Vikilugʻat uzwiktionary https://uz.wiktionary.org/wiki/Bosh_sahifa MediaWiki 1.47.0-wmf.11 case-sensitive Media Maxsus Munozara Foydalanuvchi Foydalanuvchi munozarasi Vikilugʻat Vikilugʻat munozarasi Fayl Fayl munozarasi MediaWiki MediaWiki munozarasi Andoza Andoza munozarasi Yordam Yordam munozarasi Turkum Turkum munozarasi TimedText TimedText talk Modul Modul munozarasi Event Event talk 0 12706 640002 637275 2026-07-20T02:13:48Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi II */ 640002 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''o-gʻiz''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|OGʻIZ I ’ikki lab oraligʻidagi teshik’, ’jagʻlar oraligʻidagi boʻshliq’. El o gʻ z i g a elak tutib boʻl-maydi (Maqol). Bu ot qadimgi turkiy tildagi ’teshik’ maʼnosini anglatgan agʻ otidan kichraytirish maʼnosini ifodalovchi -(ï)z qoʻshimchasi bilan hosil qilingan (ЭСТЯ, I, 82; ПДП, 355; Devon, I, 89; DS, 21); oʻzbek ti — lida a unlisi â unlisiga almashgan, ï unlisining qattiqlik belgisi yoʻqolgan: agʻ + ïz <nowiki>=</nowiki> agʻïz &gt;&nbsp;âgʻiz I. OGʻIZ II ’yangi tuqqan sigirning 3-4 kunlik sutini yigʻib pishirilgan pishloqsimon sargʻish taom’. Qoʻishi-mizning sigiri tuhhan ekan, o gʻ i z tarhatib yuribdi. Bu ot qadimgi turkiy tilda ’uvib tush-\ 'quyuq-lash-’ maʼnosini anglatgan agʻ- feʼlidan -(u)z qoʻshim-chasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, I, 406; DS, 24); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga, u unlisi i unlisiga almashgan, na — tijada âgʻiz I soʻzi bilan shaklan teng kelib qolgan: agʻ-+ uz <nowiki>=</nowiki> agʻuz &gt;&nbsp;âgʻiz II.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == ===Maʼnosi I=== #(''3-sh. birl.'' '''ogʻzi''') Ikki jagʻ oʻrtasidagi, ovqatlanish, soʻzlash yoki ovoz chiqarish uchun xizmat qiladigan boʻshliq. {{misol|Baliqning ogʻzi.}} {{misol|Ogʻiz boʻshligi.}} {{misol|Odamning ogʻzi.}} {{misol|Yaxshi gap ham bir {{ajrat|ogʻiz}}dan chiqadi, yomon gap ham bir {{ajrat|ogʻiz}}dan chiqadi.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|El ogʻziga elak tutib boʻlmaydi.|Maqol|}} {{misol|Yoʻlchi uzumdan bir necha donani ogʻziga tashladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} #Ikki lab va ularning bir-biriga tegib turgan joyi va atrofi. {{misol|Ogʻzidan oʻpmoq.}} {{misol|Gulnorning kichkina chiroyli ogʻzi hayratdan bir nafas ochilib, koʻzlari, "rostmi?" degan kabi Nuriga tikildi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} #{{koʻchma|uz}} Soʻzlovchi kishi, odam. {{misol|Koʻp {{ajrat|ogʻiz}} bir boʻlsa, bir {{ajrat|ogʻiz}} yengiladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|—Ha, barakalla. Shuning uchun bunday gaplarni faqat {{ajrat|ogʻiz}}ma-{{ajrat|ogʻiz}}, oʻshanda ham faqat sinalgan, ishonchli {{ajrat|ogʻiz}} orqali yetkaziladi.|[[w:M. Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} #{{koʻchma|uz}} Birovning qaramogʻida boʻlgan odam; xoʻranda, nonxoʻr. {{misol|U duv-duv yosh toʻkar, qoʻllarini osmonga koʻtarib nola qilardi: -Xudovando! Bu na koʻrgilik? Endi netaman? Toʻqqiz {{ajrat|ogʻiz}}ni qanday boqaman?|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. {{misol|Bazzoz pochchaning bekorchi {{ajrat|ogʻiz}}ga tobi yoʻq edi.|[[w:M. Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} #Miltiq, toʻpponcha, minomyot, zambarak kabi otish qurollarining oʻq otilib chiqadigan teshigi, stvoli. {{misol|[Yoʻlchi] Tishini qisirlatib dedi: -Toʻpning ogʻziga qoʻyib otib yuboringlar mani, qonxoʻrlar!|Oybek|Tanlangan asarlar}} #Ichki boʻshligʻi, ichi boʻlgan narsalarning kirish-chiqish uchun xizmat qiladigan joyi, teshigi. {{misol|Oʻraning ogʻzi.}} {{misol|Gʻorning ogʻzi.}} {{misol|Chayla ogʻzida qoʻlida tugun bilan Azizxon koʻrindi.|Said Ahmad|Ufq}} #Idishlarning narsa olish-qoʻyish uchun xizmat qiladigan teshigi. {{misol|Shishaning ogʻzi.}} {{misol|Boʻrivoy ogʻziga doka oʻralgan sopol koʻzani bilagiga osib, biqiniga qoʻygancha Shirinquduqqa bordi.|S. Nurov|Narvon}} #Koʻchaning, yoʻlning boshlanish, kiraverish joyi. {{misol|Koʻcha ogʻzi.}} '''Baloning ogʻzi''' - juda xavfli, qoʻrqinchli joy.</br>'''Besh barmogʻini''' (''yoki'' '''panjasini''') '''ogʻziga urmoq''' - ''q.'' [[besh]] I.</br>'''Bir''' (''yoki'' '''ikki''') '''ogʻiz gap''' (''yoki'' '''soʻz''') - ozgina gap, qisqa gap. {{misol|-Saylanganidan beri bir {{ajrat|ogʻiz}} hisobotini eshitganimiz yoʻq, — degan gaplar eshitildi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|O‘qituvchi}} {{misol|[Shirmonjon:] Ashurxon, ishlaringizni keyin qilarsiz. Keling, siz bilan ikki {{ajrat|ogʻiz}} gaplashay, deb keldim.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Olov}}</br>'''Bir ogʻizdan''' - ''ayn.'' '''bir ovozdan''' ''q.'' [[ovoz]] 7. {{misol|Oʻn nafar chashnachi bir {{ajrat|ogʻiz}}dan "aʼlo" baho qoʻyishdi.|[[w:K. Mahmudov|K. Mahmudov]]|Qiziqarli pazandachilik}}</br>'''Gapi''' (''yoki'' '''soʻzi''') '''ogʻzida qoldi''' - ''q.'' [[gap]] I 1. {{misol|Bolta muallimning gapi ogʻzida qoldi. Togʻayga olayib qaradi.|N. Norqobilov|Toʻqnashuv}}</br>'''Gapi ogʻzidan tushib ketadigan''' - gapini eplab gapirolmaydigan; noshud, landavur.</br>'''Gapi ogʻzida qolmoq''' - gapini oxirigacha yetkazolmay qolmoq, chala gapirmoq. {{misol|Azizxonning gapi ogʻzida qoldi.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Gapini''' (''yoki'' '''soʻzini''') '''ogʻzidan olmoq''' (''yoki'' '''ilib ketmoq''') - ''q.'' [[gap]] I 1.</br>'''Darvoza ogʻzi''' - ''tar.'' shahar, qalʼa darvozasi yoki umuman darvoza yaqinidagi joy. {{misol|Nazarida, xuddi shu darvoza ogʻzida velosiped ustasi borday boʻldi.|Abdulla Qahhor|Sarob}}</br>'''Katta ogʻiz''' ''yoki'' '''ogʻzi katta''' - uncha-munchani pisand qilmaydigan; katta gapirishga oʻrgangan; maqtanchoq. {{misol|Otasining davlati, katta {{ajrat|ogʻiz}}, hovliqma va takabbur onasining erkalashi qoʻshilib, qizga ortiqcha gʻurur bergan, harakatlariga oʻzboshimchalik, qiliqlariga noz-[[karashma]] bagʻishlagan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}</br>'''"Olma pish, ogʻzimga tush", deb oʻtirmoq''' - ishni tezroq bajarish uchun jon kuydirmaslik, oʻzi boʻlar, deb beparvo oʻtiraverish. {{misol|Oʻzlari ham olma pish, ogʻzimga tush, deb qoʻllarini qovushtirib oʻtiravermasinlar-da, axir.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}}</br>'''Ona suti ogʻziga kelmoq''' - juda koʻp urinmoq, qiynalmoq, mashaqqat chekmoq. {{misol|Bu atlaslarni Otaboydan undirguncha naq Qoʻziboyning ona suti ogʻziga keldi.|Said Ahmad|Choʻl shamollari}}</br>'''Ogʻzi bemaza''' - ''q.'' [[bemaza]] 4.</br>'''Ogʻzi bilan ish bitiradigan''' - ishni oson fahmlaydigan, har qanday ishni gap bilan bitiradigan.</br>'''Ogʻzi bilan yuradigan''' - yomon gap tarqatadigan; gʻiybatchi.</br>'''Ogʻzi bormaydi''' - ''ayn.'' '''tili bormaydi''' ''q.'' [[til]] 2.</br>'''Ogʻzi botir''' - ''q.'' [[botir]] 1.</br>'''Ogʻzi buzuq''' (''yoki'' '''yomon''') - ''ayn.'' '''ogʻzi shaloq''' ''q.'' [[shaloq]] 3.</br>'''Ogʻzi boʻsh(lik)''' - ''q.'' [[boʻsh]]. {{misol|Sevargul choy quyib uzatarkan, ogʻzi boʻshlik qilib qoʻyganiga koʻnglida pushaymon boʻldi.|N. Qilichev|Chigʻiriq}} Ogʻzi kuygan Pand yegan. {{misol|Ogʻzi kuygan qatiqni puflab ichadi.|Maqol|}} {{misol|Toʻgʻrisi, bu ishni u [Yigitali] hech kimga, hatto Safarbarovga ham ishonmadi. Chunki bu borada uning necha marta ogʻzi kuygan.|I. Rahim|Zangori kema kapitani}}</br>'''Ogʻzi ochilib qolmoq''' - hayron boʻlib, hushi ketib qolmoq, hang-mang boʻlmoq. {{misol|Xola labini burib, atrofda ogʻzi ochilib qolgan ayollarga hayrat bilan bir-bir qarab chiqdi.|S. Nurov|Maysalarni ayoz urmaydi}} {{misol|Eshitib, Gʻuzordagilarning ogʻzi ochilib qoladi.| Sh. Toshmatov|Erk qushi}}</br>'''Ogʻzi ochiq''' - roʻza tutmagan kishi; [[koʻza]].</br>'''Ogʻzi qulogʻida''' (''yoki'' '''qulogʻiga yetdi''') - {{s. t.|uz}} juda xursand boʻldi, suyundi. {{misol|Toʻraning ogʻzi qulogʻida, koʻngli nimadandir taskin topgan edi.|N. Fozilov|Diydor}} {{misol|Gʻulomjon.. ogʻzi qulogʻiga yetib kulardi.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}}</br>'''Ogʻziga kuchi yetmagan''' - ''q.'' [[kuch]].</br>'''Ogʻziga siqqanicha''' - koʻngliga kelganicha, xoxdaganicha (oshirib). {{misol|Har kim oʻz qahramonligi haqida ogʻziga siqqanicha soʻzlay boshladi.||Latifalar}}</br>'''Ogʻziga''' (''yoki'' '''ogʻzi''') '''tegdi''' - yeyish, ichishga muyassar boʻldi; yedi, ichdi, yetishdi. {{misol|Shu yerda turib yangi apelsinga hali ogʻzim tekkani yoʻq.|Said Ahmad|Yulduz}}</br>'''Ogʻziga urmoq''' - 1) soʻzlash uchun yoʻl qoʻymaslik, soʻzlatmay qoʻymoq. {{misol|U-bu deydigan odamning ogʻziga urish kerak. Kim nima desa, men hamma vaqt ogʻziga uraman.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) ''ayn.'' '''ogʻzini moylamoq'''. {{misol|Toʻralarning ogʻziga urish uchun pulni boyvachcha beradi. Mandan nima ketadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Ogʻziga qaramoq''' - (''yoki'' '''tikilmoq''') - 1) soʻzini diqqat bilan tinglamoq. {{misol|Sidiqjon yuzlarcha kishi ogʻziga qarab turgan majlisni koʻz oldiga keltirib, juda katta tashvishga qoldi-yu, dami ichiga tushib ketdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) birovdan biror gap kutmoq, birovning biror narsa deyishini poylamoq; 3) birovning gapiga qarab ish tutmoq. {{misol|Zavodda ishlaydigan mingdan ortiq erkak, shular qatori eri ham oʻshaning [Karomatning] ogʻziga qaraydi.|Abdulla Qahhor|Qizlar}}</br>'''Ogʻziga qaratmoq''' - gapirib boshqalarning diqqatini oʻziga jalb qilmoq. {{misol|Umuman, Aʼzamjon boshqalarni ogʻziga qaratishni yaxshi koʻrardi.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Ogʻziga qoqmoq''' - ''ayn.'' '''ogʻziga urmoq''' 1.</br>'''Ogʻzidagini''' (''yoki'' '''ogʻzidagi oshni''') '''oldirmoq''' - ''q.'' [[oldirmoq]].</br>'''Ogʻzidan gullamoq''' - ''q.'' [[gullamoq]] II.</br>'''Ogʻzing qani desa, qulogʻini koʻrsatadigan''' - hech narsaga aqli yetmaydigan, anqov.</br>'''Ogʻzingga yogʻ''' (''yoki'' '''moy''') - biror yaxshi xabar keltirgan kishiga minnatdorlik bildirib aytiladigan ibora. {{misol|Voy, ogʻzingizga yogʻ, oʻgʻlim! Kelin koʻradigan kunim ham bormikin!|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}</br>'''Ogʻzingga qarab gapir!''' - ''q.'' [[gapirmoq]] 1. {{misol|Ogʻzingizga qarab gapiring, tasqara boʻlib nima qipti!|S. Zunnunova|Olov}}</br>'''Ogʻzingdan chiqarma''' - hech kimga ayta koʻrma. {{misol|Boʻlar ish boʻlipti, endi hech kimga ogʻzingdan chiqarma.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}</br>'''Ogʻzini moylamoq''' (''yoki'' '''yogʻlamoq''') - ''q.'' [[moylamoq]].</br>'''Ogʻzini poylamoq''' - ''ayn.'' '''ogʻziga qaramoq''' 2. {{misol|Kampir hamon kelinning ogʻzini poyladi, lekin kelindan hech bir hasrat qiladigan gap chiqmadi.|Oydin|Mardlik — mangulik}}</br>'''Ogʻzining suvi kelmoq''' - biror narsani koʻrib, juda havasi kelmoq, yegisi yoki ichkisi kelmoq; koʻngli sust ketmoq.</br>'''Ogʻzining tanobi qochmoq''' - juda xursand boʻlmoq, suyunib ketmoq; iljaymoq. {{misol|Toʻpaniso, oʻzi haqidagi maqtovga kelganda, ogʻzining tanobi qochib: -Men nima qilibman?.. Menda nima gap?.. Hech-da,— dedi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}</br>'''Ogʻiz birlik''' - ahillik, inoqlik. {{misol|Davlat — {{ajrat|ogʻiz}} birlikda.|[[w:Maqol|Maqol]]}}</br>'''Ogʻiz bogʻlar''' - ''shv. etn.'' toʻy qilish haqida qiz tomonning roziligini olish, unashtirish marosimi, fotiha.</br>'''Ogʻiz juftlamoq''' - gapirish uchun tayyorlanmoq, harakat qilmoq. {{misol|Opa bir-ikki marta gapga {{ajrat|ogʻiz}} juftladi-yu, gapirolmadi.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Ogʻiz koʻpirtirmoq''' - ''q.'' koʻpirtirmoq.</be>'''Ogʻiz ochmoq''' - 1) gapirmoq, soʻzlay boshlamoq. {{misol|Mulla Abdurahmon yana {{ajrat|ogʻiz}} ocholmadi. Chunki Safar boʻzchi "kitob soʻzi" bilan uni yengib qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} 2) {{din.|uz}} shom paytida biror narsa isteʼmol qilmoq, roʻzani ochmoq (roʻza tutgan kishilar haqida).</br>'''Ogʻiz solmoq''' - birovning qizini kelinlikka yoki oʻgʻlini kuyovlikka soʻramoq, soʻratmoq. {{misol|Endi kimga {{ajrat|ogʻiz}} solsang, gʻiring demay tegishi aniq.|[[w:S. Ahmad|Said Ahmad]]|Yulduz}} {{misol|Toʻgʻri soʻzlab, men gapirdim yuzingga, {{ajrat|Ogʻiz}} soldim uyda turgan qizingga.||Yodgor}}</br>'''Ogʻizga olmoq''' - I) yemoq, ichmoq. {{misol|Asli meni [ichishga] xoʻjayin oʻrgatdi. Ilgari bir qatra ogʻzimga olmas edim.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) biror gapni gapirmoq, aytmoq; 3) birovning nomini aytib eslamoq, yoʻkdamoq. {{misol|Orada bir necha kun oʻtdi — Muhammadrajab jim, Mirzamuhiddinni ogʻziga ham olmadi.|Abdulla Qahhor|Sarob}}</br>'''Ogʻizga tushmoq''' - hamma yerda tez-tez tilga olinadigan boʻlib qolmoq, gap boʻlmoq; tanilmoq. {{misol|Abdumalikning asarlari Moskvadagi sanʼatshunoslar orasida ham rostmana {{ajrat|ogʻiz}}ga tushdi.||[[w:Yoshlik|Yoshlik]]}} {{misol|Men bu sirni shu choqqacha ichimda saqlab kelayotgan edim, endi aytmasam boʻlmaydi, chunki bu mish-mish {{ajrat|ogʻiz}}ga tushib borayotipti.|[[w:A. Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}</br>'''Ogʻizda''' - faqat til uchida, shunchaki; yuzaki. {{misol|Ayniqsa bu kolxozda musobaqa {{ajrat|ogʻiz}}da, qogʻozda.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}</br>'''Ogʻizdan ogʻizga koʻchmoq''' (''yoki'' '''oʻtmoq''') - 1) bir avloddan ikkinchi avlodga ogʻzaki ravishda oʻtib kelmoq. {{misol|Oʻzbek xalq ertaklari {{ajrat|ogʻiz}}dan {{ajrat|ogʻiz}}ga oʻtib, asrlar boʻyi saqlanib kelmoqda.}} {{misol|Qimmatbaho toshlar haqida qadim zamonlarda toʻqilgan gʻaroyib afsonalar hamon {{ajrat|ogʻiz}}dan {{ajrat|ogʻiz}}ga oʻtib keladi.||[[w:Fan va turmush|Fan va turmush]]}}; 2) odamlar orasiga tarqab ketmoq, gap boʻlmoq. {{misol|Yoʻldosh ota kelayotibdilar, degan gap {{ajrat|ogʻiz}}dan {{ajrat|ogʻiz}}ga oʻtdi.|[[w:S. Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Oqsoqolning qanday ajoyib tomoshalarni koʻrgani, qanday mehmonxonaga tushgani toʻgʻrisidagi gaplari quloqdan quloqqa, {{ajrat|ogʻiz}}dan {{ajrat|ogʻiz}}ga oʻtdi.|[[w:P. Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}</br>'''Ellik ogʻiz gap''' (''yoki'' '''soʻz''') - koʻp gap, ezmalik. {{misol|Elakka chiqqan xotinning ellik {{ajrat|ogʻiz}} gapi bor.|[[w:Maqol|Maqol]]|}} == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''o-gʻiz''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi II === ''(3-{{sh.}} {{birl.}}'' ogʻizi) Yangi tuqqan sigirning uch-toʻrt kunli sutini yigʻib pishirilgan pishloqsimon taom. {{misol|Ertalab Tozagul mehmon opani yangi tuqqan sigirning {{ajrat|ogʻiz}}i va oʻgʻirdan issiqqina chiqqan oqishoq tolqon bilan siyladi.|[[w:Hamid Gʻulom|Hamid Gʻulom]]|Mashʼal}} {{misol|Birinchi sut - {{ajrat|ogʻiz}} boʻladi, Sedanadan magʻiz boʻladi.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]|Tanlangan asarlar}}</br>'''Ogʻiz suti''' - yangi tuqqan sigirning xom suti. === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|ОҒИЗ}} == Tarjimalari == '''ogʻiz''' *{{fi}}: [[suuhun]], [[suu]] [[:fi:suu|(fi)]] *{{tr}}: [[ağız]] [[:tr:ağız|(tr)]] *{{tyv}}: [[аас]] *{{ug}}: [[ئېغىز]] *{{kjh}}: [[ахсы]] *{{sah}}: [[айах]] {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''ogʻiz I'''<br /> <b>[[ogʻzi]]<br /> 1 </b>[[рот]], [[уста]], [[зев]]; [[пасть]] ({{izoh|у животных}}); {{tarjmisoli|ogʻiz boʻshligʻi }} ({{izoh|или '''}}[[ichi]]''') [[полость]] [[рта]]; {{tarjmisoli|bir ogʻiz ovqat }} глоток (кусок) пищи; '''[[bir]] '''({{izoh|или '''}}[[bir-ikki]]''') {{tarjmisoli|ogʻiz soʻz }} несколько слов, два слова; {{tarjmisoli|maqolada bu haqda bir ogʻiz soʻz yoʻq }} в статье об этом нет ни слова; '''bu gap '''({{izoh|или '''}}[[narsa]]''') '''hammaning ogʻzida '''об этом все говорят, это у всех на устах; '''gapi ogʻzida qoldi '''он не говорил, не досказал; {{tarjmisoli|ogʻizdan ogʻizga }} из уст в уста; {{tarjmisoli|ogʻizdan tushmaydi }} не перестают говорить ({{izoh|о чем-л}}.), не перестают повторять ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|ogʻiz ochmoq }} 1) открывать рот; 2) говорить, заговорить; вымолвить; {{tarjmisoli|bu haqda hech kimga ogʻiz ochmang! }} никому не говорите об этом!, об этом никому ни слова!;''' el ogʻziga elak tutib boʻlmaydi '''{{izoh|посл}}. людские уста не прикрыть ситом, {{izoh|соотв}}. на чужой роток не накинешь платок; {{tarjmisoli|yaxshi gap ham bir ogʻizdan chiqadi, yomon gap xam bir ogʻizdan chiqadi }} {{izoh|посл}}. одними устами можно сказать и хорошее слово и плохое ({{izoh|т. е. говори лучше хорошее, чем плохое}}); '''olma pish, ogʻzimga tush '''{{izoh|см}}. <b>[[olma]];<br /> 2 </b>дуло, жерло ({{izoh|огнестрельного оружия}}); '''toʻp ogʻzini tankka toʻgʻrilamoq '''навести дуло орудия на танк;<br /> '''3 '''[[горло]], [[горлышко]]; '''shishaning ogʻzi '''горлышко бутылки;<br /> '''4 '''[[входное]] {{izoh|или }}[[выходное]] [[отверстие]] ({{izoh|чего-л}}.); [[устье]]; [[начало]] ({{izoh|чего-л}}.) '''qopning ogʻzini bogʻlamoq '''завязывать мешок; '''[[uyaning]] '''({{izoh|или '''}}[[inning]]''') '''[[ogʻzi]] '''[[входное]] [[отверстие]] [[норы]] {{izoh|или }}[[гнезда]]; '''koʻchaning ogʻzi '''начало улицы; '''trubaning ikkala ogʻzi '''оба конца трубы; {{tarjmisoli|* ogʻizda }} на словах; {{tarjmisoli|bir ogʻizdan }} единодушно, единогласно; '''gapi ogʻzidan tushib ketadigan odam '''мямля; '''ogʻzing qani desa qulogʻini koʻrsatadigai odam '''({{izoh|букв}}. человек, который показывает на ухо, когда спрашивают, где у него рот) разиня, простофиля; '''[[gapini]] '''({{izoh|или '''}}[[soʻzini]]''') '''ogʻzidan olmoq '''перебить, прервать чужой разговор; '''ogʻzi bilan ish bitiradigan odam '''тот, кто может сделать только на словах, болтун; '''ogʻzi bilan yuradigan odam '''тот, кто сплетничает, сплетник;''' ogʻzi botir odam '''тот, кто говорит без обиняков, напрямик; '''ogʻzi boʻsh (odam) '''1) болтливый, не умеющий держать язык за зубами; 2) тот, кто не может постоять за себя, защитить свои интересы, '''ogʻzi buzuq '''({{izoh|или '''}}[[yomon]]''') '''[[odam]] '''[[сквернослов]]; '''ogʻzi katta (odam) '''тот, кто говорит кичливо, заносчиво, хвастливо; '''baloning ogʻzi '''опасное, страшное место; '''ogʻzi qulogʻiga yetdi '''его лицо расплылось в улыбке, он очень обрадовался, он вне себя от радости; у него рот до ушей; '''ogʻziga kuchi yetmaydigan (odam) '''несдержанный на язык; '''ogʻziga qaratmoq '''заставлять всех слушать, слушаться, быть красноречивым; '''ogʻzimning suvi keldi '''у меня слюнки потекли; '''ogʻzingga qarab gapir '''сначала подумай, потом говори; '''ogʻzini moylamoq '''{{izoh|или '''}}ogʻziga moy urmoq '''подкупать, подмазывать ({{izoh|кого-л}}.); '''ogʻzini poylamoq '''выжидать, чтобы выслушать сначала то, что скажет другой; выжидать, пока скажут другие; {{tarjmisoli|ogʻiz bormaydi }} язык не поворачивается; {{tarjmisoli|ogʻiz solmoq }} намекнуть, закинуть удочку ({{izoh|насчёт чего-л. с целью получить для себя}}); {{tarjmisoli|ogʻiz chogʻlamoq }} ({{izoh|или '''}}[[juftlamoq]]''') [[собираться]] [[что-то]] [[сказать]]; {{tarjmisoli|ogʻizga olib boʻlmaydi }} 1) нельзя взять в рот ({{izoh|о чём-либо невкусном или горьком}}); 2) нельзя произнести ({{izoh|о чем-л. грубом или вульгарном}}); '''ogʻziga qoqmoq '''перебивать, не давать говорить; вступать в пререкания ({{izoh|с кем-л}}.); {{tarjmisoli|ogʻizdan gullamoq }} разболтать, разглашать, выдавать секреты;''' u qoʻy ogʻzidan choʻp olmagan odam '''({{izoh|букв}}. он у овцы изо рта и травинки не вынул) он и мухи не обидит; '''xuddi ogʻziga tolqon solganday '''словно воды ({{izoh|букв}}. толокна) в рот набрал.<br /> <br /> '''ogʻiz II'''<br /> [[створоженное]] [[молозиво]] ({{izoh|после отёла}}).<br /> }} t1wk9t8znv2mwipy9gt5kz1p22twiky 640003 640002 2026-07-20T02:14:59Z Yokubjon Juraev 8265 /* Tarjimalari */ 640003 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''o-gʻiz''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|OGʻIZ I ’ikki lab oraligʻidagi teshik’, ’jagʻlar oraligʻidagi boʻshliq’. El o gʻ z i g a elak tutib boʻl-maydi (Maqol). Bu ot qadimgi turkiy tildagi ’teshik’ maʼnosini anglatgan agʻ otidan kichraytirish maʼnosini ifodalovchi -(ï)z qoʻshimchasi bilan hosil qilingan (ЭСТЯ, I, 82; ПДП, 355; Devon, I, 89; DS, 21); oʻzbek ti — lida a unlisi â unlisiga almashgan, ï unlisining qattiqlik belgisi yoʻqolgan: agʻ + ïz <nowiki>=</nowiki> agʻïz &gt;&nbsp;âgʻiz I. OGʻIZ II ’yangi tuqqan sigirning 3-4 kunlik sutini yigʻib pishirilgan pishloqsimon sargʻish taom’. Qoʻishi-mizning sigiri tuhhan ekan, o gʻ i z tarhatib yuribdi. Bu ot qadimgi turkiy tilda ’uvib tush-\ 'quyuq-lash-’ maʼnosini anglatgan agʻ- feʼlidan -(u)z qoʻshim-chasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, I, 406; DS, 24); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga, u unlisi i unlisiga almashgan, na — tijada âgʻiz I soʻzi bilan shaklan teng kelib qolgan: agʻ-+ uz <nowiki>=</nowiki> agʻuz &gt;&nbsp;âgʻiz II.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == ===Maʼnosi I=== #(''3-sh. birl.'' '''ogʻzi''') Ikki jagʻ oʻrtasidagi, ovqatlanish, soʻzlash yoki ovoz chiqarish uchun xizmat qiladigan boʻshliq. {{misol|Baliqning ogʻzi.}} {{misol|Ogʻiz boʻshligi.}} {{misol|Odamning ogʻzi.}} {{misol|Yaxshi gap ham bir {{ajrat|ogʻiz}}dan chiqadi, yomon gap ham bir {{ajrat|ogʻiz}}dan chiqadi.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|El ogʻziga elak tutib boʻlmaydi.|Maqol|}} {{misol|Yoʻlchi uzumdan bir necha donani ogʻziga tashladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} #Ikki lab va ularning bir-biriga tegib turgan joyi va atrofi. {{misol|Ogʻzidan oʻpmoq.}} {{misol|Gulnorning kichkina chiroyli ogʻzi hayratdan bir nafas ochilib, koʻzlari, "rostmi?" degan kabi Nuriga tikildi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} #{{koʻchma|uz}} Soʻzlovchi kishi, odam. {{misol|Koʻp {{ajrat|ogʻiz}} bir boʻlsa, bir {{ajrat|ogʻiz}} yengiladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|—Ha, barakalla. Shuning uchun bunday gaplarni faqat {{ajrat|ogʻiz}}ma-{{ajrat|ogʻiz}}, oʻshanda ham faqat sinalgan, ishonchli {{ajrat|ogʻiz}} orqali yetkaziladi.|[[w:M. Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} #{{koʻchma|uz}} Birovning qaramogʻida boʻlgan odam; xoʻranda, nonxoʻr. {{misol|U duv-duv yosh toʻkar, qoʻllarini osmonga koʻtarib nola qilardi: -Xudovando! Bu na koʻrgilik? Endi netaman? Toʻqqiz {{ajrat|ogʻiz}}ni qanday boqaman?|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. {{misol|Bazzoz pochchaning bekorchi {{ajrat|ogʻiz}}ga tobi yoʻq edi.|[[w:M. Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} #Miltiq, toʻpponcha, minomyot, zambarak kabi otish qurollarining oʻq otilib chiqadigan teshigi, stvoli. {{misol|[Yoʻlchi] Tishini qisirlatib dedi: -Toʻpning ogʻziga qoʻyib otib yuboringlar mani, qonxoʻrlar!|Oybek|Tanlangan asarlar}} #Ichki boʻshligʻi, ichi boʻlgan narsalarning kirish-chiqish uchun xizmat qiladigan joyi, teshigi. {{misol|Oʻraning ogʻzi.}} {{misol|Gʻorning ogʻzi.}} {{misol|Chayla ogʻzida qoʻlida tugun bilan Azizxon koʻrindi.|Said Ahmad|Ufq}} #Idishlarning narsa olish-qoʻyish uchun xizmat qiladigan teshigi. {{misol|Shishaning ogʻzi.}} {{misol|Boʻrivoy ogʻziga doka oʻralgan sopol koʻzani bilagiga osib, biqiniga qoʻygancha Shirinquduqqa bordi.|S. Nurov|Narvon}} #Koʻchaning, yoʻlning boshlanish, kiraverish joyi. {{misol|Koʻcha ogʻzi.}} '''Baloning ogʻzi''' - juda xavfli, qoʻrqinchli joy.</br>'''Besh barmogʻini''' (''yoki'' '''panjasini''') '''ogʻziga urmoq''' - ''q.'' [[besh]] I.</br>'''Bir''' (''yoki'' '''ikki''') '''ogʻiz gap''' (''yoki'' '''soʻz''') - ozgina gap, qisqa gap. {{misol|-Saylanganidan beri bir {{ajrat|ogʻiz}} hisobotini eshitganimiz yoʻq, — degan gaplar eshitildi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|O‘qituvchi}} {{misol|[Shirmonjon:] Ashurxon, ishlaringizni keyin qilarsiz. Keling, siz bilan ikki {{ajrat|ogʻiz}} gaplashay, deb keldim.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Olov}}</br>'''Bir ogʻizdan''' - ''ayn.'' '''bir ovozdan''' ''q.'' [[ovoz]] 7. {{misol|Oʻn nafar chashnachi bir {{ajrat|ogʻiz}}dan "aʼlo" baho qoʻyishdi.|[[w:K. Mahmudov|K. Mahmudov]]|Qiziqarli pazandachilik}}</br>'''Gapi''' (''yoki'' '''soʻzi''') '''ogʻzida qoldi''' - ''q.'' [[gap]] I 1. {{misol|Bolta muallimning gapi ogʻzida qoldi. Togʻayga olayib qaradi.|N. Norqobilov|Toʻqnashuv}}</br>'''Gapi ogʻzidan tushib ketadigan''' - gapini eplab gapirolmaydigan; noshud, landavur.</br>'''Gapi ogʻzida qolmoq''' - gapini oxirigacha yetkazolmay qolmoq, chala gapirmoq. {{misol|Azizxonning gapi ogʻzida qoldi.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Gapini''' (''yoki'' '''soʻzini''') '''ogʻzidan olmoq''' (''yoki'' '''ilib ketmoq''') - ''q.'' [[gap]] I 1.</br>'''Darvoza ogʻzi''' - ''tar.'' shahar, qalʼa darvozasi yoki umuman darvoza yaqinidagi joy. {{misol|Nazarida, xuddi shu darvoza ogʻzida velosiped ustasi borday boʻldi.|Abdulla Qahhor|Sarob}}</br>'''Katta ogʻiz''' ''yoki'' '''ogʻzi katta''' - uncha-munchani pisand qilmaydigan; katta gapirishga oʻrgangan; maqtanchoq. {{misol|Otasining davlati, katta {{ajrat|ogʻiz}}, hovliqma va takabbur onasining erkalashi qoʻshilib, qizga ortiqcha gʻurur bergan, harakatlariga oʻzboshimchalik, qiliqlariga noz-[[karashma]] bagʻishlagan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}</br>'''"Olma pish, ogʻzimga tush", deb oʻtirmoq''' - ishni tezroq bajarish uchun jon kuydirmaslik, oʻzi boʻlar, deb beparvo oʻtiraverish. {{misol|Oʻzlari ham olma pish, ogʻzimga tush, deb qoʻllarini qovushtirib oʻtiravermasinlar-da, axir.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}}</br>'''Ona suti ogʻziga kelmoq''' - juda koʻp urinmoq, qiynalmoq, mashaqqat chekmoq. {{misol|Bu atlaslarni Otaboydan undirguncha naq Qoʻziboyning ona suti ogʻziga keldi.|Said Ahmad|Choʻl shamollari}}</br>'''Ogʻzi bemaza''' - ''q.'' [[bemaza]] 4.</br>'''Ogʻzi bilan ish bitiradigan''' - ishni oson fahmlaydigan, har qanday ishni gap bilan bitiradigan.</br>'''Ogʻzi bilan yuradigan''' - yomon gap tarqatadigan; gʻiybatchi.</br>'''Ogʻzi bormaydi''' - ''ayn.'' '''tili bormaydi''' ''q.'' [[til]] 2.</br>'''Ogʻzi botir''' - ''q.'' [[botir]] 1.</br>'''Ogʻzi buzuq''' (''yoki'' '''yomon''') - ''ayn.'' '''ogʻzi shaloq''' ''q.'' [[shaloq]] 3.</br>'''Ogʻzi boʻsh(lik)''' - ''q.'' [[boʻsh]]. {{misol|Sevargul choy quyib uzatarkan, ogʻzi boʻshlik qilib qoʻyganiga koʻnglida pushaymon boʻldi.|N. Qilichev|Chigʻiriq}} Ogʻzi kuygan Pand yegan. {{misol|Ogʻzi kuygan qatiqni puflab ichadi.|Maqol|}} {{misol|Toʻgʻrisi, bu ishni u [Yigitali] hech kimga, hatto Safarbarovga ham ishonmadi. Chunki bu borada uning necha marta ogʻzi kuygan.|I. Rahim|Zangori kema kapitani}}</br>'''Ogʻzi ochilib qolmoq''' - hayron boʻlib, hushi ketib qolmoq, hang-mang boʻlmoq. {{misol|Xola labini burib, atrofda ogʻzi ochilib qolgan ayollarga hayrat bilan bir-bir qarab chiqdi.|S. Nurov|Maysalarni ayoz urmaydi}} {{misol|Eshitib, Gʻuzordagilarning ogʻzi ochilib qoladi.| Sh. Toshmatov|Erk qushi}}</br>'''Ogʻzi ochiq''' - roʻza tutmagan kishi; [[koʻza]].</br>'''Ogʻzi qulogʻida''' (''yoki'' '''qulogʻiga yetdi''') - {{s. t.|uz}} juda xursand boʻldi, suyundi. {{misol|Toʻraning ogʻzi qulogʻida, koʻngli nimadandir taskin topgan edi.|N. Fozilov|Diydor}} {{misol|Gʻulomjon.. ogʻzi qulogʻiga yetib kulardi.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}}</br>'''Ogʻziga kuchi yetmagan''' - ''q.'' [[kuch]].</br>'''Ogʻziga siqqanicha''' - koʻngliga kelganicha, xoxdaganicha (oshirib). {{misol|Har kim oʻz qahramonligi haqida ogʻziga siqqanicha soʻzlay boshladi.||Latifalar}}</br>'''Ogʻziga''' (''yoki'' '''ogʻzi''') '''tegdi''' - yeyish, ichishga muyassar boʻldi; yedi, ichdi, yetishdi. {{misol|Shu yerda turib yangi apelsinga hali ogʻzim tekkani yoʻq.|Said Ahmad|Yulduz}}</br>'''Ogʻziga urmoq''' - 1) soʻzlash uchun yoʻl qoʻymaslik, soʻzlatmay qoʻymoq. {{misol|U-bu deydigan odamning ogʻziga urish kerak. Kim nima desa, men hamma vaqt ogʻziga uraman.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) ''ayn.'' '''ogʻzini moylamoq'''. {{misol|Toʻralarning ogʻziga urish uchun pulni boyvachcha beradi. Mandan nima ketadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Ogʻziga qaramoq''' - (''yoki'' '''tikilmoq''') - 1) soʻzini diqqat bilan tinglamoq. {{misol|Sidiqjon yuzlarcha kishi ogʻziga qarab turgan majlisni koʻz oldiga keltirib, juda katta tashvishga qoldi-yu, dami ichiga tushib ketdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) birovdan biror gap kutmoq, birovning biror narsa deyishini poylamoq; 3) birovning gapiga qarab ish tutmoq. {{misol|Zavodda ishlaydigan mingdan ortiq erkak, shular qatori eri ham oʻshaning [Karomatning] ogʻziga qaraydi.|Abdulla Qahhor|Qizlar}}</br>'''Ogʻziga qaratmoq''' - gapirib boshqalarning diqqatini oʻziga jalb qilmoq. {{misol|Umuman, Aʼzamjon boshqalarni ogʻziga qaratishni yaxshi koʻrardi.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Ogʻziga qoqmoq''' - ''ayn.'' '''ogʻziga urmoq''' 1.</br>'''Ogʻzidagini''' (''yoki'' '''ogʻzidagi oshni''') '''oldirmoq''' - ''q.'' [[oldirmoq]].</br>'''Ogʻzidan gullamoq''' - ''q.'' [[gullamoq]] II.</br>'''Ogʻzing qani desa, qulogʻini koʻrsatadigan''' - hech narsaga aqli yetmaydigan, anqov.</br>'''Ogʻzingga yogʻ''' (''yoki'' '''moy''') - biror yaxshi xabar keltirgan kishiga minnatdorlik bildirib aytiladigan ibora. {{misol|Voy, ogʻzingizga yogʻ, oʻgʻlim! Kelin koʻradigan kunim ham bormikin!|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}</br>'''Ogʻzingga qarab gapir!''' - ''q.'' [[gapirmoq]] 1. {{misol|Ogʻzingizga qarab gapiring, tasqara boʻlib nima qipti!|S. Zunnunova|Olov}}</br>'''Ogʻzingdan chiqarma''' - hech kimga ayta koʻrma. {{misol|Boʻlar ish boʻlipti, endi hech kimga ogʻzingdan chiqarma.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}</br>'''Ogʻzini moylamoq''' (''yoki'' '''yogʻlamoq''') - ''q.'' [[moylamoq]].</br>'''Ogʻzini poylamoq''' - ''ayn.'' '''ogʻziga qaramoq''' 2. {{misol|Kampir hamon kelinning ogʻzini poyladi, lekin kelindan hech bir hasrat qiladigan gap chiqmadi.|Oydin|Mardlik — mangulik}}</br>'''Ogʻzining suvi kelmoq''' - biror narsani koʻrib, juda havasi kelmoq, yegisi yoki ichkisi kelmoq; koʻngli sust ketmoq.</br>'''Ogʻzining tanobi qochmoq''' - juda xursand boʻlmoq, suyunib ketmoq; iljaymoq. {{misol|Toʻpaniso, oʻzi haqidagi maqtovga kelganda, ogʻzining tanobi qochib: -Men nima qilibman?.. Menda nima gap?.. Hech-da,— dedi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}</br>'''Ogʻiz birlik''' - ahillik, inoqlik. {{misol|Davlat — {{ajrat|ogʻiz}} birlikda.|[[w:Maqol|Maqol]]}}</br>'''Ogʻiz bogʻlar''' - ''shv. etn.'' toʻy qilish haqida qiz tomonning roziligini olish, unashtirish marosimi, fotiha.</br>'''Ogʻiz juftlamoq''' - gapirish uchun tayyorlanmoq, harakat qilmoq. {{misol|Opa bir-ikki marta gapga {{ajrat|ogʻiz}} juftladi-yu, gapirolmadi.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Ogʻiz koʻpirtirmoq''' - ''q.'' koʻpirtirmoq.</be>'''Ogʻiz ochmoq''' - 1) gapirmoq, soʻzlay boshlamoq. {{misol|Mulla Abdurahmon yana {{ajrat|ogʻiz}} ocholmadi. Chunki Safar boʻzchi "kitob soʻzi" bilan uni yengib qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} 2) {{din.|uz}} shom paytida biror narsa isteʼmol qilmoq, roʻzani ochmoq (roʻza tutgan kishilar haqida).</br>'''Ogʻiz solmoq''' - birovning qizini kelinlikka yoki oʻgʻlini kuyovlikka soʻramoq, soʻratmoq. {{misol|Endi kimga {{ajrat|ogʻiz}} solsang, gʻiring demay tegishi aniq.|[[w:S. Ahmad|Said Ahmad]]|Yulduz}} {{misol|Toʻgʻri soʻzlab, men gapirdim yuzingga, {{ajrat|Ogʻiz}} soldim uyda turgan qizingga.||Yodgor}}</br>'''Ogʻizga olmoq''' - I) yemoq, ichmoq. {{misol|Asli meni [ichishga] xoʻjayin oʻrgatdi. Ilgari bir qatra ogʻzimga olmas edim.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) biror gapni gapirmoq, aytmoq; 3) birovning nomini aytib eslamoq, yoʻkdamoq. {{misol|Orada bir necha kun oʻtdi — Muhammadrajab jim, Mirzamuhiddinni ogʻziga ham olmadi.|Abdulla Qahhor|Sarob}}</br>'''Ogʻizga tushmoq''' - hamma yerda tez-tez tilga olinadigan boʻlib qolmoq, gap boʻlmoq; tanilmoq. {{misol|Abdumalikning asarlari Moskvadagi sanʼatshunoslar orasida ham rostmana {{ajrat|ogʻiz}}ga tushdi.||[[w:Yoshlik|Yoshlik]]}} {{misol|Men bu sirni shu choqqacha ichimda saqlab kelayotgan edim, endi aytmasam boʻlmaydi, chunki bu mish-mish {{ajrat|ogʻiz}}ga tushib borayotipti.|[[w:A. Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}</br>'''Ogʻizda''' - faqat til uchida, shunchaki; yuzaki. {{misol|Ayniqsa bu kolxozda musobaqa {{ajrat|ogʻiz}}da, qogʻozda.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}</br>'''Ogʻizdan ogʻizga koʻchmoq''' (''yoki'' '''oʻtmoq''') - 1) bir avloddan ikkinchi avlodga ogʻzaki ravishda oʻtib kelmoq. {{misol|Oʻzbek xalq ertaklari {{ajrat|ogʻiz}}dan {{ajrat|ogʻiz}}ga oʻtib, asrlar boʻyi saqlanib kelmoqda.}} {{misol|Qimmatbaho toshlar haqida qadim zamonlarda toʻqilgan gʻaroyib afsonalar hamon {{ajrat|ogʻiz}}dan {{ajrat|ogʻiz}}ga oʻtib keladi.||[[w:Fan va turmush|Fan va turmush]]}}; 2) odamlar orasiga tarqab ketmoq, gap boʻlmoq. {{misol|Yoʻldosh ota kelayotibdilar, degan gap {{ajrat|ogʻiz}}dan {{ajrat|ogʻiz}}ga oʻtdi.|[[w:S. Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Oqsoqolning qanday ajoyib tomoshalarni koʻrgani, qanday mehmonxonaga tushgani toʻgʻrisidagi gaplari quloqdan quloqqa, {{ajrat|ogʻiz}}dan {{ajrat|ogʻiz}}ga oʻtdi.|[[w:P. Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}</br>'''Ellik ogʻiz gap''' (''yoki'' '''soʻz''') - koʻp gap, ezmalik. {{misol|Elakka chiqqan xotinning ellik {{ajrat|ogʻiz}} gapi bor.|[[w:Maqol|Maqol]]|}} == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''o-gʻiz''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi II === ''(3-{{sh.}} {{birl.}}'' ogʻizi) Yangi tuqqan sigirning uch-toʻrt kunli sutini yigʻib pishirilgan pishloqsimon taom. {{misol|Ertalab Tozagul mehmon opani yangi tuqqan sigirning {{ajrat|ogʻiz}}i va oʻgʻirdan issiqqina chiqqan oqishoq tolqon bilan siyladi.|[[w:Hamid Gʻulom|Hamid Gʻulom]]|Mashʼal}} {{misol|Birinchi sut - {{ajrat|ogʻiz}} boʻladi, Sedanadan magʻiz boʻladi.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]|Tanlangan asarlar}}</br>'''Ogʻiz suti''' - yangi tuqqan sigirning xom suti. === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|ОҒИЗ}} == Tarjimalari == {{-trans-|og‘iz| *{{fi}}: [[suuhun]], [[suu]] [[:fi:suu|(fi)]] *{{nog}}: [[авыз]] *{{tr}}: [[ağız]] [[:tr:ağız|(tr)]] *{{tyv}}: [[аас]] *{{ug}}: [[ئېغىز]] *{{kjh}}: [[ахсы]] *{{sah}}: [[айах]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''ogʻiz I'''<br /> <b>[[ogʻzi]]<br /> 1 </b>[[рот]], [[уста]], [[зев]]; [[пасть]] ({{izoh|у животных}}); {{tarjmisoli|ogʻiz boʻshligʻi }} ({{izoh|или '''}}[[ichi]]''') [[полость]] [[рта]]; {{tarjmisoli|bir ogʻiz ovqat }} глоток (кусок) пищи; '''[[bir]] '''({{izoh|или '''}}[[bir-ikki]]''') {{tarjmisoli|ogʻiz soʻz }} несколько слов, два слова; {{tarjmisoli|maqolada bu haqda bir ogʻiz soʻz yoʻq }} в статье об этом нет ни слова; '''bu gap '''({{izoh|или '''}}[[narsa]]''') '''hammaning ogʻzida '''об этом все говорят, это у всех на устах; '''gapi ogʻzida qoldi '''он не говорил, не досказал; {{tarjmisoli|ogʻizdan ogʻizga }} из уст в уста; {{tarjmisoli|ogʻizdan tushmaydi }} не перестают говорить ({{izoh|о чем-л}}.), не перестают повторять ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|ogʻiz ochmoq }} 1) открывать рот; 2) говорить, заговорить; вымолвить; {{tarjmisoli|bu haqda hech kimga ogʻiz ochmang! }} никому не говорите об этом!, об этом никому ни слова!;''' el ogʻziga elak tutib boʻlmaydi '''{{izoh|посл}}. людские уста не прикрыть ситом, {{izoh|соотв}}. на чужой роток не накинешь платок; {{tarjmisoli|yaxshi gap ham bir ogʻizdan chiqadi, yomon gap xam bir ogʻizdan chiqadi }} {{izoh|посл}}. одними устами можно сказать и хорошее слово и плохое ({{izoh|т. е. говори лучше хорошее, чем плохое}}); '''olma pish, ogʻzimga tush '''{{izoh|см}}. <b>[[olma]];<br /> 2 </b>дуло, жерло ({{izoh|огнестрельного оружия}}); '''toʻp ogʻzini tankka toʻgʻrilamoq '''навести дуло орудия на танк;<br /> '''3 '''[[горло]], [[горлышко]]; '''shishaning ogʻzi '''горлышко бутылки;<br /> '''4 '''[[входное]] {{izoh|или }}[[выходное]] [[отверстие]] ({{izoh|чего-л}}.); [[устье]]; [[начало]] ({{izoh|чего-л}}.) '''qopning ogʻzini bogʻlamoq '''завязывать мешок; '''[[uyaning]] '''({{izoh|или '''}}[[inning]]''') '''[[ogʻzi]] '''[[входное]] [[отверстие]] [[норы]] {{izoh|или }}[[гнезда]]; '''koʻchaning ogʻzi '''начало улицы; '''trubaning ikkala ogʻzi '''оба конца трубы; {{tarjmisoli|* ogʻizda }} на словах; {{tarjmisoli|bir ogʻizdan }} единодушно, единогласно; '''gapi ogʻzidan tushib ketadigan odam '''мямля; '''ogʻzing qani desa qulogʻini koʻrsatadigai odam '''({{izoh|букв}}. человек, который показывает на ухо, когда спрашивают, где у него рот) разиня, простофиля; '''[[gapini]] '''({{izoh|или '''}}[[soʻzini]]''') '''ogʻzidan olmoq '''перебить, прервать чужой разговор; '''ogʻzi bilan ish bitiradigan odam '''тот, кто может сделать только на словах, болтун; '''ogʻzi bilan yuradigan odam '''тот, кто сплетничает, сплетник;''' ogʻzi botir odam '''тот, кто говорит без обиняков, напрямик; '''ogʻzi boʻsh (odam) '''1) болтливый, не умеющий держать язык за зубами; 2) тот, кто не может постоять за себя, защитить свои интересы, '''ogʻzi buzuq '''({{izoh|или '''}}[[yomon]]''') '''[[odam]] '''[[сквернослов]]; '''ogʻzi katta (odam) '''тот, кто говорит кичливо, заносчиво, хвастливо; '''baloning ogʻzi '''опасное, страшное место; '''ogʻzi qulogʻiga yetdi '''его лицо расплылось в улыбке, он очень обрадовался, он вне себя от радости; у него рот до ушей; '''ogʻziga kuchi yetmaydigan (odam) '''несдержанный на язык; '''ogʻziga qaratmoq '''заставлять всех слушать, слушаться, быть красноречивым; '''ogʻzimning suvi keldi '''у меня слюнки потекли; '''ogʻzingga qarab gapir '''сначала подумай, потом говори; '''ogʻzini moylamoq '''{{izoh|или '''}}ogʻziga moy urmoq '''подкупать, подмазывать ({{izoh|кого-л}}.); '''ogʻzini poylamoq '''выжидать, чтобы выслушать сначала то, что скажет другой; выжидать, пока скажут другие; {{tarjmisoli|ogʻiz bormaydi }} язык не поворачивается; {{tarjmisoli|ogʻiz solmoq }} намекнуть, закинуть удочку ({{izoh|насчёт чего-л. с целью получить для себя}}); {{tarjmisoli|ogʻiz chogʻlamoq }} ({{izoh|или '''}}[[juftlamoq]]''') [[собираться]] [[что-то]] [[сказать]]; {{tarjmisoli|ogʻizga olib boʻlmaydi }} 1) нельзя взять в рот ({{izoh|о чём-либо невкусном или горьком}}); 2) нельзя произнести ({{izoh|о чем-л. грубом или вульгарном}}); '''ogʻziga qoqmoq '''перебивать, не давать говорить; вступать в пререкания ({{izoh|с кем-л}}.); {{tarjmisoli|ogʻizdan gullamoq }} разболтать, разглашать, выдавать секреты;''' u qoʻy ogʻzidan choʻp olmagan odam '''({{izoh|букв}}. он у овцы изо рта и травинки не вынул) он и мухи не обидит; '''xuddi ogʻziga tolqon solganday '''словно воды ({{izoh|букв}}. толокна) в рот набрал.<br /> <br /> '''ogʻiz II'''<br /> [[створоженное]] [[молозиво]] ({{izoh|после отёла}}).<br /> }} k8xjpdbaczksgkw96ad9evd1jkb0xsq 640005 640003 2026-07-20T02:16:00Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi II */ 640005 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''o-gʻiz''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|OGʻIZ I ’ikki lab oraligʻidagi teshik’, ’jagʻlar oraligʻidagi boʻshliq’. El o gʻ z i g a elak tutib boʻl-maydi (Maqol). Bu ot qadimgi turkiy tildagi ’teshik’ maʼnosini anglatgan agʻ otidan kichraytirish maʼnosini ifodalovchi -(ï)z qoʻshimchasi bilan hosil qilingan (ЭСТЯ, I, 82; ПДП, 355; Devon, I, 89; DS, 21); oʻzbek ti — lida a unlisi â unlisiga almashgan, ï unlisining qattiqlik belgisi yoʻqolgan: agʻ + ïz <nowiki>=</nowiki> agʻïz &gt;&nbsp;âgʻiz I. OGʻIZ II ’yangi tuqqan sigirning 3-4 kunlik sutini yigʻib pishirilgan pishloqsimon sargʻish taom’. Qoʻishi-mizning sigiri tuhhan ekan, o gʻ i z tarhatib yuribdi. Bu ot qadimgi turkiy tilda ’uvib tush-\ 'quyuq-lash-’ maʼnosini anglatgan agʻ- feʼlidan -(u)z qoʻshim-chasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, I, 406; DS, 24); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga, u unlisi i unlisiga almashgan, na — tijada âgʻiz I soʻzi bilan shaklan teng kelib qolgan: agʻ-+ uz <nowiki>=</nowiki> agʻuz &gt;&nbsp;âgʻiz II.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == ===Maʼnosi I=== #(''3-sh. birl.'' '''ogʻzi''') Ikki jagʻ oʻrtasidagi, ovqatlanish, soʻzlash yoki ovoz chiqarish uchun xizmat qiladigan boʻshliq. {{misol|Baliqning ogʻzi.}} {{misol|Ogʻiz boʻshligi.}} {{misol|Odamning ogʻzi.}} {{misol|Yaxshi gap ham bir {{ajrat|ogʻiz}}dan chiqadi, yomon gap ham bir {{ajrat|ogʻiz}}dan chiqadi.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|El ogʻziga elak tutib boʻlmaydi.|Maqol|}} {{misol|Yoʻlchi uzumdan bir necha donani ogʻziga tashladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} #Ikki lab va ularning bir-biriga tegib turgan joyi va atrofi. {{misol|Ogʻzidan oʻpmoq.}} {{misol|Gulnorning kichkina chiroyli ogʻzi hayratdan bir nafas ochilib, koʻzlari, "rostmi?" degan kabi Nuriga tikildi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} #{{koʻchma|uz}} Soʻzlovchi kishi, odam. {{misol|Koʻp {{ajrat|ogʻiz}} bir boʻlsa, bir {{ajrat|ogʻiz}} yengiladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|—Ha, barakalla. Shuning uchun bunday gaplarni faqat {{ajrat|ogʻiz}}ma-{{ajrat|ogʻiz}}, oʻshanda ham faqat sinalgan, ishonchli {{ajrat|ogʻiz}} orqali yetkaziladi.|[[w:M. Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} #{{koʻchma|uz}} Birovning qaramogʻida boʻlgan odam; xoʻranda, nonxoʻr. {{misol|U duv-duv yosh toʻkar, qoʻllarini osmonga koʻtarib nola qilardi: -Xudovando! Bu na koʻrgilik? Endi netaman? Toʻqqiz {{ajrat|ogʻiz}}ni qanday boqaman?|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. {{misol|Bazzoz pochchaning bekorchi {{ajrat|ogʻiz}}ga tobi yoʻq edi.|[[w:M. Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} #Miltiq, toʻpponcha, minomyot, zambarak kabi otish qurollarining oʻq otilib chiqadigan teshigi, stvoli. {{misol|[Yoʻlchi] Tishini qisirlatib dedi: -Toʻpning ogʻziga qoʻyib otib yuboringlar mani, qonxoʻrlar!|Oybek|Tanlangan asarlar}} #Ichki boʻshligʻi, ichi boʻlgan narsalarning kirish-chiqish uchun xizmat qiladigan joyi, teshigi. {{misol|Oʻraning ogʻzi.}} {{misol|Gʻorning ogʻzi.}} {{misol|Chayla ogʻzida qoʻlida tugun bilan Azizxon koʻrindi.|Said Ahmad|Ufq}} #Idishlarning narsa olish-qoʻyish uchun xizmat qiladigan teshigi. {{misol|Shishaning ogʻzi.}} {{misol|Boʻrivoy ogʻziga doka oʻralgan sopol koʻzani bilagiga osib, biqiniga qoʻygancha Shirinquduqqa bordi.|S. Nurov|Narvon}} #Koʻchaning, yoʻlning boshlanish, kiraverish joyi. {{misol|Koʻcha ogʻzi.}} '''Baloning ogʻzi''' - juda xavfli, qoʻrqinchli joy.</br>'''Besh barmogʻini''' (''yoki'' '''panjasini''') '''ogʻziga urmoq''' - ''q.'' [[besh]] I.</br>'''Bir''' (''yoki'' '''ikki''') '''ogʻiz gap''' (''yoki'' '''soʻz''') - ozgina gap, qisqa gap. {{misol|-Saylanganidan beri bir {{ajrat|ogʻiz}} hisobotini eshitganimiz yoʻq, — degan gaplar eshitildi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|O‘qituvchi}} {{misol|[Shirmonjon:] Ashurxon, ishlaringizni keyin qilarsiz. Keling, siz bilan ikki {{ajrat|ogʻiz}} gaplashay, deb keldim.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Olov}}</br>'''Bir ogʻizdan''' - ''ayn.'' '''bir ovozdan''' ''q.'' [[ovoz]] 7. {{misol|Oʻn nafar chashnachi bir {{ajrat|ogʻiz}}dan "aʼlo" baho qoʻyishdi.|[[w:K. Mahmudov|K. Mahmudov]]|Qiziqarli pazandachilik}}</br>'''Gapi''' (''yoki'' '''soʻzi''') '''ogʻzida qoldi''' - ''q.'' [[gap]] I 1. {{misol|Bolta muallimning gapi ogʻzida qoldi. Togʻayga olayib qaradi.|N. Norqobilov|Toʻqnashuv}}</br>'''Gapi ogʻzidan tushib ketadigan''' - gapini eplab gapirolmaydigan; noshud, landavur.</br>'''Gapi ogʻzida qolmoq''' - gapini oxirigacha yetkazolmay qolmoq, chala gapirmoq. {{misol|Azizxonning gapi ogʻzida qoldi.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Gapini''' (''yoki'' '''soʻzini''') '''ogʻzidan olmoq''' (''yoki'' '''ilib ketmoq''') - ''q.'' [[gap]] I 1.</br>'''Darvoza ogʻzi''' - ''tar.'' shahar, qalʼa darvozasi yoki umuman darvoza yaqinidagi joy. {{misol|Nazarida, xuddi shu darvoza ogʻzida velosiped ustasi borday boʻldi.|Abdulla Qahhor|Sarob}}</br>'''Katta ogʻiz''' ''yoki'' '''ogʻzi katta''' - uncha-munchani pisand qilmaydigan; katta gapirishga oʻrgangan; maqtanchoq. {{misol|Otasining davlati, katta {{ajrat|ogʻiz}}, hovliqma va takabbur onasining erkalashi qoʻshilib, qizga ortiqcha gʻurur bergan, harakatlariga oʻzboshimchalik, qiliqlariga noz-[[karashma]] bagʻishlagan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}</br>'''"Olma pish, ogʻzimga tush", deb oʻtirmoq''' - ishni tezroq bajarish uchun jon kuydirmaslik, oʻzi boʻlar, deb beparvo oʻtiraverish. {{misol|Oʻzlari ham olma pish, ogʻzimga tush, deb qoʻllarini qovushtirib oʻtiravermasinlar-da, axir.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}}</br>'''Ona suti ogʻziga kelmoq''' - juda koʻp urinmoq, qiynalmoq, mashaqqat chekmoq. {{misol|Bu atlaslarni Otaboydan undirguncha naq Qoʻziboyning ona suti ogʻziga keldi.|Said Ahmad|Choʻl shamollari}}</br>'''Ogʻzi bemaza''' - ''q.'' [[bemaza]] 4.</br>'''Ogʻzi bilan ish bitiradigan''' - ishni oson fahmlaydigan, har qanday ishni gap bilan bitiradigan.</br>'''Ogʻzi bilan yuradigan''' - yomon gap tarqatadigan; gʻiybatchi.</br>'''Ogʻzi bormaydi''' - ''ayn.'' '''tili bormaydi''' ''q.'' [[til]] 2.</br>'''Ogʻzi botir''' - ''q.'' [[botir]] 1.</br>'''Ogʻzi buzuq''' (''yoki'' '''yomon''') - ''ayn.'' '''ogʻzi shaloq''' ''q.'' [[shaloq]] 3.</br>'''Ogʻzi boʻsh(lik)''' - ''q.'' [[boʻsh]]. {{misol|Sevargul choy quyib uzatarkan, ogʻzi boʻshlik qilib qoʻyganiga koʻnglida pushaymon boʻldi.|N. Qilichev|Chigʻiriq}} Ogʻzi kuygan Pand yegan. {{misol|Ogʻzi kuygan qatiqni puflab ichadi.|Maqol|}} {{misol|Toʻgʻrisi, bu ishni u [Yigitali] hech kimga, hatto Safarbarovga ham ishonmadi. Chunki bu borada uning necha marta ogʻzi kuygan.|I. Rahim|Zangori kema kapitani}}</br>'''Ogʻzi ochilib qolmoq''' - hayron boʻlib, hushi ketib qolmoq, hang-mang boʻlmoq. {{misol|Xola labini burib, atrofda ogʻzi ochilib qolgan ayollarga hayrat bilan bir-bir qarab chiqdi.|S. Nurov|Maysalarni ayoz urmaydi}} {{misol|Eshitib, Gʻuzordagilarning ogʻzi ochilib qoladi.| Sh. Toshmatov|Erk qushi}}</br>'''Ogʻzi ochiq''' - roʻza tutmagan kishi; [[koʻza]].</br>'''Ogʻzi qulogʻida''' (''yoki'' '''qulogʻiga yetdi''') - {{s. t.|uz}} juda xursand boʻldi, suyundi. {{misol|Toʻraning ogʻzi qulogʻida, koʻngli nimadandir taskin topgan edi.|N. Fozilov|Diydor}} {{misol|Gʻulomjon.. ogʻzi qulogʻiga yetib kulardi.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}}</br>'''Ogʻziga kuchi yetmagan''' - ''q.'' [[kuch]].</br>'''Ogʻziga siqqanicha''' - koʻngliga kelganicha, xoxdaganicha (oshirib). {{misol|Har kim oʻz qahramonligi haqida ogʻziga siqqanicha soʻzlay boshladi.||Latifalar}}</br>'''Ogʻziga''' (''yoki'' '''ogʻzi''') '''tegdi''' - yeyish, ichishga muyassar boʻldi; yedi, ichdi, yetishdi. {{misol|Shu yerda turib yangi apelsinga hali ogʻzim tekkani yoʻq.|Said Ahmad|Yulduz}}</br>'''Ogʻziga urmoq''' - 1) soʻzlash uchun yoʻl qoʻymaslik, soʻzlatmay qoʻymoq. {{misol|U-bu deydigan odamning ogʻziga urish kerak. Kim nima desa, men hamma vaqt ogʻziga uraman.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) ''ayn.'' '''ogʻzini moylamoq'''. {{misol|Toʻralarning ogʻziga urish uchun pulni boyvachcha beradi. Mandan nima ketadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Ogʻziga qaramoq''' - (''yoki'' '''tikilmoq''') - 1) soʻzini diqqat bilan tinglamoq. {{misol|Sidiqjon yuzlarcha kishi ogʻziga qarab turgan majlisni koʻz oldiga keltirib, juda katta tashvishga qoldi-yu, dami ichiga tushib ketdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) birovdan biror gap kutmoq, birovning biror narsa deyishini poylamoq; 3) birovning gapiga qarab ish tutmoq. {{misol|Zavodda ishlaydigan mingdan ortiq erkak, shular qatori eri ham oʻshaning [Karomatning] ogʻziga qaraydi.|Abdulla Qahhor|Qizlar}}</br>'''Ogʻziga qaratmoq''' - gapirib boshqalarning diqqatini oʻziga jalb qilmoq. {{misol|Umuman, Aʼzamjon boshqalarni ogʻziga qaratishni yaxshi koʻrardi.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Ogʻziga qoqmoq''' - ''ayn.'' '''ogʻziga urmoq''' 1.</br>'''Ogʻzidagini''' (''yoki'' '''ogʻzidagi oshni''') '''oldirmoq''' - ''q.'' [[oldirmoq]].</br>'''Ogʻzidan gullamoq''' - ''q.'' [[gullamoq]] II.</br>'''Ogʻzing qani desa, qulogʻini koʻrsatadigan''' - hech narsaga aqli yetmaydigan, anqov.</br>'''Ogʻzingga yogʻ''' (''yoki'' '''moy''') - biror yaxshi xabar keltirgan kishiga minnatdorlik bildirib aytiladigan ibora. {{misol|Voy, ogʻzingizga yogʻ, oʻgʻlim! Kelin koʻradigan kunim ham bormikin!|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}</br>'''Ogʻzingga qarab gapir!''' - ''q.'' [[gapirmoq]] 1. {{misol|Ogʻzingizga qarab gapiring, tasqara boʻlib nima qipti!|S. Zunnunova|Olov}}</br>'''Ogʻzingdan chiqarma''' - hech kimga ayta koʻrma. {{misol|Boʻlar ish boʻlipti, endi hech kimga ogʻzingdan chiqarma.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}</br>'''Ogʻzini moylamoq''' (''yoki'' '''yogʻlamoq''') - ''q.'' [[moylamoq]].</br>'''Ogʻzini poylamoq''' - ''ayn.'' '''ogʻziga qaramoq''' 2. {{misol|Kampir hamon kelinning ogʻzini poyladi, lekin kelindan hech bir hasrat qiladigan gap chiqmadi.|Oydin|Mardlik — mangulik}}</br>'''Ogʻzining suvi kelmoq''' - biror narsani koʻrib, juda havasi kelmoq, yegisi yoki ichkisi kelmoq; koʻngli sust ketmoq.</br>'''Ogʻzining tanobi qochmoq''' - juda xursand boʻlmoq, suyunib ketmoq; iljaymoq. {{misol|Toʻpaniso, oʻzi haqidagi maqtovga kelganda, ogʻzining tanobi qochib: -Men nima qilibman?.. Menda nima gap?.. Hech-da,— dedi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}</br>'''Ogʻiz birlik''' - ahillik, inoqlik. {{misol|Davlat — {{ajrat|ogʻiz}} birlikda.|[[w:Maqol|Maqol]]}}</br>'''Ogʻiz bogʻlar''' - ''shv. etn.'' toʻy qilish haqida qiz tomonning roziligini olish, unashtirish marosimi, fotiha.</br>'''Ogʻiz juftlamoq''' - gapirish uchun tayyorlanmoq, harakat qilmoq. {{misol|Opa bir-ikki marta gapga {{ajrat|ogʻiz}} juftladi-yu, gapirolmadi.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Ogʻiz koʻpirtirmoq''' - ''q.'' koʻpirtirmoq.</be>'''Ogʻiz ochmoq''' - 1) gapirmoq, soʻzlay boshlamoq. {{misol|Mulla Abdurahmon yana {{ajrat|ogʻiz}} ocholmadi. Chunki Safar boʻzchi "kitob soʻzi" bilan uni yengib qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} 2) {{din.|uz}} shom paytida biror narsa isteʼmol qilmoq, roʻzani ochmoq (roʻza tutgan kishilar haqida).</br>'''Ogʻiz solmoq''' - birovning qizini kelinlikka yoki oʻgʻlini kuyovlikka soʻramoq, soʻratmoq. {{misol|Endi kimga {{ajrat|ogʻiz}} solsang, gʻiring demay tegishi aniq.|[[w:S. Ahmad|Said Ahmad]]|Yulduz}} {{misol|Toʻgʻri soʻzlab, men gapirdim yuzingga, {{ajrat|Ogʻiz}} soldim uyda turgan qizingga.||Yodgor}}</br>'''Ogʻizga olmoq''' - I) yemoq, ichmoq. {{misol|Asli meni [ichishga] xoʻjayin oʻrgatdi. Ilgari bir qatra ogʻzimga olmas edim.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) biror gapni gapirmoq, aytmoq; 3) birovning nomini aytib eslamoq, yoʻkdamoq. {{misol|Orada bir necha kun oʻtdi — Muhammadrajab jim, Mirzamuhiddinni ogʻziga ham olmadi.|Abdulla Qahhor|Sarob}}</br>'''Ogʻizga tushmoq''' - hamma yerda tez-tez tilga olinadigan boʻlib qolmoq, gap boʻlmoq; tanilmoq. {{misol|Abdumalikning asarlari Moskvadagi sanʼatshunoslar orasida ham rostmana {{ajrat|ogʻiz}}ga tushdi.||[[w:Yoshlik|Yoshlik]]}} {{misol|Men bu sirni shu choqqacha ichimda saqlab kelayotgan edim, endi aytmasam boʻlmaydi, chunki bu mish-mish {{ajrat|ogʻiz}}ga tushib borayotipti.|[[w:A. Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}</br>'''Ogʻizda''' - faqat til uchida, shunchaki; yuzaki. {{misol|Ayniqsa bu kolxozda musobaqa {{ajrat|ogʻiz}}da, qogʻozda.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}}</br>'''Ogʻizdan ogʻizga koʻchmoq''' (''yoki'' '''oʻtmoq''') - 1) bir avloddan ikkinchi avlodga ogʻzaki ravishda oʻtib kelmoq. {{misol|Oʻzbek xalq ertaklari {{ajrat|ogʻiz}}dan {{ajrat|ogʻiz}}ga oʻtib, asrlar boʻyi saqlanib kelmoqda.}} {{misol|Qimmatbaho toshlar haqida qadim zamonlarda toʻqilgan gʻaroyib afsonalar hamon {{ajrat|ogʻiz}}dan {{ajrat|ogʻiz}}ga oʻtib keladi.||[[w:Fan va turmush|Fan va turmush]]}}; 2) odamlar orasiga tarqab ketmoq, gap boʻlmoq. {{misol|Yoʻldosh ota kelayotibdilar, degan gap {{ajrat|ogʻiz}}dan {{ajrat|ogʻiz}}ga oʻtdi.|[[w:S. Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Oqsoqolning qanday ajoyib tomoshalarni koʻrgani, qanday mehmonxonaga tushgani toʻgʻrisidagi gaplari quloqdan quloqqa, {{ajrat|ogʻiz}}dan {{ajrat|ogʻiz}}ga oʻtdi.|[[w:P. Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}</br>'''Ellik ogʻiz gap''' (''yoki'' '''soʻz''') - koʻp gap, ezmalik. {{misol|Elakka chiqqan xotinning ellik {{ajrat|ogʻiz}} gapi bor.|[[w:Maqol|Maqol]]|}} == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''o-gʻiz''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi II === ''(3-{{sh.}} {{birl.}} ogʻizi)'' Yangi tuqqan sigirning uch-toʻrt kunli sutini yigʻib pishirilgan pishloqsimon taom. {{misol|Ertalab Tozagul mehmon opani yangi tuqqan sigirning {{ajrat|ogʻiz}}i va oʻgʻirdan issiqqina chiqqan oqishoq tolqon bilan siyladi.|[[w:Hamid Gʻulom|Hamid Gʻulom]]|Mashʼal}} {{misol|Birinchi sut - {{ajrat|ogʻiz}} boʻladi, Sedanadan magʻiz boʻladi.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]|Tanlangan asarlar}}</br>'''Ogʻiz suti''' - yangi tuqqan sigirning xom suti. === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|ОҒИЗ}} == Tarjimalari == {{-trans-|og‘iz| *{{fi}}: [[suuhun]], [[suu]] [[:fi:suu|(fi)]] *{{nog}}: [[авыз]] *{{tr}}: [[ağız]] [[:tr:ağız|(tr)]] *{{tyv}}: [[аас]] *{{ug}}: [[ئېغىز]] *{{kjh}}: [[ахсы]] *{{sah}}: [[айах]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''ogʻiz I'''<br /> <b>[[ogʻzi]]<br /> 1 </b>[[рот]], [[уста]], [[зев]]; [[пасть]] ({{izoh|у животных}}); {{tarjmisoli|ogʻiz boʻshligʻi }} ({{izoh|или '''}}[[ichi]]''') [[полость]] [[рта]]; {{tarjmisoli|bir ogʻiz ovqat }} глоток (кусок) пищи; '''[[bir]] '''({{izoh|или '''}}[[bir-ikki]]''') {{tarjmisoli|ogʻiz soʻz }} несколько слов, два слова; {{tarjmisoli|maqolada bu haqda bir ogʻiz soʻz yoʻq }} в статье об этом нет ни слова; '''bu gap '''({{izoh|или '''}}[[narsa]]''') '''hammaning ogʻzida '''об этом все говорят, это у всех на устах; '''gapi ogʻzida qoldi '''он не говорил, не досказал; {{tarjmisoli|ogʻizdan ogʻizga }} из уст в уста; {{tarjmisoli|ogʻizdan tushmaydi }} не перестают говорить ({{izoh|о чем-л}}.), не перестают повторять ({{izoh|что-л}}.); {{tarjmisoli|ogʻiz ochmoq }} 1) открывать рот; 2) говорить, заговорить; вымолвить; {{tarjmisoli|bu haqda hech kimga ogʻiz ochmang! }} никому не говорите об этом!, об этом никому ни слова!;''' el ogʻziga elak tutib boʻlmaydi '''{{izoh|посл}}. людские уста не прикрыть ситом, {{izoh|соотв}}. на чужой роток не накинешь платок; {{tarjmisoli|yaxshi gap ham bir ogʻizdan chiqadi, yomon gap xam bir ogʻizdan chiqadi }} {{izoh|посл}}. одними устами можно сказать и хорошее слово и плохое ({{izoh|т. е. говори лучше хорошее, чем плохое}}); '''olma pish, ogʻzimga tush '''{{izoh|см}}. <b>[[olma]];<br /> 2 </b>дуло, жерло ({{izoh|огнестрельного оружия}}); '''toʻp ogʻzini tankka toʻgʻrilamoq '''навести дуло орудия на танк;<br /> '''3 '''[[горло]], [[горлышко]]; '''shishaning ogʻzi '''горлышко бутылки;<br /> '''4 '''[[входное]] {{izoh|или }}[[выходное]] [[отверстие]] ({{izoh|чего-л}}.); [[устье]]; [[начало]] ({{izoh|чего-л}}.) '''qopning ogʻzini bogʻlamoq '''завязывать мешок; '''[[uyaning]] '''({{izoh|или '''}}[[inning]]''') '''[[ogʻzi]] '''[[входное]] [[отверстие]] [[норы]] {{izoh|или }}[[гнезда]]; '''koʻchaning ogʻzi '''начало улицы; '''trubaning ikkala ogʻzi '''оба конца трубы; {{tarjmisoli|* ogʻizda }} на словах; {{tarjmisoli|bir ogʻizdan }} единодушно, единогласно; '''gapi ogʻzidan tushib ketadigan odam '''мямля; '''ogʻzing qani desa qulogʻini koʻrsatadigai odam '''({{izoh|букв}}. человек, который показывает на ухо, когда спрашивают, где у него рот) разиня, простофиля; '''[[gapini]] '''({{izoh|или '''}}[[soʻzini]]''') '''ogʻzidan olmoq '''перебить, прервать чужой разговор; '''ogʻzi bilan ish bitiradigan odam '''тот, кто может сделать только на словах, болтун; '''ogʻzi bilan yuradigan odam '''тот, кто сплетничает, сплетник;''' ogʻzi botir odam '''тот, кто говорит без обиняков, напрямик; '''ogʻzi boʻsh (odam) '''1) болтливый, не умеющий держать язык за зубами; 2) тот, кто не может постоять за себя, защитить свои интересы, '''ogʻzi buzuq '''({{izoh|или '''}}[[yomon]]''') '''[[odam]] '''[[сквернослов]]; '''ogʻzi katta (odam) '''тот, кто говорит кичливо, заносчиво, хвастливо; '''baloning ogʻzi '''опасное, страшное место; '''ogʻzi qulogʻiga yetdi '''его лицо расплылось в улыбке, он очень обрадовался, он вне себя от радости; у него рот до ушей; '''ogʻziga kuchi yetmaydigan (odam) '''несдержанный на язык; '''ogʻziga qaratmoq '''заставлять всех слушать, слушаться, быть красноречивым; '''ogʻzimning suvi keldi '''у меня слюнки потекли; '''ogʻzingga qarab gapir '''сначала подумай, потом говори; '''ogʻzini moylamoq '''{{izoh|или '''}}ogʻziga moy urmoq '''подкупать, подмазывать ({{izoh|кого-л}}.); '''ogʻzini poylamoq '''выжидать, чтобы выслушать сначала то, что скажет другой; выжидать, пока скажут другие; {{tarjmisoli|ogʻiz bormaydi }} язык не поворачивается; {{tarjmisoli|ogʻiz solmoq }} намекнуть, закинуть удочку ({{izoh|насчёт чего-л. с целью получить для себя}}); {{tarjmisoli|ogʻiz chogʻlamoq }} ({{izoh|или '''}}[[juftlamoq]]''') [[собираться]] [[что-то]] [[сказать]]; {{tarjmisoli|ogʻizga olib boʻlmaydi }} 1) нельзя взять в рот ({{izoh|о чём-либо невкусном или горьком}}); 2) нельзя произнести ({{izoh|о чем-л. грубом или вульгарном}}); '''ogʻziga qoqmoq '''перебивать, не давать говорить; вступать в пререкания ({{izoh|с кем-л}}.); {{tarjmisoli|ogʻizdan gullamoq }} разболтать, разглашать, выдавать секреты;''' u qoʻy ogʻzidan choʻp olmagan odam '''({{izoh|букв}}. он у овцы изо рта и травинки не вынул) он и мухи не обидит; '''xuddi ogʻziga tolqon solganday '''словно воды ({{izoh|букв}}. толокна) в рот набрал.<br /> <br /> '''ogʻiz II'''<br /> [[створоженное]] [[молозиво]] ({{izoh|после отёла}}).<br /> }} f5dbphq8ggb95f12ec04088ir1g1ndl 0 44560 640006 576679 2026-07-20T06:13:19Z Davrishka 12436 moʻtadillik so‘zi ikkita ' va ‘ bilan mo'ʻtadillik deb yozilgan edi, shuni moʻtadillik deb to‘g‘riladim 640006 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''moʻtadillik'''<br /> {{izoh|книжн}}. [[умеренность]]; '''iqlimning moʻʼtadilligi '''умеренность климата.<br /> }} cp945deajt6l86qwvlfqvzh47y3x2da 640007 640006 2026-07-20T06:14:08Z Davrishka 12436 640007 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''moʻtadillik'''<br /> {{izoh|книжн}}. [[умеренность]]; '''iqlimning moʻtadilligi '''умеренность климата.<br /> }} o3dufdfhciwlhg95m6cujdfhhtgaodg 0 52270 639997 639984 2026-07-19T16:03:12Z Yokubjon Juraev 8265 /* Etimologiyasi */ 639997 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''tort-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|TORT— 'oʻziga tomon sur&gt;—'. Anzirat kampir.. Bashoratning yoniga kelib, uning boshini koʻkragiga t o r t d i (Asqad Muxtor). Qadimgi turkiy tilda ham ngunday maʼnoni anglatgan bu soʻz asli 'ajrat—’ maʼno — sini anglatgan tar- feʼlidan (Devon, III, 196) kuchay-tirish maʼnosini ifodalovchi -(ï)t qoʻshimchasi bilan hosil qilingan (ДС, 537); keyinroq ikkinchi boʻgʻindagi tor unli talaffuz qilinmay qoʻygan (Devon, III, 431; DS, 538); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan: tar- + ït <nowiki>=</nowiki> tarït- &gt;&nbsp;tart— &gt;&nbsp;târt—.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === {{misol|Talʼat bilan yuzma-yuz turgan Mansurning koʻlidan ushlab {{ajrat|tort}}di..|[[w:Oʻ. Hoshimov|Oʻ. Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}}. :Burnidan tortsa yiqilguday ''q.'' burun. Dorga tortmoq Dorga osmoq. {{misol|Olib kelib, dor-ga {{ajrat|tort}}ib oʻldirib..|[[w:"Yusuf va Ahmad"|"Yusuf va Ahmad"]]}}. Yoʻl tortmoq Yoʻl yurmoq, yoʻlda davom etmoq. {{misol|Ot oʻynatib yoʻl {{ajrat|tort}}di. Yakka duishanning yoʻli-ga.|[[w:"Gulshanbogʻ"|"Gulshanbogʻ"]]}}. Oyogʻi tortmaslik Biror yerga borishga dili roʻyxush bermaslik. {{misol|Oʻrganma-gan yerga borishga oyogʻim {{ajrat|tort}}madi. Biroq ayam xafa boʻlmasin, deb aytolmadim.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yoruglik}}. Oyogʻidan tortmoq Biror noxush ish-holatga jalb etmoq, duchor qilmoq. {{misol|Nechun bir-birining koʻziga choʻp solur, bir-birining oyogʻidan {{ajrat|tort}}ur, vaqti kelsa, bir-birining boʻgʻziga panja urmoqdan toymas.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Avaz}}. Oyogʻini tortmoq Bormaydigan, kel-maydigan (umuman, qatnamaydigan) boʻlmoq, qadamini uzmoq. {{misol|U komalgan kundan beri oyogʻini {{ajrat|tort}}gan, hatto koʻchib ketganlar ham keldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}. 2 Orqasiga tirkalgan, qoʻshilgan va sh.k. holatdagi narsani kuch bilan olgʻa yurgiz-moq, yurgizib olib bormoq. {{misol|..teplovoz soʻng-gi marta kichqirib, sostavni {{ajrat|tort}}ib ketdi.|[[w:H. Gʻulom|H. Gʻulom]]|Feruza}}. {{misol|Hoʻkiz kallasini egib, omochni {{ajrat|tort}}ishga urinar, qoʻshchi esa hadeb qistardi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Kichkinagina mashinasini {{ajrat|tort}}ib yurgan bola Muhiddinni oʻziga jalb qildi.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}}. :Aravangni tort ''q.'' arava. Qoʻshin (''yoki ''lashkar, askar) tortmoq. Qoʻshin (lashkar, askar) bilan yurish qilmoq, bosib bormoq. {{misol|Lashkar {{ajrat|tort}}ib yurish qnlsa, Oʻnin koʻzlab, birin sanchar.|[[w:"Gulnorpari"|"Gulnorpari"]]}}. {{misol|Goʻroʻgʻli dushman-ga askar {{ajrat|tort}}adi, Oriyat yoʻlida jonin sotadi.|[[w:"Gulshanbogʻ"|"Gulshanbogʻ"]]}}. 3 Ichiga kuch bilan yoʻnaltirmoq, yurit-moq. {{misol|Komiga {{ajrat|tort}}mok■ Qaʼriga {{ajrat|tort}}moq. yaya Nishonov papirosini tutatib, yaxshilab {{ajrat|tort}}ib oldi-da, stol ustiga engashdi.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. {{misol|Muqaddam fla-kondagi dorini shpritsga {{ajrat|tort}}ib oldi-da, ignasini yuqoriga koʻtardi. Oʻ.|[[w:Hoshimov|Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}}. 4 Biror nuqta (joy)dan boshqasi ora-ligʻiga oʻtkazmoq, yuritmoq. {{misol|Zulfiqor, bobo-ning koʻlidan teshani olib, [koziqni] yana ham mustahkamladi-da, Meʼmorga qarab: -Endi ustiga mix qoqib, kanop {{ajrat|tort}}aversak boʻ-ladimi? — debsoʻradi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir necha kun ilgari alokachilar sim {{ajrat|tort}}ib yurib, Davronni uchratishgan edi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. 5 Atrofidan tarang qilib oʻtkazmoq, bogʻlamoq. {{misol|Hotam esa otining ayil-push-tanini qaytadan {{ajrat|tort}}di..|[[w:M. Hazratqulov|M. Hazratqulov]]|Jurʼat}}. {{misol|Qarshisida koʻkragidan qayish {{ajrat|tort}}gan, kizil shapka kiygan militsioner turib-di.|[[w:"Guldasta"|"Guldasta"]]}}. 6 Biror narsani, uning sirtini, ochiq joyni toʻsmoq, berkitmoq. {{misol|Betiga niqob {{ajrat|tort}}mok.}} ■■ {{misol|Bir tomonda dorbozlar dor tikadi, koʻgʻirchokbozlar chodirxayol pardasini {{ajrat|tort}}adilar.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Avaz}}. {{misol|Haligi xotin qisilgandanmi, uyalgandanmi, boshidagi ok doka roʻmolini yuziga {{ajrat|tort}}ib, "koʻya ber" deganday kilib, boshini silkitdi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Fonar tagida}}. 7 Oʻziga qaratmoq, moyil qilmoq, jalb etmoq. {{misol|Diqkatni oʻziga {{ajrat|tort}}mok■}} ■■ {{misol|Quyosh, toza havo, keng, tinik zangori osmon koʻzlar-ni beixtiyor {{ajrat|tort}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Toʻlqinjon.. shu kungacha Hurini sira kiziktirmagan edi. Garchi Toʻlqinjon chiroy-li boʻlsa ham, kizni oʻziga {{ajrat|tort}}masdi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Huri}}. {{misol|Olib kirilgan choy ham sovib qolar, allakanday oʻlchovlar — uchbur-chaklar xayolini {{ajrat|tort}}ib ketardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. 8 Biror ishga aralashtirmoq, qotish-tirmoq, jalb etmoq. {{misol|Ishga {{ajrat|tort}}mokOʻkish-ga {{ajrat|tort}}mok.}} “ {{misol|Shahidbek mulla Abdurah-monni soʻzga {{ajrat|tort}}di: -Nima lavozimatdalar, taksirim?|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. {{misol|"Bunday kilaman, — labini qimirlatib, oʻz-oʻziga shivirladi Yoʻlchi, — avval shunday odam-larni {{ajrat|tort}}amanki, oʻzimga qanday ishonsam, ularning diliga shunday ishongan boʻlay". |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|..ular orasidan bizni koʻllab-kuvvatlayman, deganlarini xizmatga {{ajrat|tort}}ing.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. 9 Oʻzini, kimsa yoki narsani biror joyga, holatga olmoq. {{misol|Bundan oʻzini {{ajrat|tort}}-moq. Doʻstini chetga {{ajrat|tort}}moq. yash Matpa-noning biqinida turgan qalandar unga bosh-dan-oyoq razm soldi, oʻzini sal chetga {{ajrat|tort}}di. |[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Avaz}}. {{misol|Kichik ofitser ham, soldatshr ham ulardan oʻzlarini {{ajrat|tort}}ishdi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Chodrali ayol}}. {{misol|Bir kuni kechqurun, yotar mahalda ayamni chetga {{ajrat|tort}}ib shivirladim. |[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. </a><span class="font5" style="font-style:italic;text-decoration:underline;">lZʼ ¹⁵⁶{{clear}} :Bosh tortmoq ''q.'' bosh. {{misol|Armani usta qora marmar lavhadagi soʻzlarni oʻchirib, qayta yozishdan keskin bosh {{ajrat|tort}}di.|[[w:N. Aminov|N. Aminov]]|Suvarak}}. Tap tortmaslik Qoʻrqmaslik va chekinmaslik. {{misol|Har qanday mushkuldan man {{ajrat|tort}}may, tikka qarshi boradigan oʻtyurak koʻrinadi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Boʻronlarda bordek halovat}}. {{misol|Yusuf qiziqqa nihoyat darajada qattiq botganidan, sira man {{ajrat|tort}}may, boyni savalay ketdi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. 10 Ayrim soʻzlar bilan qoʻllanganda, "urmoq" maʼnosini bildiradi. {{misol|Tigʻ mopm-moq. Tarsaki {{ajrat|tort}}moq.}} n {{misol|[Dadam] Oldimga keldilar-u, shapaloq bilan {{ajrat|tort}}ib yubordi-lar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. {{misol|Otliq bor kuchi bilan dehqonning yuz-koʻzi aralash qamchi {{ajrat|tort}}ib yubordi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. 11 Ulashmoq, tarqatmoq, qoʻymoq (meh-monlarga ovqat). {{misol|Mehmonlarga osh {{ajrat|tort}}-moq. Patnis {{ajrat|tort}}moq. yash Norinni {{ajrat|tort}}ib boʻlgandan keyin Anorgul hamma tovoq-qo-shiqlarni toza qilib yuvib oldi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Hazil emish}}. ''Taomning ustidan qizlar tor-tadi Beyugarga opke,shb qovurma goʻshtni.'' "Alpomish". 12 Tarozida ogʻirligini oʻlchamoq. {{misol|Qo-vunni {{ajrat|tort}}ib koʻrmoq. sht Tortib berganda, oʻzinglar qarab turganmidinglar? Nima endi kam deb, betinglarni yulasizlar?|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Bir oydan keyin qoʻyni {{ajrat|tort}}ib koʻraman, qoʻy semirmasligi kerak (debdi xon).|[[w:"Chalpak yoqqan kun"|"Chalpak yoqqan kun"]]}}. 13 Chizmoq, chiziq shaklida iz solmoq; qazimoq. {{misol|Chiziq {{ajrat|tort}}moq. Reja {{ajrat|tort}}moq. Joʻyak {{ajrat|tort}}moq.}} n {{misol|Meʼmor oʻz chodiri yonida yelkasiga peshmatini solib.. kitoboʻqir, tosh bostirib qoʻygan yaxlit qogʻozni olib, chiziq-lar {{ajrat|tort}}ar, xayol surar edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Togʻa vaʼdasida turib, kanaldan ariq {{ajrat|tort}}ib kelishga odam yubormasa, ishi-miz chatoq boʻladi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. 14 Tegirmonda donni unga aylantirmoq. {{misol|Un {{ajrat|tort}}moq.}} m ''Tegirmonchi: -Ertaga'' /sedina, {{misol|afandi, bugʻdoyingizni {{ajrat|tort}}ib qoʻya-man, — debdi.|[[w:M. Hazratqulov|M. Hazratqulov]]|Jurʼat}}. 15 Kamaytirmoq, ozaytirmoq; cheklab qoʻymoq. {{misol|Puldan bir oz {{ajrat|tort}}ib qoʻymoq.}} n-{{misol|Mol degani iymasa, tanasi yayramaydi, Tanasi yayramasa, sutini {{ajrat|tort}}adi, — dedi Adol xola.|[[w:A. Mirahmedov|A. Mirahmedov]]|Oʻt yuraklar}}. 16 Oʻziga singdirmoq, shimmoq. {{misol|Chuqur suvni {{ajrat|tort}}ib ketibdi. Guruch suvini tor-tibdi.}} '''17 '''{{fiz.|uz}} Zarralar, jismlar oʻrtasidagi joziba kuchi tufayli oʻz tomoniga surmoq. {{misol|Magnit temirni {{ajrat|tort}}adi.}} 18 Biologik, jismoniy tuzilish yoki maʼnaviy jihatdan tuqqanlariga, tugʻish-ganlariga oʻxshamoq. {{misol|Qazisan, qartasan — axir aslingga {{ajrat|tort}}asan.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n {{misol|Sen kimga {{ajrat|tort}}ding-a? Ota-onamiz qoʻydan ham yuvosh odam/shr edi-ku!|[[w:Yo. Xaimov|Yo. Xaimov]]|M}}. Rahmonov, Hayot-mamot. {{misol|-Buningiz shahzodashrga munosib, — dedi Oysha xola sekingina Sanam otinga oʻgirilib. - Onasiga {{ajrat|tort}}di.|[[w:Sh. Toshmatov|Sh. Toshmatov]]|Erk qushi}}. {{misol|Otangga {{ajrat|tort}}ib, xotin kishini xoʻrlasang agar, senga bergan oq sutim harom boʻladi, oʻgʻlim, bilib qoʻy shuni!S.|[[w:Anorboyev|Anorboyev]]|Mehr}}. 19 Boshdan kechirmoq, chekmoq; his qil-moq, sezmoq. {{misol|Azob {{ajrat|tort}}moq. Tashvish {{ajrat|tort}}-moq. Dard {{ajrat|tort}}moq. Xijolat {{ajrat|tort}}moq.}} n [ ''Valixoʻja tutaqib'':] {{misol|Uchastkani sen qil-u, jabrini men {{ajrat|tort}}aymi?|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Hayot maktabi}}. {{misol|Roʻzgʻordan shunday tanglik {{ajrat|tort}}-dikki, gapirsam, balki ishonmaysiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. 20 Oʻzi birikib kelgan soʻz bildirgan holat-vaziyatni egallamoq maʼnosini bildiradi. {{misol|Ingichka {{ajrat|tort}}moq. Yoʻgʻon {{ajrat|tort}}moq. Baquvvat {{ajrat|tort}}moq.}} n {{misol|Qurbon ota ancha dadil {{ajrat|tort}}di.|[[w:S. Nurov|S. Nurov]]|Narvon}}. {{misol|Momaqal-diroq guldurab, u hushyor {{ajrat|tort}}di.|[[w:"Yoshlik"|"Yoshlik"]]}}. {{misol|Darhaqiqat, kuz havosi musaffo boʻlib, sumbula cyeu tiniq {{ajrat|tort}}adi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. 21 "Koʻngil", "dil" kabi soʻzlar bilan qoʻllanib, ixtiyor etmoq, xohdamoq maʼnosini bildiradi. {{misol|Yoʻldan oʻtayotib, koʻng-lim {{ajrat|tort}}ib, bir koʻray dedim sizni.|[[w:S. Nurov|S. Nurov]]|Narvon}}. :Panoh tortmoq ''q.'' panoh. {{misol|Sizni panoh {{ajrat|tort}}ib keldik, ustod. Maqsad — mana shu oʻgʻlimni shogirdlikka qabul qilsangiz..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. === Sinonimlari === [[tortqilamoq]]. === Antonimlari === {{OʻTIL|ТОРТМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''tortmoq'''<br /> '''1 '''[[тянуть]], [[тащить]]; [[натягивать]], [[протягивать]];{{tarjmisoli| arqonning uchidan tortmoq}} тянуть за конец верёвки; {{tarjmisoli|quduqdan bir chelak suv tortmoq }} вытащить из колодца ведро воды; {{tarjmisoli|elektr simlarini tortmoq }} натягивать электрические провода; протянуть, электрическую линию; '''kir quritish uchun dor '''({{izoh|или '''}}[[arqon]]''') {{tarjmisoli|tortmoq }} протягивать верёвку для сушки белья; {{tarjmisoli|jilovini tortmoq }} 1) натягивать вожжи; 2) {{izoh|перен}}. одёргивать ({{izoh|кого-л}}.); '''burnidan tortsa yiqilguday '''({{izoh|букв}}. стоит дёрнуть его за нос, как он упадёт) бессильный, хилый, немощный; '''tortib olmoq '''1) вытащить; 2) отобрать, вырвать ({{izoh|у кого-л. что-л}}.); '''kitobimni qoʻlimdan tortib oldi '''он вырвал книгу из моих рук; '''Men uni bu muhitdan tortib oldim... '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Я вырвал его из этой среды...; '''tortib chiqarmoq '''вытаскивать; '''qayiqni suvdan tortib chiqarmoq '''вытащить лодку из воды;<br /> '''2 '''[[возить]]; [[тянуть]], [[тащить]]; '''bu ot bir yarim tonna yuk torta oladi '''эта лошадь может увезти полторы тонны груза; '''aravangni tort! '''({{izoh|букв}}. вози свою телегу) проваливай!<br /> '''3 '''[[притягивать]]; '''magnit temirni oʻziga tortadi '''магнит притягивает к себе железо;<br /> '''4 '''[[втягивать]], [[тянуть]]; {{tarjmisoli|havoni ichga tortmoq }} втягивать в себя воздух; вдыхать; '''pech tutunni yaxshi tortmayapti '''печь плохо тянет; {{tarjmisoli|tamaki tortmoq }} курить табак;<br /> '''5 '''[[втягивать]], [[впитывать]]; '''suv tortadigan guruch '''рис, который хорошо впитывает в себя воду;<br /> '''6 '''[[взвешивать]]; {{tarjmisoli|tarozi tortmoq }} взвешивать ({{izoh|что-л}}.) на весах; {{tarjmisoli|tarozida un tortmoq }} взвешивать муку на весах;<br /> '''7 '''[[натягивать]], [[надевать]]; {{tarjmisoli|yuzga niqob tortmoq }} надевать маску на лицо; {{tarjmisoli|etikni oyoqqa tortmoq }} натягивать сапоги на ноги;<br /> '''8 '''[[привлекать]]; [[вовлекать]]; {{tarjmisoli|oʻziga tortmoq }} привлекать к себе; '''oʻziga tortadigan '''привлекательный; {{tarjmisoli|ishga tortmoq }} вовлекать в работу; '''qattiq kulgi uning diqqatini oʻziga tortdi '''громкий смех привлек его внимание; {{tarjmisoli|diqqatni chetga tortmoq }} ({{izoh|букв}}. отвлекать внимание в сторону) отвлекать; '''jinoyatchini sud''' {{tarjmisoli|javobgarligiga tortmoq }} привлекать преступника к судебной ответственности; {{tarjmisoli|jazoga tortmoq }} привлекать к ответственности;<br /> '''9 '''[[испытывать]]; [[чувствовать]]; [[переносить]]; {{tarjmisoli|azob tortmoq }} переносить мучения; {{tarjmisoli|dard tortmoq }} переносить болезнь; болеть; {{tarjmisoli|yengil tortmoq }} испытывать, чувствовать облегчение; {{tarjmisoli|jazo tortmoq }} понести наказание; {{tarjmisoli|izza tortmoq }} испытывать чувство стыда, конфузиться; {{tarjmisoli|tashvish tortmoq }} беспокоиться, быть обеспокоенным, озабоченным; '''...bundan xotiringiz behuda tashvish tortibdur '''(Ойбек, «Навоий»), вы напрасно из-за этого беспокоились;<br /> '''10 '''[[подавать]], [[подносить]]; [[дарить]]; {{tarjmisoli|osh tortmoq }} раздавать плов, подавать пищу ({{izoh|гостям}});<br /> '''11 '''[[молоть]] ({{izoh|зерно}}); {{tarjmisoli|tegirmonda bugʻdoy tortmoq }} молоть пшеницу на мельнице;<br /> '''12 '''[[убавлять]]; '''sigirimiz sutini tortib qoʻydi '''наша корова убавила молока;<br /> '''13 '''{{izoh|хим}}., {{izoh|тех}}. [[перегонять]], [[курить]];<br /> '''14 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; {{tarjmisoli|oʻzini chetga tortmoq }} 1) самоустраняться, отстраняться; 2) чуждаться; чураться; {{tarjmisoli|bosh tortmoq }} уклоняться ({{izoh|от работы, дела и т. п}}.); увиливать ({{izoh|от дела}}); отказываться ({{izoh|от выполнения чего-л}}.); {{tarjmisoli|burun tortmoq }} шмыгать носом; {{tarjmisoli|karnay tortmoq }} трубить, играть на карнае; {{tarjmisoli|oyoqni tortmoq }} перестать посещать, ходить ({{izoh|куда-л., к кому-л}}.); '''u biznikidan oyogʻini tortib ketdi '''он совсем перестал посещать нас, он совсем перестал ходить к нам; {{tarjmisoli|oh tortmoq }} охать, вздыхать; {{tarjmisoli|qul tortmoq}} перестать ({{izoh|что-л. делать}}); {{tarjmisoli|ovqatdan qoʻl tortmoq }} перестать есть; {{tarjmisoli|qoʻshin tortmoq }} повести войска; идти войной; {{tarjmisoli|homuza tortmoq }} зевать; {{tarjmisoli|yoʻgʻon tortmoq }} толстеть, утолщаться; '''* birovning oyogʻini '''({{izoh|или '''}}[[oyogʻidan]]''') {{tarjmisoli|tortmoq }} оклеветать ({{izoh|кого-л}}.);''' oyogʻim tortmayotir '''мне не хочется идти, меня не тянет ({{izoh|куда-л}}.); '''koʻnglim tortmaydi '''душа не принимает; '''til tortmay '''({{izoh|или '''}}[[tortmasdan]]''') '''[[oʻlmoq]] '''({{izoh|или '''}}jon bermoq''') мгновенно (тут же, моментально) умереть; {{tarjmisoli|biror kishiga tortmoq}} походить, быть похожим на кого-либо ({{izoh|и по внешнему виду, и по характеру}}); '''u otasiga tortibdi '''он походит на отца; '''kun kechga tortib boradi '''день клонится к вечеру; '''yuragim orqamga tortib ketdi '''у меня сердце ёкнуло; душа ушла в пятки; {{tarjmisoli|tanobini tortmoq }} ({{izoh|или '''}}tortib qoʻymoq''') одёргивать, призывать к порядку ({{izoh|кого-либо}}).<br /> }} mrjupsnpl86u34eh07dizu8bnjiqr5b 639998 639997 2026-07-19T16:04:51Z Yokubjon Juraev 8265 639998 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''tort-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|TORT— 'oʻziga tomon sur&gt;—'. Anzirat kampir.. Bashoratning yoniga kelib, uning boshini koʻkragiga t o r t d i (Asqad Muxtor). Qadimgi turkiy tilda ham ngunday maʼnoni anglatgan bu soʻz asli 'ajrat—’ maʼno — sini anglatgan tar- feʼlidan (Devon, III, 196) kuchay-tirish maʼnosini ifodalovchi -(ï)t qoʻshimchasi bilan hosil qilingan (ДС, 537); keyinroq ikkinchi boʻgʻindagi tor unli talaffuz qilinmay qoʻygan (Devon, III, 431; DS, 538); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan: tar- + ït <nowiki>=</nowiki> tarït- &gt;&nbsp;tart— &gt;&nbsp;târt—.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Biror yeridan ushlab, tutib, oʻziga tomon surmoq yoki surishga harakat qilmoq. {{misol|Eshikni {{ajrat|tort}}ib ochmoq. Qoʻlidan {{ajrat|tort}}ib turgʻizib qoʻymoq.}} {{misol|Sidiqjon tutning ostida otning boshini {{ajrat|tort}}ib: - Tut yemaymizmi? — dedi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Anzirat kampir kuti oʻchib, oʻrnidan turdi, Bashoratning yoniga kelib, uning boshini koʻkragiga {{ajrat|tort}}di.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}} {{misol|[Gavhar] Talʼat bilan yuzma-yuz turgan Mansurning koʻlidan ushlab {{ajrat|tort}}di..|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} :Burnidan tortsa yiqilguday - {{q.}} [[burun]]. Dorga tortmoq Dorga osmoq. {{misol|Olib kelib, dor-ga {{ajrat|tort}}ib oʻldirib..|[[w:"Yusuf va Ahmad"|"Yusuf va Ahmad"]]}}. Yoʻl tortmoq Yoʻl yurmoq, yoʻlda davom etmoq. {{misol|Ot oʻynatib yoʻl {{ajrat|tort}}di. Yakka duishanning yoʻli-ga.|[[w:"Gulshanbogʻ"|"Gulshanbogʻ"]]}}. Oyogʻi tortmaslik Biror yerga borishga dili roʻyxush bermaslik. {{misol|Oʻrganma-gan yerga borishga oyogʻim {{ajrat|tort}}madi. Biroq ayam xafa boʻlmasin, deb aytolmadim.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yoruglik}}. Oyogʻidan tortmoq Biror noxush ish-holatga jalb etmoq, duchor qilmoq. {{misol|Nechun bir-birining koʻziga choʻp solur, bir-birining oyogʻidan {{ajrat|tort}}ur, vaqti kelsa, bir-birining boʻgʻziga panja urmoqdan toymas.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Avaz}}. Oyogʻini tortmoq Bormaydigan, kel-maydigan (umuman, qatnamaydigan) boʻlmoq, qadamini uzmoq. {{misol|U komalgan kundan beri oyogʻini {{ajrat|tort}}gan, hatto koʻchib ketganlar ham keldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}. 2 Orqasiga tirkalgan, qoʻshilgan va sh.k. holatdagi narsani kuch bilan olgʻa yurgiz-moq, yurgizib olib bormoq. {{misol|..teplovoz soʻng-gi marta kichqirib, sostavni {{ajrat|tort}}ib ketdi.|[[w:H. Gʻulom|H. Gʻulom]]|Feruza}}. {{misol|Hoʻkiz kallasini egib, omochni {{ajrat|tort}}ishga urinar, qoʻshchi esa hadeb qistardi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Kichkinagina mashinasini {{ajrat|tort}}ib yurgan bola Muhiddinni oʻziga jalb qildi.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}}. :Aravangni tort ''q.'' arava. Qoʻshin (''yoki ''lashkar, askar) tortmoq. Qoʻshin (lashkar, askar) bilan yurish qilmoq, bosib bormoq. {{misol|Lashkar {{ajrat|tort}}ib yurish qnlsa, Oʻnin koʻzlab, birin sanchar.|[[w:"Gulnorpari"|"Gulnorpari"]]}}. {{misol|Goʻroʻgʻli dushman-ga askar {{ajrat|tort}}adi, Oriyat yoʻlida jonin sotadi.|[[w:"Gulshanbogʻ"|"Gulshanbogʻ"]]}}. 3 Ichiga kuch bilan yoʻnaltirmoq, yurit-moq. {{misol|Komiga {{ajrat|tort}}mok■ Qaʼriga {{ajrat|tort}}moq. yaya Nishonov papirosini tutatib, yaxshilab {{ajrat|tort}}ib oldi-da, stol ustiga engashdi.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. {{misol|Muqaddam fla-kondagi dorini shpritsga {{ajrat|tort}}ib oldi-da, ignasini yuqoriga koʻtardi. Oʻ.|[[w:Hoshimov|Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}}. 4 Biror nuqta (joy)dan boshqasi ora-ligʻiga oʻtkazmoq, yuritmoq. {{misol|Zulfiqor, bobo-ning koʻlidan teshani olib, [koziqni] yana ham mustahkamladi-da, Meʼmorga qarab: -Endi ustiga mix qoqib, kanop {{ajrat|tort}}aversak boʻ-ladimi? — debsoʻradi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir necha kun ilgari alokachilar sim {{ajrat|tort}}ib yurib, Davronni uchratishgan edi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. 5 Atrofidan tarang qilib oʻtkazmoq, bogʻlamoq. {{misol|Hotam esa otining ayil-push-tanini qaytadan {{ajrat|tort}}di..|[[w:M. Hazratqulov|M. Hazratqulov]]|Jurʼat}}. {{misol|Qarshisida koʻkragidan qayish {{ajrat|tort}}gan, kizil shapka kiygan militsioner turib-di.|[[w:"Guldasta"|"Guldasta"]]}}. 6 Biror narsani, uning sirtini, ochiq joyni toʻsmoq, berkitmoq. {{misol|Betiga niqob {{ajrat|tort}}mok.}} ■■ {{misol|Bir tomonda dorbozlar dor tikadi, koʻgʻirchokbozlar chodirxayol pardasini {{ajrat|tort}}adilar.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Avaz}}. {{misol|Haligi xotin qisilgandanmi, uyalgandanmi, boshidagi ok doka roʻmolini yuziga {{ajrat|tort}}ib, "koʻya ber" deganday kilib, boshini silkitdi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Fonar tagida}}. 7 Oʻziga qaratmoq, moyil qilmoq, jalb etmoq. {{misol|Diqkatni oʻziga {{ajrat|tort}}mok■}} ■■ {{misol|Quyosh, toza havo, keng, tinik zangori osmon koʻzlar-ni beixtiyor {{ajrat|tort}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Toʻlqinjon.. shu kungacha Hurini sira kiziktirmagan edi. Garchi Toʻlqinjon chiroy-li boʻlsa ham, kizni oʻziga {{ajrat|tort}}masdi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Huri}}. {{misol|Olib kirilgan choy ham sovib qolar, allakanday oʻlchovlar — uchbur-chaklar xayolini {{ajrat|tort}}ib ketardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. 8 Biror ishga aralashtirmoq, qotish-tirmoq, jalb etmoq. {{misol|Ishga {{ajrat|tort}}mokOʻkish-ga {{ajrat|tort}}mok.}} “ {{misol|Shahidbek mulla Abdurah-monni soʻzga {{ajrat|tort}}di: -Nima lavozimatdalar, taksirim?|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. {{misol|"Bunday kilaman, — labini qimirlatib, oʻz-oʻziga shivirladi Yoʻlchi, — avval shunday odam-larni {{ajrat|tort}}amanki, oʻzimga qanday ishonsam, ularning diliga shunday ishongan boʻlay". |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|..ular orasidan bizni koʻllab-kuvvatlayman, deganlarini xizmatga {{ajrat|tort}}ing.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. 9 Oʻzini, kimsa yoki narsani biror joyga, holatga olmoq. {{misol|Bundan oʻzini {{ajrat|tort}}-moq. Doʻstini chetga {{ajrat|tort}}moq. yash Matpa-noning biqinida turgan qalandar unga bosh-dan-oyoq razm soldi, oʻzini sal chetga {{ajrat|tort}}di. |[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Avaz}}. {{misol|Kichik ofitser ham, soldatshr ham ulardan oʻzlarini {{ajrat|tort}}ishdi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Chodrali ayol}}. {{misol|Bir kuni kechqurun, yotar mahalda ayamni chetga {{ajrat|tort}}ib shivirladim. |[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. </a><span class="font5" style="font-style:italic;text-decoration:underline;">lZʼ ¹⁵⁶{{clear}} :Bosh tortmoq ''q.'' bosh. {{misol|Armani usta qora marmar lavhadagi soʻzlarni oʻchirib, qayta yozishdan keskin bosh {{ajrat|tort}}di.|[[w:N. Aminov|N. Aminov]]|Suvarak}}. Tap tortmaslik Qoʻrqmaslik va chekinmaslik. {{misol|Har qanday mushkuldan man {{ajrat|tort}}may, tikka qarshi boradigan oʻtyurak koʻrinadi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Boʻronlarda bordek halovat}}. {{misol|Yusuf qiziqqa nihoyat darajada qattiq botganidan, sira man {{ajrat|tort}}may, boyni savalay ketdi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. 10 Ayrim soʻzlar bilan qoʻllanganda, "urmoq" maʼnosini bildiradi. {{misol|Tigʻ mopm-moq. Tarsaki {{ajrat|tort}}moq.}} n {{misol|[Dadam] Oldimga keldilar-u, shapaloq bilan {{ajrat|tort}}ib yubordi-lar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. {{misol|Otliq bor kuchi bilan dehqonning yuz-koʻzi aralash qamchi {{ajrat|tort}}ib yubordi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. 11 Ulashmoq, tarqatmoq, qoʻymoq (meh-monlarga ovqat). {{misol|Mehmonlarga osh {{ajrat|tort}}-moq. Patnis {{ajrat|tort}}moq. yash Norinni {{ajrat|tort}}ib boʻlgandan keyin Anorgul hamma tovoq-qo-shiqlarni toza qilib yuvib oldi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Hazil emish}}. ''Taomning ustidan qizlar tor-tadi Beyugarga opke,shb qovurma goʻshtni.'' "Alpomish". 12 Tarozida ogʻirligini oʻlchamoq. {{misol|Qo-vunni {{ajrat|tort}}ib koʻrmoq. sht Tortib berganda, oʻzinglar qarab turganmidinglar? Nima endi kam deb, betinglarni yulasizlar?|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Bir oydan keyin qoʻyni {{ajrat|tort}}ib koʻraman, qoʻy semirmasligi kerak (debdi xon).|[[w:"Chalpak yoqqan kun"|"Chalpak yoqqan kun"]]}}. 13 Chizmoq, chiziq shaklida iz solmoq; qazimoq. {{misol|Chiziq {{ajrat|tort}}moq. Reja {{ajrat|tort}}moq. Joʻyak {{ajrat|tort}}moq.}} n {{misol|Meʼmor oʻz chodiri yonida yelkasiga peshmatini solib.. kitoboʻqir, tosh bostirib qoʻygan yaxlit qogʻozni olib, chiziq-lar {{ajrat|tort}}ar, xayol surar edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Togʻa vaʼdasida turib, kanaldan ariq {{ajrat|tort}}ib kelishga odam yubormasa, ishi-miz chatoq boʻladi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. 14 Tegirmonda donni unga aylantirmoq. {{misol|Un {{ajrat|tort}}moq.}} m ''Tegirmonchi: -Ertaga'' /sedina, {{misol|afandi, bugʻdoyingizni {{ajrat|tort}}ib qoʻya-man, — debdi.|[[w:M. Hazratqulov|M. Hazratqulov]]|Jurʼat}}. 15 Kamaytirmoq, ozaytirmoq; cheklab qoʻymoq. {{misol|Puldan bir oz {{ajrat|tort}}ib qoʻymoq.}} n-{{misol|Mol degani iymasa, tanasi yayramaydi, Tanasi yayramasa, sutini {{ajrat|tort}}adi, — dedi Adol xola.|[[w:A. Mirahmedov|A. Mirahmedov]]|Oʻt yuraklar}}. 16 Oʻziga singdirmoq, shimmoq. {{misol|Chuqur suvni {{ajrat|tort}}ib ketibdi. Guruch suvini tor-tibdi.}} '''17 '''{{fiz.|uz}} Zarralar, jismlar oʻrtasidagi joziba kuchi tufayli oʻz tomoniga surmoq. {{misol|Magnit temirni {{ajrat|tort}}adi.}} 18 Biologik, jismoniy tuzilish yoki maʼnaviy jihatdan tuqqanlariga, tugʻish-ganlariga oʻxshamoq. {{misol|Qazisan, qartasan — axir aslingga {{ajrat|tort}}asan.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n {{misol|Sen kimga {{ajrat|tort}}ding-a? Ota-onamiz qoʻydan ham yuvosh odam/shr edi-ku!|[[w:Yo. Xaimov|Yo. Xaimov]]|M}}. Rahmonov, Hayot-mamot. {{misol|-Buningiz shahzodashrga munosib, — dedi Oysha xola sekingina Sanam otinga oʻgirilib. - Onasiga {{ajrat|tort}}di.|[[w:Sh. Toshmatov|Sh. Toshmatov]]|Erk qushi}}. {{misol|Otangga {{ajrat|tort}}ib, xotin kishini xoʻrlasang agar, senga bergan oq sutim harom boʻladi, oʻgʻlim, bilib qoʻy shuni!S.|[[w:Anorboyev|Anorboyev]]|Mehr}}. 19 Boshdan kechirmoq, chekmoq; his qil-moq, sezmoq. {{misol|Azob {{ajrat|tort}}moq. Tashvish {{ajrat|tort}}-moq. Dard {{ajrat|tort}}moq. Xijolat {{ajrat|tort}}moq.}} n [ ''Valixoʻja tutaqib'':] {{misol|Uchastkani sen qil-u, jabrini men {{ajrat|tort}}aymi?|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Hayot maktabi}}. {{misol|Roʻzgʻordan shunday tanglik {{ajrat|tort}}-dikki, gapirsam, balki ishonmaysiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. 20 Oʻzi birikib kelgan soʻz bildirgan holat-vaziyatni egallamoq maʼnosini bildiradi. {{misol|Ingichka {{ajrat|tort}}moq. Yoʻgʻon {{ajrat|tort}}moq. Baquvvat {{ajrat|tort}}moq.}} n {{misol|Qurbon ota ancha dadil {{ajrat|tort}}di.|[[w:S. Nurov|S. Nurov]]|Narvon}}. {{misol|Momaqal-diroq guldurab, u hushyor {{ajrat|tort}}di.|[[w:"Yoshlik"|"Yoshlik"]]}}. {{misol|Darhaqiqat, kuz havosi musaffo boʻlib, sumbula cyeu tiniq {{ajrat|tort}}adi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. 21 "Koʻngil", "dil" kabi soʻzlar bilan qoʻllanib, ixtiyor etmoq, xohdamoq maʼnosini bildiradi. {{misol|Yoʻldan oʻtayotib, koʻng-lim {{ajrat|tort}}ib, bir koʻray dedim sizni.|[[w:S. Nurov|S. Nurov]]|Narvon}}. :Panoh tortmoq ''q.'' panoh. {{misol|Sizni panoh {{ajrat|tort}}ib keldik, ustod. Maqsad — mana shu oʻgʻlimni shogirdlikka qabul qilsangiz..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. === Sinonimlari === [[tortqilamoq]]. === Antonimlari === {{OʻTIL|ТОРТМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''tortmoq'''<br /> '''1 '''[[тянуть]], [[тащить]]; [[натягивать]], [[протягивать]];{{tarjmisoli| arqonning uchidan tortmoq}} тянуть за конец верёвки; {{tarjmisoli|quduqdan bir chelak suv tortmoq }} вытащить из колодца ведро воды; {{tarjmisoli|elektr simlarini tortmoq }} натягивать электрические провода; протянуть, электрическую линию; '''kir quritish uchun dor '''({{izoh|или '''}}[[arqon]]''') {{tarjmisoli|tortmoq }} протягивать верёвку для сушки белья; {{tarjmisoli|jilovini tortmoq }} 1) натягивать вожжи; 2) {{izoh|перен}}. одёргивать ({{izoh|кого-л}}.); '''burnidan tortsa yiqilguday '''({{izoh|букв}}. стоит дёрнуть его за нос, как он упадёт) бессильный, хилый, немощный; '''tortib olmoq '''1) вытащить; 2) отобрать, вырвать ({{izoh|у кого-л. что-л}}.); '''kitobimni qoʻlimdan tortib oldi '''он вырвал книгу из моих рук; '''Men uni bu muhitdan tortib oldim... '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Я вырвал его из этой среды...; '''tortib chiqarmoq '''вытаскивать; '''qayiqni suvdan tortib chiqarmoq '''вытащить лодку из воды;<br /> '''2 '''[[возить]]; [[тянуть]], [[тащить]]; '''bu ot bir yarim tonna yuk torta oladi '''эта лошадь может увезти полторы тонны груза; '''aravangni tort! '''({{izoh|букв}}. вози свою телегу) проваливай!<br /> '''3 '''[[притягивать]]; '''magnit temirni oʻziga tortadi '''магнит притягивает к себе железо;<br /> '''4 '''[[втягивать]], [[тянуть]]; {{tarjmisoli|havoni ichga tortmoq }} втягивать в себя воздух; вдыхать; '''pech tutunni yaxshi tortmayapti '''печь плохо тянет; {{tarjmisoli|tamaki tortmoq }} курить табак;<br /> '''5 '''[[втягивать]], [[впитывать]]; '''suv tortadigan guruch '''рис, который хорошо впитывает в себя воду;<br /> '''6 '''[[взвешивать]]; {{tarjmisoli|tarozi tortmoq }} взвешивать ({{izoh|что-л}}.) на весах; {{tarjmisoli|tarozida un tortmoq }} взвешивать муку на весах;<br /> '''7 '''[[натягивать]], [[надевать]]; {{tarjmisoli|yuzga niqob tortmoq }} надевать маску на лицо; {{tarjmisoli|etikni oyoqqa tortmoq }} натягивать сапоги на ноги;<br /> '''8 '''[[привлекать]]; [[вовлекать]]; {{tarjmisoli|oʻziga tortmoq }} привлекать к себе; '''oʻziga tortadigan '''привлекательный; {{tarjmisoli|ishga tortmoq }} вовлекать в работу; '''qattiq kulgi uning diqqatini oʻziga tortdi '''громкий смех привлек его внимание; {{tarjmisoli|diqqatni chetga tortmoq }} ({{izoh|букв}}. отвлекать внимание в сторону) отвлекать; '''jinoyatchini sud''' {{tarjmisoli|javobgarligiga tortmoq }} привлекать преступника к судебной ответственности; {{tarjmisoli|jazoga tortmoq }} привлекать к ответственности;<br /> '''9 '''[[испытывать]]; [[чувствовать]]; [[переносить]]; {{tarjmisoli|azob tortmoq }} переносить мучения; {{tarjmisoli|dard tortmoq }} переносить болезнь; болеть; {{tarjmisoli|yengil tortmoq }} испытывать, чувствовать облегчение; {{tarjmisoli|jazo tortmoq }} понести наказание; {{tarjmisoli|izza tortmoq }} испытывать чувство стыда, конфузиться; {{tarjmisoli|tashvish tortmoq }} беспокоиться, быть обеспокоенным, озабоченным; '''...bundan xotiringiz behuda tashvish tortibdur '''(Ойбек, «Навоий»), вы напрасно из-за этого беспокоились;<br /> '''10 '''[[подавать]], [[подносить]]; [[дарить]]; {{tarjmisoli|osh tortmoq }} раздавать плов, подавать пищу ({{izoh|гостям}});<br /> '''11 '''[[молоть]] ({{izoh|зерно}}); {{tarjmisoli|tegirmonda bugʻdoy tortmoq }} молоть пшеницу на мельнице;<br /> '''12 '''[[убавлять]]; '''sigirimiz sutini tortib qoʻydi '''наша корова убавила молока;<br /> '''13 '''{{izoh|хим}}., {{izoh|тех}}. [[перегонять]], [[курить]];<br /> '''14 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; {{tarjmisoli|oʻzini chetga tortmoq }} 1) самоустраняться, отстраняться; 2) чуждаться; чураться; {{tarjmisoli|bosh tortmoq }} уклоняться ({{izoh|от работы, дела и т. п}}.); увиливать ({{izoh|от дела}}); отказываться ({{izoh|от выполнения чего-л}}.); {{tarjmisoli|burun tortmoq }} шмыгать носом; {{tarjmisoli|karnay tortmoq }} трубить, играть на карнае; {{tarjmisoli|oyoqni tortmoq }} перестать посещать, ходить ({{izoh|куда-л., к кому-л}}.); '''u biznikidan oyogʻini tortib ketdi '''он совсем перестал посещать нас, он совсем перестал ходить к нам; {{tarjmisoli|oh tortmoq }} охать, вздыхать; {{tarjmisoli|qul tortmoq}} перестать ({{izoh|что-л. делать}}); {{tarjmisoli|ovqatdan qoʻl tortmoq }} перестать есть; {{tarjmisoli|qoʻshin tortmoq }} повести войска; идти войной; {{tarjmisoli|homuza tortmoq }} зевать; {{tarjmisoli|yoʻgʻon tortmoq }} толстеть, утолщаться; '''* birovning oyogʻini '''({{izoh|или '''}}[[oyogʻidan]]''') {{tarjmisoli|tortmoq }} оклеветать ({{izoh|кого-л}}.);''' oyogʻim tortmayotir '''мне не хочется идти, меня не тянет ({{izoh|куда-л}}.); '''koʻnglim tortmaydi '''душа не принимает; '''til tortmay '''({{izoh|или '''}}[[tortmasdan]]''') '''[[oʻlmoq]] '''({{izoh|или '''}}jon bermoq''') мгновенно (тут же, моментально) умереть; {{tarjmisoli|biror kishiga tortmoq}} походить, быть похожим на кого-либо ({{izoh|и по внешнему виду, и по характеру}}); '''u otasiga tortibdi '''он походит на отца; '''kun kechga tortib boradi '''день клонится к вечеру; '''yuragim orqamga tortib ketdi '''у меня сердце ёкнуло; душа ушла в пятки; {{tarjmisoli|tanobini tortmoq }} ({{izoh|или '''}}tortib qoʻymoq''') одёргивать, призывать к порядку ({{izoh|кого-либо}}).<br /> }} rdwda9xckq221pzpbf9kaizjfyizefq 639999 639998 2026-07-20T01:59:41Z Yokubjon Juraev 8265 639999 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''tort-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|TORT— 'oʻziga tomon sur&gt;—'. Anzirat kampir.. Bashoratning yoniga kelib, uning boshini koʻkragiga t o r t d i (Asqad Muxtor). Qadimgi turkiy tilda ham ngunday maʼnoni anglatgan bu soʻz asli 'ajrat—’ maʼno — sini anglatgan tar- feʼlidan (Devon, III, 196) kuchay-tirish maʼnosini ifodalovchi -(ï)t qoʻshimchasi bilan hosil qilingan (ДС, 537); keyinroq ikkinchi boʻgʻindagi tor unli talaffuz qilinmay qoʻygan (Devon, III, 431; DS, 538); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan: tar- + ït <nowiki>=</nowiki> tarït- &gt;&nbsp;tart— &gt;&nbsp;târt—.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Biror yeridan ushlab, tutib, oʻziga tomon surmoq yoki surishga harakat qilmoq. {{misol|Eshikni {{ajrat|tort}}ib ochmoq. Qoʻlidan {{ajrat|tort}}ib turgʻizib qoʻymoq.}} {{misol|Sidiqjon tutning ostida otning boshini {{ajrat|tort}}ib: - Tut yemaymizmi? - dedi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Anzirat kampir kuti oʻchib, oʻrnidan turdi, Bashoratning yoniga kelib, uning boshini koʻkragiga {{ajrat|tort}}di.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}} {{misol|[Gavhar] Talʼat bilan yuzma-yuz turgan Mansurning koʻlidan ushlab {{ajrat|tort}}di..|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}}<br/>'''Burnidan tortsa yiqilguday''' - {{q.}} [[burun]].<br/>'''Dorga tortmoq''' - dorga osmoq. {{misol|Olib kelib, dor-ga {{ajrat|tort}}ib oʻldirib..|[[w:"Yusuf va Ahmad"|"Yusuf va Ahmad"]]}}. Yoʻl tortmoq Yoʻl yurmoq, yoʻlda davom etmoq. {{misol|Ot oʻynatib yoʻl {{ajrat|tort}}di. Yakka duishanning yoʻli-ga.|[[w:"Gulshanbogʻ"|"Gulshanbogʻ"]]}}. Oyogʻi tortmaslik Biror yerga borishga dili roʻyxush bermaslik. {{misol|Oʻrganma-gan yerga borishga oyogʻim {{ajrat|tort}}madi. Biroq ayam xafa boʻlmasin, deb aytolmadim.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yoruglik}}. Oyogʻidan tortmoq Biror noxush ish-holatga jalb etmoq, duchor qilmoq. {{misol|Nechun bir-birining koʻziga choʻp solur, bir-birining oyogʻidan {{ajrat|tort}}ur, vaqti kelsa, bir-birining boʻgʻziga panja urmoqdan toymas.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Avaz}}. Oyogʻini tortmoq Bormaydigan, kel-maydigan (umuman, qatnamaydigan) boʻlmoq, qadamini uzmoq. {{misol|U komalgan kundan beri oyogʻini {{ajrat|tort}}gan, hatto koʻchib ketganlar ham keldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}. 2 Orqasiga tirkalgan, qoʻshilgan va sh.k. holatdagi narsani kuch bilan olgʻa yurgiz-moq, yurgizib olib bormoq. {{misol|..teplovoz soʻng-gi marta kichqirib, sostavni {{ajrat|tort}}ib ketdi.|[[w:H. Gʻulom|H. Gʻulom]]|Feruza}}. {{misol|Hoʻkiz kallasini egib, omochni {{ajrat|tort}}ishga urinar, qoʻshchi esa hadeb qistardi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Kichkinagina mashinasini {{ajrat|tort}}ib yurgan bola Muhiddinni oʻziga jalb qildi.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}}. :Aravangni tort ''q.'' arava. Qoʻshin (''yoki ''lashkar, askar) tortmoq. Qoʻshin (lashkar, askar) bilan yurish qilmoq, bosib bormoq. {{misol|Lashkar {{ajrat|tort}}ib yurish qnlsa, Oʻnin koʻzlab, birin sanchar.|[[w:"Gulnorpari"|"Gulnorpari"]]}}. {{misol|Goʻroʻgʻli dushman-ga askar {{ajrat|tort}}adi, Oriyat yoʻlida jonin sotadi.|[[w:"Gulshanbogʻ"|"Gulshanbogʻ"]]}}. 3 Ichiga kuch bilan yoʻnaltirmoq, yurit-moq. {{misol|Komiga {{ajrat|tort}}mok■ Qaʼriga {{ajrat|tort}}moq. yaya Nishonov papirosini tutatib, yaxshilab {{ajrat|tort}}ib oldi-da, stol ustiga engashdi.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. {{misol|Muqaddam fla-kondagi dorini shpritsga {{ajrat|tort}}ib oldi-da, ignasini yuqoriga koʻtardi. Oʻ.|[[w:Hoshimov|Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}}. 4 Biror nuqta (joy)dan boshqasi ora-ligʻiga oʻtkazmoq, yuritmoq. {{misol|Zulfiqor, bobo-ning koʻlidan teshani olib, [koziqni] yana ham mustahkamladi-da, Meʼmorga qarab: -Endi ustiga mix qoqib, kanop {{ajrat|tort}}aversak boʻ-ladimi? — debsoʻradi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir necha kun ilgari alokachilar sim {{ajrat|tort}}ib yurib, Davronni uchratishgan edi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. 5 Atrofidan tarang qilib oʻtkazmoq, bogʻlamoq. {{misol|Hotam esa otining ayil-push-tanini qaytadan {{ajrat|tort}}di..|[[w:M. Hazratqulov|M. Hazratqulov]]|Jurʼat}}. {{misol|Qarshisida koʻkragidan qayish {{ajrat|tort}}gan, kizil shapka kiygan militsioner turib-di.|[[w:"Guldasta"|"Guldasta"]]}}. 6 Biror narsani, uning sirtini, ochiq joyni toʻsmoq, berkitmoq. {{misol|Betiga niqob {{ajrat|tort}}mok.}} ■■ {{misol|Bir tomonda dorbozlar dor tikadi, koʻgʻirchokbozlar chodirxayol pardasini {{ajrat|tort}}adilar.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Avaz}}. {{misol|Haligi xotin qisilgandanmi, uyalgandanmi, boshidagi ok doka roʻmolini yuziga {{ajrat|tort}}ib, "koʻya ber" deganday kilib, boshini silkitdi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Fonar tagida}}. 7 Oʻziga qaratmoq, moyil qilmoq, jalb etmoq. {{misol|Diqkatni oʻziga {{ajrat|tort}}mok■}} ■■ {{misol|Quyosh, toza havo, keng, tinik zangori osmon koʻzlar-ni beixtiyor {{ajrat|tort}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Toʻlqinjon.. shu kungacha Hurini sira kiziktirmagan edi. Garchi Toʻlqinjon chiroy-li boʻlsa ham, kizni oʻziga {{ajrat|tort}}masdi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Huri}}. {{misol|Olib kirilgan choy ham sovib qolar, allakanday oʻlchovlar — uchbur-chaklar xayolini {{ajrat|tort}}ib ketardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. 8 Biror ishga aralashtirmoq, qotish-tirmoq, jalb etmoq. {{misol|Ishga {{ajrat|tort}}mokOʻkish-ga {{ajrat|tort}}mok.}} “ {{misol|Shahidbek mulla Abdurah-monni soʻzga {{ajrat|tort}}di: -Nima lavozimatdalar, taksirim?|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. {{misol|"Bunday kilaman, — labini qimirlatib, oʻz-oʻziga shivirladi Yoʻlchi, — avval shunday odam-larni {{ajrat|tort}}amanki, oʻzimga qanday ishonsam, ularning diliga shunday ishongan boʻlay". |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|..ular orasidan bizni koʻllab-kuvvatlayman, deganlarini xizmatga {{ajrat|tort}}ing.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. 9 Oʻzini, kimsa yoki narsani biror joyga, holatga olmoq. {{misol|Bundan oʻzini {{ajrat|tort}}-moq. Doʻstini chetga {{ajrat|tort}}moq. yash Matpa-noning biqinida turgan qalandar unga bosh-dan-oyoq razm soldi, oʻzini sal chetga {{ajrat|tort}}di. |[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Avaz}}. {{misol|Kichik ofitser ham, soldatshr ham ulardan oʻzlarini {{ajrat|tort}}ishdi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Chodrali ayol}}. {{misol|Bir kuni kechqurun, yotar mahalda ayamni chetga {{ajrat|tort}}ib shivirladim. |[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. </a><span class="font5" style="font-style:italic;text-decoration:underline;">lZʼ ¹⁵⁶{{clear}} :Bosh tortmoq ''q.'' bosh. {{misol|Armani usta qora marmar lavhadagi soʻzlarni oʻchirib, qayta yozishdan keskin bosh {{ajrat|tort}}di.|[[w:N. Aminov|N. Aminov]]|Suvarak}}. Tap tortmaslik Qoʻrqmaslik va chekinmaslik. {{misol|Har qanday mushkuldan man {{ajrat|tort}}may, tikka qarshi boradigan oʻtyurak koʻrinadi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Boʻronlarda bordek halovat}}. {{misol|Yusuf qiziqqa nihoyat darajada qattiq botganidan, sira man {{ajrat|tort}}may, boyni savalay ketdi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. 10 Ayrim soʻzlar bilan qoʻllanganda, "urmoq" maʼnosini bildiradi. {{misol|Tigʻ mopm-moq. Tarsaki {{ajrat|tort}}moq.}} n {{misol|[Dadam] Oldimga keldilar-u, shapaloq bilan {{ajrat|tort}}ib yubordi-lar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. {{misol|Otliq bor kuchi bilan dehqonning yuz-koʻzi aralash qamchi {{ajrat|tort}}ib yubordi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. 11 Ulashmoq, tarqatmoq, qoʻymoq (meh-monlarga ovqat). {{misol|Mehmonlarga osh {{ajrat|tort}}-moq. Patnis {{ajrat|tort}}moq. yash Norinni {{ajrat|tort}}ib boʻlgandan keyin Anorgul hamma tovoq-qo-shiqlarni toza qilib yuvib oldi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Hazil emish}}. ''Taomning ustidan qizlar tor-tadi Beyugarga opke,shb qovurma goʻshtni.'' "Alpomish". 12 Tarozida ogʻirligini oʻlchamoq. {{misol|Qo-vunni {{ajrat|tort}}ib koʻrmoq. sht Tortib berganda, oʻzinglar qarab turganmidinglar? Nima endi kam deb, betinglarni yulasizlar?|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Bir oydan keyin qoʻyni {{ajrat|tort}}ib koʻraman, qoʻy semirmasligi kerak (debdi xon).|[[w:"Chalpak yoqqan kun"|"Chalpak yoqqan kun"]]}}. 13 Chizmoq, chiziq shaklida iz solmoq; qazimoq. {{misol|Chiziq {{ajrat|tort}}moq. Reja {{ajrat|tort}}moq. Joʻyak {{ajrat|tort}}moq.}} n {{misol|Meʼmor oʻz chodiri yonida yelkasiga peshmatini solib.. kitoboʻqir, tosh bostirib qoʻygan yaxlit qogʻozni olib, chiziq-lar {{ajrat|tort}}ar, xayol surar edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Togʻa vaʼdasida turib, kanaldan ariq {{ajrat|tort}}ib kelishga odam yubormasa, ishi-miz chatoq boʻladi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. 14 Tegirmonda donni unga aylantirmoq. {{misol|Un {{ajrat|tort}}moq.}} m ''Tegirmonchi: -Ertaga'' /sedina, {{misol|afandi, bugʻdoyingizni {{ajrat|tort}}ib qoʻya-man, — debdi.|[[w:M. Hazratqulov|M. Hazratqulov]]|Jurʼat}}. 15 Kamaytirmoq, ozaytirmoq; cheklab qoʻymoq. {{misol|Puldan bir oz {{ajrat|tort}}ib qoʻymoq.}} n-{{misol|Mol degani iymasa, tanasi yayramaydi, Tanasi yayramasa, sutini {{ajrat|tort}}adi, — dedi Adol xola.|[[w:A. Mirahmedov|A. Mirahmedov]]|Oʻt yuraklar}}. 16 Oʻziga singdirmoq, shimmoq. {{misol|Chuqur suvni {{ajrat|tort}}ib ketibdi. Guruch suvini tor-tibdi.}} '''17 '''{{fiz.|uz}} Zarralar, jismlar oʻrtasidagi joziba kuchi tufayli oʻz tomoniga surmoq. {{misol|Magnit temirni {{ajrat|tort}}adi.}} 18 Biologik, jismoniy tuzilish yoki maʼnaviy jihatdan tuqqanlariga, tugʻish-ganlariga oʻxshamoq. {{misol|Qazisan, qartasan — axir aslingga {{ajrat|tort}}asan.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n {{misol|Sen kimga {{ajrat|tort}}ding-a? Ota-onamiz qoʻydan ham yuvosh odam/shr edi-ku!|[[w:Yo. Xaimov|Yo. Xaimov]]|M}}. Rahmonov, Hayot-mamot. {{misol|-Buningiz shahzodashrga munosib, — dedi Oysha xola sekingina Sanam otinga oʻgirilib. - Onasiga {{ajrat|tort}}di.|[[w:Sh. Toshmatov|Sh. Toshmatov]]|Erk qushi}}. {{misol|Otangga {{ajrat|tort}}ib, xotin kishini xoʻrlasang agar, senga bergan oq sutim harom boʻladi, oʻgʻlim, bilib qoʻy shuni!S.|[[w:Anorboyev|Anorboyev]]|Mehr}}. 19 Boshdan kechirmoq, chekmoq; his qil-moq, sezmoq. {{misol|Azob {{ajrat|tort}}moq. Tashvish {{ajrat|tort}}-moq. Dard {{ajrat|tort}}moq. Xijolat {{ajrat|tort}}moq.}} n [ ''Valixoʻja tutaqib'':] {{misol|Uchastkani sen qil-u, jabrini men {{ajrat|tort}}aymi?|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Hayot maktabi}}. {{misol|Roʻzgʻordan shunday tanglik {{ajrat|tort}}-dikki, gapirsam, balki ishonmaysiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. 20 Oʻzi birikib kelgan soʻz bildirgan holat-vaziyatni egallamoq maʼnosini bildiradi. {{misol|Ingichka {{ajrat|tort}}moq. Yoʻgʻon {{ajrat|tort}}moq. Baquvvat {{ajrat|tort}}moq.}} n {{misol|Qurbon ota ancha dadil {{ajrat|tort}}di.|[[w:S. Nurov|S. Nurov]]|Narvon}}. {{misol|Momaqal-diroq guldurab, u hushyor {{ajrat|tort}}di.|[[w:"Yoshlik"|"Yoshlik"]]}}. {{misol|Darhaqiqat, kuz havosi musaffo boʻlib, sumbula cyeu tiniq {{ajrat|tort}}adi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. 21 "Koʻngil", "dil" kabi soʻzlar bilan qoʻllanib, ixtiyor etmoq, xohdamoq maʼnosini bildiradi. {{misol|Yoʻldan oʻtayotib, koʻng-lim {{ajrat|tort}}ib, bir koʻray dedim sizni.|[[w:S. Nurov|S. Nurov]]|Narvon}}. :Panoh tortmoq ''q.'' panoh. {{misol|Sizni panoh {{ajrat|tort}}ib keldik, ustod. Maqsad — mana shu oʻgʻlimni shogirdlikka qabul qilsangiz..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. === Sinonimlari === [[tortqilamoq]]. === Antonimlari === {{OʻTIL|ТОРТМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''tortmoq'''<br /> '''1 '''[[тянуть]], [[тащить]]; [[натягивать]], [[протягивать]];{{tarjmisoli| arqonning uchidan tortmoq}} тянуть за конец верёвки; {{tarjmisoli|quduqdan bir chelak suv tortmoq }} вытащить из колодца ведро воды; {{tarjmisoli|elektr simlarini tortmoq }} натягивать электрические провода; протянуть, электрическую линию; '''kir quritish uchun dor '''({{izoh|или '''}}[[arqon]]''') {{tarjmisoli|tortmoq }} протягивать верёвку для сушки белья; {{tarjmisoli|jilovini tortmoq }} 1) натягивать вожжи; 2) {{izoh|перен}}. одёргивать ({{izoh|кого-л}}.); '''burnidan tortsa yiqilguday '''({{izoh|букв}}. стоит дёрнуть его за нос, как он упадёт) бессильный, хилый, немощный; '''tortib olmoq '''1) вытащить; 2) отобрать, вырвать ({{izoh|у кого-л. что-л}}.); '''kitobimni qoʻlimdan tortib oldi '''он вырвал книгу из моих рук; '''Men uni bu muhitdan tortib oldim... '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Я вырвал его из этой среды...; '''tortib chiqarmoq '''вытаскивать; '''qayiqni suvdan tortib chiqarmoq '''вытащить лодку из воды;<br /> '''2 '''[[возить]]; [[тянуть]], [[тащить]]; '''bu ot bir yarim tonna yuk torta oladi '''эта лошадь может увезти полторы тонны груза; '''aravangni tort! '''({{izoh|букв}}. вози свою телегу) проваливай!<br /> '''3 '''[[притягивать]]; '''magnit temirni oʻziga tortadi '''магнит притягивает к себе железо;<br /> '''4 '''[[втягивать]], [[тянуть]]; {{tarjmisoli|havoni ichga tortmoq }} втягивать в себя воздух; вдыхать; '''pech tutunni yaxshi tortmayapti '''печь плохо тянет; {{tarjmisoli|tamaki tortmoq }} курить табак;<br /> '''5 '''[[втягивать]], [[впитывать]]; '''suv tortadigan guruch '''рис, который хорошо впитывает в себя воду;<br /> '''6 '''[[взвешивать]]; {{tarjmisoli|tarozi tortmoq }} взвешивать ({{izoh|что-л}}.) на весах; {{tarjmisoli|tarozida un tortmoq }} взвешивать муку на весах;<br /> '''7 '''[[натягивать]], [[надевать]]; {{tarjmisoli|yuzga niqob tortmoq }} надевать маску на лицо; {{tarjmisoli|etikni oyoqqa tortmoq }} натягивать сапоги на ноги;<br /> '''8 '''[[привлекать]]; [[вовлекать]]; {{tarjmisoli|oʻziga tortmoq }} привлекать к себе; '''oʻziga tortadigan '''привлекательный; {{tarjmisoli|ishga tortmoq }} вовлекать в работу; '''qattiq kulgi uning diqqatini oʻziga tortdi '''громкий смех привлек его внимание; {{tarjmisoli|diqqatni chetga tortmoq }} ({{izoh|букв}}. отвлекать внимание в сторону) отвлекать; '''jinoyatchini sud''' {{tarjmisoli|javobgarligiga tortmoq }} привлекать преступника к судебной ответственности; {{tarjmisoli|jazoga tortmoq }} привлекать к ответственности;<br /> '''9 '''[[испытывать]]; [[чувствовать]]; [[переносить]]; {{tarjmisoli|azob tortmoq }} переносить мучения; {{tarjmisoli|dard tortmoq }} переносить болезнь; болеть; {{tarjmisoli|yengil tortmoq }} испытывать, чувствовать облегчение; {{tarjmisoli|jazo tortmoq }} понести наказание; {{tarjmisoli|izza tortmoq }} испытывать чувство стыда, конфузиться; {{tarjmisoli|tashvish tortmoq }} беспокоиться, быть обеспокоенным, озабоченным; '''...bundan xotiringiz behuda tashvish tortibdur '''(Ойбек, «Навоий»), вы напрасно из-за этого беспокоились;<br /> '''10 '''[[подавать]], [[подносить]]; [[дарить]]; {{tarjmisoli|osh tortmoq }} раздавать плов, подавать пищу ({{izoh|гостям}});<br /> '''11 '''[[молоть]] ({{izoh|зерно}}); {{tarjmisoli|tegirmonda bugʻdoy tortmoq }} молоть пшеницу на мельнице;<br /> '''12 '''[[убавлять]]; '''sigirimiz sutini tortib qoʻydi '''наша корова убавила молока;<br /> '''13 '''{{izoh|хим}}., {{izoh|тех}}. [[перегонять]], [[курить]];<br /> '''14 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; {{tarjmisoli|oʻzini chetga tortmoq }} 1) самоустраняться, отстраняться; 2) чуждаться; чураться; {{tarjmisoli|bosh tortmoq }} уклоняться ({{izoh|от работы, дела и т. п}}.); увиливать ({{izoh|от дела}}); отказываться ({{izoh|от выполнения чего-л}}.); {{tarjmisoli|burun tortmoq }} шмыгать носом; {{tarjmisoli|karnay tortmoq }} трубить, играть на карнае; {{tarjmisoli|oyoqni tortmoq }} перестать посещать, ходить ({{izoh|куда-л., к кому-л}}.); '''u biznikidan oyogʻini tortib ketdi '''он совсем перестал посещать нас, он совсем перестал ходить к нам; {{tarjmisoli|oh tortmoq }} охать, вздыхать; {{tarjmisoli|qul tortmoq}} перестать ({{izoh|что-л. делать}}); {{tarjmisoli|ovqatdan qoʻl tortmoq }} перестать есть; {{tarjmisoli|qoʻshin tortmoq }} повести войска; идти войной; {{tarjmisoli|homuza tortmoq }} зевать; {{tarjmisoli|yoʻgʻon tortmoq }} толстеть, утолщаться; '''* birovning oyogʻini '''({{izoh|или '''}}[[oyogʻidan]]''') {{tarjmisoli|tortmoq }} оклеветать ({{izoh|кого-л}}.);''' oyogʻim tortmayotir '''мне не хочется идти, меня не тянет ({{izoh|куда-л}}.); '''koʻnglim tortmaydi '''душа не принимает; '''til tortmay '''({{izoh|или '''}}[[tortmasdan]]''') '''[[oʻlmoq]] '''({{izoh|или '''}}jon bermoq''') мгновенно (тут же, моментально) умереть; {{tarjmisoli|biror kishiga tortmoq}} походить, быть похожим на кого-либо ({{izoh|и по внешнему виду, и по характеру}}); '''u otasiga tortibdi '''он походит на отца; '''kun kechga tortib boradi '''день клонится к вечеру; '''yuragim orqamga tortib ketdi '''у меня сердце ёкнуло; душа ушла в пятки; {{tarjmisoli|tanobini tortmoq }} ({{izoh|или '''}}tortib qoʻymoq''') одёргивать, призывать к порядку ({{izoh|кого-либо}}).<br /> }} mpeth9zchojoa1m8wfhgb2f0k4107p2 640000 639999 2026-07-20T02:00:14Z Yokubjon Juraev 8265 640000 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''tort-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|TORT— 'oʻziga tomon sur&gt;—'. Anzirat kampir.. Bashoratning yoniga kelib, uning boshini koʻkragiga t o r t d i (Asqad Muxtor). Qadimgi turkiy tilda ham ngunday maʼnoni anglatgan bu soʻz asli 'ajrat—’ maʼno — sini anglatgan tar- feʼlidan (Devon, III, 196) kuchay-tirish maʼnosini ifodalovchi -(ï)t qoʻshimchasi bilan hosil qilingan (ДС, 537); keyinroq ikkinchi boʻgʻindagi tor unli talaffuz qilinmay qoʻygan (Devon, III, 431; DS, 538); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan: tar- + ït <nowiki>=</nowiki> tarït- &gt;&nbsp;tart— &gt;&nbsp;târt—.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Biror yeridan ushlab, tutib, oʻziga tomon surmoq yoki surishga harakat qilmoq. {{misol|Eshikni {{ajrat|tort}}ib ochmoq. Qoʻlidan {{ajrat|tort}}ib turgʻizib qoʻymoq.}} {{misol|Sidiqjon tutning ostida otning boshini {{ajrat|tort}}ib: - Tut yemaymizmi? - dedi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Anzirat kampir kuti oʻchib, oʻrnidan turdi, Bashoratning yoniga kelib, uning boshini koʻkragiga {{ajrat|tort}}di.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}} {{misol|[Gavhar] Talʼat bilan yuzma-yuz turgan Mansurning koʻlidan ushlab {{ajrat|tort}}di..|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}}<br/>'''Burnidan tortsa yiqilguday''' - {{q.}} [[burun]].<br/>'''Dorga tortmoq''' - dorga osmoq. {{misol|Olib kelib, dorga {{ajrat|tort}}ib oʻldirib..|[[w:Yusuf va Ahmad|"Yusuf va Ahmad"]]}}<br/>Yoʻl tortmoq Yoʻl yurmoq, yoʻlda davom etmoq. {{misol|Ot oʻynatib yoʻl {{ajrat|tort}}di. Yakka duishanning yoʻli-ga.|[[w:"Gulshanbogʻ"|"Gulshanbogʻ"]]}}. Oyogʻi tortmaslik Biror yerga borishga dili roʻyxush bermaslik. {{misol|Oʻrganma-gan yerga borishga oyogʻim {{ajrat|tort}}madi. Biroq ayam xafa boʻlmasin, deb aytolmadim.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yoruglik}}. Oyogʻidan tortmoq Biror noxush ish-holatga jalb etmoq, duchor qilmoq. {{misol|Nechun bir-birining koʻziga choʻp solur, bir-birining oyogʻidan {{ajrat|tort}}ur, vaqti kelsa, bir-birining boʻgʻziga panja urmoqdan toymas.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Avaz}}. Oyogʻini tortmoq Bormaydigan, kel-maydigan (umuman, qatnamaydigan) boʻlmoq, qadamini uzmoq. {{misol|U komalgan kundan beri oyogʻini {{ajrat|tort}}gan, hatto koʻchib ketganlar ham keldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}. 2 Orqasiga tirkalgan, qoʻshilgan va sh.k. holatdagi narsani kuch bilan olgʻa yurgiz-moq, yurgizib olib bormoq. {{misol|..teplovoz soʻng-gi marta kichqirib, sostavni {{ajrat|tort}}ib ketdi.|[[w:H. Gʻulom|H. Gʻulom]]|Feruza}}. {{misol|Hoʻkiz kallasini egib, omochni {{ajrat|tort}}ishga urinar, qoʻshchi esa hadeb qistardi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Kichkinagina mashinasini {{ajrat|tort}}ib yurgan bola Muhiddinni oʻziga jalb qildi.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}}. :Aravangni tort ''q.'' arava. Qoʻshin (''yoki ''lashkar, askar) tortmoq. Qoʻshin (lashkar, askar) bilan yurish qilmoq, bosib bormoq. {{misol|Lashkar {{ajrat|tort}}ib yurish qnlsa, Oʻnin koʻzlab, birin sanchar.|[[w:"Gulnorpari"|"Gulnorpari"]]}}. {{misol|Goʻroʻgʻli dushman-ga askar {{ajrat|tort}}adi, Oriyat yoʻlida jonin sotadi.|[[w:"Gulshanbogʻ"|"Gulshanbogʻ"]]}}. 3 Ichiga kuch bilan yoʻnaltirmoq, yurit-moq. {{misol|Komiga {{ajrat|tort}}mok■ Qaʼriga {{ajrat|tort}}moq. yaya Nishonov papirosini tutatib, yaxshilab {{ajrat|tort}}ib oldi-da, stol ustiga engashdi.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. {{misol|Muqaddam fla-kondagi dorini shpritsga {{ajrat|tort}}ib oldi-da, ignasini yuqoriga koʻtardi. Oʻ.|[[w:Hoshimov|Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}}. 4 Biror nuqta (joy)dan boshqasi ora-ligʻiga oʻtkazmoq, yuritmoq. {{misol|Zulfiqor, bobo-ning koʻlidan teshani olib, [koziqni] yana ham mustahkamladi-da, Meʼmorga qarab: -Endi ustiga mix qoqib, kanop {{ajrat|tort}}aversak boʻ-ladimi? — debsoʻradi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir necha kun ilgari alokachilar sim {{ajrat|tort}}ib yurib, Davronni uchratishgan edi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. 5 Atrofidan tarang qilib oʻtkazmoq, bogʻlamoq. {{misol|Hotam esa otining ayil-push-tanini qaytadan {{ajrat|tort}}di..|[[w:M. Hazratqulov|M. Hazratqulov]]|Jurʼat}}. {{misol|Qarshisida koʻkragidan qayish {{ajrat|tort}}gan, kizil shapka kiygan militsioner turib-di.|[[w:"Guldasta"|"Guldasta"]]}}. 6 Biror narsani, uning sirtini, ochiq joyni toʻsmoq, berkitmoq. {{misol|Betiga niqob {{ajrat|tort}}mok.}} ■■ {{misol|Bir tomonda dorbozlar dor tikadi, koʻgʻirchokbozlar chodirxayol pardasini {{ajrat|tort}}adilar.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Avaz}}. {{misol|Haligi xotin qisilgandanmi, uyalgandanmi, boshidagi ok doka roʻmolini yuziga {{ajrat|tort}}ib, "koʻya ber" deganday kilib, boshini silkitdi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Fonar tagida}}. 7 Oʻziga qaratmoq, moyil qilmoq, jalb etmoq. {{misol|Diqkatni oʻziga {{ajrat|tort}}mok■}} ■■ {{misol|Quyosh, toza havo, keng, tinik zangori osmon koʻzlar-ni beixtiyor {{ajrat|tort}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Toʻlqinjon.. shu kungacha Hurini sira kiziktirmagan edi. Garchi Toʻlqinjon chiroy-li boʻlsa ham, kizni oʻziga {{ajrat|tort}}masdi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Huri}}. {{misol|Olib kirilgan choy ham sovib qolar, allakanday oʻlchovlar — uchbur-chaklar xayolini {{ajrat|tort}}ib ketardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. 8 Biror ishga aralashtirmoq, qotish-tirmoq, jalb etmoq. {{misol|Ishga {{ajrat|tort}}mokOʻkish-ga {{ajrat|tort}}mok.}} “ {{misol|Shahidbek mulla Abdurah-monni soʻzga {{ajrat|tort}}di: -Nima lavozimatdalar, taksirim?|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. {{misol|"Bunday kilaman, — labini qimirlatib, oʻz-oʻziga shivirladi Yoʻlchi, — avval shunday odam-larni {{ajrat|tort}}amanki, oʻzimga qanday ishonsam, ularning diliga shunday ishongan boʻlay". |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|..ular orasidan bizni koʻllab-kuvvatlayman, deganlarini xizmatga {{ajrat|tort}}ing.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. 9 Oʻzini, kimsa yoki narsani biror joyga, holatga olmoq. {{misol|Bundan oʻzini {{ajrat|tort}}-moq. Doʻstini chetga {{ajrat|tort}}moq. yash Matpa-noning biqinida turgan qalandar unga bosh-dan-oyoq razm soldi, oʻzini sal chetga {{ajrat|tort}}di. |[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Avaz}}. {{misol|Kichik ofitser ham, soldatshr ham ulardan oʻzlarini {{ajrat|tort}}ishdi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Chodrali ayol}}. {{misol|Bir kuni kechqurun, yotar mahalda ayamni chetga {{ajrat|tort}}ib shivirladim. |[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. </a><span class="font5" style="font-style:italic;text-decoration:underline;">lZʼ ¹⁵⁶{{clear}} :Bosh tortmoq ''q.'' bosh. {{misol|Armani usta qora marmar lavhadagi soʻzlarni oʻchirib, qayta yozishdan keskin bosh {{ajrat|tort}}di.|[[w:N. Aminov|N. Aminov]]|Suvarak}}. Tap tortmaslik Qoʻrqmaslik va chekinmaslik. {{misol|Har qanday mushkuldan man {{ajrat|tort}}may, tikka qarshi boradigan oʻtyurak koʻrinadi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Boʻronlarda bordek halovat}}. {{misol|Yusuf qiziqqa nihoyat darajada qattiq botganidan, sira man {{ajrat|tort}}may, boyni savalay ketdi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. 10 Ayrim soʻzlar bilan qoʻllanganda, "urmoq" maʼnosini bildiradi. {{misol|Tigʻ mopm-moq. Tarsaki {{ajrat|tort}}moq.}} n {{misol|[Dadam] Oldimga keldilar-u, shapaloq bilan {{ajrat|tort}}ib yubordi-lar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. {{misol|Otliq bor kuchi bilan dehqonning yuz-koʻzi aralash qamchi {{ajrat|tort}}ib yubordi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. 11 Ulashmoq, tarqatmoq, qoʻymoq (meh-monlarga ovqat). {{misol|Mehmonlarga osh {{ajrat|tort}}-moq. Patnis {{ajrat|tort}}moq. yash Norinni {{ajrat|tort}}ib boʻlgandan keyin Anorgul hamma tovoq-qo-shiqlarni toza qilib yuvib oldi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Hazil emish}}. ''Taomning ustidan qizlar tor-tadi Beyugarga opke,shb qovurma goʻshtni.'' "Alpomish". 12 Tarozida ogʻirligini oʻlchamoq. {{misol|Qo-vunni {{ajrat|tort}}ib koʻrmoq. sht Tortib berganda, oʻzinglar qarab turganmidinglar? Nima endi kam deb, betinglarni yulasizlar?|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Bir oydan keyin qoʻyni {{ajrat|tort}}ib koʻraman, qoʻy semirmasligi kerak (debdi xon).|[[w:"Chalpak yoqqan kun"|"Chalpak yoqqan kun"]]}}. 13 Chizmoq, chiziq shaklida iz solmoq; qazimoq. {{misol|Chiziq {{ajrat|tort}}moq. Reja {{ajrat|tort}}moq. Joʻyak {{ajrat|tort}}moq.}} n {{misol|Meʼmor oʻz chodiri yonida yelkasiga peshmatini solib.. kitoboʻqir, tosh bostirib qoʻygan yaxlit qogʻozni olib, chiziq-lar {{ajrat|tort}}ar, xayol surar edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Togʻa vaʼdasida turib, kanaldan ariq {{ajrat|tort}}ib kelishga odam yubormasa, ishi-miz chatoq boʻladi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. 14 Tegirmonda donni unga aylantirmoq. {{misol|Un {{ajrat|tort}}moq.}} m ''Tegirmonchi: -Ertaga'' /sedina, {{misol|afandi, bugʻdoyingizni {{ajrat|tort}}ib qoʻya-man, — debdi.|[[w:M. Hazratqulov|M. Hazratqulov]]|Jurʼat}}. 15 Kamaytirmoq, ozaytirmoq; cheklab qoʻymoq. {{misol|Puldan bir oz {{ajrat|tort}}ib qoʻymoq.}} n-{{misol|Mol degani iymasa, tanasi yayramaydi, Tanasi yayramasa, sutini {{ajrat|tort}}adi, — dedi Adol xola.|[[w:A. Mirahmedov|A. Mirahmedov]]|Oʻt yuraklar}}. 16 Oʻziga singdirmoq, shimmoq. {{misol|Chuqur suvni {{ajrat|tort}}ib ketibdi. Guruch suvini tor-tibdi.}} '''17 '''{{fiz.|uz}} Zarralar, jismlar oʻrtasidagi joziba kuchi tufayli oʻz tomoniga surmoq. {{misol|Magnit temirni {{ajrat|tort}}adi.}} 18 Biologik, jismoniy tuzilish yoki maʼnaviy jihatdan tuqqanlariga, tugʻish-ganlariga oʻxshamoq. {{misol|Qazisan, qartasan — axir aslingga {{ajrat|tort}}asan.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n {{misol|Sen kimga {{ajrat|tort}}ding-a? Ota-onamiz qoʻydan ham yuvosh odam/shr edi-ku!|[[w:Yo. Xaimov|Yo. Xaimov]]|M}}. Rahmonov, Hayot-mamot. {{misol|-Buningiz shahzodashrga munosib, — dedi Oysha xola sekingina Sanam otinga oʻgirilib. - Onasiga {{ajrat|tort}}di.|[[w:Sh. Toshmatov|Sh. Toshmatov]]|Erk qushi}}. {{misol|Otangga {{ajrat|tort}}ib, xotin kishini xoʻrlasang agar, senga bergan oq sutim harom boʻladi, oʻgʻlim, bilib qoʻy shuni!S.|[[w:Anorboyev|Anorboyev]]|Mehr}}. 19 Boshdan kechirmoq, chekmoq; his qil-moq, sezmoq. {{misol|Azob {{ajrat|tort}}moq. Tashvish {{ajrat|tort}}-moq. Dard {{ajrat|tort}}moq. Xijolat {{ajrat|tort}}moq.}} n [ ''Valixoʻja tutaqib'':] {{misol|Uchastkani sen qil-u, jabrini men {{ajrat|tort}}aymi?|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Hayot maktabi}}. {{misol|Roʻzgʻordan shunday tanglik {{ajrat|tort}}-dikki, gapirsam, balki ishonmaysiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. 20 Oʻzi birikib kelgan soʻz bildirgan holat-vaziyatni egallamoq maʼnosini bildiradi. {{misol|Ingichka {{ajrat|tort}}moq. Yoʻgʻon {{ajrat|tort}}moq. Baquvvat {{ajrat|tort}}moq.}} n {{misol|Qurbon ota ancha dadil {{ajrat|tort}}di.|[[w:S. Nurov|S. Nurov]]|Narvon}}. {{misol|Momaqal-diroq guldurab, u hushyor {{ajrat|tort}}di.|[[w:"Yoshlik"|"Yoshlik"]]}}. {{misol|Darhaqiqat, kuz havosi musaffo boʻlib, sumbula cyeu tiniq {{ajrat|tort}}adi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. 21 "Koʻngil", "dil" kabi soʻzlar bilan qoʻllanib, ixtiyor etmoq, xohdamoq maʼnosini bildiradi. {{misol|Yoʻldan oʻtayotib, koʻng-lim {{ajrat|tort}}ib, bir koʻray dedim sizni.|[[w:S. Nurov|S. Nurov]]|Narvon}}. :Panoh tortmoq ''q.'' panoh. {{misol|Sizni panoh {{ajrat|tort}}ib keldik, ustod. Maqsad — mana shu oʻgʻlimni shogirdlikka qabul qilsangiz..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. === Sinonimlari === [[tortqilamoq]]. === Antonimlari === {{OʻTIL|ТОРТМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''tortmoq'''<br /> '''1 '''[[тянуть]], [[тащить]]; [[натягивать]], [[протягивать]];{{tarjmisoli| arqonning uchidan tortmoq}} тянуть за конец верёвки; {{tarjmisoli|quduqdan bir chelak suv tortmoq }} вытащить из колодца ведро воды; {{tarjmisoli|elektr simlarini tortmoq }} натягивать электрические провода; протянуть, электрическую линию; '''kir quritish uchun dor '''({{izoh|или '''}}[[arqon]]''') {{tarjmisoli|tortmoq }} протягивать верёвку для сушки белья; {{tarjmisoli|jilovini tortmoq }} 1) натягивать вожжи; 2) {{izoh|перен}}. одёргивать ({{izoh|кого-л}}.); '''burnidan tortsa yiqilguday '''({{izoh|букв}}. стоит дёрнуть его за нос, как он упадёт) бессильный, хилый, немощный; '''tortib olmoq '''1) вытащить; 2) отобрать, вырвать ({{izoh|у кого-л. что-л}}.); '''kitobimni qoʻlimdan tortib oldi '''он вырвал книгу из моих рук; '''Men uni bu muhitdan tortib oldim... '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Я вырвал его из этой среды...; '''tortib chiqarmoq '''вытаскивать; '''qayiqni suvdan tortib chiqarmoq '''вытащить лодку из воды;<br /> '''2 '''[[возить]]; [[тянуть]], [[тащить]]; '''bu ot bir yarim tonna yuk torta oladi '''эта лошадь может увезти полторы тонны груза; '''aravangni tort! '''({{izoh|букв}}. вози свою телегу) проваливай!<br /> '''3 '''[[притягивать]]; '''magnit temirni oʻziga tortadi '''магнит притягивает к себе железо;<br /> '''4 '''[[втягивать]], [[тянуть]]; {{tarjmisoli|havoni ichga tortmoq }} втягивать в себя воздух; вдыхать; '''pech tutunni yaxshi tortmayapti '''печь плохо тянет; {{tarjmisoli|tamaki tortmoq }} курить табак;<br /> '''5 '''[[втягивать]], [[впитывать]]; '''suv tortadigan guruch '''рис, который хорошо впитывает в себя воду;<br /> '''6 '''[[взвешивать]]; {{tarjmisoli|tarozi tortmoq }} взвешивать ({{izoh|что-л}}.) на весах; {{tarjmisoli|tarozida un tortmoq }} взвешивать муку на весах;<br /> '''7 '''[[натягивать]], [[надевать]]; {{tarjmisoli|yuzga niqob tortmoq }} надевать маску на лицо; {{tarjmisoli|etikni oyoqqa tortmoq }} натягивать сапоги на ноги;<br /> '''8 '''[[привлекать]]; [[вовлекать]]; {{tarjmisoli|oʻziga tortmoq }} привлекать к себе; '''oʻziga tortadigan '''привлекательный; {{tarjmisoli|ishga tortmoq }} вовлекать в работу; '''qattiq kulgi uning diqqatini oʻziga tortdi '''громкий смех привлек его внимание; {{tarjmisoli|diqqatni chetga tortmoq }} ({{izoh|букв}}. отвлекать внимание в сторону) отвлекать; '''jinoyatchini sud''' {{tarjmisoli|javobgarligiga tortmoq }} привлекать преступника к судебной ответственности; {{tarjmisoli|jazoga tortmoq }} привлекать к ответственности;<br /> '''9 '''[[испытывать]]; [[чувствовать]]; [[переносить]]; {{tarjmisoli|azob tortmoq }} переносить мучения; {{tarjmisoli|dard tortmoq }} переносить болезнь; болеть; {{tarjmisoli|yengil tortmoq }} испытывать, чувствовать облегчение; {{tarjmisoli|jazo tortmoq }} понести наказание; {{tarjmisoli|izza tortmoq }} испытывать чувство стыда, конфузиться; {{tarjmisoli|tashvish tortmoq }} беспокоиться, быть обеспокоенным, озабоченным; '''...bundan xotiringiz behuda tashvish tortibdur '''(Ойбек, «Навоий»), вы напрасно из-за этого беспокоились;<br /> '''10 '''[[подавать]], [[подносить]]; [[дарить]]; {{tarjmisoli|osh tortmoq }} раздавать плов, подавать пищу ({{izoh|гостям}});<br /> '''11 '''[[молоть]] ({{izoh|зерно}}); {{tarjmisoli|tegirmonda bugʻdoy tortmoq }} молоть пшеницу на мельнице;<br /> '''12 '''[[убавлять]]; '''sigirimiz sutini tortib qoʻydi '''наша корова убавила молока;<br /> '''13 '''{{izoh|хим}}., {{izoh|тех}}. [[перегонять]], [[курить]];<br /> '''14 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; {{tarjmisoli|oʻzini chetga tortmoq }} 1) самоустраняться, отстраняться; 2) чуждаться; чураться; {{tarjmisoli|bosh tortmoq }} уклоняться ({{izoh|от работы, дела и т. п}}.); увиливать ({{izoh|от дела}}); отказываться ({{izoh|от выполнения чего-л}}.); {{tarjmisoli|burun tortmoq }} шмыгать носом; {{tarjmisoli|karnay tortmoq }} трубить, играть на карнае; {{tarjmisoli|oyoqni tortmoq }} перестать посещать, ходить ({{izoh|куда-л., к кому-л}}.); '''u biznikidan oyogʻini tortib ketdi '''он совсем перестал посещать нас, он совсем перестал ходить к нам; {{tarjmisoli|oh tortmoq }} охать, вздыхать; {{tarjmisoli|qul tortmoq}} перестать ({{izoh|что-л. делать}}); {{tarjmisoli|ovqatdan qoʻl tortmoq }} перестать есть; {{tarjmisoli|qoʻshin tortmoq }} повести войска; идти войной; {{tarjmisoli|homuza tortmoq }} зевать; {{tarjmisoli|yoʻgʻon tortmoq }} толстеть, утолщаться; '''* birovning oyogʻini '''({{izoh|или '''}}[[oyogʻidan]]''') {{tarjmisoli|tortmoq }} оклеветать ({{izoh|кого-л}}.);''' oyogʻim tortmayotir '''мне не хочется идти, меня не тянет ({{izoh|куда-л}}.); '''koʻnglim tortmaydi '''душа не принимает; '''til tortmay '''({{izoh|или '''}}[[tortmasdan]]''') '''[[oʻlmoq]] '''({{izoh|или '''}}jon bermoq''') мгновенно (тут же, моментально) умереть; {{tarjmisoli|biror kishiga tortmoq}} походить, быть похожим на кого-либо ({{izoh|и по внешнему виду, и по характеру}}); '''u otasiga tortibdi '''он походит на отца; '''kun kechga tortib boradi '''день клонится к вечеру; '''yuragim orqamga tortib ketdi '''у меня сердце ёкнуло; душа ушла в пятки; {{tarjmisoli|tanobini tortmoq }} ({{izoh|или '''}}tortib qoʻymoq''') одёргивать, призывать к порядку ({{izoh|кого-либо}}).<br /> }} qp308sbho71may7ls1c3lkttscr2ame 640001 640000 2026-07-20T02:02:04Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 640001 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''tort-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|TORT— 'oʻziga tomon sur&gt;—'. Anzirat kampir.. Bashoratning yoniga kelib, uning boshini koʻkragiga t o r t d i (Asqad Muxtor). Qadimgi turkiy tilda ham ngunday maʼnoni anglatgan bu soʻz asli 'ajrat—’ maʼno — sini anglatgan tar- feʼlidan (Devon, III, 196) kuchay-tirish maʼnosini ifodalovchi -(ï)t qoʻshimchasi bilan hosil qilingan (ДС, 537); keyinroq ikkinchi boʻgʻindagi tor unli talaffuz qilinmay qoʻygan (Devon, III, 431; DS, 538); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan: tar- + ït <nowiki>=</nowiki> tarït- &gt;&nbsp;tart— &gt;&nbsp;târt—.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Biror yeridan ushlab, tutib, oʻziga tomon surmoq yoki surishga harakat qilmoq. {{misol|Eshikni {{ajrat|tort}}ib ochmoq.}} {{misol|Qoʻlidan {{ajrat|tort}}ib turgʻizib qoʻymoq.}} {{misol|Sidiqjon tutning ostida otning boshini {{ajrat|tort}}ib: - Tut yemaymizmi? - dedi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Anzirat kampir kuti oʻchib, oʻrnidan turdi, Bashoratning yoniga kelib, uning boshini koʻkragiga {{ajrat|tort}}di.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}} {{misol|[Gavhar] Talʼat bilan yuzma-yuz turgan Mansurning koʻlidan ushlab {{ajrat|tort}}di..|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}}<br/>'''Burnidan tortsa yiqilguday''' - {{q.}} [[burun]].<br/>'''Dorga tortmoq''' - dorga osmoq. {{misol|Olib kelib, dorga {{ajrat|tort}}ib oʻldirib..|[[w:Yusuf va Ahmad|"Yusuf va Ahmad"]]}}<br/>Yoʻl tortmoq Yoʻl yurmoq, yoʻlda davom etmoq. {{misol|Ot oʻynatib yoʻl {{ajrat|tort}}di. Yakka duishanning yoʻli-ga.|[[w:"Gulshanbogʻ"|"Gulshanbogʻ"]]}}. Oyogʻi tortmaslik Biror yerga borishga dili roʻyxush bermaslik. {{misol|Oʻrganma-gan yerga borishga oyogʻim {{ajrat|tort}}madi. Biroq ayam xafa boʻlmasin, deb aytolmadim.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yoruglik}}. Oyogʻidan tortmoq Biror noxush ish-holatga jalb etmoq, duchor qilmoq. {{misol|Nechun bir-birining koʻziga choʻp solur, bir-birining oyogʻidan {{ajrat|tort}}ur, vaqti kelsa, bir-birining boʻgʻziga panja urmoqdan toymas.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Avaz}}. Oyogʻini tortmoq Bormaydigan, kel-maydigan (umuman, qatnamaydigan) boʻlmoq, qadamini uzmoq. {{misol|U komalgan kundan beri oyogʻini {{ajrat|tort}}gan, hatto koʻchib ketganlar ham keldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}. 2 Orqasiga tirkalgan, qoʻshilgan va sh.k. holatdagi narsani kuch bilan olgʻa yurgiz-moq, yurgizib olib bormoq. {{misol|..teplovoz soʻng-gi marta kichqirib, sostavni {{ajrat|tort}}ib ketdi.|[[w:H. Gʻulom|H. Gʻulom]]|Feruza}}. {{misol|Hoʻkiz kallasini egib, omochni {{ajrat|tort}}ishga urinar, qoʻshchi esa hadeb qistardi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Kichkinagina mashinasini {{ajrat|tort}}ib yurgan bola Muhiddinni oʻziga jalb qildi.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}}. :Aravangni tort ''q.'' arava. Qoʻshin (''yoki ''lashkar, askar) tortmoq. Qoʻshin (lashkar, askar) bilan yurish qilmoq, bosib bormoq. {{misol|Lashkar {{ajrat|tort}}ib yurish qnlsa, Oʻnin koʻzlab, birin sanchar.|[[w:"Gulnorpari"|"Gulnorpari"]]}}. {{misol|Goʻroʻgʻli dushman-ga askar {{ajrat|tort}}adi, Oriyat yoʻlida jonin sotadi.|[[w:"Gulshanbogʻ"|"Gulshanbogʻ"]]}}. 3 Ichiga kuch bilan yoʻnaltirmoq, yurit-moq. {{misol|Komiga {{ajrat|tort}}mok■ Qaʼriga {{ajrat|tort}}moq. yaya Nishonov papirosini tutatib, yaxshilab {{ajrat|tort}}ib oldi-da, stol ustiga engashdi.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. {{misol|Muqaddam fla-kondagi dorini shpritsga {{ajrat|tort}}ib oldi-da, ignasini yuqoriga koʻtardi. Oʻ.|[[w:Hoshimov|Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}}. 4 Biror nuqta (joy)dan boshqasi ora-ligʻiga oʻtkazmoq, yuritmoq. {{misol|Zulfiqor, bobo-ning koʻlidan teshani olib, [koziqni] yana ham mustahkamladi-da, Meʼmorga qarab: -Endi ustiga mix qoqib, kanop {{ajrat|tort}}aversak boʻ-ladimi? — debsoʻradi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir necha kun ilgari alokachilar sim {{ajrat|tort}}ib yurib, Davronni uchratishgan edi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. 5 Atrofidan tarang qilib oʻtkazmoq, bogʻlamoq. {{misol|Hotam esa otining ayil-push-tanini qaytadan {{ajrat|tort}}di..|[[w:M. Hazratqulov|M. Hazratqulov]]|Jurʼat}}. {{misol|Qarshisida koʻkragidan qayish {{ajrat|tort}}gan, kizil shapka kiygan militsioner turib-di.|[[w:"Guldasta"|"Guldasta"]]}}. 6 Biror narsani, uning sirtini, ochiq joyni toʻsmoq, berkitmoq. {{misol|Betiga niqob {{ajrat|tort}}mok.}} ■■ {{misol|Bir tomonda dorbozlar dor tikadi, koʻgʻirchokbozlar chodirxayol pardasini {{ajrat|tort}}adilar.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Avaz}}. {{misol|Haligi xotin qisilgandanmi, uyalgandanmi, boshidagi ok doka roʻmolini yuziga {{ajrat|tort}}ib, "koʻya ber" deganday kilib, boshini silkitdi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Fonar tagida}}. 7 Oʻziga qaratmoq, moyil qilmoq, jalb etmoq. {{misol|Diqkatni oʻziga {{ajrat|tort}}mok■}} ■■ {{misol|Quyosh, toza havo, keng, tinik zangori osmon koʻzlar-ni beixtiyor {{ajrat|tort}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Toʻlqinjon.. shu kungacha Hurini sira kiziktirmagan edi. Garchi Toʻlqinjon chiroy-li boʻlsa ham, kizni oʻziga {{ajrat|tort}}masdi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Huri}}. {{misol|Olib kirilgan choy ham sovib qolar, allakanday oʻlchovlar — uchbur-chaklar xayolini {{ajrat|tort}}ib ketardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. 8 Biror ishga aralashtirmoq, qotish-tirmoq, jalb etmoq. {{misol|Ishga {{ajrat|tort}}mokOʻkish-ga {{ajrat|tort}}mok.}} “ {{misol|Shahidbek mulla Abdurah-monni soʻzga {{ajrat|tort}}di: -Nima lavozimatdalar, taksirim?|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. {{misol|"Bunday kilaman, — labini qimirlatib, oʻz-oʻziga shivirladi Yoʻlchi, — avval shunday odam-larni {{ajrat|tort}}amanki, oʻzimga qanday ishonsam, ularning diliga shunday ishongan boʻlay". |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|..ular orasidan bizni koʻllab-kuvvatlayman, deganlarini xizmatga {{ajrat|tort}}ing.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. 9 Oʻzini, kimsa yoki narsani biror joyga, holatga olmoq. {{misol|Bundan oʻzini {{ajrat|tort}}-moq. Doʻstini chetga {{ajrat|tort}}moq. yash Matpa-noning biqinida turgan qalandar unga bosh-dan-oyoq razm soldi, oʻzini sal chetga {{ajrat|tort}}di. |[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Avaz}}. {{misol|Kichik ofitser ham, soldatshr ham ulardan oʻzlarini {{ajrat|tort}}ishdi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Chodrali ayol}}. {{misol|Bir kuni kechqurun, yotar mahalda ayamni chetga {{ajrat|tort}}ib shivirladim. |[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. </a><span class="font5" style="font-style:italic;text-decoration:underline;">lZʼ ¹⁵⁶{{clear}} :Bosh tortmoq ''q.'' bosh. {{misol|Armani usta qora marmar lavhadagi soʻzlarni oʻchirib, qayta yozishdan keskin bosh {{ajrat|tort}}di.|[[w:N. Aminov|N. Aminov]]|Suvarak}}. Tap tortmaslik Qoʻrqmaslik va chekinmaslik. {{misol|Har qanday mushkuldan man {{ajrat|tort}}may, tikka qarshi boradigan oʻtyurak koʻrinadi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Boʻronlarda bordek halovat}}. {{misol|Yusuf qiziqqa nihoyat darajada qattiq botganidan, sira man {{ajrat|tort}}may, boyni savalay ketdi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. 10 Ayrim soʻzlar bilan qoʻllanganda, "urmoq" maʼnosini bildiradi. {{misol|Tigʻ mopm-moq. Tarsaki {{ajrat|tort}}moq.}} n {{misol|[Dadam] Oldimga keldilar-u, shapaloq bilan {{ajrat|tort}}ib yubordi-lar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. {{misol|Otliq bor kuchi bilan dehqonning yuz-koʻzi aralash qamchi {{ajrat|tort}}ib yubordi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. 11 Ulashmoq, tarqatmoq, qoʻymoq (meh-monlarga ovqat). {{misol|Mehmonlarga osh {{ajrat|tort}}-moq. Patnis {{ajrat|tort}}moq. yash Norinni {{ajrat|tort}}ib boʻlgandan keyin Anorgul hamma tovoq-qo-shiqlarni toza qilib yuvib oldi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Hazil emish}}. ''Taomning ustidan qizlar tor-tadi Beyugarga opke,shb qovurma goʻshtni.'' "Alpomish". 12 Tarozida ogʻirligini oʻlchamoq. {{misol|Qo-vunni {{ajrat|tort}}ib koʻrmoq. sht Tortib berganda, oʻzinglar qarab turganmidinglar? Nima endi kam deb, betinglarni yulasizlar?|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Bir oydan keyin qoʻyni {{ajrat|tort}}ib koʻraman, qoʻy semirmasligi kerak (debdi xon).|[[w:"Chalpak yoqqan kun"|"Chalpak yoqqan kun"]]}}. 13 Chizmoq, chiziq shaklida iz solmoq; qazimoq. {{misol|Chiziq {{ajrat|tort}}moq. Reja {{ajrat|tort}}moq. Joʻyak {{ajrat|tort}}moq.}} n {{misol|Meʼmor oʻz chodiri yonida yelkasiga peshmatini solib.. kitoboʻqir, tosh bostirib qoʻygan yaxlit qogʻozni olib, chiziq-lar {{ajrat|tort}}ar, xayol surar edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Togʻa vaʼdasida turib, kanaldan ariq {{ajrat|tort}}ib kelishga odam yubormasa, ishi-miz chatoq boʻladi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. 14 Tegirmonda donni unga aylantirmoq. {{misol|Un {{ajrat|tort}}moq.}} m ''Tegirmonchi: -Ertaga'' /sedina, {{misol|afandi, bugʻdoyingizni {{ajrat|tort}}ib qoʻya-man, — debdi.|[[w:M. Hazratqulov|M. Hazratqulov]]|Jurʼat}}. 15 Kamaytirmoq, ozaytirmoq; cheklab qoʻymoq. {{misol|Puldan bir oz {{ajrat|tort}}ib qoʻymoq.}} n-{{misol|Mol degani iymasa, tanasi yayramaydi, Tanasi yayramasa, sutini {{ajrat|tort}}adi, — dedi Adol xola.|[[w:A. Mirahmedov|A. Mirahmedov]]|Oʻt yuraklar}}. 16 Oʻziga singdirmoq, shimmoq. {{misol|Chuqur suvni {{ajrat|tort}}ib ketibdi. Guruch suvini tor-tibdi.}} '''17 '''{{fiz.|uz}} Zarralar, jismlar oʻrtasidagi joziba kuchi tufayli oʻz tomoniga surmoq. {{misol|Magnit temirni {{ajrat|tort}}adi.}} 18 Biologik, jismoniy tuzilish yoki maʼnaviy jihatdan tuqqanlariga, tugʻish-ganlariga oʻxshamoq. {{misol|Qazisan, qartasan — axir aslingga {{ajrat|tort}}asan.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n {{misol|Sen kimga {{ajrat|tort}}ding-a? Ota-onamiz qoʻydan ham yuvosh odam/shr edi-ku!|[[w:Yo. Xaimov|Yo. Xaimov]]|M}}. Rahmonov, Hayot-mamot. {{misol|-Buningiz shahzodashrga munosib, — dedi Oysha xola sekingina Sanam otinga oʻgirilib. - Onasiga {{ajrat|tort}}di.|[[w:Sh. Toshmatov|Sh. Toshmatov]]|Erk qushi}}. {{misol|Otangga {{ajrat|tort}}ib, xotin kishini xoʻrlasang agar, senga bergan oq sutim harom boʻladi, oʻgʻlim, bilib qoʻy shuni!S.|[[w:Anorboyev|Anorboyev]]|Mehr}}. 19 Boshdan kechirmoq, chekmoq; his qil-moq, sezmoq. {{misol|Azob {{ajrat|tort}}moq. Tashvish {{ajrat|tort}}-moq. Dard {{ajrat|tort}}moq. Xijolat {{ajrat|tort}}moq.}} n [ ''Valixoʻja tutaqib'':] {{misol|Uchastkani sen qil-u, jabrini men {{ajrat|tort}}aymi?|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Hayot maktabi}}. {{misol|Roʻzgʻordan shunday tanglik {{ajrat|tort}}-dikki, gapirsam, balki ishonmaysiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. 20 Oʻzi birikib kelgan soʻz bildirgan holat-vaziyatni egallamoq maʼnosini bildiradi. {{misol|Ingichka {{ajrat|tort}}moq. Yoʻgʻon {{ajrat|tort}}moq. Baquvvat {{ajrat|tort}}moq.}} n {{misol|Qurbon ota ancha dadil {{ajrat|tort}}di.|[[w:S. Nurov|S. Nurov]]|Narvon}}. {{misol|Momaqal-diroq guldurab, u hushyor {{ajrat|tort}}di.|[[w:"Yoshlik"|"Yoshlik"]]}}. {{misol|Darhaqiqat, kuz havosi musaffo boʻlib, sumbula cyeu tiniq {{ajrat|tort}}adi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. 21 "Koʻngil", "dil" kabi soʻzlar bilan qoʻllanib, ixtiyor etmoq, xohdamoq maʼnosini bildiradi. {{misol|Yoʻldan oʻtayotib, koʻng-lim {{ajrat|tort}}ib, bir koʻray dedim sizni.|[[w:S. Nurov|S. Nurov]]|Narvon}}. :Panoh tortmoq ''q.'' panoh. {{misol|Sizni panoh {{ajrat|tort}}ib keldik, ustod. Maqsad — mana shu oʻgʻlimni shogirdlikka qabul qilsangiz..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. === Sinonimlari === [[tortqilamoq]]. === Antonimlari === {{OʻTIL|ТОРТМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''tortmoq'''<br /> '''1 '''[[тянуть]], [[тащить]]; [[натягивать]], [[протягивать]];{{tarjmisoli| arqonning uchidan tortmoq}} тянуть за конец верёвки; {{tarjmisoli|quduqdan bir chelak suv tortmoq }} вытащить из колодца ведро воды; {{tarjmisoli|elektr simlarini tortmoq }} натягивать электрические провода; протянуть, электрическую линию; '''kir quritish uchun dor '''({{izoh|или '''}}[[arqon]]''') {{tarjmisoli|tortmoq }} протягивать верёвку для сушки белья; {{tarjmisoli|jilovini tortmoq }} 1) натягивать вожжи; 2) {{izoh|перен}}. одёргивать ({{izoh|кого-л}}.); '''burnidan tortsa yiqilguday '''({{izoh|букв}}. стоит дёрнуть его за нос, как он упадёт) бессильный, хилый, немощный; '''tortib olmoq '''1) вытащить; 2) отобрать, вырвать ({{izoh|у кого-л. что-л}}.); '''kitobimni qoʻlimdan tortib oldi '''он вырвал книгу из моих рук; '''Men uni bu muhitdan tortib oldim... '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Я вырвал его из этой среды...; '''tortib chiqarmoq '''вытаскивать; '''qayiqni suvdan tortib chiqarmoq '''вытащить лодку из воды;<br /> '''2 '''[[возить]]; [[тянуть]], [[тащить]]; '''bu ot bir yarim tonna yuk torta oladi '''эта лошадь может увезти полторы тонны груза; '''aravangni tort! '''({{izoh|букв}}. вози свою телегу) проваливай!<br /> '''3 '''[[притягивать]]; '''magnit temirni oʻziga tortadi '''магнит притягивает к себе железо;<br /> '''4 '''[[втягивать]], [[тянуть]]; {{tarjmisoli|havoni ichga tortmoq }} втягивать в себя воздух; вдыхать; '''pech tutunni yaxshi tortmayapti '''печь плохо тянет; {{tarjmisoli|tamaki tortmoq }} курить табак;<br /> '''5 '''[[втягивать]], [[впитывать]]; '''suv tortadigan guruch '''рис, который хорошо впитывает в себя воду;<br /> '''6 '''[[взвешивать]]; {{tarjmisoli|tarozi tortmoq }} взвешивать ({{izoh|что-л}}.) на весах; {{tarjmisoli|tarozida un tortmoq }} взвешивать муку на весах;<br /> '''7 '''[[натягивать]], [[надевать]]; {{tarjmisoli|yuzga niqob tortmoq }} надевать маску на лицо; {{tarjmisoli|etikni oyoqqa tortmoq }} натягивать сапоги на ноги;<br /> '''8 '''[[привлекать]]; [[вовлекать]]; {{tarjmisoli|oʻziga tortmoq }} привлекать к себе; '''oʻziga tortadigan '''привлекательный; {{tarjmisoli|ishga tortmoq }} вовлекать в работу; '''qattiq kulgi uning diqqatini oʻziga tortdi '''громкий смех привлек его внимание; {{tarjmisoli|diqqatni chetga tortmoq }} ({{izoh|букв}}. отвлекать внимание в сторону) отвлекать; '''jinoyatchini sud''' {{tarjmisoli|javobgarligiga tortmoq }} привлекать преступника к судебной ответственности; {{tarjmisoli|jazoga tortmoq }} привлекать к ответственности;<br /> '''9 '''[[испытывать]]; [[чувствовать]]; [[переносить]]; {{tarjmisoli|azob tortmoq }} переносить мучения; {{tarjmisoli|dard tortmoq }} переносить болезнь; болеть; {{tarjmisoli|yengil tortmoq }} испытывать, чувствовать облегчение; {{tarjmisoli|jazo tortmoq }} понести наказание; {{tarjmisoli|izza tortmoq }} испытывать чувство стыда, конфузиться; {{tarjmisoli|tashvish tortmoq }} беспокоиться, быть обеспокоенным, озабоченным; '''...bundan xotiringiz behuda tashvish tortibdur '''(Ойбек, «Навоий»), вы напрасно из-за этого беспокоились;<br /> '''10 '''[[подавать]], [[подносить]]; [[дарить]]; {{tarjmisoli|osh tortmoq }} раздавать плов, подавать пищу ({{izoh|гостям}});<br /> '''11 '''[[молоть]] ({{izoh|зерно}}); {{tarjmisoli|tegirmonda bugʻdoy tortmoq }} молоть пшеницу на мельнице;<br /> '''12 '''[[убавлять]]; '''sigirimiz sutini tortib qoʻydi '''наша корова убавила молока;<br /> '''13 '''{{izoh|хим}}., {{izoh|тех}}. [[перегонять]], [[курить]];<br /> '''14 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; {{tarjmisoli|oʻzini chetga tortmoq }} 1) самоустраняться, отстраняться; 2) чуждаться; чураться; {{tarjmisoli|bosh tortmoq }} уклоняться ({{izoh|от работы, дела и т. п}}.); увиливать ({{izoh|от дела}}); отказываться ({{izoh|от выполнения чего-л}}.); {{tarjmisoli|burun tortmoq }} шмыгать носом; {{tarjmisoli|karnay tortmoq }} трубить, играть на карнае; {{tarjmisoli|oyoqni tortmoq }} перестать посещать, ходить ({{izoh|куда-л., к кому-л}}.); '''u biznikidan oyogʻini tortib ketdi '''он совсем перестал посещать нас, он совсем перестал ходить к нам; {{tarjmisoli|oh tortmoq }} охать, вздыхать; {{tarjmisoli|qul tortmoq}} перестать ({{izoh|что-л. делать}}); {{tarjmisoli|ovqatdan qoʻl tortmoq }} перестать есть; {{tarjmisoli|qoʻshin tortmoq }} повести войска; идти войной; {{tarjmisoli|homuza tortmoq }} зевать; {{tarjmisoli|yoʻgʻon tortmoq }} толстеть, утолщаться; '''* birovning oyogʻini '''({{izoh|или '''}}[[oyogʻidan]]''') {{tarjmisoli|tortmoq }} оклеветать ({{izoh|кого-л}}.);''' oyogʻim tortmayotir '''мне не хочется идти, меня не тянет ({{izoh|куда-л}}.); '''koʻnglim tortmaydi '''душа не принимает; '''til tortmay '''({{izoh|или '''}}[[tortmasdan]]''') '''[[oʻlmoq]] '''({{izoh|или '''}}jon bermoq''') мгновенно (тут же, моментально) умереть; {{tarjmisoli|biror kishiga tortmoq}} походить, быть похожим на кого-либо ({{izoh|и по внешнему виду, и по характеру}}); '''u otasiga tortibdi '''он походит на отца; '''kun kechga tortib boradi '''день клонится к вечеру; '''yuragim orqamga tortib ketdi '''у меня сердце ёкнуло; душа ушла в пятки; {{tarjmisoli|tanobini tortmoq }} ({{izoh|или '''}}tortib qoʻymoq''') одёргивать, призывать к порядку ({{izoh|кого-либо}}).<br /> }} 1guy50m8fwgmzflfldfct3dpg6xynul 0 54594 639995 639327 2026-07-19T15:59:46Z Yokubjon Juraev 8265 /* Etimologiyasi */ 639995 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''oʻz''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|OʻZ qarashlilikni taʼkidlovchi soʻz. Har kim oʻ z ishi bilan band. Qadimgi turkiy tilda bu soʻz tarki bidagi unli yumshoq va choʻziq talaffuz qilingan (ЭСТЯ,I, 507), oʻsha davrlardayoq ö: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (ПДП, 408; Devon, I, 80; DS, 394); oʻzbek tilida bu unlining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: ö:z &gt;&nbsp;öz &gt;&nbsp;oz. Oz soʻzi asli 'tananing ich qismi’ni bildirgan (ЭСТЯ, I, 507), ’taʼkid’ maʼnosi keyinchalik yuzaga kelgan.}} Yoqutchadagi ''[[үөс]]'' degan so‘zla o‘zakdosh erur. == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === {{misol|{{ajrat|oʻz}}l. olm.}} 1 Egalik qoʻshimchasini ol-gan ot oldidan kelganda, kimsa yoki nar-saning egalik qoʻshimchasidan anglashilgan shaxsga (1-, 2- yoki 3-shaxsga) qarashli ekani ifodalanadi. Bunda shaxs maʼnosi shaxs qoʻshimchasi orqali voqelanadi, {{misol|{{ajrat|oʻz}}}} soʻzi taʼkidlash uchun qoʻllanadi. {{misol|{{ajrat|Oʻz}} vatani. {{ajrat|Oʻz}} doʻsting. {{ajrat|Oʻz}} mulkimiz. {{ajrat|Oʻz}} uyim. {{ajrat|Oʻz}} xohishim bilan ruxsat berdim.}} n {{misol|Boy {{ajrat|oʻz}} umrida koʻp-ni koʻrgan..}} Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Ho-shimjon aka bu bilan {{ajrat|oʻz}} jurʼatsizligini yashirmoqchi ekaniga hammaning imoni komil edi.}} O. Yoqubov, Bir felyeton qissasi. 2 Egalik qoʻshimchasi bilan kelganda: 1) ish-harakat shu qoʻshimcha bildirgan shaxsga oidligini bildiradi. {{misol|Oʻzim soʻradim. Oʻzing soʻra. Oʻzi soʻradi. Bu sheʼrni {{ajrat|oʻz}}im yozdim. Masalani uning {{ajrat|oʻz}}i yechdi.}} m {{misol|Oʻzi toʻgʻradi piyoz, Achisa hamki k{{ajrat|oʻz}}i.}} Yu. Shomansur. {{misol|[Ka-romat opa:] Tengini qiz bolaning {{ajrat|oʻz}}i tan-lagani maʼqul-da, xolajon.}} T. Alimov, Sov-chi. {{misol|Oʻzing ishlab topganingga {{ajrat|oʻz}}ing ega boʻl-masang!}} S. Ahmad, Hasrat; 2) 3-sh. shaklida (oʻzi) ish-harakat hech kimning ishtiroki-siz boʻlishi, bajarilishini bildiradi; oʻzicha, oʻzidan-oʻzi. {{misol|Devor{{ajrat|oʻz}}i yiqilib tushdi. Mashina {{ajrat|oʻz}}i yurib ketdi. Chiroq {{ajrat|oʻz}}i oʻchib qoldi. sht "Uch-toʻrt kun odamlarning hoja-tini chiqarib yura turay, tuzuk ish {{ajrat|oʻz}}i chi-qib qoladi", degan oʻyda yura berdi.}} A. Qahhor, Asarlar; 3) soʻroq mazmunli gaplarda taʼkid, kuchaytirish uchun qoʻllanadi (bunda shaxs maʼnosi boʻlmaydi). {{misol|Men {{ajrat|oʻz}}i qayerga kelibqoldim?E.}} Raimov, Ajab qishloq. {{misol|{{ajrat|Oʻz}}i nima ishlar boʻlayotibdi?}} Mirmuhsin, Meʼmor. {{misol|Senda uyat, odamgarchilik degan narsa bormi {{ajrat|oʻz}}i?}} S. Siyoyev, Yorugʻlik. 3 Biron sabab, maqsad bilan emas, shun-chaki. {{misol|-Nimaga xafasan? Mana, man sogʻ-salomat qaytdim. -Hech nima, — yerga qarab dedi Unsin, — {{ajrat|oʻz}}im, shunday..}} Oybek, Tanlangan asarlar. '''4 '''Oʻziga xos. {{misol|Kuzda baliq ovlashning ham {{ajrat|oʻz}} gashti bor.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}} 5 Qaratqich kelishigidagi soʻz bilan qoʻllanib, oʻxshashlikni alohida taʼkid, qayd bilan bildiradi. {{misol|Katta oʻgʻli otasi-ning {{ajrat|oʻz}}i. shya Oʻziyam Rohilaginamning {{ajrat|oʻz}}i-da.. |[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. :Oʻz gazi bilan oʻlchamoq ''q.'' gaz I. Oʻz yogʻiga oʻzi qovurilmoq ''q.'' yogʻ. {{misol|O nam {{ajrat|oʻz}} yogʻiga {{ajrat|oʻz}}i qovurilib, kimnidir qargʻadi.}} T. Alimov, Toʻy qoldi. Oʻz yoʻlida Oʻz ish-faoliyati davomi-da. {{misol|Har kim {{ajrat|oʻz}} yoʻlida matonat bilan ku-rashmasa, fojiaga yoʻliqmagan taqdirda ham, yarim yoʻlda qolib ketishi mumkin.}} S. Karomatov, Oltin qum. Oʻz navbatida Nav-bati bilan, oʻrni bilan (oʻrni kelganda). {{misol|Omon koʻp masalalarda Sherali bilan masla-hatlashar, {{ajrat|oʻz}} navbatida Sherali ham nochor qolgan damlarda u bilan suhbatlashib, koʻn-gil chigilini yozardi.}} S. Karomatov, Oltin qum. Oʻz soʻzli ''q.'' soʻzli. Oʻz-oʻzidan ''ayn.'' oʻzi-dan-oʻzi. {{misol|Panjalarim {{ajrat|oʻz}}-{{ajrat|oʻz}}idan ochilib, zam-bilni toʻq etkizib tashlab yubordi.}} S. Siyoyev, Yorugʻlik. Oʻzi boʻladimi ''yoki'' oʻzi boʻlmaydi Oson emas, osongina amalga oshadigan ish emas. {{misol|Maktab zinalaridan chiqa berishning {{ajrat|oʻz}}i boʻladimi?}} J. Sharipov, Xorazm. Oʻziga kelmoq Es-hushi, holati meʼyoriy holga tushmoq, rostlanmoq. {{misol|U, qulogʻiga gap kir-mai, garang bir ahvolda oʻtirganda, birdan qozon boshida koʻtarilgan shov-shuvni eshi-tib, {{ajrat|oʻz}}iga keldi.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Xudo-dodbek Badiadan shapaloq yegach, ancha {{ajrat|oʻz}}iga kelib, muloyim boʻlib qoldi.}} Mirmuhsin, Meʼmor. Oʻziga ursin ''(yoki'' kurinsin) Qil-mishi ajrini oʻzi koʻrsin, ajri oʻziga teg-sin. {{misol|Kasofating {{ajrat|oʻz}}ingga ursin!}} K. Yashin, Hamza. {{misol|Iloho, qilmishlaring, nobakor ish-laring {{ajrat|oʻz}}ingga koʻrinsin!}} K. Yashin, Hamza. Uzida yoʻq Belgining kuchli darajasini bildiradi; nihoyatda, juda ham. {{misol|Matchon toʻra {{ajrat|oʻz}}ida yoʻq xursand boʻldi.}} J. Sharipov, Xo-razm. Uzidan ketmoq Es-hushi, meʼyoriy holatini yoʻqotmoq. {{misol|U maktubni {{ajrat|oʻz}}ining soʻnggi tomchi kuchi bilan oʻqib tamom qil-di-da, yerga yiqilib, {{ajrat|oʻz}}idan ketdi.}} A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. Oʻzidan-oʻzi 1) sabab-asosi nomaʼlum holda. {{misol|Eshik {{ajrat|oʻz}}idan-{{ajrat|oʻz}}i ochi-lib ketdi.}} m {{misol|..{{ajrat|oʻz}}imdan-{{ajrat|oʻz}}im terlab keta-verdim.}} X. Toʻxtaboyev, Sariq devni minib; 2) oʻzicha. {{misol|Burgut uyga qaytib kirar ekan, {{ajrat|oʻz}}idan-{{ajrat|oʻz}}i kular edi.}} S. Ahmad, Choʻl burguti. Oʻzingdan qolar ran yoʻq Xammasini oʻzing bilasan, oʻzing tushunasan. {{misol|Bularni aytib oʻtirishning nima hojati bor, {{ajrat|oʻz}}ingdan qo-lar gap yoʻq.}} Oʻzini bosmoq ''q.'' bosmoq 16. Oʻzi-ni yoʻqotmoq ''q.'' yoʻqotmoq. {{uz-ot}} === Antonimlari === {{OʻTIL|ЎЗ}} == Tarjimalari == {{-trans-|o‘z| *{{krc}}: [[кеси]] *{{sah}}: [[бэйэ]] }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''oʻz'''<br /> {{izoh|мест. возвр}}.<br /> '''1 '''[[сам]], [[сама]], [[само]]; {{tarjmisoli|(mening) oʻzim }} я сам; {{tarjmisoli|(sen) oʻzing }} ты сам; {{tarjmisoli|oʻzing bilasan }} 1) сам знаешь; 2) твоя воля; {{tarjmisoli|(uning) oʻzi }} он сам; {{tarjmisoli|Ahmadning oʻzi }} сам Ахмед; {{tarjmisoli|direktorning oʻzi }} сам директор; '''[[yakka]] '''({{izoh|или'''}} yolgʻiz, bir''') {{tarjmisoli|oʻzi }} он один; совершенно один, один, один-одинёшенек; один как перст; {{tarjmisoli|oʻzini bilmay yotmoq}} лежать в беспамятстве, лежать без сознания; {{tarjmisoli|oʻzini bosmoq }} ({{izoh|или}} '''tiymoq, tutmoq''') сдерживать себя; воздерживаться ({{izoh|от чего-л}}.); {{tarjmisoli|yigit oʻzini tutolmay yigʻlab yubordi }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Молодий человек не сдержался и зарыдал; {{tarjmisoli|oʻzini dadil tutmoq }} уверенно держаться; держать себя уверенно; {{tarjmisoli|oʻzini koʻrsatmoq }} проявлять себя; показывать себя; {{tarjmisoli|oʻzini yoʻqotib qoʻymoq }} растеряться; {{tarjmisoli|oʻzini oldirib qoʻymoq }} сдать, похудеть и побледнеть; потерять здоровье; {{tarjmisoli|oʻzini bilmaslikka olmoq }} притвориться не знающим; {{tarjmisoli|oʻzini jinnilikka solmoq }} прикидываться дурачким; {{tarjmisoli|oʻzini soyaga olmoq }} укрыться в тени; {{tarjmisoli|oʻziga oʻzi qildi }} он сам навлек на себя беду; {{tarjmisoli|oʻziga kelmoq }} 1) принимать прежний вид; поправиться; оправиться; {{tarjmisoli|betob xila oʻziga kelib qoldi }} больной заметно оправился, состояние больного заметно улучшилось; 2) приходить в себя, приходить в чувство (в сознание); очнуться; 3) образумиться; опомниться; {{tarjmisoli|ha baraxalla, ana endi oʻzingga kelding }} вот молодец, наконец-то ты образумился; {{tarjmisoli|oʻziga olmoq }} 1) принимать на себя; 2) принимать на свой счёт; принимать близко к сердцу; {{tarjmisoli|oʻzidan ketmoq }} терять сознание, лишаться чувств, падать в обморок; {{tarjmisoli|oʻziniki qilib olmoq }} 1) присвоить, прикарманить; 2) освоить; овладеть в совершенстве; {{tarjmisoli|oʻzicha }} 1) по-своему; 2) про себя; {{tarjmisoli|oʻzi yurar }} самоходный; {{tarjmisoli|oʻzi yozar }} самопищущий; {{tarjmisoli|oʻzi xon, koʻlankasi maydon }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}iga xon, oʻziga bek }} {{izoh|погов}}. он сам царь и бог (что хочет, то и делает); никто ему не указ; {{tarjmisoli|oʻzi yoʻqning koʻzi yoʻq }} {{izoh|см}}. {{tarjmisoli|yoʻq 1; oʻzing uchun oʻl, yetim }} {{izoh|посл}}. ({{izoh|букв}}. сирота, ты сам за себя должен постоять) если сам о себе не позаботишься, кто же о тебе будет заботиться; {{tarjmisoli|har kimniki oʻziga, oy koʻrinar koʻziga }} {{izoh|посл}}. каждому своё кажется луной; {{izoh|соотв}}. своё не мыто, да бело; {{tarjmisoli|oʻzingda yoʻq - olamda yoʻq }} {{izoh|погов}}. если у тебя нет, то и нигде нет; {{tarjmisoli|oʻzingdan qolar gap yoʻq}} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}oʻzingdan gap qolmaydi }} ты сам всё знаешь, тебе можно было бы и не говорить;<br /> '''2 '''[[свой]], [[собственный]]; {{tarjmisoli|oʻz kitobim }} моя собственная книга; {{tarjmisoli|oʻz botirligini koʻrsatmoq }} выказать свою храбрость; {{tarjmisoli|oʻz nutqida }} в своей речи; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyori bilan }} по собственному желанию, по своей воле, добровольно; {{tarjmisoli|oʻz oyogʻi bilan }} ({{izoh|букв}}. своими ногами) сам, добровольно; {{tarjmisoli|oʻz ogʻzi bilan }} своими (собственными) устами; {{tarjmisoli|oʻz qoʻli bilan }} своими (собственными) руками; собственноручно; {{tarjmisoli|oʻz boshiga }} самостоятельно; самовольно; как заблагорассудится; {{tarjmisoli|Koʻramiz deb Koʻkan, qaytib yer boshiga, jahd qilibdi ish qilmoqqa oʻz boshiga }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Посмотрим, сказал Кукан, и решил, вернувшись на поле, начать вести самостоятельную работу; {{tarjmisoli|har kim oʻz boshiga }} каждый предоставлен самому себе; каждый действует по-своему; каждый действует, как ему заблагорассудится; {{tarjmisoli|oʻz uyim - oʻlan toʻshagim }} {{izoh|посл}}. своя хатка - родная матка; {{tarjmisoli|* bu nima oʻzi }} что это такое?; {{tarjmisoli|oʻzi nima edi u? }} что это было?, что это за штука?; {{tarjmisoli|oʻzi nima gap }} в чём дело?, что, собственно, случилось?; {{tarjmisoli|xuddi oʻzi }} 1) это самое; как раз; {{tarjmisoli|siz qidirgan kitob shu emasmi? - Xuddi oʻzi }} не эта ли книга, которую вы искали? - Эта самая; 2) точь-в-точь; как вылитый; {{tarjmisoli|oʻgʻli xuddi otasining oʻzi }} сын - точная копия отца; {{tarjmisoli|shuning oʻzi kifoya }} этого достаточно; {{tarjmisoli|oʻsha kunning oʻzida }} в тот же день; {{tarjmisoli|bu - urushning oʻzi }} это - настоящая война; {{tarjmisoli|oti bor, oʻzi yoʻq }} есть одно название; существует только номинально; {{tarjmisoli|oʻziga toʻq }} ({{izoh|или '''}}bahuzur, tuzuk''') он живёт в достатке, он живёт зажиточно; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyori }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}ixtiyor oʻzida }} воля его; как ему угодно; {{tarjmisoli|oʻzim }} так, так просто; '''nega kelding? - Oʻzim '''зачем ты пришёл? - Так; {{tarjmisoli|oʻz soʻzli }} упрямый, своенравный, не терпящий возражений; {{tarjmisoli|oʻzida yoʻq xursand }} вне себя от радости; {{tarjmisoli|har kim oʻzim deydi }} каждый думает о своём благополучии.<br /> }} 5176olmx7i6v2bbdij4bk2ruts3f0xe 0 70361 640008 639711 2026-07-20T07:18:32Z ~2026-37687-94 13583 640008 wikitext text/x-wiki {{-ru-}} == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''губ-ка''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === <b>[[губка]] I</b> {{izoh|ж, р. мн. <b>}}-бок </b></br> <b>1</b> [[bulut]] ([[suv]] [[jonivori]]);</br> <b>2</b> [[shimmak]], [[shimgich]] ([[mochalka]] [[yoki]] [[qozon]] [[sochiq]] [[vazifasida]] [[ishlatiladigan]] [[buyum]]); {{tarjmisoli|резиновая ~ }} rezina shimmak.</br> <b>[[губка]] II</b> {{izoh|ж, р. мн. <b>}}-бок </b>{{izoh|уменъш. от <b>}}[[губа]] I.</br> </b> === Sinonimlari === === Antonimlari === == Tarjimalari == 7rl0gkwygauhkn4xl8qm495e1lc6w1y 0 161750 639996 636978 2026-07-19T16:01:01Z Yokubjon Juraev 8265 639996 wikitext text/x-wiki {{-sah-}} ===Etimologiyasi=== Turkiy. O‘zbekchadagi ''[[o‘z]]'', Uyg‘urchadagi ''[[ئۆز]]'' so‘zila o‘zakdosh erur<ref>A Grammar of Dolgan (Do‘lganchaning Grammatikasi); 2022-yil, 77-bet.</ref>. ===Ma’nosi=== #[[o‘zan]]. #[[markaz]]. #[[aorta]]. {{misol|Өлбөт {{ajrat|үөс}}тээх.}} - [[mangu]] (so‘zma-so‘z o‘girimi - "o‘lmas aortalik"). oj2pfe9z5u8ml1d80l8acqhkucsx8qu 0 161756 639994 635022 2026-07-19T15:58:33Z Yokubjon Juraev 8265 639994 wikitext text/x-wiki {{-sah-}} ===Etimologiyasi=== Evenchadan. ===Ma’nosi=== [[o‘z]] i2du03wsyqxcdv520rhpd785vwlqidr 0 162814 640004 2026-07-20T02:15:17Z Yokubjon Juraev 8265 „{{-nog-}} [[og‘iz]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi 640004 wikitext text/x-wiki {{-nog-}} [[og‘iz]]. rgmk2hh4bqu1ys7mc208zh2trer6ry2