining koʻngli ochiq, sodda yigit ekanini bilib, bolalar birin-sirin yaqinlasha boshlaydilar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} 2) har narsaga xafa boʻlavermaydigan, gina saqlamaydigan; begʻaraz. {{misol|..odamlarga juda mehribon, koʻngli ochiq, qotmagina chol edi.|[[w:Sa’dulla Karomatov|Sa’dulla Karomatov]]|Oltin qum}} :'''Koʻngli oq''' ''yoki'' '''oq koʻngil''' Birovga yomonlikni istamaydigan; begʻaraz, yuragi toza, sofdil. {{misol|Oq {{ajrat|koʻngil}} odam.}} {{misol|-Salimboyvachchadan qilcha shubhalanmang, — qatʼiy dedi Tantiboyvachcha,'' — ''uning koʻngli oq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli ogʻrimoq''' Xafa boʻlmoq, ranjimoq. :'''Koʻngli sovimoq''' (''yoki'' '''qolmoq, qaytmoq''') Avvalgi yaxshi munosabati, mayli yoʻq boʻlmoq, ixlosi qaytmoq, sevmaydigan, yoqtirmaydigan boʻlib qolmoq. {{misol|Doʻstidan koʻngli sovidi}}. {{misol|[Abdishukurning] Keyin Madrasa ilmlaridan koʻngli soviy boshladi, chunki imom boʻlish uni sira qiziqtirmadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli sof''' (''yoki'' '''toza'''), '''sof''' (''yoki'' '''toza''') '''koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''. {{misol|[Gulnor:] Oʻzimdan ortiq sizga ishonaman. Siz koʻngli toza yigit, bilaman.||[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli sust ketdi''' Juda ham havasi keldi, totib koʻrgisi, yegisi yoki ichgisi keldi. ''Anorga koʻnglim sust ketdi.'' :'''Koʻngli tinchidi''' ''q.'' [[tinchimoq]] 1. :'''Koʻngli tor''' ''1)'' har narsaga siqilaveradi-gan, tashvishlanaveradigan; serjahl; ''2)'' xasis, ziqna. :'''Koʻngli tosh''' ''yoki'' '''tosh koʻngil''' Rahm-shafqati yoʻq, berahm, shafqatsiz; bemuruvvat. {{misol|[Fotima:] Zolim, rahmsiz, tosh {{ajrat|koʻngil}}!|[[w:S. Ayniy|S. Ayniy]]|Qullar}}. :'''Koʻngli toʻlmoq''' Mamnun boʻlmoq; qanoat hosil qilmoq, tinchlanmoq. ''Muhiddin aka.. allanimadan xursand boʻlib, koʻngli toʻlib chiqib ketdi.'' A. Qaqhor, Qoʻshchinor chiroqlari. :'''Koʻngli toʻq''' Gʻam-tashvishdan xoli, xotirjam. ''Elga qoʻshilganning koʻngli toʻq, eldan ajralgan-ning beti yoʻq.'' Maqol. n ''-Bektemirdan koʻnglim toʻq, — dedi Ali tajang, — kallasi ishlaydi.'' Oybek, Quyosh qoraymas. {{misol|Ishonch-laringizni oqlayman, {{ajrat|koʻngil}}laringiz toʻq boʻlsin.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli xira''' ''ayn.'' '''taʼbi xira''' ''q.'' [[xira]]. {{misol|U smena oxirida.. bir oz yengil tortdi-yu, lekin koʻngli hamonxira edi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻngli chopmoq''' ''1)'' tabiatiga, didiga mos kel^oq, muvofiqdeb bilmoq, yoqtirmoq. {{misol|[Gulsumbi-bi:] Duradgor yigitning onasi qatnay-qatnay, tinka-madori quridi. Ayniqsa, oʻshanga koʻnglim chopgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}; ''2)'' biror narsaning roʻyobga chiqishi-ga, amalga oshishiga ishonmoq. {{misol|-Qaygʻurma, Oftob.. kuyoving bunchalik suluv boʻlsa.. chimildiqda pechakguldek boʻlib, eriga chirmashganini koʻrarmiz! -Oh, opajon,'' — ''dedi umidsizcha oyim, — mening bunga koʻnglim chopmay-di.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. :'''Koʻngli choʻkmoq''' Ruhi tushib ketmoq, umidsizlikka beril-moq; oʻksimoq, afsuslanmoq. {{misol|Bolaning koʻngli choʻkdi}}. {{misol|Hayotning koʻngli choʻkib ketdi, lekin.. umid ipini uzgisi kelmadi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli yumshamoq''' Achinib rahmi kelmoq; achchigʻidan, qahridan tush-moq. {{misol|Mehri yurak-yuragidan ezsilib, dadasi-ning koʻnglini yumshatish yoʻllarini qidirar-di.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondai kuchli}}. :'''Koʻngli yumshoq''' ''yoki'' '''yumshoq koʻngil''' ''q.'' [[yumshoq]] 4. :'''Koʻngli yarim (ta)''' Gʻam-tashvish bilan ruhan ezilgan, dilshikast. {{misol|-Qoʻy endi, ozor berma, koʻngli yarimta, — degan edi, Asrorqul qayta avj oldi: -Koʻngli yarimta boʻlsa, miyasi ham yarimtami?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Asror bobo}}. :'''Koʻngli oʻksimoq''' Xafa boʻlmoq, maʼyuslanmoq. {{misol|Qizning atrofga javdirab turgan koʻzlari xomush yerga boqdi. Qiz koʻngli oʻksidi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Mehribon}}. :'''Koʻngli qattiq''' ''yoki'' '''qattiq koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli tosh'''. {{misol|Shu yoshga kelib, otalik mehrini juda kam koʻrsatgan qattiq {{ajrat|koʻngil}} otaning yuragi birdan erib ketdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli qora''' ''ayn.'' '''ichi qora''' ''q.'' [[ich]] 3. {{misol|Qaysi koʻngli qora-dan chiqdi bu gaplar?|[[w:A. Muhiddin|A. Muhiddin]]|Koʻngillar}}. :'''Koʻngli gʻash''' Taʼbi xira, biror narsa-dan tashvishli, bezovta, notinch. {{misol|Koʻngli gʻash, boyagi quvonchli, shirin, ammo tagi yoʻq xayollardan asar ham qolmagan edi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Muqaddas}}. :'''Koʻngliga kelmoq''' ''1)'' oʻzicha oʻylamoq, xayolidan oʻtmoq. {{misol|Zoʻrlikni {{ajrat|koʻngil}}ga keltirmang.|[[w:Sh. Toshmatov|Sh. Toshmatov]]|Erk qushi}}. {{misol|Oʻzing bilasan. Axir shunday boʻladi, deb koʻnglimga keltiribmanmi?!|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' xafa boʻlmoq. {{misol|Bu gapingiz notoʻgʻri, qori, sizning ilmingiz eskicha ilm.. Koʻnglingizga kelmasin-u, izvoshga eshak qoʻshib boʻlmaydi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngliga ogʻir olmoq''' {{s. t.|uz}} Arzimagan narsaga xafa boʻlmoq; oʻziga tahqir deb tushunmoq. {{misol|Qoʻying-chi.. oʻzingiz har bir narsani koʻnglingizga ogʻir ola berar ekansiz.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Qalmoqlarning koʻzicha, sen mendan zoʻr boʻlgin, qanday siyosat qilib gapirsang ham, men koʻnglimga ogʻir olmayman.|[[w:"Alpomish"|"Alpomish"]]}}. :'''Koʻngliga tegmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') ''ayn.'' '''chakkaga tegmoq''' ''q.'' [[chakka]] I. {{misol|Bular hammasi ham {{ajrat|koʻngil}}-ga urdi, shekilli, gulzorlar boʻylab bogʻni ay-lana boshladi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Fonar tagida}}. :'''Koʻngliga qaramoq''' Raʼyiga, xohish-istagiga muvofiq ish tutmoq. {{misol|Mana shunaqa-da, bolaning koʻngliga qarayversangiz, haddidan oshib ketadi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Oʻzi monand}}. :'''Koʻngliga qil (ham) sigʻmaydi''' ''ayn.'' '''yuragiga qil (ham) sigʻmaydi''' ''q.'' [[yurak]]. :'''Koʻngliga qoʻl solib koʻrmoq''' ''q.'' [[qoʻl]]. :'''Koʻnglida kiri yoʻq''' ''1)'' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''; 2) ''ayn.'' '''koʻngli ochiq'''. {{misol|Yuragida bori yuziga tepib turadigan bunday kishilarni, koʻnglida kiri yoʻq, deb maqtaydilar.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}. :'''Koʻnglidan kechirmoq''' (''yoki'' '''oʻtkazmoq''') Xayolidan oʻtkazmoq, oʻylamoq. {{misol|"Endi bu hayot nimaga kerak?" degan fikrni koʻnglidan kechirgandi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Tilla uzuk}}. {{misol|"Tegirmonga tushsa, tirik chiqadigan odam", deya {{ajrat|koʻngil}}dan oʻtkazardilar.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}. :'''Koʻnglidan chiqarmoq''' ''1)'' butkul unutib yubormoq; oʻylamay, eslamay qoʻymoq. {{misol|Aslida esa Xolmurod sevgan qizidan hali-veri judo boʻlishni ham, u ni koʻnglidan chiqarib yuborishni ham istamasdi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' ilgari xafa qilgan kishisini uzr tarzida xursand qilmoq, xafaligini, gina-kuduratni tarqatmoq. {{misol|Bola bechoraning dilini ogʻritgan edim.. Oʻlmasam. bir yaxshi ish qilib, koʻnglidan chiqarib yubo-raman.|[[S. Ahmad]]|Qadrdon dalalar}}. :'''Koʻnglini buzmoq''' Xafa, gʻamgin qilmoq, gʻamga botirmoq. {{misol|Bir yosh ayolning gʻam va hasrat bilan toʻla "yor-yor"i alohida eshitilar, odamning koʻnglini buzar edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini koʻtarmoq''' (''yoki'' '''oʻstirmoq''') Dilini chogʻ qilmoq, xursand qilmoq, yaxshi kayfiyat bagʻishlamoq; ruhlantirmoq. {{misol|Bemorning koʻnglini koʻtarib, kechqurun uyiga qaytdi.|[[w:T. Ashurov|T. Ashurov]]|Oq ot}}. {{misol|Birovi yillab saqlagan yilqi moyi topib kelib, toʻpigʻini silaydi, birovi qiziq-qiziq gaplar aytib, koʻnglini koʻtaradi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. {{misol|-Xafa boʻlmang, Toʻxta xola, koʻpga kelgan toʻy, — dedi Bozo-rov, uning koʻnglini koʻtarish. uchun.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Bu gap Jumanning koʻnglini oʻstirib yubordi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻnglini olmoq''' ''1)'' xursand qilmoq. {{misol|Men birov bilan oshnachilik qilsam, undan jonimni ham ayamay, koʻnglini olmoqqa tirishaman.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}; ''2)'' bi-rovning sevgisini qozonmoq, oʻziga mehr-muhabbat uygʻotmoq, rom qilmoq. {{misol|[Sidiq-jon:] Bunaqa qoʻshmachilik sizlardan keladi. Inʼomjonga "Qizimning koʻnglini ol, eridan chiqarib, senga beraman", degan kishidan keladi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻnglini ogʻritmoq''' Xafa qilmoq, ranjitmoq. {{misol|Uka, men uch-toʻrt kundan keyin Fargʻonaga joʻnayman. Lekin san cholning koʻnglini zarracha ogʻritma, durustmi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻnglini topmoq''' Istak-xohishiga mos tushadigan ish yoki harakat bilan oʻziga moyil qilmoq, oʻzidan xursand qilmoq. {{misol|Kattarogʻini aka de — qoʻltigʻiga kir, kichikrogʻini uka de — qoʻltiqqa ol, koʻnglini top.|[[w:P Tursun|P Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini eritmoq''' Dilini, qalbini eritmoq, yumshatmoq. :'''Oʻrgangan koʻngil oʻrtansa qoʻymas''' Kishi biror narsaga oʻrganib, odatlanib qolsa, garchi u ziyon boʻlsa ham, uni tark etolmaydi, degan maʼnoda ishlatiladigan matal (asosan yaramas odatlar haqida). === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|КЎНГИЛ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''koʻngil'''<br /> '''[[[koʻngli]]] '''[[душа]], [[сердце]] ({{izoh|как вместилище чувств}}); // [[душевный]], [[сердечный]]; <{{tarjmisoli|uning koʻngli quvonchlarga toʻldi}} его сердце наполнилось радостью; {{tarjmisoli|Oʻzim har joydaman, koʻnglim sendadir (Muqimiy)}} Где бы я ни скитался, сердце моё всегда с тобой; {{tarjmisoli|sof ~}} чистое сердце, добрая душа; {{tarjmisoli|sof ~ odam }} человек с чистым сердцем, с доброй душой; {{tarjmisoli|chin ~dan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}chin ~ bilan }} 1) от чистого сердца, чистосердечно, от всей души; искренне; 2) с открытой душой, с открытым сердцем; {{tarjmisoli|koʻngli ochiq}} душа нараспашку, с открытой душой; {{tarjmisoli|oq ~ odam }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglida kiri yoʻq odam}} простосердечный человек; человек чистой души; {{misol|uning koʻngli oq}} он простодушен; он человек прямой; {{tarjmisoli|koʻngli toʻq }} 1) у него на душе спокойно; он уверен ({{izoh|в чем-л., напр. в будущем}}); 2) у него нет сомнений ({{izoh|в чем-л}}.); {{tarjmisoli|~ gʻashligi }} душевная тревога; {{tarjmisoli|~ joyida emas }} душа, сердце не наместе; {{tarjmisoli|~ ochish }} удовольствие; развлечение; увеселение; {{tarjmisoli|~ hushi }} развлечение; {{tarjmisoli|~da }} в душе, в глубине души, в тайниках сердца; {{tarjmisoli|~dagi }} задушевный; желанный; удовлетворяющий; {{tarjmisoli|~dagi orzu }} заветная мечта, желание; {{tarjmisoli|~dagidek, ~ dagiday }} по душе, по сердцу ({{izoh|кому-л}}.); так, как душе угодно; то, что надо; {{tarjmisoli|koʻngli boʻsh odam}} 1) мягкосердечный человек, человек с добрым сердцем; 2) {{izoh|неодобр.}} мягкотелый, слабохарактерный человек; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik}} ({{izoh|или [[yumshoqlik]]}}) 1) [[мягкосердечие]]; [[мягкость]] [[характер]]а; 2) {{izoh|неодобр}}. [[мягкотелость]]; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik qilmoq}} 1) проявлять мягкосердечие; 2) {{izoh|неодобр}}. проявлять мягкотелость; {{tarjmisoli|koʻngli qattiqlik}} неотзывчивость, жестокосердие; {{tarjmisoli|koʻnglim gʻash}} я встревожен, у меня на душе неспокойно, я расстроен; {{tarjmisoli|uning koʻngli gʻash tortdi}} он встревожился, расстроился; {{tarjmisoli|koʻnglini gʻash qilmoq}} 1) расстраивать ({{izoh|кого-л}}.); 2) расстраиваться; {{tarjmisoli|koʻngliga gʻash solmoq}} растревожить душу, расстроить ({{izoh|кого-л.}}); {{tarjmisoli|koʻngli xira}} он расстроен; он огорчён; {{tarjmisoli|koʻngli buzuq}} недоброжелательный; злоумышляющий; {{tarjmisoli|~ni buzadigan }} тяжёлый, огорчительный; {{tarjmisoli|~ni ranjitadigan }} тягостный, огорчительный; {{tarjmisoli|koʻnglim buzildi}} я расстроился; {{tarjmisoli|koʻngli keng}} 1) беззаботный, мирящийся со всеми условиями, не принимающий всё близко к сердцу; 2) щедрый; {{tarjmisoli|koʻngli tor}} 1) беспокойный, принимающий все близко к сердцу; злой; 2) скупой; {{tarjmisoli|koʻngli qora}} недоброжелательный; нечестный; коварный ({{izoh|о человеке}}); {{tarjmisoli|~ bermoq }} 1) отдать сердце, полюбить, влюбиться; {{tarjmisoli|~ berib sevmoq }} полюбить от всего сердца, любить всей душой; 2) отдаться, увлечься, предаться всей душой ({{izoh|напр. работе, учебе и т. п}}.); {{tarjmisoli|koʻngli yumshadi}} он умилился; он смягчился, он разжалобился; он растаял; {{tarjmisoli|koʻnglini yumshatmoq}} умилостивить; умилить, смягчить, разжалобить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglini eritmoq}} смягчать ({{izoh|чье-л}}.) сердце, умасливать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ qoʻymoq}} 1) увлекаться ({{izoh|кем-чем-л}}.); 2) влюбиться, полюбить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|mening undan koʻnglim qoldi}} 1) я разочаровался в нём; я на него обиделся; я охладел к нему; 2) мне опротивело, приелось ({{izoh|напр. какая-л. пища}}), {{tarjmisoli|koʻnglini tinchitmoq}} успокаивать, утешать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchlandi }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|taskin topdi}}) сердце успокоилось, отлегло от сердца, на душе легче стало; {{tarjmisoli|koʻnglini topish uchun}} в угоду ({{izoh|кому-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchitish uchun }} для успокоения сердца, для успокоения совести; {{tarjmisoli|koʻnglini olmoq}} угождать ({{izoh|кому-л}}.); завоёвывать ({{izoh|чью-л}}.) симпатию; {{tarjmisoli|koʻngli bor}} 1) он хочет, он желает, он расположен, он склонен ({{izoh|что-л. сделать}}); 2) он влюблён; {{tarjmisoli|koʻngli yoʻq}} 1) ему не хочется, у него не лежит сердце; 2) он (она) не любит ({{izoh|жену или мужа}}); {{tarjmisoli|uning eriga koʻngli yoʻq}} она не любит своего мужа; {{tarjmisoli|koʻnglini topmoq}} угадать ({{izoh|чье-л}}.) желание; угождать ({{izoh|кому-л}}.); располагать ({{izoh|кого-л}}.) к себе; {{tarjmisoli|koʻngli tusaydi}} он желает, хочет ({{izoh|пить, есть что-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglim tortmaydi}} мне не хочется, меня не тянет; {{tarjmisoli|koʻnglini koʻtarmoq}} 1) поднимать настроение ({{izoh|чье-л}}.); ободрять, веселить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ni doʻst koʻtarar }} {{izoh|посл}}. друг (всегда) поддержит (ободрит); 2) утешать, успокаивать, обнадёживать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli koʻtarildi}} он воспрянул духом, ободрился, воодушевился; {{tarjmisoli|~ga yoqmoq }} быть по сердцу, по душе; нравиться ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqadi }} по сердцу, по душе, нравится ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqmaydi }} душа не лежит, не нравится; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}} влезть в ({{izoh|чью-л}}.) душу ({{izoh|с целью узнать, выведать сокровенные тайны, намерения}}); {{tarjmisoli|birovning koʻnglidagini aytib bermoq}} открыть, раскрыть свою душу; {{tarjmisoli|~ga ogʻir olmoq}} принимать близко к сердцу, обижаться, болезненно реагировать ({{izoh|на что-л}}.); тяжело воспринимать ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ga kelmoq }} 1) чуять сердцем ({{izoh|напр. неприятность}}); 2) приходить в голову; 3) обижаться, затаивать в душе обиду; {{tarjmisoli|koʻnglingizga kelmasa bir gap aytaman}} если вы не обидитесь, я вам кое-что скажу; {{tarjmisoli|~ga urmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~ga tegmoq}} надоедать, опротиветь ({{izoh|кому-л}}.); приедаться; {{tarjmisoli|~dan kechirmoq }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|~dan oʻtkazmoq}} думать про себя, продумывать ({{izoh|что-л}}.); вспоминать ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~dan chiqarmoq }} 1) предавать забвению, забывать; 2) прощать; {{tarjmisoli|~dan chiqarib }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|tarashlab, sidirib}}) {{tarjmisoli|tashlamoq}}[[выкинуть]] [[из]] [[головы]], [[предать]] [[забвению]]; {{tarjmisoli|koʻngli yarim odam}} 1) человек, находящийся постоянно в подавленном, угнетённом состоянии; 2) человек, перенёсший тяжёлые душевные испытания, горе {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|oʻrgangan ~ oʻrtansa qoʻymas }} {{izoh|посл}}. кто повадился, тот никогда не отступит (не бросит, не перестанет); {{izoh|соотв}}. горбатого могила исправит; {{tarjmisoli|boshim kal, koʻnglim nozik}} {{izoh|погов}}. голова моя плешива, но душа тонка ({{izoh|о разборчивом, капризном человеке}}); {{tarjmisoli|koʻngli sust ketdi}} ему хочется ({{izoh|что-л. съесть}}); {{tarjmisoli|shu topda anorga koʻnglim sust ketdi}} сейчас мне захотелось граната; {{tarjmisoli|koʻngli toʻldi}} он доволен, удовлетворён; {{tarjmisoli|koʻngli ogʻridi}} он обижен; он тяжело воспринял ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ ogʻritmoq }} обижать, вызывать неприятное чувство ({{izoh|в душе}}); {{tarjmisoli|koʻngli sovudi}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻngli qaytdi}} 1) он охладел ({{izoh|к кому-чему-л}}.), разочаровался ({{izoh|в ком-чём-л}}.); 2) он разлюбил ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli choʻkdi}} он пал духом, он в подавленном настроении; {{tarjmisoli|koʻngli aynidi}} его тошнит, он испытывает тошноту; {{tarjmisoli|koʻnglim ayniyapti}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglim gum-gum ketyapti}} меня тошнит; мне нездоровится; {{tarjmisoli|~ aynitmoq }} вызывать тошноту; {{tarjmisoli|~ aynitadigan }} тошнотворный, тошнотный; тошный; {{tarjmisoli|koʻnglim koʻtarmaydi}} я не могу, я не в состоянии ({{izoh|есть пить, принимать что-л}}.); {{tarjmisoli|~ uchun }} для (ради) приличия; {{tarjmisoli|bir koʻngli}} предположив, сделав предположение; {{tarjmisoli|Bir koʻngli bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi (M.Ismoiliy, "Farg'ona t.o.")}} Он предположил, что это известие принёс казий.<br /> }} 6ya1ux3qj3uvfz11e5irzmsanxhpnt3 639929 639928 2026-07-15T06:16:03Z Yokubjon Juraev 8265 639929 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''koʻ-ngil''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KOʻNGIL 'insonning his-tuygʻu, kechinmalar olami’, ’dil’, 'qalb' Bu ot asli qadimgi turkiy tildagi 'his-tuygʻuga beril—' maʼnosini anglatgan köŋ- feʼlidan -(ü)l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 77); oʻzbek tilida ikkinchi boʻgʻindagi ü unlisi i unlisiga al— mashgan, ö unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: köŋ- + oʻl <nowiki>=</nowiki> köŋoʻl &gt;&nbsp;köŋil &gt;&nbsp;koŋil.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === (''asosan 3-{{sh.}} {{birl.}} - [[koʻngli]]) #Kishining his-tuygʻu va kechinmalari manbai; [[yurak]], [[qalb]], [[dil]]. {{misol|Koʻnglida yaxshi niyatlari koʻp.}} {{misol|Koʻnglim quvonchlarga toʻldi.}} {{misol|Baxt, iqbol, farovonlik orzulari {{ajrat|koʻngil}}da toʻla, ammo bu damda bir parcha chapatiga zorlik qanday musibat.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}} {{misol|Zaynab: {{nowrap|- Koʻnglimda}} tariqdek yomonlik boʻlsa, ertagacha yetmayin.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Nigoraning koʻnglini qandaydir gʻamgin his-tuygʻular egallab oldi.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Aslida esa hozir uning koʻnglida bir-biriga zid, asov tuygʻular junbishga kelib, jismu jonini goh bezovta qilsa, goh halovatli kechinmalarga gʻarq etayotgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #Feʼl-atvor, xarakter, xulq. {{misol|Jahldan tushgandan keyin yana yumshab qolasiz, rais, koʻnglingiz boʻsh.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Qadrdon dalalar}} :'''Bir koʻngli''' - bir qur taxmin qilib, ichida gumonsirab, bir xayol bilan. {{misol|Bir koʻngli, bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Borgan yerigacha kuydirib bordi. Bir koʻnglim, "Zahar berib qoʻydimi?" deb qoʻrqdim.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngil bermoq''' - 1) berilmoq, mehr qoʻymoq. {{misol|Yaxshilik koʻr, yomonlikni koʻrmagin, Bevafo dunyoga {{ajrat|koʻngil}} bermagin.|[[w:Oysuluv|"Oysuluv"]]}} 2) sevmoq; {{misol|Men tunukasoz ustamning qiziga {{ajrat|koʻngil}} bergan edim..|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Bir nechuk nomardga {{ajrat|koʻngil}} bermagin..|[[w:Alpomish|"Alpomish"]]}} :'''Koʻngil yozmoq''' (''yoki'' '''ochmoq''') - gʻam-gʻussani tarqatmoq, unutmoq, xursandchilik qilmoq, oʻyin-kulgi, sayr {{va sh.k.}} bilan dilgirlikni tarqatmoq. {{misol|Bamaʼni odam bilan gaplashib, {{ajrat|koʻngil}}ni yozmoq}}. {{misol|Malika {{ajrat|koʻngil}} yozish uchun tez-tez ovga chiqar ekan.|[[w:Bulbuligoʻyo|"Bulbuligoʻyo"]]}} {{misol|Qoʻshiq kishining koʻnglini ochadi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Sharq tongi}} :'''Koʻngil yormoq''' - dilidagi gaplarni aytmoq. {{misol|Shuning uchunmi.. dardini kimga aytish-ni bilmay qolgan kezlarda Avaz Mutribni sogʻinadi, unga {{ajrat|koʻngil}} yoradi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} :'''Koʻngil ovlamoq''' - 1) oʻziga moyil, rom qilishga intilmoq. {{misol|Koʻzingni suzib, ovloqda Poʻlatjonning koʻnglini ovlab yurgan emishsan.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Qadrdon dalalar}} 2) birovni xursand qilishga, kayfini chogʻ qilishga harakat qilmoq. {{misol|Toʻraxoʻja oʻrtoqlarining koʻnglini ovlashni biladigan, oʻta madaniyatsh bola edi.|[[w:Dadaxon Nuriy|Dadaxon Nuriy]]|Osmon ustuni}} :'''Koʻngil soʻramoq''' - kishi boshiga biror musibat yoki tashvish tushganda, undan hol-ahvol, kayfiyat va shu kabilar haqida soʻramoq. {{misol|..Ali meshkobchi keyinchalik Nizomiddinning hibs etilib, Ixtiyoriddinga tashlanganini eshitib, erta bilan kelib, Meʼmorning koʻnglini soʻradi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Yodgorboyning.. nobud boʻlganidan bular bexabar ekan, toʻgʻri kelib, kampirdan {{ajrat|koʻngil}} soʻrabman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} :'''Koʻngil uzmoq''' - bahridan oʻtmoq, kechmoq, ajralmoq, tashlab ketmoq. {{misol|Bir yogʻi bular, qolaversa, volidamizning qabrlaridan koʻngshg uzolmay, Kapsanchilarda qolib ketdim.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} :'''Koʻngil uchun''' - hurmat yuzasidan; hech boʻlmasa, shunchaki, til uchida. {{misol|Shahidbek goʻyo {{ajrat|koʻngil}} uchun yana: -Koʻp yaxshi ekan! - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}} :'''Koʻngil xushi''' - oʻzining xursandligi, vaqtichogʻligi uchun xizmat qiladigan ish-harakat yoki narsa; xursandlik, vaqtichogʻlik vositasi. {{misol|Qiz boʻlsa ham, {{ajrat|koʻngil}} xushi, farzand kerakdur yigitga.|[[w:Qoʻshiqlar|"Qoʻshiqlar"]]}} :'''Koʻngil qoʻymoq''' (''yoki'' '''bermoq''') - mehr-muhabbat bogʻlamoq, sevmoq. {{misol|Yigit shu qizga {{ajrat|koʻngil}} qoʻydi.}} {{misol|-{{ajrat|Koʻngil}} berganimni, yaxshi koʻrganimni oʻlganidan keyin yana ham aniq bildim. Hech kimdan uyalmay, bagʻrimga bosib yigʻladim, - dedi Hoji xola.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngilga tugmoq''' - {{q.}} [[tugmoq]]. :'''Koʻngli aynimoq''' - toʻsh oldi sohasi va halqumda oʻziga xos noxushlik his etmoq; behuzur boʻlmoq. {{misol|Yoqimsiz hiddan koʻngli aynidi.}} :'''Koʻngli bor''' - 1) xohishi, mayli bor; moyil. {{misol|Shu yerda qolib ishlashga koʻngli borligini birdan aytishga boʻyni yor bermay oʻylandi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Odamning qadri}} 2) yaxshi koʻradi, sevadi. {{misol|Unday desa, Soliyaning pichingida ham jon bor. Axir ilgarilari "aka" demas ediku? Koʻngli bormikin-a?|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Sherali sevib qoldi}} :'''Koʻngli buzilmoq''' - kayfiyati buzilmoq; qattiq xafa boʻlmoq, qaygʻuga choʻmmoq; dili ogʻrimoq, dili gʻash tortmoq. {{misol|Dutor chalib oʻtirsam, Ipi uzilib ketdi, Yor seni oʻylab tursam, Koʻnglim buzilib ketdi.|[[w:Qoʻshiqlar|"Qoʻshiqlar"]]}} {{misol|Akasining bu harakatidan Raʼnoning koʻngli buzilib, qovogʻini soldi-yu, arazlagancha hovliga tushib ketdi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Soʻnmas chaqmoqlar}} {{misol|Xondan boshqacha muomala kutgan Zuhra begim toʻsatdan koʻngli buzilib, koʻziga yosh oldi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}} :'''Koʻngli buzuq''' - 1) fikri, niyati yomon, yomonlik qilishni oʻylovchi; 2) gʻamgin, ruhan ezilgan, koʻngli yarimta. {{misol|Koʻngli buzuq boʻlsa, bolam, shod ayla, Yiqilganni, bolam, sen bosiboʻtma.|[[w:Ravshan|"Ravshan"]]}} :'''Koʻngli boʻlmaslik''' - koʻngliga toʻgʻri kelmaslik, biror ishni bajarishga botina olmaslik; maʼqul koʻrmaslik. {{misol|Ibn Yamin.. ustozining vafotidan soʻng, uning oilasini tashlab ketishga koʻngli boʻlmadi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} :'''Koʻngli boʻshamoq''' - gʻam-tashvishdan yengillanmoq, koʻngli yorishmoq. {{misol|Yigʻlab-yigʻlab, {{ajrat|koʻngil}}lari ancha boʻshagandan keyin: -Hasanjon.. bularni qayerdan topdinglar [dedi].|[[w:Ergash Raimov|Ergash Raimov]]|Ajab qishloq}} :'''Koʻngli joyiga''' (''yoki'' '''oʻrniga''') '''tushmoq''' - xotirjam boʻlmoq, tinchlanmoq; taskin topmoq. {{misol|Gʻulomjon.. hali qoʻshnisi terim boshlamaganini koʻrib, koʻngli ancha joyiga tushdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngli yoʻq''' - 1) mayli, xohishi yoʻq; moyil emas, istamaydi. {{misol|Aslida Shodmon otaning beshikka koʻngli yoʻq edi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Koʻrmana}} 2) yaxshi koʻrmaydi, sevmaydi. :'''Koʻngli keng''' - 1) har narsaga siqilavermaydigan, tashvish tortavermaydigan. {{misol|U koʻngli keng, vazmin boʻlishni, ancha-muncha narsani ichiga bemalol sigʻdirib, hech narsa koʻrmagandek boʻlib yurishni havas qiladi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Uch ildiz}} 2) olihimmat, saxovatli. :'''Koʻngli koʻtarilmoq''' (''yoki'' '''oʻsmoq''') - ruhlanmoq, ruhi, kayfiyati koʻtarilmoq, ruhi yengil tortmoq; xursand boʻlmoq. {{misol|Sidiqjon.. isitmasi tushganidanmi yoki kampirning mehribonchiligidanmi, koʻngli koʻtarilib, taʼbi ochilganidanmi, juda yengil tortdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} :'''Koʻngli koʻtarmaydi''' - 1) xohlamaydi, yoqtirmaydi, tabiatiga toʻgʻri kelmaydi. {{misol|Qarindoshlar, qoʻshnilar - hech kim yoqmas, hech narsani koʻngli koʻtarmas, hech narsani istamas edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}} 2) hazm qilolmaydi; yeb-icholmaydi. {{misol|Yogʻli ovqatni koʻnglim koʻtarmay qoldi.}} :'''Koʻngli ochiq''' ''yoki'' '''Ochiq koʻngil''' - 1) istagini, xafa yoki xursandligini yashirmaydigan; tortinmay gaplashaveradigan. {{misol|Yoʻlchining koʻngli ochiq, sodda yigit ekanini bilib, bolalar birin-sirin yaqinlasha boshlaydilar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} 2) har narsaga xafa boʻlavermaydigan, gina saqlamaydigan; begʻaraz. {{misol|..odamlarga juda mehribon, koʻngli ochiq, qotmagina chol edi.|[[w:Sa’dulla Karomatov|Sa’dulla Karomatov]]|Oltin qum}} :'''Koʻngli oq''' ''yoki'' '''oq koʻngil''' Birovga yomonlikni istamaydigan; begʻaraz, yuragi toza, sofdil. {{misol|Oq {{ajrat|koʻngil}} odam.}} {{misol|-Salimboyvachchadan qilcha shubhalanmang, — qatʼiy dedi Tantiboyvachcha,'' — ''uning koʻngli oq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli ogʻrimoq''' Xafa boʻlmoq, ranjimoq. :'''Koʻngli sovimoq''' (''yoki'' '''qolmoq, qaytmoq''') Avvalgi yaxshi munosabati, mayli yoʻq boʻlmoq, ixlosi qaytmoq, sevmaydigan, yoqtirmaydigan boʻlib qolmoq. {{misol|Doʻstidan koʻngli sovidi}}. {{misol|[Abdishukurning] Keyin Madrasa ilmlaridan koʻngli soviy boshladi, chunki imom boʻlish uni sira qiziqtirmadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli sof''' (''yoki'' '''toza'''), '''sof''' (''yoki'' '''toza''') '''koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''. {{misol|[Gulnor:] Oʻzimdan ortiq sizga ishonaman. Siz koʻngli toza yigit, bilaman.||[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻngli sust ketdi''' Juda ham havasi keldi, totib koʻrgisi, yegisi yoki ichgisi keldi. ''Anorga koʻnglim sust ketdi.'' :'''Koʻngli tinchidi''' ''q.'' [[tinchimoq]] 1. :'''Koʻngli tor''' ''1)'' har narsaga siqilaveradi-gan, tashvishlanaveradigan; serjahl; ''2)'' xasis, ziqna. :'''Koʻngli tosh''' ''yoki'' '''tosh koʻngil''' Rahm-shafqati yoʻq, berahm, shafqatsiz; bemuruvvat. {{misol|[Fotima:] Zolim, rahmsiz, tosh {{ajrat|koʻngil}}!|[[w:S. Ayniy|S. Ayniy]]|Qullar}}. :'''Koʻngli toʻlmoq''' Mamnun boʻlmoq; qanoat hosil qilmoq, tinchlanmoq. ''Muhiddin aka.. allanimadan xursand boʻlib, koʻngli toʻlib chiqib ketdi.'' A. Qaqhor, Qoʻshchinor chiroqlari. :'''Koʻngli toʻq''' Gʻam-tashvishdan xoli, xotirjam. ''Elga qoʻshilganning koʻngli toʻq, eldan ajralgan-ning beti yoʻq.'' Maqol. n ''-Bektemirdan koʻnglim toʻq, — dedi Ali tajang, — kallasi ishlaydi.'' Oybek, Quyosh qoraymas. {{misol|Ishonch-laringizni oqlayman, {{ajrat|koʻngil}}laringiz toʻq boʻlsin.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli xira''' ''ayn.'' '''taʼbi xira''' ''q.'' [[xira]]. {{misol|U smena oxirida.. bir oz yengil tortdi-yu, lekin koʻngli hamonxira edi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻngli chopmoq''' ''1)'' tabiatiga, didiga mos kel^oq, muvofiqdeb bilmoq, yoqtirmoq. {{misol|[Gulsumbi-bi:] Duradgor yigitning onasi qatnay-qatnay, tinka-madori quridi. Ayniqsa, oʻshanga koʻnglim chopgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}; ''2)'' biror narsaning roʻyobga chiqishi-ga, amalga oshishiga ishonmoq. {{misol|-Qaygʻurma, Oftob.. kuyoving bunchalik suluv boʻlsa.. chimildiqda pechakguldek boʻlib, eriga chirmashganini koʻrarmiz! -Oh, opajon,'' — ''dedi umidsizcha oyim, — mening bunga koʻnglim chopmay-di.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. :'''Koʻngli choʻkmoq''' Ruhi tushib ketmoq, umidsizlikka beril-moq; oʻksimoq, afsuslanmoq. {{misol|Bolaning koʻngli choʻkdi}}. {{misol|Hayotning koʻngli choʻkib ketdi, lekin.. umid ipini uzgisi kelmadi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli yumshamoq''' Achinib rahmi kelmoq; achchigʻidan, qahridan tush-moq. {{misol|Mehri yurak-yuragidan ezsilib, dadasi-ning koʻnglini yumshatish yoʻllarini qidirar-di.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondai kuchli}}. :'''Koʻngli yumshoq''' ''yoki'' '''yumshoq koʻngil''' ''q.'' [[yumshoq]] 4. :'''Koʻngli yarim (ta)''' Gʻam-tashvish bilan ruhan ezilgan, dilshikast. {{misol|-Qoʻy endi, ozor berma, koʻngli yarimta, — degan edi, Asrorqul qayta avj oldi: -Koʻngli yarimta boʻlsa, miyasi ham yarimtami?|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Asror bobo}}. :'''Koʻngli oʻksimoq''' Xafa boʻlmoq, maʼyuslanmoq. {{misol|Qizning atrofga javdirab turgan koʻzlari xomush yerga boqdi. Qiz koʻngli oʻksidi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Mehribon}}. :'''Koʻngli qattiq''' ''yoki'' '''qattiq koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli tosh'''. {{misol|Shu yoshga kelib, otalik mehrini juda kam koʻrsatgan qattiq {{ajrat|koʻngil}} otaning yuragi birdan erib ketdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli qora''' ''ayn.'' '''ichi qora''' ''q.'' [[ich]] 3. {{misol|Qaysi koʻngli qora-dan chiqdi bu gaplar?|[[w:A. Muhiddin|A. Muhiddin]]|Koʻngillar}}. :'''Koʻngli gʻash''' Taʼbi xira, biror narsa-dan tashvishli, bezovta, notinch. {{misol|Koʻngli gʻash, boyagi quvonchli, shirin, ammo tagi yoʻq xayollardan asar ham qolmagan edi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Muqaddas}}. :'''Koʻngliga kelmoq''' ''1)'' oʻzicha oʻylamoq, xayolidan oʻtmoq. {{misol|Zoʻrlikni {{ajrat|koʻngil}}ga keltirmang.|[[w:Sh. Toshmatov|Sh. Toshmatov]]|Erk qushi}}. {{misol|Oʻzing bilasan. Axir shunday boʻladi, deb koʻnglimga keltiribmanmi?!|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' xafa boʻlmoq. {{misol|Bu gapingiz notoʻgʻri, qori, sizning ilmingiz eskicha ilm.. Koʻnglingizga kelmasin-u, izvoshga eshak qoʻshib boʻlmaydi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngliga ogʻir olmoq''' {{s. t.|uz}} Arzimagan narsaga xafa boʻlmoq; oʻziga tahqir deb tushunmoq. {{misol|Qoʻying-chi.. oʻzingiz har bir narsani koʻnglingizga ogʻir ola berar ekansiz.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Qalmoqlarning koʻzicha, sen mendan zoʻr boʻlgin, qanday siyosat qilib gapirsang ham, men koʻnglimga ogʻir olmayman.|[[w:"Alpomish"|"Alpomish"]]}}. :'''Koʻngliga tegmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') ''ayn.'' '''chakkaga tegmoq''' ''q.'' [[chakka]] I. {{misol|Bular hammasi ham {{ajrat|koʻngil}}-ga urdi, shekilli, gulzorlar boʻylab bogʻni ay-lana boshladi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Fonar tagida}}. :'''Koʻngliga qaramoq''' Raʼyiga, xohish-istagiga muvofiq ish tutmoq. {{misol|Mana shunaqa-da, bolaning koʻngliga qarayversangiz, haddidan oshib ketadi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Oʻzi monand}}. :'''Koʻngliga qil (ham) sigʻmaydi''' ''ayn.'' '''yuragiga qil (ham) sigʻmaydi''' ''q.'' [[yurak]]. :'''Koʻngliga qoʻl solib koʻrmoq''' ''q.'' [[qoʻl]]. :'''Koʻnglida kiri yoʻq''' ''1)'' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''; 2) ''ayn.'' '''koʻngli ochiq'''. {{misol|Yuragida bori yuziga tepib turadigan bunday kishilarni, koʻnglida kiri yoʻq, deb maqtaydilar.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}. :'''Koʻnglidan kechirmoq''' (''yoki'' '''oʻtkazmoq''') Xayolidan oʻtkazmoq, oʻylamoq. {{misol|"Endi bu hayot nimaga kerak?" degan fikrni koʻnglidan kechirgandi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Tilla uzuk}}. {{misol|"Tegirmonga tushsa, tirik chiqadigan odam", deya {{ajrat|koʻngil}}dan oʻtkazardilar.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}. :'''Koʻnglidan chiqarmoq''' ''1)'' butkul unutib yubormoq; oʻylamay, eslamay qoʻymoq. {{misol|Aslida esa Xolmurod sevgan qizidan hali-veri judo boʻlishni ham, u ni koʻnglidan chiqarib yuborishni ham istamasdi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' ilgari xafa qilgan kishisini uzr tarzida xursand qilmoq, xafaligini, gina-kuduratni tarqatmoq. {{misol|Bola bechoraning dilini ogʻritgan edim.. Oʻlmasam. bir yaxshi ish qilib, koʻnglidan chiqarib yubo-raman.|[[S. Ahmad]]|Qadrdon dalalar}}. :'''Koʻnglini buzmoq''' Xafa, gʻamgin qilmoq, gʻamga botirmoq. {{misol|Bir yosh ayolning gʻam va hasrat bilan toʻla "yor-yor"i alohida eshitilar, odamning koʻnglini buzar edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini koʻtarmoq''' (''yoki'' '''oʻstirmoq''') Dilini chogʻ qilmoq, xursand qilmoq, yaxshi kayfiyat bagʻishlamoq; ruhlantirmoq. {{misol|Bemorning koʻnglini koʻtarib, kechqurun uyiga qaytdi.|[[w:T. Ashurov|T. Ashurov]]|Oq ot}}. {{misol|Birovi yillab saqlagan yilqi moyi topib kelib, toʻpigʻini silaydi, birovi qiziq-qiziq gaplar aytib, koʻnglini koʻtaradi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. {{misol|-Xafa boʻlmang, Toʻxta xola, koʻpga kelgan toʻy, — dedi Bozo-rov, uning koʻnglini koʻtarish. uchun.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Bu gap Jumanning koʻnglini oʻstirib yubordi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻnglini olmoq''' ''1)'' xursand qilmoq. {{misol|Men birov bilan oshnachilik qilsam, undan jonimni ham ayamay, koʻnglini olmoqqa tirishaman.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}; ''2)'' bi-rovning sevgisini qozonmoq, oʻziga mehr-muhabbat uygʻotmoq, rom qilmoq. {{misol|[Sidiq-jon:] Bunaqa qoʻshmachilik sizlardan keladi. Inʼomjonga "Qizimning koʻnglini ol, eridan chiqarib, senga beraman", degan kishidan keladi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻnglini ogʻritmoq''' Xafa qilmoq, ranjitmoq. {{misol|Uka, men uch-toʻrt kundan keyin Fargʻonaga joʻnayman. Lekin san cholning koʻnglini zarracha ogʻritma, durustmi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻnglini topmoq''' Istak-xohishiga mos tushadigan ish yoki harakat bilan oʻziga moyil qilmoq, oʻzidan xursand qilmoq. {{misol|Kattarogʻini aka de — qoʻltigʻiga kir, kichikrogʻini uka de — qoʻltiqqa ol, koʻnglini top.|[[w:P Tursun|P Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini eritmoq''' Dilini, qalbini eritmoq, yumshatmoq. :'''Oʻrgangan koʻngil oʻrtansa qoʻymas''' Kishi biror narsaga oʻrganib, odatlanib qolsa, garchi u ziyon boʻlsa ham, uni tark etolmaydi, degan maʼnoda ishlatiladigan matal (asosan yaramas odatlar haqida). === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|КЎНГИЛ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''koʻngil'''<br /> '''[[[koʻngli]]] '''[[душа]], [[сердце]] ({{izoh|как вместилище чувств}}); // [[душевный]], [[сердечный]]; <{{tarjmisoli|uning koʻngli quvonchlarga toʻldi}} его сердце наполнилось радостью; {{tarjmisoli|Oʻzim har joydaman, koʻnglim sendadir (Muqimiy)}} Где бы я ни скитался, сердце моё всегда с тобой; {{tarjmisoli|sof ~}} чистое сердце, добрая душа; {{tarjmisoli|sof ~ odam }} человек с чистым сердцем, с доброй душой; {{tarjmisoli|chin ~dan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}chin ~ bilan }} 1) от чистого сердца, чистосердечно, от всей души; искренне; 2) с открытой душой, с открытым сердцем; {{tarjmisoli|koʻngli ochiq}} душа нараспашку, с открытой душой; {{tarjmisoli|oq ~ odam }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglida kiri yoʻq odam}} простосердечный человек; человек чистой души; {{misol|uning koʻngli oq}} он простодушен; он человек прямой; {{tarjmisoli|koʻngli toʻq }} 1) у него на душе спокойно; он уверен ({{izoh|в чем-л., напр. в будущем}}); 2) у него нет сомнений ({{izoh|в чем-л}}.); {{tarjmisoli|~ gʻashligi }} душевная тревога; {{tarjmisoli|~ joyida emas }} душа, сердце не наместе; {{tarjmisoli|~ ochish }} удовольствие; развлечение; увеселение; {{tarjmisoli|~ hushi }} развлечение; {{tarjmisoli|~da }} в душе, в глубине души, в тайниках сердца; {{tarjmisoli|~dagi }} задушевный; желанный; удовлетворяющий; {{tarjmisoli|~dagi orzu }} заветная мечта, желание; {{tarjmisoli|~dagidek, ~ dagiday }} по душе, по сердцу ({{izoh|кому-л}}.); так, как душе угодно; то, что надо; {{tarjmisoli|koʻngli boʻsh odam}} 1) мягкосердечный человек, человек с добрым сердцем; 2) {{izoh|неодобр.}} мягкотелый, слабохарактерный человек; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik}} ({{izoh|или [[yumshoqlik]]}}) 1) [[мягкосердечие]]; [[мягкость]] [[характер]]а; 2) {{izoh|неодобр}}. [[мягкотелость]]; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik qilmoq}} 1) проявлять мягкосердечие; 2) {{izoh|неодобр}}. проявлять мягкотелость; {{tarjmisoli|koʻngli qattiqlik}} неотзывчивость, жестокосердие; {{tarjmisoli|koʻnglim gʻash}} я встревожен, у меня на душе неспокойно, я расстроен; {{tarjmisoli|uning koʻngli gʻash tortdi}} он встревожился, расстроился; {{tarjmisoli|koʻnglini gʻash qilmoq}} 1) расстраивать ({{izoh|кого-л}}.); 2) расстраиваться; {{tarjmisoli|koʻngliga gʻash solmoq}} растревожить душу, расстроить ({{izoh|кого-л.}}); {{tarjmisoli|koʻngli xira}} он расстроен; он огорчён; {{tarjmisoli|koʻngli buzuq}} недоброжелательный; злоумышляющий; {{tarjmisoli|~ni buzadigan }} тяжёлый, огорчительный; {{tarjmisoli|~ni ranjitadigan }} тягостный, огорчительный; {{tarjmisoli|koʻnglim buzildi}} я расстроился; {{tarjmisoli|koʻngli keng}} 1) беззаботный, мирящийся со всеми условиями, не принимающий всё близко к сердцу; 2) щедрый; {{tarjmisoli|koʻngli tor}} 1) беспокойный, принимающий все близко к сердцу; злой; 2) скупой; {{tarjmisoli|koʻngli qora}} недоброжелательный; нечестный; коварный ({{izoh|о человеке}}); {{tarjmisoli|~ bermoq }} 1) отдать сердце, полюбить, влюбиться; {{tarjmisoli|~ berib sevmoq }} полюбить от всего сердца, любить всей душой; 2) отдаться, увлечься, предаться всей душой ({{izoh|напр. работе, учебе и т. п}}.); {{tarjmisoli|koʻngli yumshadi}} он умилился; он смягчился, он разжалобился; он растаял; {{tarjmisoli|koʻnglini yumshatmoq}} умилостивить; умилить, смягчить, разжалобить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglini eritmoq}} смягчать ({{izoh|чье-л}}.) сердце, умасливать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ qoʻymoq}} 1) увлекаться ({{izoh|кем-чем-л}}.); 2) влюбиться, полюбить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|mening undan koʻnglim qoldi}} 1) я разочаровался в нём; я на него обиделся; я охладел к нему; 2) мне опротивело, приелось ({{izoh|напр. какая-л. пища}}), {{tarjmisoli|koʻnglini tinchitmoq}} успокаивать, утешать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchlandi }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|taskin topdi}}) сердце успокоилось, отлегло от сердца, на душе легче стало; {{tarjmisoli|koʻnglini topish uchun}} в угоду ({{izoh|кому-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchitish uchun }} для успокоения сердца, для успокоения совести; {{tarjmisoli|koʻnglini olmoq}} угождать ({{izoh|кому-л}}.); завоёвывать ({{izoh|чью-л}}.) симпатию; {{tarjmisoli|koʻngli bor}} 1) он хочет, он желает, он расположен, он склонен ({{izoh|что-л. сделать}}); 2) он влюблён; {{tarjmisoli|koʻngli yoʻq}} 1) ему не хочется, у него не лежит сердце; 2) он (она) не любит ({{izoh|жену или мужа}}); {{tarjmisoli|uning eriga koʻngli yoʻq}} она не любит своего мужа; {{tarjmisoli|koʻnglini topmoq}} угадать ({{izoh|чье-л}}.) желание; угождать ({{izoh|кому-л}}.); располагать ({{izoh|кого-л}}.) к себе; {{tarjmisoli|koʻngli tusaydi}} он желает, хочет ({{izoh|пить, есть что-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglim tortmaydi}} мне не хочется, меня не тянет; {{tarjmisoli|koʻnglini koʻtarmoq}} 1) поднимать настроение ({{izoh|чье-л}}.); ободрять, веселить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ni doʻst koʻtarar }} {{izoh|посл}}. друг (всегда) поддержит (ободрит); 2) утешать, успокаивать, обнадёживать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli koʻtarildi}} он воспрянул духом, ободрился, воодушевился; {{tarjmisoli|~ga yoqmoq }} быть по сердцу, по душе; нравиться ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqadi }} по сердцу, по душе, нравится ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqmaydi }} душа не лежит, не нравится; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}} влезть в ({{izoh|чью-л}}.) душу ({{izoh|с целью узнать, выведать сокровенные тайны, намерения}}); {{tarjmisoli|birovning koʻnglidagini aytib bermoq}} открыть, раскрыть свою душу; {{tarjmisoli|~ga ogʻir olmoq}} принимать близко к сердцу, обижаться, болезненно реагировать ({{izoh|на что-л}}.); тяжело воспринимать ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ga kelmoq }} 1) чуять сердцем ({{izoh|напр. неприятность}}); 2) приходить в голову; 3) обижаться, затаивать в душе обиду; {{tarjmisoli|koʻnglingizga kelmasa bir gap aytaman}} если вы не обидитесь, я вам кое-что скажу; {{tarjmisoli|~ga urmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~ga tegmoq}} надоедать, опротиветь ({{izoh|кому-л}}.); приедаться; {{tarjmisoli|~dan kechirmoq }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|~dan oʻtkazmoq}} думать про себя, продумывать ({{izoh|что-л}}.); вспоминать ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~dan chiqarmoq }} 1) предавать забвению, забывать; 2) прощать; {{tarjmisoli|~dan chiqarib }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|tarashlab, sidirib}}) {{tarjmisoli|tashlamoq}}[[выкинуть]] [[из]] [[головы]], [[предать]] [[забвению]]; {{tarjmisoli|koʻngli yarim odam}} 1) человек, находящийся постоянно в подавленном, угнетённом состоянии; 2) человек, перенёсший тяжёлые душевные испытания, горе {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|oʻrgangan ~ oʻrtansa qoʻymas }} {{izoh|посл}}. кто повадился, тот никогда не отступит (не бросит, не перестанет); {{izoh|соотв}}. горбатого могила исправит; {{tarjmisoli|boshim kal, koʻnglim nozik}} {{izoh|погов}}. голова моя плешива, но душа тонка ({{izoh|о разборчивом, капризном человеке}}); {{tarjmisoli|koʻngli sust ketdi}} ему хочется ({{izoh|что-л. съесть}}); {{tarjmisoli|shu topda anorga koʻnglim sust ketdi}} сейчас мне захотелось граната; {{tarjmisoli|koʻngli toʻldi}} он доволен, удовлетворён; {{tarjmisoli|koʻngli ogʻridi}} он обижен; он тяжело воспринял ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ ogʻritmoq }} обижать, вызывать неприятное чувство ({{izoh|в душе}}); {{tarjmisoli|koʻngli sovudi}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻngli qaytdi}} 1) он охладел ({{izoh|к кому-чему-л}}.), разочаровался ({{izoh|в ком-чём-л}}.); 2) он разлюбил ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli choʻkdi}} он пал духом, он в подавленном настроении; {{tarjmisoli|koʻngli aynidi}} его тошнит, он испытывает тошноту; {{tarjmisoli|koʻnglim ayniyapti}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglim gum-gum ketyapti}} меня тошнит; мне нездоровится; {{tarjmisoli|~ aynitmoq }} вызывать тошноту; {{tarjmisoli|~ aynitadigan }} тошнотворный, тошнотный; тошный; {{tarjmisoli|koʻnglim koʻtarmaydi}} я не могу, я не в состоянии ({{izoh|есть пить, принимать что-л}}.); {{tarjmisoli|~ uchun }} для (ради) приличия; {{tarjmisoli|bir koʻngli}} предположив, сделав предположение; {{tarjmisoli|Bir koʻngli bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi (M.Ismoiliy, "Farg'ona t.o.")}} Он предположил, что это известие принёс казий.<br /> }} bot6b81rrjzsytiz7mt54xaollw96hk 639930 639929 2026-07-15T08:21:14Z Yokubjon Juraev 8265 639930 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''koʻ-ngil''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KOʻNGIL 'insonning his-tuygʻu, kechinmalar olami’, ’dil’, 'qalb' Bu ot asli qadimgi turkiy tildagi 'his-tuygʻuga beril—' maʼnosini anglatgan köŋ- feʼlidan -(ü)l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 77); oʻzbek tilida ikkinchi boʻgʻindagi ü unlisi i unlisiga al— mashgan, ö unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: köŋ- + oʻl <nowiki>=</nowiki> köŋoʻl &gt;&nbsp;köŋil &gt;&nbsp;koŋil.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === (''asosan 3-{{sh.}} {{birl.}} - [[koʻngli]]) #Kishining his-tuygʻu va kechinmalari manbai; [[yurak]], [[qalb]], [[dil]]. {{misol|Koʻnglida yaxshi niyatlari koʻp.}} {{misol|Koʻnglim quvonchlarga toʻldi.}} {{misol|Baxt, iqbol, farovonlik orzulari {{ajrat|koʻngil}}da toʻla, ammo bu damda bir parcha chapatiga zorlik qanday musibat.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}} {{misol|Zaynab: {{nowrap|- Koʻnglimda}} tariqdek yomonlik boʻlsa, ertagacha yetmayin.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Nigoraning koʻnglini qandaydir gʻamgin his-tuygʻular egallab oldi.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Aslida esa hozir uning koʻnglida bir-biriga zid, asov tuygʻular junbishga kelib, jismu jonini goh bezovta qilsa, goh halovatli kechinmalarga gʻarq etayotgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #Feʼl-atvor, xarakter, xulq. {{misol|Jahldan tushgandan keyin yana yumshab qolasiz, rais, koʻnglingiz boʻsh.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Qadrdon dalalar}} :'''Bir koʻngli''' - bir qur taxmin qilib, ichida gumonsirab, bir xayol bilan. {{misol|Bir koʻngli, bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Borgan yerigacha kuydirib bordi. Bir koʻnglim, "Zahar berib qoʻydimi?" deb qoʻrqdim.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngil bermoq''' - 1) berilmoq, mehr qoʻymoq. {{misol|Yaxshilik koʻr, yomonlikni koʻrmagin, Bevafo dunyoga {{ajrat|koʻngil}} bermagin.|[[w:Oysuluv|"Oysuluv"]]}} 2) sevmoq; {{misol|Men tunukasoz ustamning qiziga {{ajrat|koʻngil}} bergan edim..|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Bir nechuk nomardga {{ajrat|koʻngil}} bermagin..|[[w:Alpomish|"Alpomish"]]}} :'''Koʻngil yozmoq''' (''yoki'' '''ochmoq''') - gʻam-gʻussani tarqatmoq, unutmoq, xursandchilik qilmoq, oʻyin-kulgi, sayr {{va sh.k.}} bilan dilgirlikni tarqatmoq. {{misol|Bamaʼni odam bilan gaplashib, {{ajrat|koʻngil}}ni yozmoq}}. {{misol|Malika {{ajrat|koʻngil}} yozish uchun tez-tez ovga chiqar ekan.|[[w:Bulbuligoʻyo|"Bulbuligoʻyo"]]}} {{misol|Qoʻshiq kishining koʻnglini ochadi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Sharq tongi}} :'''Koʻngil yormoq''' - dilidagi gaplarni aytmoq. {{misol|Shuning uchunmi.. dardini kimga aytish-ni bilmay qolgan kezlarda Avaz Mutribni sogʻinadi, unga {{ajrat|koʻngil}} yoradi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} :'''Koʻngil ovlamoq''' - 1) oʻziga moyil, rom qilishga intilmoq. {{misol|Koʻzingni suzib, ovloqda Poʻlatjonning koʻnglini ovlab yurgan emishsan.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Qadrdon dalalar}} 2) birovni xursand qilishga, kayfini chogʻ qilishga harakat qilmoq. {{misol|Toʻraxoʻja oʻrtoqlarining koʻnglini ovlashni biladigan, oʻta madaniyatsh bola edi.|[[w:Dadaxon Nuriy|Dadaxon Nuriy]]|Osmon ustuni}} :'''Koʻngil soʻramoq''' - kishi boshiga biror musibat yoki tashvish tushganda, undan hol-ahvol, kayfiyat va shu kabilar haqida soʻramoq. {{misol|..Ali meshkobchi keyinchalik Nizomiddinning hibs etilib, Ixtiyoriddinga tashlanganini eshitib, erta bilan kelib, Meʼmorning koʻnglini soʻradi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Yodgorboyning.. nobud boʻlganidan bular bexabar ekan, toʻgʻri kelib, kampirdan {{ajrat|koʻngil}} soʻrabman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} :'''Koʻngil uzmoq''' - bahridan oʻtmoq, kechmoq, ajralmoq, tashlab ketmoq. {{misol|Bir yogʻi bular, qolaversa, volidamizning qabrlaridan koʻngshg uzolmay, Kapsanchilarda qolib ketdim.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} :'''Koʻngil uchun''' - hurmat yuzasidan; hech boʻlmasa, shunchaki, til uchida. {{misol|Shahidbek goʻyo {{ajrat|koʻngil}} uchun yana: -Koʻp yaxshi ekan! - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}} :'''Koʻngil xushi''' - oʻzining xursandligi, vaqtichogʻligi uchun xizmat qiladigan ish-harakat yoki narsa; xursandlik, vaqtichogʻlik vositasi. {{misol|Qiz boʻlsa ham, {{ajrat|koʻngil}} xushi, farzand kerakdur yigitga.|[[w:Qoʻshiqlar|"Qoʻshiqlar"]]}} :'''Koʻngil qoʻymoq''' (''yoki'' '''bermoq''') - mehr-muhabbat bogʻlamoq, sevmoq. {{misol|Yigit shu qizga {{ajrat|koʻngil}} qoʻydi.}} {{misol|-{{ajrat|Koʻngil}} berganimni, yaxshi koʻrganimni oʻlganidan keyin yana ham aniq bildim. Hech kimdan uyalmay, bagʻrimga bosib yigʻladim, - dedi Hoji xola.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngilga tugmoq''' - {{q.}} [[tugmoq]]. :'''Koʻngli aynimoq''' - toʻsh oldi sohasi va halqumda oʻziga xos noxushlik his etmoq; behuzur boʻlmoq. {{misol|Yoqimsiz hiddan koʻngli aynidi.}} :'''Koʻngli bor''' - 1) xohishi, mayli bor; moyil. {{misol|Shu yerda qolib ishlashga koʻngli borligini birdan aytishga boʻyni yor bermay oʻylandi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Odamning qadri}} 2) yaxshi koʻradi, sevadi. {{misol|Unday desa, Soliyaning pichingida ham jon bor. Axir ilgarilari "aka" demas ediku? Koʻngli bormikin-a?|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Sherali sevib qoldi}} :'''Koʻngli buzilmoq''' - kayfiyati buzilmoq; qattiq xafa boʻlmoq, qaygʻuga choʻmmoq; dili ogʻrimoq, dili gʻash tortmoq. {{misol|Dutor chalib oʻtirsam, Ipi uzilib ketdi, Yor seni oʻylab tursam, Koʻnglim buzilib ketdi.|[[w:Qoʻshiqlar|"Qoʻshiqlar"]]}} {{misol|Akasining bu harakatidan Raʼnoning koʻngli buzilib, qovogʻini soldi-yu, arazlagancha hovliga tushib ketdi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Soʻnmas chaqmoqlar}} {{misol|Xondan boshqacha muomala kutgan Zuhra begim toʻsatdan koʻngli buzilib, koʻziga yosh oldi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}} :'''Koʻngli buzuq''' - 1) fikri, niyati yomon, yomonlik qilishni oʻylovchi; 2) gʻamgin, ruhan ezilgan, koʻngli yarimta. {{misol|Koʻngli buzuq boʻlsa, bolam, shod ayla, Yiqilganni, bolam, sen bosiboʻtma.|[[w:Ravshan|"Ravshan"]]}} :'''Koʻngli boʻlmaslik''' - koʻngliga toʻgʻri kelmaslik, biror ishni bajarishga botina olmaslik; maʼqul koʻrmaslik. {{misol|Ibn Yamin.. ustozining vafotidan soʻng, uning oilasini tashlab ketishga koʻngli boʻlmadi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} :'''Koʻngli boʻshamoq''' - gʻam-tashvishdan yengillanmoq, koʻngli yorishmoq. {{misol|Yigʻlab-yigʻlab, {{ajrat|koʻngil}}lari ancha boʻshagandan keyin: -Hasanjon.. bularni qayerdan topdinglar [dedi].|[[w:Ergash Raimov|Ergash Raimov]]|Ajab qishloq}} :'''Koʻngli joyiga''' (''yoki'' '''oʻrniga''') '''tushmoq''' - xotirjam boʻlmoq, tinchlanmoq; taskin topmoq. {{misol|Gʻulomjon.. hali qoʻshnisi terim boshlamaganini koʻrib, koʻngli ancha joyiga tushdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngli yoʻq''' - 1) mayli, xohishi yoʻq; moyil emas, istamaydi. {{misol|Aslida Shodmon otaning beshikka koʻngli yoʻq edi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Koʻrmana}} 2) yaxshi koʻrmaydi, sevmaydi. :'''Koʻngli keng''' - 1) har narsaga siqilavermaydigan, tashvish tortavermaydigan. {{misol|U koʻngli keng, vazmin boʻlishni, ancha-muncha narsani ichiga bemalol sigʻdirib, hech narsa koʻrmagandek boʻlib yurishni havas qiladi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Uch ildiz}} 2) olihimmat, saxovatli. :'''Koʻngli koʻtarilmoq''' (''yoki'' '''oʻsmoq''') - ruhlanmoq, ruhi, kayfiyati koʻtarilmoq, ruhi yengil tortmoq; xursand boʻlmoq. {{misol|Sidiqjon.. isitmasi tushganidanmi yoki kampirning mehribonchiligidanmi, koʻngli koʻtarilib, taʼbi ochilganidanmi, juda yengil tortdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} :'''Koʻngli koʻtarmaydi''' - 1) xohlamaydi, yoqtirmaydi, tabiatiga toʻgʻri kelmaydi. {{misol|Qarindoshlar, qoʻshnilar - hech kim yoqmas, hech narsani koʻngli koʻtarmas, hech narsani istamas edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}} 2) hazm qilolmaydi; yeb-icholmaydi. {{misol|Yogʻli ovqatni koʻnglim koʻtarmay qoldi.}} :'''Koʻngli ochiq''' ''yoki'' '''Ochiq koʻngil''' - 1) istagini, xafa yoki xursandligini yashirmaydigan; tortinmay gaplashaveradigan. {{misol|Yoʻlchining koʻngli ochiq, sodda yigit ekanini bilib, bolalar birin-sirin yaqinlasha boshlaydilar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} 2) har narsaga xafa boʻlavermaydigan, gina saqlamaydigan; begʻaraz. {{misol|..odamlarga juda mehribon, koʻngli ochiq, qotmagina chol edi.|[[w:Sa’dulla Karomatov|Sa’dulla Karomatov]]|Oltin qum}} :'''Koʻngli oq''' ''yoki'' '''oq koʻngil''' - birovga yomonlikni istamaydigan; begʻaraz, yuragi toza, sofdil. {{misol|Oq {{ajrat|koʻngil}} odam.}} {{misol|-Salimboyvachchadan qilcha shubhalanmang, - qatʼiy dedi Tantiboyvachcha, - uning koʻngli oq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} :'''Koʻngli ogʻrimoq''' - xafa boʻlmoq, ranjimoq. :'''Koʻngli sovimoq''' (''yoki'' '''qolmoq, qaytmoq''') - avvalgi yaxshi munosabati, mayli yoʻq boʻlmoq, ixlosi qaytmoq, sevmaydigan, yoqtirmaydigan boʻlib qolmoq. {{misol|Doʻstidan koʻngli sovidi.}} {{misol|[Abdishukurning] Keyin Madrasa ilmlaridan koʻngli soviy boshladi, chunki imom boʻlish uni sira qiziqtirmadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} :'''Koʻngli sof''' (''yoki'' '''toza'''), '''sof''' (''yoki'' '''toza''') '''koʻngil''' - {{ayn.}} '''koʻngli oq'''. {{misol|[Gulnor:] Oʻzimdan ortiq sizga ishonaman. Siz koʻngli toza yigit, bilaman.||[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} :'''Koʻngli sust ketdi''' - juda ham havasi keldi, totib koʻrgisi, yegisi yoki ichgisi keldi. {{misol|Anorga koʻnglim sust ketdi.}} :'''Koʻngli tinchidi''' - {{q.}} [[tinchimoq]] 1. :'''Koʻngli tor''' - 1) har narsaga siqilaveradigan, tashvishlanaveradigan; serjahl; 2) xasis, ziqna. :'''Koʻngli tosh''' ''yoki'' '''tosh koʻngil''' - rahm-shafqati yoʻq, berahm, shafqatsiz; bemuruvvat. {{misol|[Fotima:] Zolim, rahmsiz, tosh {{ajrat|koʻngil}}!|[[w:Sadriddin Ayniy|Sadriddin Ayniy]]|Qullar}} :'''Koʻngli toʻlmoq''' - mamnun boʻlmoq; qanoat hosil qilmoq, tinchlanmoq. {{misol|Muhiddin aka.. allanimadan xursand boʻlib, koʻngli toʻlib chiqib ketdi.''|[[w:Abdulla Qaqhor|Abdulla Qaqhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} :'''Koʻngli toʻq''' - gʻam-tashvishdan xoli, xotirjam. {{misol|Elga qoʻshilganning koʻngli toʻq, eldan ajralganning beti yoʻq.|Maqol}} {{misol|-Bektemirdan koʻnglim toʻq, - dedi Ali tajang, - kallasi ishlaydi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Quyosh qoraymas}} {{misol|Ishonchlaringizni oqlayman, {{ajrat|koʻngil}}laringiz toʻq boʻlsin.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngli xira''' - {{ayn.}} '''taʼbi xira''' {{q.}} [[xira]]. {{misol|U smena oxirida.. bir oz yengil tortdi-yu, lekin koʻngli hamonxira edi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Tugʻilish}} :'''Koʻngli chopmoq''' - 1) tabiatiga, didiga mos kelmoq, muvofiqdeb bilmoq, yoqtirmoq. {{misol|[Gulsumbibi:] Duradgor yigitning onasi qatnay-qatnay, tinka-madori quridi. Ayniqsa, oʻshanga koʻnglim chopgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} 2) biror narsaning roʻyobga chiqishiga, amalga oshishiga ishonmoq. {{misol|-Qaygʻurma, Oftob.. kuyoving bunchalik suluv boʻlsa.. chimildiqda pechakguldek boʻlib, eriga chirmashganini koʻrarmiz! -Oh, opajon, - dedi umidsizcha oyim, - mening bunga koʻnglim chopmaydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} :'''Koʻngli choʻkmoq''' - ruhi tushib ketmoq, umidsizlikka berilmoq; oʻksimoq, afsuslanmoq. {{misol|Bolaning koʻngli choʻkdi.}} {{misol|Hayotning koʻngli choʻkib ketdi, lekin.. umid ipini uzgisi kelmadi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngli yumshamoq''' - achinib rahmi kelmoq; achchigʻidan, qahridan tushmoq. {{misol|Mehri yurak-yuragidan ezsilib, dadasi-ning koʻnglini yumshatish yoʻllarini qidirardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondai kuchli}} :'''Koʻngli yumshoq''' ''yoki'' '''yumshoq koʻngil''' - {{q.}} [[yumshoq]] 4. :'''Koʻngli yarim'''('''ta''') - gʻam-tashvish bilan ruhan ezilgan, dilshikast. {{misol|-Qoʻy endi, ozor berma, koʻngli yarimta, - degan edi, Asrorqul qayta avj oldi: -Koʻngli yarimta boʻlsa, miyasi ham yarimtami?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} :'''Koʻngli oʻksimoq''' - xafa boʻlmoq, maʼyuslanmoq. {{misol|Qizning atrofga javdirab turgan koʻzlari xomush yerga boqdi. Qiz koʻngli oʻksidi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Mehribon}} :'''Koʻngli qattiq''' ''yoki'' '''qattiq koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli tosh'''. {{misol|Shu yoshga kelib, otalik mehrini juda kam koʻrsatgan qattiq {{ajrat|koʻngil}} otaning yuragi birdan erib ketdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli qora''' ''ayn.'' '''ichi qora''' ''q.'' [[ich]] 3. {{misol|Qaysi koʻngli qora-dan chiqdi bu gaplar?|[[w:A. Muhiddin|A. Muhiddin]]|Koʻngillar}}. :'''Koʻngli gʻash''' Taʼbi xira, biror narsa-dan tashvishli, bezovta, notinch. {{misol|Koʻngli gʻash, boyagi quvonchli, shirin, ammo tagi yoʻq xayollardan asar ham qolmagan edi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Muqaddas}}. :'''Koʻngliga kelmoq''' ''1)'' oʻzicha oʻylamoq, xayolidan oʻtmoq. {{misol|Zoʻrlikni {{ajrat|koʻngil}}ga keltirmang.|[[w:Sh. Toshmatov|Sh. Toshmatov]]|Erk qushi}}. {{misol|Oʻzing bilasan. Axir shunday boʻladi, deb koʻnglimga keltiribmanmi?!|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' xafa boʻlmoq. {{misol|Bu gapingiz notoʻgʻri, qori, sizning ilmingiz eskicha ilm.. Koʻnglingizga kelmasin-u, izvoshga eshak qoʻshib boʻlmaydi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngliga ogʻir olmoq''' {{s. t.|uz}} Arzimagan narsaga xafa boʻlmoq; oʻziga tahqir deb tushunmoq. {{misol|Qoʻying-chi.. oʻzingiz har bir narsani koʻnglingizga ogʻir ola berar ekansiz.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Qalmoqlarning koʻzicha, sen mendan zoʻr boʻlgin, qanday siyosat qilib gapirsang ham, men koʻnglimga ogʻir olmayman.|[[w:"Alpomish"|"Alpomish"]]}}. :'''Koʻngliga tegmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') ''ayn.'' '''chakkaga tegmoq''' ''q.'' [[chakka]] I. {{misol|Bular hammasi ham {{ajrat|koʻngil}}-ga urdi, shekilli, gulzorlar boʻylab bogʻni ay-lana boshladi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Fonar tagida}}. :'''Koʻngliga qaramoq''' Raʼyiga, xohish-istagiga muvofiq ish tutmoq. {{misol|Mana shunaqa-da, bolaning koʻngliga qarayversangiz, haddidan oshib ketadi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Oʻzi monand}}. :'''Koʻngliga qil (ham) sigʻmaydi''' ''ayn.'' '''yuragiga qil (ham) sigʻmaydi''' ''q.'' [[yurak]]. :'''Koʻngliga qoʻl solib koʻrmoq''' ''q.'' [[qoʻl]]. :'''Koʻnglida kiri yoʻq''' ''1)'' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''; 2) ''ayn.'' '''koʻngli ochiq'''. {{misol|Yuragida bori yuziga tepib turadigan bunday kishilarni, koʻnglida kiri yoʻq, deb maqtaydilar.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}. :'''Koʻnglidan kechirmoq''' (''yoki'' '''oʻtkazmoq''') Xayolidan oʻtkazmoq, oʻylamoq. {{misol|"Endi bu hayot nimaga kerak?" degan fikrni koʻnglidan kechirgandi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Tilla uzuk}}. {{misol|"Tegirmonga tushsa, tirik chiqadigan odam", deya {{ajrat|koʻngil}}dan oʻtkazardilar.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}. :'''Koʻnglidan chiqarmoq''' ''1)'' butkul unutib yubormoq; oʻylamay, eslamay qoʻymoq. {{misol|Aslida esa Xolmurod sevgan qizidan hali-veri judo boʻlishni ham, u ni koʻnglidan chiqarib yuborishni ham istamasdi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' ilgari xafa qilgan kishisini uzr tarzida xursand qilmoq, xafaligini, gina-kuduratni tarqatmoq. {{misol|Bola bechoraning dilini ogʻritgan edim.. Oʻlmasam. bir yaxshi ish qilib, koʻnglidan chiqarib yubo-raman.|[[S. Ahmad]]|Qadrdon dalalar}}. :'''Koʻnglini buzmoq''' Xafa, gʻamgin qilmoq, gʻamga botirmoq. {{misol|Bir yosh ayolning gʻam va hasrat bilan toʻla "yor-yor"i alohida eshitilar, odamning koʻnglini buzar edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini koʻtarmoq''' (''yoki'' '''oʻstirmoq''') Dilini chogʻ qilmoq, xursand qilmoq, yaxshi kayfiyat bagʻishlamoq; ruhlantirmoq. {{misol|Bemorning koʻnglini koʻtarib, kechqurun uyiga qaytdi.|[[w:T. Ashurov|T. Ashurov]]|Oq ot}}. {{misol|Birovi yillab saqlagan yilqi moyi topib kelib, toʻpigʻini silaydi, birovi qiziq-qiziq gaplar aytib, koʻnglini koʻtaradi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. {{misol|-Xafa boʻlmang, Toʻxta xola, koʻpga kelgan toʻy, — dedi Bozo-rov, uning koʻnglini koʻtarish. uchun.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Bu gap Jumanning koʻnglini oʻstirib yubordi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻnglini olmoq''' ''1)'' xursand qilmoq. {{misol|Men birov bilan oshnachilik qilsam, undan jonimni ham ayamay, koʻnglini olmoqqa tirishaman.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}; ''2)'' bi-rovning sevgisini qozonmoq, oʻziga mehr-muhabbat uygʻotmoq, rom qilmoq. {{misol|[Sidiq-jon:] Bunaqa qoʻshmachilik sizlardan keladi. Inʼomjonga "Qizimning koʻnglini ol, eridan chiqarib, senga beraman", degan kishidan keladi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻnglini ogʻritmoq''' Xafa qilmoq, ranjitmoq. {{misol|Uka, men uch-toʻrt kundan keyin Fargʻonaga joʻnayman. Lekin san cholning koʻnglini zarracha ogʻritma, durustmi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻnglini topmoq''' Istak-xohishiga mos tushadigan ish yoki harakat bilan oʻziga moyil qilmoq, oʻzidan xursand qilmoq. {{misol|Kattarogʻini aka de — qoʻltigʻiga kir, kichikrogʻini uka de — qoʻltiqqa ol, koʻnglini top.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} :'''Koʻnglini eritmoq''' - dilini, qalbini eritmoq, yumshatmoq. :'''Oʻrgangan koʻngil oʻrtansa qoʻymas''' - kishi biror narsaga oʻrganib, odatlanib qolsa, garchi u ziyon boʻlsa ham, uni tark etolmaydi, degan maʼnoda ishlatiladigan matal (asosan yaramas odatlar haqida). === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|КЎНГИЛ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''koʻngil'''<br /> '''[[[koʻngli]]] '''[[душа]], [[сердце]] ({{izoh|как вместилище чувств}}); // [[душевный]], [[сердечный]]; <{{tarjmisoli|uning koʻngli quvonchlarga toʻldi}} его сердце наполнилось радостью; {{tarjmisoli|Oʻzim har joydaman, koʻnglim sendadir (Muqimiy)}} Где бы я ни скитался, сердце моё всегда с тобой; {{tarjmisoli|sof ~}} чистое сердце, добрая душа; {{tarjmisoli|sof ~ odam }} человек с чистым сердцем, с доброй душой; {{tarjmisoli|chin ~dan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}chin ~ bilan }} 1) от чистого сердца, чистосердечно, от всей души; искренне; 2) с открытой душой, с открытым сердцем; {{tarjmisoli|koʻngli ochiq}} душа нараспашку, с открытой душой; {{tarjmisoli|oq ~ odam }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglida kiri yoʻq odam}} простосердечный человек; человек чистой души; {{misol|uning koʻngli oq}} он простодушен; он человек прямой; {{tarjmisoli|koʻngli toʻq }} 1) у него на душе спокойно; он уверен ({{izoh|в чем-л., напр. в будущем}}); 2) у него нет сомнений ({{izoh|в чем-л}}.); {{tarjmisoli|~ gʻashligi }} душевная тревога; {{tarjmisoli|~ joyida emas }} душа, сердце не наместе; {{tarjmisoli|~ ochish }} удовольствие; развлечение; увеселение; {{tarjmisoli|~ hushi }} развлечение; {{tarjmisoli|~da }} в душе, в глубине души, в тайниках сердца; {{tarjmisoli|~dagi }} задушевный; желанный; удовлетворяющий; {{tarjmisoli|~dagi orzu }} заветная мечта, желание; {{tarjmisoli|~dagidek, ~ dagiday }} по душе, по сердцу ({{izoh|кому-л}}.); так, как душе угодно; то, что надо; {{tarjmisoli|koʻngli boʻsh odam}} 1) мягкосердечный человек, человек с добрым сердцем; 2) {{izoh|неодобр.}} мягкотелый, слабохарактерный человек; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik}} ({{izoh|или [[yumshoqlik]]}}) 1) [[мягкосердечие]]; [[мягкость]] [[характер]]а; 2) {{izoh|неодобр}}. [[мягкотелость]]; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik qilmoq}} 1) проявлять мягкосердечие; 2) {{izoh|неодобр}}. проявлять мягкотелость; {{tarjmisoli|koʻngli qattiqlik}} неотзывчивость, жестокосердие; {{tarjmisoli|koʻnglim gʻash}} я встревожен, у меня на душе неспокойно, я расстроен; {{tarjmisoli|uning koʻngli gʻash tortdi}} он встревожился, расстроился; {{tarjmisoli|koʻnglini gʻash qilmoq}} 1) расстраивать ({{izoh|кого-л}}.); 2) расстраиваться; {{tarjmisoli|koʻngliga gʻash solmoq}} растревожить душу, расстроить ({{izoh|кого-л.}}); {{tarjmisoli|koʻngli xira}} он расстроен; он огорчён; {{tarjmisoli|koʻngli buzuq}} недоброжелательный; злоумышляющий; {{tarjmisoli|~ni buzadigan }} тяжёлый, огорчительный; {{tarjmisoli|~ni ranjitadigan }} тягостный, огорчительный; {{tarjmisoli|koʻnglim buzildi}} я расстроился; {{tarjmisoli|koʻngli keng}} 1) беззаботный, мирящийся со всеми условиями, не принимающий всё близко к сердцу; 2) щедрый; {{tarjmisoli|koʻngli tor}} 1) беспокойный, принимающий все близко к сердцу; злой; 2) скупой; {{tarjmisoli|koʻngli qora}} недоброжелательный; нечестный; коварный ({{izoh|о человеке}}); {{tarjmisoli|~ bermoq }} 1) отдать сердце, полюбить, влюбиться; {{tarjmisoli|~ berib sevmoq }} полюбить от всего сердца, любить всей душой; 2) отдаться, увлечься, предаться всей душой ({{izoh|напр. работе, учебе и т. п}}.); {{tarjmisoli|koʻngli yumshadi}} он умилился; он смягчился, он разжалобился; он растаял; {{tarjmisoli|koʻnglini yumshatmoq}} умилостивить; умилить, смягчить, разжалобить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglini eritmoq}} смягчать ({{izoh|чье-л}}.) сердце, умасливать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ qoʻymoq}} 1) увлекаться ({{izoh|кем-чем-л}}.); 2) влюбиться, полюбить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|mening undan koʻnglim qoldi}} 1) я разочаровался в нём; я на него обиделся; я охладел к нему; 2) мне опротивело, приелось ({{izoh|напр. какая-л. пища}}), {{tarjmisoli|koʻnglini tinchitmoq}} успокаивать, утешать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchlandi }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|taskin topdi}}) сердце успокоилось, отлегло от сердца, на душе легче стало; {{tarjmisoli|koʻnglini topish uchun}} в угоду ({{izoh|кому-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchitish uchun }} для успокоения сердца, для успокоения совести; {{tarjmisoli|koʻnglini olmoq}} угождать ({{izoh|кому-л}}.); завоёвывать ({{izoh|чью-л}}.) симпатию; {{tarjmisoli|koʻngli bor}} 1) он хочет, он желает, он расположен, он склонен ({{izoh|что-л. сделать}}); 2) он влюблён; {{tarjmisoli|koʻngli yoʻq}} 1) ему не хочется, у него не лежит сердце; 2) он (она) не любит ({{izoh|жену или мужа}}); {{tarjmisoli|uning eriga koʻngli yoʻq}} она не любит своего мужа; {{tarjmisoli|koʻnglini topmoq}} угадать ({{izoh|чье-л}}.) желание; угождать ({{izoh|кому-л}}.); располагать ({{izoh|кого-л}}.) к себе; {{tarjmisoli|koʻngli tusaydi}} он желает, хочет ({{izoh|пить, есть что-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglim tortmaydi}} мне не хочется, меня не тянет; {{tarjmisoli|koʻnglini koʻtarmoq}} 1) поднимать настроение ({{izoh|чье-л}}.); ободрять, веселить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ni doʻst koʻtarar }} {{izoh|посл}}. друг (всегда) поддержит (ободрит); 2) утешать, успокаивать, обнадёживать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli koʻtarildi}} он воспрянул духом, ободрился, воодушевился; {{tarjmisoli|~ga yoqmoq }} быть по сердцу, по душе; нравиться ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqadi }} по сердцу, по душе, нравится ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqmaydi }} душа не лежит, не нравится; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}} влезть в ({{izoh|чью-л}}.) душу ({{izoh|с целью узнать, выведать сокровенные тайны, намерения}}); {{tarjmisoli|birovning koʻnglidagini aytib bermoq}} открыть, раскрыть свою душу; {{tarjmisoli|~ga ogʻir olmoq}} принимать близко к сердцу, обижаться, болезненно реагировать ({{izoh|на что-л}}.); тяжело воспринимать ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ga kelmoq }} 1) чуять сердцем ({{izoh|напр. неприятность}}); 2) приходить в голову; 3) обижаться, затаивать в душе обиду; {{tarjmisoli|koʻnglingizga kelmasa bir gap aytaman}} если вы не обидитесь, я вам кое-что скажу; {{tarjmisoli|~ga urmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~ga tegmoq}} надоедать, опротиветь ({{izoh|кому-л}}.); приедаться; {{tarjmisoli|~dan kechirmoq }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|~dan oʻtkazmoq}} думать про себя, продумывать ({{izoh|что-л}}.); вспоминать ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~dan chiqarmoq }} 1) предавать забвению, забывать; 2) прощать; {{tarjmisoli|~dan chiqarib }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|tarashlab, sidirib}}) {{tarjmisoli|tashlamoq}}[[выкинуть]] [[из]] [[головы]], [[предать]] [[забвению]]; {{tarjmisoli|koʻngli yarim odam}} 1) человек, находящийся постоянно в подавленном, угнетённом состоянии; 2) человек, перенёсший тяжёлые душевные испытания, горе {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|oʻrgangan ~ oʻrtansa qoʻymas }} {{izoh|посл}}. кто повадился, тот никогда не отступит (не бросит, не перестанет); {{izoh|соотв}}. горбатого могила исправит; {{tarjmisoli|boshim kal, koʻnglim nozik}} {{izoh|погов}}. голова моя плешива, но душа тонка ({{izoh|о разборчивом, капризном человеке}}); {{tarjmisoli|koʻngli sust ketdi}} ему хочется ({{izoh|что-л. съесть}}); {{tarjmisoli|shu topda anorga koʻnglim sust ketdi}} сейчас мне захотелось граната; {{tarjmisoli|koʻngli toʻldi}} он доволен, удовлетворён; {{tarjmisoli|koʻngli ogʻridi}} он обижен; он тяжело воспринял ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ ogʻritmoq }} обижать, вызывать неприятное чувство ({{izoh|в душе}}); {{tarjmisoli|koʻngli sovudi}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻngli qaytdi}} 1) он охладел ({{izoh|к кому-чему-л}}.), разочаровался ({{izoh|в ком-чём-л}}.); 2) он разлюбил ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli choʻkdi}} он пал духом, он в подавленном настроении; {{tarjmisoli|koʻngli aynidi}} его тошнит, он испытывает тошноту; {{tarjmisoli|koʻnglim ayniyapti}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglim gum-gum ketyapti}} меня тошнит; мне нездоровится; {{tarjmisoli|~ aynitmoq }} вызывать тошноту; {{tarjmisoli|~ aynitadigan }} тошнотворный, тошнотный; тошный; {{tarjmisoli|koʻnglim koʻtarmaydi}} я не могу, я не в состоянии ({{izoh|есть пить, принимать что-л}}.); {{tarjmisoli|~ uchun }} для (ради) приличия; {{tarjmisoli|bir koʻngli}} предположив, сделав предположение; {{tarjmisoli|Bir koʻngli bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi (M.Ismoiliy, "Farg'ona t.o.")}} Он предположил, что это известие принёс казий.<br /> }} ilxzm1og8sse0ceq107abjw9m8it9le 639931 639930 2026-07-15T08:22:58Z Yokubjon Juraev 8265 639931 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''koʻ-ngil''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KOʻNGIL 'insonning his-tuygʻu, kechinmalar olami’, ’dil’, 'qalb' Bu ot asli qadimgi turkiy tildagi 'his-tuygʻuga beril—' maʼnosini anglatgan köŋ- feʼlidan -(ü)l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 77); oʻzbek tilida ikkinchi boʻgʻindagi ü unlisi i unlisiga al— mashgan, ö unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: köŋ- + oʻl <nowiki>=</nowiki> köŋoʻl &gt;&nbsp;köŋil &gt;&nbsp;koŋil.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === (''asosan 3-{{sh.}} {{birl.}} - [[koʻngli]]) #Kishining his-tuygʻu va kechinmalari manbai; [[yurak]], [[qalb]], [[dil]]. {{misol|Koʻnglida yaxshi niyatlari koʻp.}} {{misol|Koʻnglim quvonchlarga toʻldi.}} {{misol|Baxt, iqbol, farovonlik orzulari {{ajrat|koʻngil}}da toʻla, ammo bu damda bir parcha chapatiga zorlik qanday musibat.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}} {{misol|Zaynab: {{nowrap|- Koʻnglimda}} tariqdek yomonlik boʻlsa, ertagacha yetmayin.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Nigoraning koʻnglini qandaydir gʻamgin his-tuygʻular egallab oldi.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Aslida esa hozir uning koʻnglida bir-biriga zid, asov tuygʻular junbishga kelib, jismu jonini goh bezovta qilsa, goh halovatli kechinmalarga gʻarq etayotgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #Feʼl-atvor, xarakter, xulq. {{misol|Jahldan tushgandan keyin yana yumshab qolasiz, rais, koʻnglingiz boʻsh.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Qadrdon dalalar}} :'''Bir koʻngli''' - bir qur taxmin qilib, ichida gumonsirab, bir xayol bilan. {{misol|Bir koʻngli, bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Borgan yerigacha kuydirib bordi. Bir koʻnglim, "Zahar berib qoʻydimi?" deb qoʻrqdim.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngil bermoq''' - 1) berilmoq, mehr qoʻymoq. {{misol|Yaxshilik koʻr, yomonlikni koʻrmagin, Bevafo dunyoga {{ajrat|koʻngil}} bermagin.|[[w:Oysuluv|"Oysuluv"]]}} 2) sevmoq; {{misol|Men tunukasoz ustamning qiziga {{ajrat|koʻngil}} bergan edim..|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Bir nechuk nomardga {{ajrat|koʻngil}} bermagin..|[[w:Alpomish|"Alpomish"]]}} :'''Koʻngil yozmoq''' (''yoki'' '''ochmoq''') - gʻam-gʻussani tarqatmoq, unutmoq, xursandchilik qilmoq, oʻyin-kulgi, sayr {{va sh.k.}} bilan dilgirlikni tarqatmoq. {{misol|Bamaʼni odam bilan gaplashib, {{ajrat|koʻngil}}ni yozmoq}}. {{misol|Malika {{ajrat|koʻngil}} yozish uchun tez-tez ovga chiqar ekan.|[[w:Bulbuligoʻyo|"Bulbuligoʻyo"]]}} {{misol|Qoʻshiq kishining koʻnglini ochadi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Sharq tongi}} :'''Koʻngil yormoq''' - dilidagi gaplarni aytmoq. {{misol|Shuning uchunmi.. dardini kimga aytish-ni bilmay qolgan kezlarda Avaz Mutribni sogʻinadi, unga {{ajrat|koʻngil}} yoradi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} :'''Koʻngil ovlamoq''' - 1) oʻziga moyil, rom qilishga intilmoq. {{misol|Koʻzingni suzib, ovloqda Poʻlatjonning koʻnglini ovlab yurgan emishsan.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Qadrdon dalalar}} 2) birovni xursand qilishga, kayfini chogʻ qilishga harakat qilmoq. {{misol|Toʻraxoʻja oʻrtoqlarining koʻnglini ovlashni biladigan, oʻta madaniyatsh bola edi.|[[w:Dadaxon Nuriy|Dadaxon Nuriy]]|Osmon ustuni}} :'''Koʻngil soʻramoq''' - kishi boshiga biror musibat yoki tashvish tushganda, undan hol-ahvol, kayfiyat va shu kabilar haqida soʻramoq. {{misol|..Ali meshkobchi keyinchalik Nizomiddinning hibs etilib, Ixtiyoriddinga tashlanganini eshitib, erta bilan kelib, Meʼmorning koʻnglini soʻradi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Yodgorboyning.. nobud boʻlganidan bular bexabar ekan, toʻgʻri kelib, kampirdan {{ajrat|koʻngil}} soʻrabman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} :'''Koʻngil uzmoq''' - bahridan oʻtmoq, kechmoq, ajralmoq, tashlab ketmoq. {{misol|Bir yogʻi bular, qolaversa, volidamizning qabrlaridan koʻngshg uzolmay, Kapsanchilarda qolib ketdim.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} :'''Koʻngil uchun''' - hurmat yuzasidan; hech boʻlmasa, shunchaki, til uchida. {{misol|Shahidbek goʻyo {{ajrat|koʻngil}} uchun yana: -Koʻp yaxshi ekan! - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}} :'''Koʻngil xushi''' - oʻzining xursandligi, vaqtichogʻligi uchun xizmat qiladigan ish-harakat yoki narsa; xursandlik, vaqtichogʻlik vositasi. {{misol|Qiz boʻlsa ham, {{ajrat|koʻngil}} xushi, farzand kerakdur yigitga.|[[w:Qoʻshiqlar|"Qoʻshiqlar"]]}} :'''Koʻngil qoʻymoq''' (''yoki'' '''bermoq''') - mehr-muhabbat bogʻlamoq, sevmoq. {{misol|Yigit shu qizga {{ajrat|koʻngil}} qoʻydi.}} {{misol|-{{ajrat|Koʻngil}} berganimni, yaxshi koʻrganimni oʻlganidan keyin yana ham aniq bildim. Hech kimdan uyalmay, bagʻrimga bosib yigʻladim, - dedi Hoji xola.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngilga tugmoq''' - {{q.}} [[tugmoq]]. :'''Koʻngli aynimoq''' - toʻsh oldi sohasi va halqumda oʻziga xos noxushlik his etmoq; behuzur boʻlmoq. {{misol|Yoqimsiz hiddan koʻngli aynidi.}} :'''Koʻngli bor''' - 1) xohishi, mayli bor; moyil. {{misol|Shu yerda qolib ishlashga koʻngli borligini birdan aytishga boʻyni yor bermay oʻylandi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Odamning qadri}} 2) yaxshi koʻradi, sevadi. {{misol|Unday desa, Soliyaning pichingida ham jon bor. Axir ilgarilari "aka" demas ediku? Koʻngli bormikin-a?|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Sherali sevib qoldi}} :'''Koʻngli buzilmoq''' - kayfiyati buzilmoq; qattiq xafa boʻlmoq, qaygʻuga choʻmmoq; dili ogʻrimoq, dili gʻash tortmoq. {{misol|Dutor chalib oʻtirsam, Ipi uzilib ketdi, Yor seni oʻylab tursam, Koʻnglim buzilib ketdi.|[[w:Qoʻshiqlar|"Qoʻshiqlar"]]}} {{misol|Akasining bu harakatidan Raʼnoning koʻngli buzilib, qovogʻini soldi-yu, arazlagancha hovliga tushib ketdi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Soʻnmas chaqmoqlar}} {{misol|Xondan boshqacha muomala kutgan Zuhra begim toʻsatdan koʻngli buzilib, koʻziga yosh oldi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}} :'''Koʻngli buzuq''' - 1) fikri, niyati yomon, yomonlik qilishni oʻylovchi; 2) gʻamgin, ruhan ezilgan, koʻngli yarimta. {{misol|Koʻngli buzuq boʻlsa, bolam, shod ayla, Yiqilganni, bolam, sen bosiboʻtma.|[[w:Ravshan|"Ravshan"]]}} :'''Koʻngli boʻlmaslik''' - koʻngliga toʻgʻri kelmaslik, biror ishni bajarishga botina olmaslik; maʼqul koʻrmaslik. {{misol|Ibn Yamin.. ustozining vafotidan soʻng, uning oilasini tashlab ketishga koʻngli boʻlmadi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} :'''Koʻngli boʻshamoq''' - gʻam-tashvishdan yengillanmoq, koʻngli yorishmoq. {{misol|Yigʻlab-yigʻlab, {{ajrat|koʻngil}}lari ancha boʻshagandan keyin: -Hasanjon.. bularni qayerdan topdinglar [dedi].|[[w:Ergash Raimov|Ergash Raimov]]|Ajab qishloq}} :'''Koʻngli joyiga''' (''yoki'' '''oʻrniga''') '''tushmoq''' - xotirjam boʻlmoq, tinchlanmoq; taskin topmoq. {{misol|Gʻulomjon.. hali qoʻshnisi terim boshlamaganini koʻrib, koʻngli ancha joyiga tushdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngli yoʻq''' - 1) mayli, xohishi yoʻq; moyil emas, istamaydi. {{misol|Aslida Shodmon otaning beshikka koʻngli yoʻq edi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Koʻrmana}} 2) yaxshi koʻrmaydi, sevmaydi. :'''Koʻngli keng''' - 1) har narsaga siqilavermaydigan, tashvish tortavermaydigan. {{misol|U koʻngli keng, vazmin boʻlishni, ancha-muncha narsani ichiga bemalol sigʻdirib, hech narsa koʻrmagandek boʻlib yurishni havas qiladi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Uch ildiz}} 2) olihimmat, saxovatli. :'''Koʻngli koʻtarilmoq''' (''yoki'' '''oʻsmoq''') - ruhlanmoq, ruhi, kayfiyati koʻtarilmoq, ruhi yengil tortmoq; xursand boʻlmoq. {{misol|Sidiqjon.. isitmasi tushganidanmi yoki kampirning mehribonchiligidanmi, koʻngli koʻtarilib, taʼbi ochilganidanmi, juda yengil tortdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} :'''Koʻngli koʻtarmaydi''' - 1) xohlamaydi, yoqtirmaydi, tabiatiga toʻgʻri kelmaydi. {{misol|Qarindoshlar, qoʻshnilar - hech kim yoqmas, hech narsani koʻngli koʻtarmas, hech narsani istamas edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}} 2) hazm qilolmaydi; yeb-icholmaydi. {{misol|Yogʻli ovqatni koʻnglim koʻtarmay qoldi.}} :'''Koʻngli ochiq''' ''yoki'' '''Ochiq koʻngil''' - 1) istagini, xafa yoki xursandligini yashirmaydigan; tortinmay gaplashaveradigan. {{misol|Yoʻlchining koʻngli ochiq, sodda yigit ekanini bilib, bolalar birin-sirin yaqinlasha boshlaydilar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} 2) har narsaga xafa boʻlavermaydigan, gina saqlamaydigan; begʻaraz. {{misol|..odamlarga juda mehribon, koʻngli ochiq, qotmagina chol edi.|[[w:Sa’dulla Karomatov|Sa’dulla Karomatov]]|Oltin qum}} :'''Koʻngli oq''' ''yoki'' '''oq koʻngil''' - birovga yomonlikni istamaydigan; begʻaraz, yuragi toza, sofdil. {{misol|Oq {{ajrat|koʻngil}} odam.}} {{misol|-Salimboyvachchadan qilcha shubhalanmang, - qatʼiy dedi Tantiboyvachcha, - uning koʻngli oq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} :'''Koʻngli ogʻrimoq''' - xafa boʻlmoq, ranjimoq. :'''Koʻngli sovimoq''' (''yoki'' '''qolmoq, qaytmoq''') - avvalgi yaxshi munosabati, mayli yoʻq boʻlmoq, ixlosi qaytmoq, sevmaydigan, yoqtirmaydigan boʻlib qolmoq. {{misol|Doʻstidan koʻngli sovidi.}} {{misol|[Abdishukurning] Keyin Madrasa ilmlaridan koʻngli soviy boshladi, chunki imom boʻlish uni sira qiziqtirmadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} :'''Koʻngli sof''' (''yoki'' '''toza'''), '''sof''' (''yoki'' '''toza''') '''koʻngil''' - {{ayn.}} '''koʻngli oq'''. {{misol|[Gulnor:] Oʻzimdan ortiq sizga ishonaman. Siz koʻngli toza yigit, bilaman.||[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} :'''Koʻngli sust ketdi''' - juda ham havasi keldi, totib koʻrgisi, yegisi yoki ichgisi keldi. {{misol|Anorga koʻnglim sust ketdi.}} :'''Koʻngli tinchidi''' - {{q.}} [[tinchimoq]] 1. :'''Koʻngli tor''' - 1) har narsaga siqilaveradigan, tashvishlanaveradigan; serjahl; 2) xasis, ziqna. :'''Koʻngli tosh''' ''yoki'' '''tosh koʻngil''' - rahm-shafqati yoʻq, berahm, shafqatsiz; bemuruvvat. {{misol|[Fotima:] Zolim, rahmsiz, tosh {{ajrat|koʻngil}}!|[[w:Sadriddin Ayniy|Sadriddin Ayniy]]|Qullar}} :'''Koʻngli toʻlmoq''' - mamnun boʻlmoq; qanoat hosil qilmoq, tinchlanmoq. {{misol|Muhiddin aka.. allanimadan xursand boʻlib, koʻngli toʻlib chiqib ketdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} :'''Koʻngli toʻq''' - gʻam-tashvishdan xoli, xotirjam. {{misol|Elga qoʻshilganning koʻngli toʻq, eldan ajralganning beti yoʻq.|Maqol}} {{misol|-Bektemirdan koʻnglim toʻq, - dedi Ali tajang, - kallasi ishlaydi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Quyosh qoraymas}} {{misol|Ishonchlaringizni oqlayman, {{ajrat|koʻngil}}laringiz toʻq boʻlsin.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngli xira''' - {{ayn.}} '''taʼbi xira''' {{q.}} [[xira]]. {{misol|U smena oxirida.. bir oz yengil tortdi-yu, lekin koʻngli hamonxira edi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Tugʻilish}} :'''Koʻngli chopmoq''' - 1) tabiatiga, didiga mos kelmoq, muvofiqdeb bilmoq, yoqtirmoq. {{misol|[Gulsumbibi:] Duradgor yigitning onasi qatnay-qatnay, tinka-madori quridi. Ayniqsa, oʻshanga koʻnglim chopgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} 2) biror narsaning roʻyobga chiqishiga, amalga oshishiga ishonmoq. {{misol|-Qaygʻurma, Oftob.. kuyoving bunchalik suluv boʻlsa.. chimildiqda pechakguldek boʻlib, eriga chirmashganini koʻrarmiz! -Oh, opajon, - dedi umidsizcha oyim, - mening bunga koʻnglim chopmaydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} :'''Koʻngli choʻkmoq''' - ruhi tushib ketmoq, umidsizlikka berilmoq; oʻksimoq, afsuslanmoq. {{misol|Bolaning koʻngli choʻkdi.}} {{misol|Hayotning koʻngli choʻkib ketdi, lekin.. umid ipini uzgisi kelmadi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngli yumshamoq''' - achinib rahmi kelmoq; achchigʻidan, qahridan tushmoq. {{misol|Mehri yurak-yuragidan ezsilib, dadasi-ning koʻnglini yumshatish yoʻllarini qidirardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondai kuchli}} :'''Koʻngli yumshoq''' ''yoki'' '''yumshoq koʻngil''' - {{q.}} [[yumshoq]] 4. :'''Koʻngli yarim'''('''ta''') - gʻam-tashvish bilan ruhan ezilgan, dilshikast. {{misol|-Qoʻy endi, ozor berma, koʻngli yarimta, - degan edi, Asrorqul qayta avj oldi: -Koʻngli yarimta boʻlsa, miyasi ham yarimtami?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} :'''Koʻngli oʻksimoq''' - xafa boʻlmoq, maʼyuslanmoq. {{misol|Qizning atrofga javdirab turgan koʻzlari xomush yerga boqdi. Qiz koʻngli oʻksidi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Mehribon}} :'''Koʻngli qattiq''' ''yoki'' '''qattiq koʻngil''' ''ayn.'' '''koʻngli tosh'''. {{misol|Shu yoshga kelib, otalik mehrini juda kam koʻrsatgan qattiq {{ajrat|koʻngil}} otaning yuragi birdan erib ketdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. :'''Koʻngli qora''' ''ayn.'' '''ichi qora''' ''q.'' [[ich]] 3. {{misol|Qaysi koʻngli qora-dan chiqdi bu gaplar?|[[w:A. Muhiddin|A. Muhiddin]]|Koʻngillar}}. :'''Koʻngli gʻash''' Taʼbi xira, biror narsa-dan tashvishli, bezovta, notinch. {{misol|Koʻngli gʻash, boyagi quvonchli, shirin, ammo tagi yoʻq xayollardan asar ham qolmagan edi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Muqaddas}}. :'''Koʻngliga kelmoq''' ''1)'' oʻzicha oʻylamoq, xayolidan oʻtmoq. {{misol|Zoʻrlikni {{ajrat|koʻngil}}ga keltirmang.|[[w:Sh. Toshmatov|Sh. Toshmatov]]|Erk qushi}}. {{misol|Oʻzing bilasan. Axir shunday boʻladi, deb koʻnglimga keltiribmanmi?!|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' xafa boʻlmoq. {{misol|Bu gapingiz notoʻgʻri, qori, sizning ilmingiz eskicha ilm.. Koʻnglingizga kelmasin-u, izvoshga eshak qoʻshib boʻlmaydi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻngliga ogʻir olmoq''' {{s. t.|uz}} Arzimagan narsaga xafa boʻlmoq; oʻziga tahqir deb tushunmoq. {{misol|Qoʻying-chi.. oʻzingiz har bir narsani koʻnglingizga ogʻir ola berar ekansiz.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Qalmoqlarning koʻzicha, sen mendan zoʻr boʻlgin, qanday siyosat qilib gapirsang ham, men koʻnglimga ogʻir olmayman.|[[w:"Alpomish"|"Alpomish"]]}}. :'''Koʻngliga tegmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') ''ayn.'' '''chakkaga tegmoq''' ''q.'' [[chakka]] I. {{misol|Bular hammasi ham {{ajrat|koʻngil}}-ga urdi, shekilli, gulzorlar boʻylab bogʻni ay-lana boshladi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Fonar tagida}}. :'''Koʻngliga qaramoq''' Raʼyiga, xohish-istagiga muvofiq ish tutmoq. {{misol|Mana shunaqa-da, bolaning koʻngliga qarayversangiz, haddidan oshib ketadi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Oʻzi monand}}. :'''Koʻngliga qil (ham) sigʻmaydi''' ''ayn.'' '''yuragiga qil (ham) sigʻmaydi''' ''q.'' [[yurak]]. :'''Koʻngliga qoʻl solib koʻrmoq''' ''q.'' [[qoʻl]]. :'''Koʻnglida kiri yoʻq''' ''1)'' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''; 2) ''ayn.'' '''koʻngli ochiq'''. {{misol|Yuragida bori yuziga tepib turadigan bunday kishilarni, koʻnglida kiri yoʻq, deb maqtaydilar.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}. :'''Koʻnglidan kechirmoq''' (''yoki'' '''oʻtkazmoq''') Xayolidan oʻtkazmoq, oʻylamoq. {{misol|"Endi bu hayot nimaga kerak?" degan fikrni koʻnglidan kechirgandi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Tilla uzuk}}. {{misol|"Tegirmonga tushsa, tirik chiqadigan odam", deya {{ajrat|koʻngil}}dan oʻtkazardilar.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}. :'''Koʻnglidan chiqarmoq''' ''1)'' butkul unutib yubormoq; oʻylamay, eslamay qoʻymoq. {{misol|Aslida esa Xolmurod sevgan qizidan hali-veri judo boʻlishni ham, u ni koʻnglidan chiqarib yuborishni ham istamasdi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' ilgari xafa qilgan kishisini uzr tarzida xursand qilmoq, xafaligini, gina-kuduratni tarqatmoq. {{misol|Bola bechoraning dilini ogʻritgan edim.. Oʻlmasam. bir yaxshi ish qilib, koʻnglidan chiqarib yubo-raman.|[[S. Ahmad]]|Qadrdon dalalar}}. :'''Koʻnglini buzmoq''' Xafa, gʻamgin qilmoq, gʻamga botirmoq. {{misol|Bir yosh ayolning gʻam va hasrat bilan toʻla "yor-yor"i alohida eshitilar, odamning koʻnglini buzar edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini koʻtarmoq''' (''yoki'' '''oʻstirmoq''') Dilini chogʻ qilmoq, xursand qilmoq, yaxshi kayfiyat bagʻishlamoq; ruhlantirmoq. {{misol|Bemorning koʻnglini koʻtarib, kechqurun uyiga qaytdi.|[[w:T. Ashurov|T. Ashurov]]|Oq ot}}. {{misol|Birovi yillab saqlagan yilqi moyi topib kelib, toʻpigʻini silaydi, birovi qiziq-qiziq gaplar aytib, koʻnglini koʻtaradi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. {{misol|-Xafa boʻlmang, Toʻxta xola, koʻpga kelgan toʻy, — dedi Bozo-rov, uning koʻnglini koʻtarish. uchun.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Bu gap Jumanning koʻnglini oʻstirib yubordi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻnglini olmoq''' ''1)'' xursand qilmoq. {{misol|Men birov bilan oshnachilik qilsam, undan jonimni ham ayamay, koʻnglini olmoqqa tirishaman.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}; ''2)'' bi-rovning sevgisini qozonmoq, oʻziga mehr-muhabbat uygʻotmoq, rom qilmoq. {{misol|[Sidiq-jon:] Bunaqa qoʻshmachilik sizlardan keladi. Inʼomjonga "Qizimning koʻnglini ol, eridan chiqarib, senga beraman", degan kishidan keladi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻnglini ogʻritmoq''' Xafa qilmoq, ranjitmoq. {{misol|Uka, men uch-toʻrt kundan keyin Fargʻonaga joʻnayman. Lekin san cholning koʻnglini zarracha ogʻritma, durustmi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻnglini topmoq''' Istak-xohishiga mos tushadigan ish yoki harakat bilan oʻziga moyil qilmoq, oʻzidan xursand qilmoq. {{misol|Kattarogʻini aka de — qoʻltigʻiga kir, kichikrogʻini uka de — qoʻltiqqa ol, koʻnglini top.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} :'''Koʻnglini eritmoq''' - dilini, qalbini eritmoq, yumshatmoq. :'''Oʻrgangan koʻngil oʻrtansa qoʻymas''' - kishi biror narsaga oʻrganib, odatlanib qolsa, garchi u ziyon boʻlsa ham, uni tark etolmaydi, degan maʼnoda ishlatiladigan matal (asosan yaramas odatlar haqida). === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|КЎНГИЛ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''koʻngil'''<br /> '''[[[koʻngli]]] '''[[душа]], [[сердце]] ({{izoh|как вместилище чувств}}); // [[душевный]], [[сердечный]]; <{{tarjmisoli|uning koʻngli quvonchlarga toʻldi}} его сердце наполнилось радостью; {{tarjmisoli|Oʻzim har joydaman, koʻnglim sendadir (Muqimiy)}} Где бы я ни скитался, сердце моё всегда с тобой; {{tarjmisoli|sof ~}} чистое сердце, добрая душа; {{tarjmisoli|sof ~ odam }} человек с чистым сердцем, с доброй душой; {{tarjmisoli|chin ~dan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}chin ~ bilan }} 1) от чистого сердца, чистосердечно, от всей души; искренне; 2) с открытой душой, с открытым сердцем; {{tarjmisoli|koʻngli ochiq}} душа нараспашку, с открытой душой; {{tarjmisoli|oq ~ odam }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglida kiri yoʻq odam}} простосердечный человек; человек чистой души; {{misol|uning koʻngli oq}} он простодушен; он человек прямой; {{tarjmisoli|koʻngli toʻq }} 1) у него на душе спокойно; он уверен ({{izoh|в чем-л., напр. в будущем}}); 2) у него нет сомнений ({{izoh|в чем-л}}.); {{tarjmisoli|~ gʻashligi }} душевная тревога; {{tarjmisoli|~ joyida emas }} душа, сердце не наместе; {{tarjmisoli|~ ochish }} удовольствие; развлечение; увеселение; {{tarjmisoli|~ hushi }} развлечение; {{tarjmisoli|~da }} в душе, в глубине души, в тайниках сердца; {{tarjmisoli|~dagi }} задушевный; желанный; удовлетворяющий; {{tarjmisoli|~dagi orzu }} заветная мечта, желание; {{tarjmisoli|~dagidek, ~ dagiday }} по душе, по сердцу ({{izoh|кому-л}}.); так, как душе угодно; то, что надо; {{tarjmisoli|koʻngli boʻsh odam}} 1) мягкосердечный человек, человек с добрым сердцем; 2) {{izoh|неодобр.}} мягкотелый, слабохарактерный человек; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik}} ({{izoh|или [[yumshoqlik]]}}) 1) [[мягкосердечие]]; [[мягкость]] [[характер]]а; 2) {{izoh|неодобр}}. [[мягкотелость]]; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik qilmoq}} 1) проявлять мягкосердечие; 2) {{izoh|неодобр}}. проявлять мягкотелость; {{tarjmisoli|koʻngli qattiqlik}} неотзывчивость, жестокосердие; {{tarjmisoli|koʻnglim gʻash}} я встревожен, у меня на душе неспокойно, я расстроен; {{tarjmisoli|uning koʻngli gʻash tortdi}} он встревожился, расстроился; {{tarjmisoli|koʻnglini gʻash qilmoq}} 1) расстраивать ({{izoh|кого-л}}.); 2) расстраиваться; {{tarjmisoli|koʻngliga gʻash solmoq}} растревожить душу, расстроить ({{izoh|кого-л.}}); {{tarjmisoli|koʻngli xira}} он расстроен; он огорчён; {{tarjmisoli|koʻngli buzuq}} недоброжелательный; злоумышляющий; {{tarjmisoli|~ni buzadigan }} тяжёлый, огорчительный; {{tarjmisoli|~ni ranjitadigan }} тягостный, огорчительный; {{tarjmisoli|koʻnglim buzildi}} я расстроился; {{tarjmisoli|koʻngli keng}} 1) беззаботный, мирящийся со всеми условиями, не принимающий всё близко к сердцу; 2) щедрый; {{tarjmisoli|koʻngli tor}} 1) беспокойный, принимающий все близко к сердцу; злой; 2) скупой; {{tarjmisoli|koʻngli qora}} недоброжелательный; нечестный; коварный ({{izoh|о человеке}}); {{tarjmisoli|~ bermoq }} 1) отдать сердце, полюбить, влюбиться; {{tarjmisoli|~ berib sevmoq }} полюбить от всего сердца, любить всей душой; 2) отдаться, увлечься, предаться всей душой ({{izoh|напр. работе, учебе и т. п}}.); {{tarjmisoli|koʻngli yumshadi}} он умилился; он смягчился, он разжалобился; он растаял; {{tarjmisoli|koʻnglini yumshatmoq}} умилостивить; умилить, смягчить, разжалобить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglini eritmoq}} смягчать ({{izoh|чье-л}}.) сердце, умасливать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ qoʻymoq}} 1) увлекаться ({{izoh|кем-чем-л}}.); 2) влюбиться, полюбить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|mening undan koʻnglim qoldi}} 1) я разочаровался в нём; я на него обиделся; я охладел к нему; 2) мне опротивело, приелось ({{izoh|напр. какая-л. пища}}), {{tarjmisoli|koʻnglini tinchitmoq}} успокаивать, утешать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchlandi }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|taskin topdi}}) сердце успокоилось, отлегло от сердца, на душе легче стало; {{tarjmisoli|koʻnglini topish uchun}} в угоду ({{izoh|кому-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchitish uchun }} для успокоения сердца, для успокоения совести; {{tarjmisoli|koʻnglini olmoq}} угождать ({{izoh|кому-л}}.); завоёвывать ({{izoh|чью-л}}.) симпатию; {{tarjmisoli|koʻngli bor}} 1) он хочет, он желает, он расположен, он склонен ({{izoh|что-л. сделать}}); 2) он влюблён; {{tarjmisoli|koʻngli yoʻq}} 1) ему не хочется, у него не лежит сердце; 2) он (она) не любит ({{izoh|жену или мужа}}); {{tarjmisoli|uning eriga koʻngli yoʻq}} она не любит своего мужа; {{tarjmisoli|koʻnglini topmoq}} угадать ({{izoh|чье-л}}.) желание; угождать ({{izoh|кому-л}}.); располагать ({{izoh|кого-л}}.) к себе; {{tarjmisoli|koʻngli tusaydi}} он желает, хочет ({{izoh|пить, есть что-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglim tortmaydi}} мне не хочется, меня не тянет; {{tarjmisoli|koʻnglini koʻtarmoq}} 1) поднимать настроение ({{izoh|чье-л}}.); ободрять, веселить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ni doʻst koʻtarar }} {{izoh|посл}}. друг (всегда) поддержит (ободрит); 2) утешать, успокаивать, обнадёживать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli koʻtarildi}} он воспрянул духом, ободрился, воодушевился; {{tarjmisoli|~ga yoqmoq }} быть по сердцу, по душе; нравиться ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqadi }} по сердцу, по душе, нравится ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqmaydi }} душа не лежит, не нравится; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}} влезть в ({{izoh|чью-л}}.) душу ({{izoh|с целью узнать, выведать сокровенные тайны, намерения}}); {{tarjmisoli|birovning koʻnglidagini aytib bermoq}} открыть, раскрыть свою душу; {{tarjmisoli|~ga ogʻir olmoq}} принимать близко к сердцу, обижаться, болезненно реагировать ({{izoh|на что-л}}.); тяжело воспринимать ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ga kelmoq }} 1) чуять сердцем ({{izoh|напр. неприятность}}); 2) приходить в голову; 3) обижаться, затаивать в душе обиду; {{tarjmisoli|koʻnglingizga kelmasa bir gap aytaman}} если вы не обидитесь, я вам кое-что скажу; {{tarjmisoli|~ga urmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~ga tegmoq}} надоедать, опротиветь ({{izoh|кому-л}}.); приедаться; {{tarjmisoli|~dan kechirmoq }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|~dan oʻtkazmoq}} думать про себя, продумывать ({{izoh|что-л}}.); вспоминать ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~dan chiqarmoq }} 1) предавать забвению, забывать; 2) прощать; {{tarjmisoli|~dan chiqarib }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|tarashlab, sidirib}}) {{tarjmisoli|tashlamoq}}[[выкинуть]] [[из]] [[головы]], [[предать]] [[забвению]]; {{tarjmisoli|koʻngli yarim odam}} 1) человек, находящийся постоянно в подавленном, угнетённом состоянии; 2) человек, перенёсший тяжёлые душевные испытания, горе {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|oʻrgangan ~ oʻrtansa qoʻymas }} {{izoh|посл}}. кто повадился, тот никогда не отступит (не бросит, не перестанет); {{izoh|соотв}}. горбатого могила исправит; {{tarjmisoli|boshim kal, koʻnglim nozik}} {{izoh|погов}}. голова моя плешива, но душа тонка ({{izoh|о разборчивом, капризном человеке}}); {{tarjmisoli|koʻngli sust ketdi}} ему хочется ({{izoh|что-л. съесть}}); {{tarjmisoli|shu topda anorga koʻnglim sust ketdi}} сейчас мне захотелось граната; {{tarjmisoli|koʻngli toʻldi}} он доволен, удовлетворён; {{tarjmisoli|koʻngli ogʻridi}} он обижен; он тяжело воспринял ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ ogʻritmoq }} обижать, вызывать неприятное чувство ({{izoh|в душе}}); {{tarjmisoli|koʻngli sovudi}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻngli qaytdi}} 1) он охладел ({{izoh|к кому-чему-л}}.), разочаровался ({{izoh|в ком-чём-л}}.); 2) он разлюбил ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli choʻkdi}} он пал духом, он в подавленном настроении; {{tarjmisoli|koʻngli aynidi}} его тошнит, он испытывает тошноту; {{tarjmisoli|koʻnglim ayniyapti}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglim gum-gum ketyapti}} меня тошнит; мне нездоровится; {{tarjmisoli|~ aynitmoq }} вызывать тошноту; {{tarjmisoli|~ aynitadigan }} тошнотворный, тошнотный; тошный; {{tarjmisoli|koʻnglim koʻtarmaydi}} я не могу, я не в состоянии ({{izoh|есть пить, принимать что-л}}.); {{tarjmisoli|~ uchun }} для (ради) приличия; {{tarjmisoli|bir koʻngli}} предположив, сделав предположение; {{tarjmisoli|Bir koʻngli bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi (M.Ismoiliy, "Farg'ona t.o.")}} Он предположил, что это известие принёс казий.<br /> }} hzv1j4qrvemcsh2t7erxzhks7abx7nj 639932 639931 2026-07-15T11:45:18Z Yokubjon Juraev 8265 639932 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''koʻ-ngil''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KOʻNGIL 'insonning his-tuygʻu, kechinmalar olami’, ’dil’, 'qalb' Bu ot asli qadimgi turkiy tildagi 'his-tuygʻuga beril—' maʼnosini anglatgan köŋ- feʼlidan -(ü)l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 77); oʻzbek tilida ikkinchi boʻgʻindagi ü unlisi i unlisiga al— mashgan, ö unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: köŋ- + oʻl <nowiki>=</nowiki> köŋoʻl &gt;&nbsp;köŋil &gt;&nbsp;koŋil.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === (''asosan 3-{{sh.}} {{birl.}} - [[koʻngli]]) #Kishining his-tuygʻu va kechinmalari manbai; [[yurak]], [[qalb]], [[dil]]. {{misol|Koʻnglida yaxshi niyatlari koʻp.}} {{misol|Koʻnglim quvonchlarga toʻldi.}} {{misol|Baxt, iqbol, farovonlik orzulari {{ajrat|koʻngil}}da toʻla, ammo bu damda bir parcha chapatiga zorlik qanday musibat.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}} {{misol|Zaynab: {{nowrap|- Koʻnglimda}} tariqdek yomonlik boʻlsa, ertagacha yetmayin.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Nigoraning koʻnglini qandaydir gʻamgin his-tuygʻular egallab oldi.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Aslida esa hozir uning koʻnglida bir-biriga zid, asov tuygʻular junbishga kelib, jismu jonini goh bezovta qilsa, goh halovatli kechinmalarga gʻarq etayotgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #Feʼl-atvor, xarakter, xulq. {{misol|Jahldan tushgandan keyin yana yumshab qolasiz, rais, koʻnglingiz boʻsh.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Qadrdon dalalar}} :'''Bir koʻngli''' - bir qur taxmin qilib, ichida gumonsirab, bir xayol bilan. {{misol|Bir koʻngli, bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Borgan yerigacha kuydirib bordi. Bir koʻnglim, "Zahar berib qoʻydimi?" deb qoʻrqdim.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngil bermoq''' - 1) berilmoq, mehr qoʻymoq. {{misol|Yaxshilik koʻr, yomonlikni koʻrmagin, Bevafo dunyoga {{ajrat|koʻngil}} bermagin.|[[w:Oysuluv|"Oysuluv"]]}} 2) sevmoq; {{misol|Men tunukasoz ustamning qiziga {{ajrat|koʻngil}} bergan edim..|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Bir nechuk nomardga {{ajrat|koʻngil}} bermagin..|[[w:Alpomish|"Alpomish"]]}} :'''Koʻngil yozmoq''' (''yoki'' '''ochmoq''') - gʻam-gʻussani tarqatmoq, unutmoq, xursandchilik qilmoq, oʻyin-kulgi, sayr {{va sh.k.}} bilan dilgirlikni tarqatmoq. {{misol|Bamaʼni odam bilan gaplashib, {{ajrat|koʻngil}}ni yozmoq}}. {{misol|Malika {{ajrat|koʻngil}} yozish uchun tez-tez ovga chiqar ekan.|[[w:Bulbuligoʻyo|"Bulbuligoʻyo"]]}} {{misol|Qoʻshiq kishining koʻnglini ochadi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Sharq tongi}} :'''Koʻngil yormoq''' - dilidagi gaplarni aytmoq. {{misol|Shuning uchunmi.. dardini kimga aytish-ni bilmay qolgan kezlarda Avaz Mutribni sogʻinadi, unga {{ajrat|koʻngil}} yoradi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} :'''Koʻngil ovlamoq''' - 1) oʻziga moyil, rom qilishga intilmoq. {{misol|Koʻzingni suzib, ovloqda Poʻlatjonning koʻnglini ovlab yurgan emishsan.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Qadrdon dalalar}} 2) birovni xursand qilishga, kayfini chogʻ qilishga harakat qilmoq. {{misol|Toʻraxoʻja oʻrtoqlarining koʻnglini ovlashni biladigan, oʻta madaniyatsh bola edi.|[[w:Dadaxon Nuriy|Dadaxon Nuriy]]|Osmon ustuni}} :'''Koʻngil soʻramoq''' - kishi boshiga biror musibat yoki tashvish tushganda, undan hol-ahvol, kayfiyat va shu kabilar haqida soʻramoq. {{misol|..Ali meshkobchi keyinchalik Nizomiddinning hibs etilib, Ixtiyoriddinga tashlanganini eshitib, erta bilan kelib, Meʼmorning koʻnglini soʻradi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Yodgorboyning.. nobud boʻlganidan bular bexabar ekan, toʻgʻri kelib, kampirdan {{ajrat|koʻngil}} soʻrabman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} :'''Koʻngil uzmoq''' - bahridan oʻtmoq, kechmoq, ajralmoq, tashlab ketmoq. {{misol|Bir yogʻi bular, qolaversa, volidamizning qabrlaridan koʻngshg uzolmay, Kapsanchilarda qolib ketdim.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} :'''Koʻngil uchun''' - hurmat yuzasidan; hech boʻlmasa, shunchaki, til uchida. {{misol|Shahidbek goʻyo {{ajrat|koʻngil}} uchun yana: -Koʻp yaxshi ekan! - deb qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}} :'''Koʻngil xushi''' - oʻzining xursandligi, vaqtichogʻligi uchun xizmat qiladigan ish-harakat yoki narsa; xursandlik, vaqtichogʻlik vositasi. {{misol|Qiz boʻlsa ham, {{ajrat|koʻngil}} xushi, farzand kerakdur yigitga.|[[w:Qoʻshiqlar|"Qoʻshiqlar"]]}} :'''Koʻngil qoʻymoq''' (''yoki'' '''bermoq''') - mehr-muhabbat bogʻlamoq, sevmoq. {{misol|Yigit shu qizga {{ajrat|koʻngil}} qoʻydi.}} {{misol|-{{ajrat|Koʻngil}} berganimni, yaxshi koʻrganimni oʻlganidan keyin yana ham aniq bildim. Hech kimdan uyalmay, bagʻrimga bosib yigʻladim, - dedi Hoji xola.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngilga tugmoq''' - {{q.}} [[tugmoq]]. :'''Koʻngli aynimoq''' - toʻsh oldi sohasi va halqumda oʻziga xos noxushlik his etmoq; behuzur boʻlmoq. {{misol|Yoqimsiz hiddan koʻngli aynidi.}} :'''Koʻngli bor''' - 1) xohishi, mayli bor; moyil. {{misol|Shu yerda qolib ishlashga koʻngli borligini birdan aytishga boʻyni yor bermay oʻylandi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Odamning qadri}} 2) yaxshi koʻradi, sevadi. {{misol|Unday desa, Soliyaning pichingida ham jon bor. Axir ilgarilari "aka" demas ediku? Koʻngli bormikin-a?|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Sherali sevib qoldi}} :'''Koʻngli buzilmoq''' - kayfiyati buzilmoq; qattiq xafa boʻlmoq, qaygʻuga choʻmmoq; dili ogʻrimoq, dili gʻash tortmoq. {{misol|Dutor chalib oʻtirsam, Ipi uzilib ketdi, Yor seni oʻylab tursam, Koʻnglim buzilib ketdi.|[[w:Qoʻshiqlar|"Qoʻshiqlar"]]}} {{misol|Akasining bu harakatidan Raʼnoning koʻngli buzilib, qovogʻini soldi-yu, arazlagancha hovliga tushib ketdi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Soʻnmas chaqmoqlar}} {{misol|Xondan boshqacha muomala kutgan Zuhra begim toʻsatdan koʻngli buzilib, koʻziga yosh oldi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}} :'''Koʻngli buzuq''' - 1) fikri, niyati yomon, yomonlik qilishni oʻylovchi; 2) gʻamgin, ruhan ezilgan, koʻngli yarimta. {{misol|Koʻngli buzuq boʻlsa, bolam, shod ayla, Yiqilganni, bolam, sen bosiboʻtma.|[[w:Ravshan|"Ravshan"]]}} :'''Koʻngli boʻlmaslik''' - koʻngliga toʻgʻri kelmaslik, biror ishni bajarishga botina olmaslik; maʼqul koʻrmaslik. {{misol|Ibn Yamin.. ustozining vafotidan soʻng, uning oilasini tashlab ketishga koʻngli boʻlmadi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} :'''Koʻngli boʻshamoq''' - gʻam-tashvishdan yengillanmoq, koʻngli yorishmoq. {{misol|Yigʻlab-yigʻlab, {{ajrat|koʻngil}}lari ancha boʻshagandan keyin: -Hasanjon.. bularni qayerdan topdinglar [dedi].|[[w:Ergash Raimov|Ergash Raimov]]|Ajab qishloq}} :'''Koʻngli joyiga''' (''yoki'' '''oʻrniga''') '''tushmoq''' - xotirjam boʻlmoq, tinchlanmoq; taskin topmoq. {{misol|Gʻulomjon.. hali qoʻshnisi terim boshlamaganini koʻrib, koʻngli ancha joyiga tushdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngli yoʻq''' - 1) mayli, xohishi yoʻq; moyil emas, istamaydi. {{misol|Aslida Shodmon otaning beshikka koʻngli yoʻq edi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Koʻrmana}} 2) yaxshi koʻrmaydi, sevmaydi. :'''Koʻngli keng''' - 1) har narsaga siqilavermaydigan, tashvish tortavermaydigan. {{misol|U koʻngli keng, vazmin boʻlishni, ancha-muncha narsani ichiga bemalol sigʻdirib, hech narsa koʻrmagandek boʻlib yurishni havas qiladi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Uch ildiz}} 2) olihimmat, saxovatli. :'''Koʻngli koʻtarilmoq''' (''yoki'' '''oʻsmoq''') - ruhlanmoq, ruhi, kayfiyati koʻtarilmoq, ruhi yengil tortmoq; xursand boʻlmoq. {{misol|Sidiqjon.. isitmasi tushganidanmi yoki kampirning mehribonchiligidanmi, koʻngli koʻtarilib, taʼbi ochilganidanmi, juda yengil tortdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} :'''Koʻngli koʻtarmaydi''' - 1) xohlamaydi, yoqtirmaydi, tabiatiga toʻgʻri kelmaydi. {{misol|Qarindoshlar, qoʻshnilar - hech kim yoqmas, hech narsani koʻngli koʻtarmas, hech narsani istamas edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}} 2) hazm qilolmaydi; yeb-icholmaydi. {{misol|Yogʻli ovqatni koʻnglim koʻtarmay qoldi.}} :'''Koʻngli ochiq''' ''yoki'' '''Ochiq koʻngil''' - 1) istagini, xafa yoki xursandligini yashirmaydigan; tortinmay gaplashaveradigan. {{misol|Yoʻlchining koʻngli ochiq, sodda yigit ekanini bilib, bolalar birin-sirin yaqinlasha boshlaydilar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} 2) har narsaga xafa boʻlavermaydigan, gina saqlamaydigan; begʻaraz. {{misol|..odamlarga juda mehribon, koʻngli ochiq, qotmagina chol edi.|[[w:Sa’dulla Karomatov|Sa’dulla Karomatov]]|Oltin qum}} :'''Koʻngli oq''' ''yoki'' '''oq koʻngil''' - birovga yomonlikni istamaydigan; begʻaraz, yuragi toza, sofdil. {{misol|Oq {{ajrat|koʻngil}} odam.}} {{misol|-Salimboyvachchadan qilcha shubhalanmang, - qatʼiy dedi Tantiboyvachcha, - uning koʻngli oq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} :'''Koʻngli ogʻrimoq''' - xafa boʻlmoq, ranjimoq. :'''Koʻngli sovimoq''' (''yoki'' '''qolmoq, qaytmoq''') - avvalgi yaxshi munosabati, mayli yoʻq boʻlmoq, ixlosi qaytmoq, sevmaydigan, yoqtirmaydigan boʻlib qolmoq. {{misol|Doʻstidan koʻngli sovidi.}} {{misol|[Abdishukurning] Keyin Madrasa ilmlaridan koʻngli soviy boshladi, chunki imom boʻlish uni sira qiziqtirmadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} :'''Koʻngli sof''' (''yoki'' '''toza'''), '''sof''' (''yoki'' '''toza''') '''koʻngil''' - {{ayn.}} '''koʻngli oq'''. {{misol|[Gulnor:] Oʻzimdan ortiq sizga ishonaman. Siz koʻngli toza yigit, bilaman.||[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} :'''Koʻngli sust ketdi''' - juda ham havasi keldi, totib koʻrgisi, yegisi yoki ichgisi keldi. {{misol|Anorga koʻnglim sust ketdi.}} :'''Koʻngli tinchidi''' - {{q.}} [[tinchimoq]] 1. :'''Koʻngli tor''' - 1) har narsaga siqilaveradigan, tashvishlanaveradigan; serjahl; 2) xasis, ziqna. :'''Koʻngli tosh''' ''yoki'' '''tosh koʻngil''' - rahm-shafqati yoʻq, berahm, shafqatsiz; bemuruvvat. {{misol|[Fotima:] Zolim, rahmsiz, tosh {{ajrat|koʻngil}}!|[[w:Sadriddin Ayniy|Sadriddin Ayniy]]|Qullar}} :'''Koʻngli toʻlmoq''' - mamnun boʻlmoq; qanoat hosil qilmoq, tinchlanmoq. {{misol|Muhiddin aka.. allanimadan xursand boʻlib, koʻngli toʻlib chiqib ketdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} :'''Koʻngli toʻq''' - gʻam-tashvishdan xoli, xotirjam. {{misol|Elga qoʻshilganning koʻngli toʻq, eldan ajralganning beti yoʻq.|Maqol}} {{misol|-Bektemirdan koʻnglim toʻq, - dedi Ali tajang, - kallasi ishlaydi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Quyosh qoraymas}} {{misol|Ishonchlaringizni oqlayman, {{ajrat|koʻngil}}laringiz toʻq boʻlsin.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngli xira''' - {{ayn.}} '''taʼbi xira''' {{q.}} [[xira]]. {{misol|U smena oxirida.. bir oz yengil tortdi-yu, lekin koʻngli hamonxira edi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Tugʻilish}} :'''Koʻngli chopmoq''' - 1) tabiatiga, didiga mos kelmoq, muvofiqdeb bilmoq, yoqtirmoq. {{misol|[Gulsumbibi:] Duradgor yigitning onasi qatnay-qatnay, tinka-madori quridi. Ayniqsa, oʻshanga koʻnglim chopgan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} 2) biror narsaning roʻyobga chiqishiga, amalga oshishiga ishonmoq. {{misol|-Qaygʻurma, Oftob.. kuyoving bunchalik suluv boʻlsa.. chimildiqda pechakguldek boʻlib, eriga chirmashganini koʻrarmiz! -Oh, opajon, - dedi umidsizcha oyim, - mening bunga koʻnglim chopmaydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} :'''Koʻngli choʻkmoq''' - ruhi tushib ketmoq, umidsizlikka berilmoq; oʻksimoq, afsuslanmoq. {{misol|Bolaning koʻngli choʻkdi.}} {{misol|Hayotning koʻngli choʻkib ketdi, lekin.. umid ipini uzgisi kelmadi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngli yumshamoq''' - achinib rahmi kelmoq; achchigʻidan, qahridan tushmoq. {{misol|Mehri yurak-yuragidan ezsilib, dadasi-ning koʻnglini yumshatish yoʻllarini qidirardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondai kuchli}} :'''Koʻngli yumshoq''' ''yoki'' '''yumshoq koʻngil''' - {{q.}} [[yumshoq]] 4. :'''Koʻngli yarim'''('''ta''') - gʻam-tashvish bilan ruhan ezilgan, dilshikast. {{misol|-Qoʻy endi, ozor berma, koʻngli yarimta, - degan edi, Asrorqul qayta avj oldi: -Koʻngli yarimta boʻlsa, miyasi ham yarimtami?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} :'''Koʻngli oʻksimoq''' - xafa boʻlmoq, maʼyuslanmoq. {{misol|Qizning atrofga javdirab turgan koʻzlari xomush yerga boqdi. Qiz koʻngli oʻksidi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Mehribon}} :'''Koʻngli qattiq''' ''yoki'' '''qattiq koʻngil''' - {{ayn.}} '''Koʻngli tosh'''. {{misol|Shu yoshga kelib, otalik mehrini juda kam koʻrsatgan qattiq {{ajrat|koʻngil}} otaning yuragi birdan erib ketdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻngli qora''' - {{ayn.}} '''Ichi qora''' {{q.}} [[ich]] 3. {{misol|Qaysi koʻngli qoradan chiqdi bu gaplar?|[[w:A. Muhiddin|A. Muhiddin]]|Koʻngillar}} :'''Koʻngli gʻash''' - taʼbi xira, biror narsadan tashvishli, bezovta, notinch. {{misol|Koʻngli gʻash, boyagi quvonchli, shirin, ammo tagi yoʻq xayollardan asar ham qolmagan edi.|[[w:Odil Yoqubov|Odil Yoqubov]]|Muqaddas}} :'''Koʻngliga kelmoq''' - 1) oʻzicha oʻylamoq, xayolidan oʻtmoq. {{misol|Zoʻrlikni {{ajrat|koʻngil}}ga keltirmang.|[[w:Sh. Toshmatov|Sh. Toshmatov]]|Erk qushi}} {{misol|Oʻzing bilasan. Axir shunday boʻladi, deb koʻnglimga keltiribmanmi?!|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} 2) xafa boʻlmoq. {{misol|Bu gapingiz notoʻgʻri, qori, sizning ilmingiz eskicha ilm.. Koʻnglingizga kelmasin-u, izvoshga eshak qoʻshib boʻlmaydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} :'''Koʻngliga ogʻir olmoq''' - {{s. t.|uz}} arzimagan narsaga xafa boʻlmoq; oʻziga tahqir deb tushunmoq. {{misol|Qoʻying-chi.. oʻzingiz har bir narsani koʻnglingizga ogʻir ola berar ekansiz.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Qalmoqlarning koʻzicha, sen mendan zoʻr boʻlgin, qanday siyosat qilib gapirsang ham, men koʻnglimga ogʻir olmayman.|[[w:Alpomish|"Alpomish"]]}} :'''Koʻngliga tegmoq''' (''yoki'' '''urmoq''') - {{ayn.}} '''Chakkaga tegmoq''' {{q.}} [[chakka]] I. {{misol|Bular hammasi ham {{ajrat|koʻngil}}ga urdi, shekilli, gulzorlar boʻylab bogʻni ay-lana boshladi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Fonar tagida}} :'''Koʻngliga qaramoq''' - raʼyiga, xohish-istagiga muvofiq ish tutmoq. {{misol|Mana shunaqa-da, bolaning koʻngliga qarayversangiz, haddidan oshib ketadi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Oʻzi monand}} :'''Koʻngliga qil (ham) sigʻmaydi''' ''ayn.'' '''yuragiga qil (ham) sigʻmaydi''' ''q.'' [[yurak]]. :'''Koʻngliga qoʻl solib koʻrmoq''' ''q.'' [[qoʻl]]. :'''Koʻnglida kiri yoʻq''' ''1)'' ''ayn.'' '''koʻngli oq'''; 2) ''ayn.'' '''koʻngli ochiq'''. {{misol|Yuragida bori yuziga tepib turadigan bunday kishilarni, koʻnglida kiri yoʻq, deb maqtaydilar.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}. :'''Koʻnglidan kechirmoq''' (''yoki'' '''oʻtkazmoq''') Xayolidan oʻtkazmoq, oʻylamoq. {{misol|"Endi bu hayot nimaga kerak?" degan fikrni koʻnglidan kechirgandi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Tilla uzuk}}. {{misol|"Tegirmonga tushsa, tirik chiqadigan odam", deya {{ajrat|koʻngil}}dan oʻtkazardilar.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}. :'''Koʻnglidan chiqarmoq''' ''1)'' butkul unutib yubormoq; oʻylamay, eslamay qoʻymoq. {{misol|Aslida esa Xolmurod sevgan qizidan hali-veri judo boʻlishni ham, u ni koʻnglidan chiqarib yuborishni ham istamasdi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}; ''2)'' ilgari xafa qilgan kishisini uzr tarzida xursand qilmoq, xafaligini, gina-kuduratni tarqatmoq. {{misol|Bola bechoraning dilini ogʻritgan edim.. Oʻlmasam. bir yaxshi ish qilib, koʻnglidan chiqarib yubo-raman.|[[S. Ahmad]]|Qadrdon dalalar}}. :'''Koʻnglini buzmoq''' Xafa, gʻamgin qilmoq, gʻamga botirmoq. {{misol|Bir yosh ayolning gʻam va hasrat bilan toʻla "yor-yor"i alohida eshitilar, odamning koʻnglini buzar edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. :'''Koʻnglini koʻtarmoq''' (''yoki'' '''oʻstirmoq''') Dilini chogʻ qilmoq, xursand qilmoq, yaxshi kayfiyat bagʻishlamoq; ruhlantirmoq. {{misol|Bemorning koʻnglini koʻtarib, kechqurun uyiga qaytdi.|[[w:T. Ashurov|T. Ashurov]]|Oq ot}}. {{misol|Birovi yillab saqlagan yilqi moyi topib kelib, toʻpigʻini silaydi, birovi qiziq-qiziq gaplar aytib, koʻnglini koʻtaradi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. {{misol|-Xafa boʻlmang, Toʻxta xola, koʻpga kelgan toʻy, — dedi Bozo-rov, uning koʻnglini koʻtarish. uchun.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Bu gap Jumanning koʻnglini oʻstirib yubordi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. :'''Koʻnglini olmoq''' ''1)'' xursand qilmoq. {{misol|Men birov bilan oshnachilik qilsam, undan jonimni ham ayamay, koʻnglini olmoqqa tirishaman.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}; ''2)'' bi-rovning sevgisini qozonmoq, oʻziga mehr-muhabbat uygʻotmoq, rom qilmoq. {{misol|[Sidiq-jon:] Bunaqa qoʻshmachilik sizlardan keladi. Inʼomjonga "Qizimning koʻnglini ol, eridan chiqarib, senga beraman", degan kishidan keladi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. :'''Koʻnglini ogʻritmoq''' Xafa qilmoq, ranjitmoq. {{misol|Uka, men uch-toʻrt kundan keyin Fargʻonaga joʻnayman. Lekin san cholning koʻnglini zarracha ogʻritma, durustmi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. :'''Koʻnglini topmoq''' Istak-xohishiga mos tushadigan ish yoki harakat bilan oʻziga moyil qilmoq, oʻzidan xursand qilmoq. {{misol|Kattarogʻini aka de — qoʻltigʻiga kir, kichikrogʻini uka de — qoʻltiqqa ol, koʻnglini top.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} :'''Koʻnglini eritmoq''' - dilini, qalbini eritmoq, yumshatmoq. :'''Oʻrgangan koʻngil oʻrtansa qoʻymas''' - kishi biror narsaga oʻrganib, odatlanib qolsa, garchi u ziyon boʻlsa ham, uni tark etolmaydi, degan maʼnoda ishlatiladigan matal (asosan yaramas odatlar haqida). === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|КЎНГИЛ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''koʻngil'''<br /> '''[[[koʻngli]]] '''[[душа]], [[сердце]] ({{izoh|как вместилище чувств}}); // [[душевный]], [[сердечный]]; <{{tarjmisoli|uning koʻngli quvonchlarga toʻldi}} его сердце наполнилось радостью; {{tarjmisoli|Oʻzim har joydaman, koʻnglim sendadir (Muqimiy)}} Где бы я ни скитался, сердце моё всегда с тобой; {{tarjmisoli|sof ~}} чистое сердце, добрая душа; {{tarjmisoli|sof ~ odam }} человек с чистым сердцем, с доброй душой; {{tarjmisoli|chin ~dan }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}chin ~ bilan }} 1) от чистого сердца, чистосердечно, от всей души; искренне; 2) с открытой душой, с открытым сердцем; {{tarjmisoli|koʻngli ochiq}} душа нараспашку, с открытой душой; {{tarjmisoli|oq ~ odam }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglida kiri yoʻq odam}} простосердечный человек; человек чистой души; {{misol|uning koʻngli oq}} он простодушен; он человек прямой; {{tarjmisoli|koʻngli toʻq }} 1) у него на душе спокойно; он уверен ({{izoh|в чем-л., напр. в будущем}}); 2) у него нет сомнений ({{izoh|в чем-л}}.); {{tarjmisoli|~ gʻashligi }} душевная тревога; {{tarjmisoli|~ joyida emas }} душа, сердце не наместе; {{tarjmisoli|~ ochish }} удовольствие; развлечение; увеселение; {{tarjmisoli|~ hushi }} развлечение; {{tarjmisoli|~da }} в душе, в глубине души, в тайниках сердца; {{tarjmisoli|~dagi }} задушевный; желанный; удовлетворяющий; {{tarjmisoli|~dagi orzu }} заветная мечта, желание; {{tarjmisoli|~dagidek, ~ dagiday }} по душе, по сердцу ({{izoh|кому-л}}.); так, как душе угодно; то, что надо; {{tarjmisoli|koʻngli boʻsh odam}} 1) мягкосердечный человек, человек с добрым сердцем; 2) {{izoh|неодобр.}} мягкотелый, слабохарактерный человек; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik}} ({{izoh|или [[yumshoqlik]]}}) 1) [[мягкосердечие]]; [[мягкость]] [[характер]]а; 2) {{izoh|неодобр}}. [[мягкотелость]]; {{tarjmisoli|koʻngli boʻshlik qilmoq}} 1) проявлять мягкосердечие; 2) {{izoh|неодобр}}. проявлять мягкотелость; {{tarjmisoli|koʻngli qattiqlik}} неотзывчивость, жестокосердие; {{tarjmisoli|koʻnglim gʻash}} я встревожен, у меня на душе неспокойно, я расстроен; {{tarjmisoli|uning koʻngli gʻash tortdi}} он встревожился, расстроился; {{tarjmisoli|koʻnglini gʻash qilmoq}} 1) расстраивать ({{izoh|кого-л}}.); 2) расстраиваться; {{tarjmisoli|koʻngliga gʻash solmoq}} растревожить душу, расстроить ({{izoh|кого-л.}}); {{tarjmisoli|koʻngli xira}} он расстроен; он огорчён; {{tarjmisoli|koʻngli buzuq}} недоброжелательный; злоумышляющий; {{tarjmisoli|~ni buzadigan }} тяжёлый, огорчительный; {{tarjmisoli|~ni ranjitadigan }} тягостный, огорчительный; {{tarjmisoli|koʻnglim buzildi}} я расстроился; {{tarjmisoli|koʻngli keng}} 1) беззаботный, мирящийся со всеми условиями, не принимающий всё близко к сердцу; 2) щедрый; {{tarjmisoli|koʻngli tor}} 1) беспокойный, принимающий все близко к сердцу; злой; 2) скупой; {{tarjmisoli|koʻngli qora}} недоброжелательный; нечестный; коварный ({{izoh|о человеке}}); {{tarjmisoli|~ bermoq }} 1) отдать сердце, полюбить, влюбиться; {{tarjmisoli|~ berib sevmoq }} полюбить от всего сердца, любить всей душой; 2) отдаться, увлечься, предаться всей душой ({{izoh|напр. работе, учебе и т. п}}.); {{tarjmisoli|koʻngli yumshadi}} он умилился; он смягчился, он разжалобился; он растаял; {{tarjmisoli|koʻnglini yumshatmoq}} умилостивить; умилить, смягчить, разжалобить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglini eritmoq}} смягчать ({{izoh|чье-л}}.) сердце, умасливать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ qoʻymoq}} 1) увлекаться ({{izoh|кем-чем-л}}.); 2) влюбиться, полюбить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|mening undan koʻnglim qoldi}} 1) я разочаровался в нём; я на него обиделся; я охладел к нему; 2) мне опротивело, приелось ({{izoh|напр. какая-л. пища}}), {{tarjmisoli|koʻnglini tinchitmoq}} успокаивать, утешать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchlandi }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|taskin topdi}}) сердце успокоилось, отлегло от сердца, на душе легче стало; {{tarjmisoli|koʻnglini topish uchun}} в угоду ({{izoh|кому-л}}.); {{tarjmisoli|~ tinchitish uchun }} для успокоения сердца, для успокоения совести; {{tarjmisoli|koʻnglini olmoq}} угождать ({{izoh|кому-л}}.); завоёвывать ({{izoh|чью-л}}.) симпатию; {{tarjmisoli|koʻngli bor}} 1) он хочет, он желает, он расположен, он склонен ({{izoh|что-л. сделать}}); 2) он влюблён; {{tarjmisoli|koʻngli yoʻq}} 1) ему не хочется, у него не лежит сердце; 2) он (она) не любит ({{izoh|жену или мужа}}); {{tarjmisoli|uning eriga koʻngli yoʻq}} она не любит своего мужа; {{tarjmisoli|koʻnglini topmoq}} угадать ({{izoh|чье-л}}.) желание; угождать ({{izoh|кому-л}}.); располагать ({{izoh|кого-л}}.) к себе; {{tarjmisoli|koʻngli tusaydi}} он желает, хочет ({{izoh|пить, есть что-л}}.); {{tarjmisoli|koʻnglim tortmaydi}} мне не хочется, меня не тянет; {{tarjmisoli|koʻnglini koʻtarmoq}} 1) поднимать настроение ({{izoh|чье-л}}.); ободрять, веселить ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|~ni doʻst koʻtarar }} {{izoh|посл}}. друг (всегда) поддержит (ободрит); 2) утешать, успокаивать, обнадёживать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli koʻtarildi}} он воспрянул духом, ободрился, воодушевился; {{tarjmisoli|~ga yoqmoq }} быть по сердцу, по душе; нравиться ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqadi }} по сердцу, по душе, нравится ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~ga yoqmaydi }} душа не лежит, не нравится; {{tarjmisoli|koʻngliga qoʻl solmoq}} влезть в ({{izoh|чью-л}}.) душу ({{izoh|с целью узнать, выведать сокровенные тайны, намерения}}); {{tarjmisoli|birovning koʻnglidagini aytib bermoq}} открыть, раскрыть свою душу; {{tarjmisoli|~ga ogʻir olmoq}} принимать близко к сердцу, обижаться, болезненно реагировать ({{izoh|на что-л}}.); тяжело воспринимать ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ga kelmoq }} 1) чуять сердцем ({{izoh|напр. неприятность}}); 2) приходить в голову; 3) обижаться, затаивать в душе обиду; {{tarjmisoli|koʻnglingizga kelmasa bir gap aytaman}} если вы не обидитесь, я вам кое-что скажу; {{tarjmisoli|~ga urmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~ga tegmoq}} надоедать, опротиветь ({{izoh|кому-л}}.); приедаться; {{tarjmisoli|~dan kechirmoq }} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|~dan oʻtkazmoq}} думать про себя, продумывать ({{izoh|что-л}}.); вспоминать ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|~dan chiqarmoq }} 1) предавать забвению, забывать; 2) прощать; {{tarjmisoli|~dan chiqarib }} ({{izoh|или}} {{tarjmisoli|tarashlab, sidirib}}) {{tarjmisoli|tashlamoq}}[[выкинуть]] [[из]] [[головы]], [[предать]] [[забвению]]; {{tarjmisoli|koʻngli yarim odam}} 1) человек, находящийся постоянно в подавленном, угнетённом состоянии; 2) человек, перенёсший тяжёлые душевные испытания, горе {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|oʻrgangan ~ oʻrtansa qoʻymas }} {{izoh|посл}}. кто повадился, тот никогда не отступит (не бросит, не перестанет); {{izoh|соотв}}. горбатого могила исправит; {{tarjmisoli|boshim kal, koʻnglim nozik}} {{izoh|погов}}. голова моя плешива, но душа тонка ({{izoh|о разборчивом, капризном человеке}}); {{tarjmisoli|koʻngli sust ketdi}} ему хочется ({{izoh|что-л. съесть}}); {{tarjmisoli|shu topda anorga koʻnglim sust ketdi}} сейчас мне захотелось граната; {{tarjmisoli|koʻngli toʻldi}} он доволен, удовлетворён; {{tarjmisoli|koʻngli ogʻridi}} он обижен; он тяжело воспринял ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|~ ogʻritmoq }} обижать, вызывать неприятное чувство ({{izoh|в душе}}); {{tarjmisoli|koʻngli sovudi}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻngli qaytdi}} 1) он охладел ({{izoh|к кому-чему-л}}.), разочаровался ({{izoh|в ком-чём-л}}.); 2) он разлюбил ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|koʻngli choʻkdi}} он пал духом, он в подавленном настроении; {{tarjmisoli|koʻngli aynidi}} его тошнит, он испытывает тошноту; {{tarjmisoli|koʻnglim ayniyapti}} {{izoh|или}} {{tarjmisoli|koʻnglim gum-gum ketyapti}} меня тошнит; мне нездоровится; {{tarjmisoli|~ aynitmoq }} вызывать тошноту; {{tarjmisoli|~ aynitadigan }} тошнотворный, тошнотный; тошный; {{tarjmisoli|koʻnglim koʻtarmaydi}} я не могу, я не в состоянии ({{izoh|есть пить, принимать что-л}}.); {{tarjmisoli|~ uchun }} для (ради) приличия; {{tarjmisoli|bir koʻngli}} предположив, сделав предположение; {{tarjmisoli|Bir koʻngli bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi (M.Ismoiliy, "Farg'ona t.o.")}} Он предположил, что это известие принёс казий.<br /> }} f3h5hce8kz2e0wqgdrz4vyy0kh418mj 0 44870 639922 619518 2026-07-14T15:09:10Z Caalipher 9583 /* Etimologiyasi */ 639922 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''nest—no-bud''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|III|'''NEST-NOBUD''': nest-nobud boʻl-, nest-nobud qil- feʼllari tarkibida qatnashadigan bu birlik ne inkor yuklamasini ({{ТжРС}}, 262) ast bogʻlamasiga ({{ТжРС}}, 33) qoʻshib hosil qilingan nest birligi bilan ({{ТжРС}}, 263) no- inkor old qoʻshimchasini ({{ТжРС}}, 268) 'bor boʻl-' maʼnosini anglatadigan budan feʼlining bud oʻtgan zamon asosiga ({{ТжРС}}, 84) qoʻshib hosil qilingan nobud birligidan ({{ПРС}}, 269) tuzilgan; har ikki birlik 'yoʻqlik' maʼnosini, birgalikda 'befoyda voqe boʻlgan yoʻqlik' maʼnosini anglatadi ({{OʻTIL}}, I, 501).}} ''[[w:Fors tili|f.]]'' g....l — mavjud emas, yoʻq + j— mavjud emas, yoʻq qilingan == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === : nest-nobud boʻlmoq Bekorga yoʻq boʻlib ketmoq; nobud boʻlmoq. {{misol|Hosilning {{ajrat|nest-nobud}} boʻlishiga ioʻl qoʻyilmaydi.|[[w:Nest-nobud qil-moq Bekorga yoʻq qilmoq; nobud qilmoq|Nest-nobud qil-moq Bekorga yoʻq qilmoq; nobud qilmoq]]}}. {{misol|Oltindan ham qimmat “oq oltin ” oʻz vaqtida va {{ajrat|nest-nobud}} qilinmay yigʻib-terib olindi.}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|НЕСТ-НОБУД}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = {{tarjmisoli|nest-nobud:<br /> nest-nobud boʻlmoq }} уничтожаться, ликвидироваться; разбазариваться; исчезать, теряться; пропадать; {{tarjmisoli|nest-nobud qilmoq }} уничтожать, ликвидировать; разбазаривать, пускать на ветер.<br /> }} [[Turkum:Oʻzbekchada forschadan oʻzlashgan soʻzlar]] r422dnlb2igg12tulnd05h3fj34ohip