Nấu ăn:Chè tổ yến tiềm đông trùng hạ thảo

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="vi">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>viwikibooks</dbname>
    <base>https://vi.wikibooks.org/wiki/Trang_Ch%C3%ADnh</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Phương tiện</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Đặc biệt</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Thảo luận</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Thành viên</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Thảo luận Thành viên</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Thảo luận Wikibooks</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Tập tin</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Thảo luận Tập tin</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Thảo luận MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Bản mẫu</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Thảo luận Bản mẫu</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Trợ giúp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Thảo luận Trợ giúp</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Thể loại</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Thảo luận Thể loại</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Chủ đề</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Thảo luận Chủ đề</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Trẻ em</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Thảo luận Trẻ em</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Nấu ăn</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Thảo luận Nấu ăn</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Mô đun</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Thảo luận Mô đun</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Nấu ăn:Chè tổ yến tiềm đông trùng hạ thảo</title>
    <ns>106</ns>
    <id>36997</id>
    <revision>
      <id>542408</id>
      <parentid>542088</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T04:38:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27573-24</username>
        <id>19587</id>
      </contributor>
      <comment>Đã lùi lại sửa đổi [[Special:Diff/542088|542088]] của [[Special:Contributions/~2026-63383-1|~2026-63383-1]] ([[User talk:~2026-63383-1|thảo luận]])</comment>
      <origin>542408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="936" sha1="r4uymltya8bqwpadlpnmklcyo8ca9bi" xml:space="preserve">{{tóm tắt món ăn
| hình                =
| số người ăn         =2 người
| thể loại            = Món chè
| năng lượng          =
| độ khó              = 4
| thời gian thực hiện = ~ 30 phút
}}

{{thả xuống
| tựa = Giới thiệu
| thân = chưa có
}}

==Nguyên liệu==
*100 gr yến xào tinh chế
*10 gr đông trùng hạ thảo
*2 ống vani
*Đường phèn

==Cách làm==
*Yến ngâm mềm và rửa sạch lại.
*Đông trùng thảo rửa sạch qua nước muối rồi xả lại nước sạch và để ráo.
*Cho yến và đông trùng thảo vào thố tiềm. Thêm nước vào và đem chưng cách thủy 30p.
*Sau đó mở nắp cho đường phèn và vani vào. Đậy nắp thố và đậy nồi chưng lại. Tắt bếp rồi ủ nóng thêm 30p rồi lấy thố tiềm ra.
*Ăn nóng hoặc ăn lạnh đều được.

{{món ăn| abc = C | hoàn thành = 75}}</text>
      <sha1>r4uymltya8bqwpadlpnmklcyo8ca9bi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sách Đông y/Học thuyết thuốc</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106942</id>
    <revision>
      <id>542404</id>
      <parentid>542127</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T04:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27573-24</username>
        <id>19587</id>
      </contributor>
      <comment>Đã lùi lại sửa đổi [[Special:Diff/542127|542127]] của [[Special:Contributions/~2026-63383-1|~2026-63383-1]] ([[User talk:~2026-63383-1|thảo luận]])</comment>
      <origin>542404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12690" sha1="1ecggdmbijjgxxv9noeq8ibl483dlpv" xml:space="preserve">[[Tập_tin:Cửa_hàng_thuốc_nam.jpg|400px|right]]
Thuốc Đông y được tạo ra từ các bài thuốc đông của các nguyên liệu cây cỏ thực vật (Thảo mộc) được gọi là [[Thảo dược]] . Những bài thuốc Đông y đều do người thầy thuốc hoặc nhân dân dựa theo kinh nghiệm chữa bệnh mà dựng nên . 

==Thảo dược (Thuốc cây cỏ)==
THẢO có nghĩa là cỏ cây, còn DƯỢC nghĩa là thuốc. Thảo dược nói một cách dễ hiểu là những cây trồng được dùng làm thuốc chữa bệnh. những sản phẩm có nguồn gốc từ thực vật tự nhiên được sử dụng để điều trị hoặc hỗ trợ điều trị bệnh. 

Người ta có thể lấy ở bất cứ phần nào trên cây như thân, lá, hoa, rễ cành ở dạng tươi hoặc đã qua sơ chế, chế biến, chiết dịch để làm thảo dược. Thảo mộc nằm trên không hay dưới đất, trong hình dạng nguyên thủy hay được chế biến đều được coi là thảo dược. Thảo dược có sẵn trong tự nhiên không có thêm nhiều chất phụ gia hay chất tạo mùi, chất điều hướng nư trong nhiều loại thuốc khác nên thảo dược rất an toàn cho người bệnh . Thảo dược đem lại hiệu quả tin cậy, ít tác dụng phụ cho người dùng . 

Bên cạnh việc chữa bệnh, thảo dược còn có tác dụng làm đẹp cho làn da. Đối với làn da nhờn hoặc có nhiều mụn nang, bạn hãy pha trộn một chút nước tỏi tươi và bột húng tây vào thành công thức giúp làm se khít lỗ chân lông. Bí quyết chữa mụn nhanh chóng là dùng một tép tỏi cắt lát thoa trực tiếp vào vùng da mụn. Vào ra cho một muỗng canh bạc hà vào dung dịch làm sạch da mặt bằng hoa cúc la mã sẽ là công thức tuyệt vời giúp se khít lỗ chân lông.

==Hình thành và phát triển thảo dược==
Thảo dược đã có từ rất lâu trên mọi nền văn hóa. Bằng chứng bằng văn bản lâu đời nhất được tìm thấy trên một cổ vật của nền văn hóa Sumerian có niên đại 5.000 năm lịch sử ở Ấn Độ, chỉ có 12 công thức nhưng có thể chữa được vô số các loại bệnh khác nhau từ 250 loại cây, bao gồm cả cây anh túc. 

Thần nông ở Trung quốc là người đầu tiên chế tạo thuốc thảo dược và viết sách thuốc thảo dược

Riêng ở Việt Nam, các vị lương y đã sử dụng thảo dược ngay từ thời khai thiên lập quốc với hai loại thuốc chính là [[Thuốc bắc]] – cây cỏ được nhập từ Trung Hoa và [[Thuốc Nam]] –chủ yếu dùng cây cỏ trong chính đất nước của mình.Đa số thảo dược trên thị trường hiện nay đều được sản xuất theo kinh nghiệm đã dùng hay dựa vào những bài thuốc gia truyền rất đáng tin cậy.

==Dạng thuốc==
Đông dược có 5 dạng thuốc cơ bản: Thang, hoàn, tán, cao, đơn. 

===Thuốc thang===
Cho nước vào ấm đổ nước vừa đủ, nấu sôi thành thuốc nước uống. Đặc điểm thuốc thang là: dễ gia giảm hợp với tình hình bệnh cho nên là loại thuốc thường được dùng nhiều nhất trên lâm sàng. Nhược điểm chính của thuốc thang là cồng kềnh, mất công sắc thuốc, mất thì giờ, tốn chất đốt, có lúc lượng thuốc nhiều đối với trẻ em sẽ khó uống.

===Thuốc hoàn===
Đem thuốc tán bột mịn dùng với nước mật hoặc hồ viên thành hoàn. Ưu điểm của thuốc là cho đơn có được uống ngay nhưng thuốc để lâu khó bảo quản, liều lượng có khi phải dùng nhiều, trẻ nhỏ khó uống.

===Thuốc tán===
Thuốc được tán thành bột mịn dùng uống trong hoặc bôi ngoài, có lúc sắc cùng thuốc sắc. Nhược điểm của thuốc là khó bảo quản, khó uống đối với trẻ em.

===Thuốc cao===
Thuốc được sắc lấy nước cô đặc thành cao, thuốc có thể chế thành dạng sirô hoặc dạng rượu để dễ bảo quản. Có loại thuốc cao dán hoặc cao mỡ, dầu dùng bôi, đắp ngoài đối với bệnh ngoại khoa ngoài da.

===Thuốc đơn===
Thuốc hoàn hoặc tán, đưọc tinh chế như các loại Chí bảo đơn, Hồi xuân đơn, Tử tuyết đơn. Ngoài ra còn có các các dạng thuốc ngâm rượu, thuốc đinh như Khô trĩ đinh, thuốc đóng ống tiêm hiện đang sử dụng nhiều ở Trung quốc.

==Bài thuốc==
Bài thuốc Đông ( Nam hoặc Bắc) đều có thể gồm 1 vị hoặc nhiều vị. Ví dụ: Bài Độc ẩm thang chỉ có vị Nhân sâm; bài thuốc chữa viêm gan chỉ có vị Nhân trần . Bài thuốc nhiều vị là có hai vị trở lên như bài Thông xị thang gồm có Thông bạch và Đạm đậu xị; bài Nhân trần Chi tử thang gồm có Nhân trần và Chi tử . Những bài thuốc Đông y đều do người thầy thuốc hoặc nhân dân dựa theo kinh nghiệm chữa bệnh mà dựng nên.

===Thành phần bài thuốc Đông y===
Một bài thuốc Đông y gồm có 3 phần chính:
* [[Thuốc chính]] ( chủ dược): là vị thuốc nhằm giải quyết bệnh chính như trong 3 bài Thừa khí thang thì Đại hoàng là chủ dược để công hạ thực nhiệt ở trường vị.
* [[Thuốc hỗ trợ]]: để tăng thêm tác dụng của vị thuốc chính như trong bài Ma hoàng thang, vị Quế chi gíup Ma hoàng tăng thêm tác dụng phát hãn.
* Thuốc tùy chứng gia thêm ( [[tá dược]]): để giải quyết những chứng phụ của bệnh như lúc chữa bệnh ngoại cảm, dùng bài Thông xị thang mà bệnh nhân ho nhiều dùng thêm Cát cánh, Hạnh nhân. Ăn kém dùng thêm Mạch nha, Thần khúc.

Ngoài 3 phần chính trên còn có một số vị thuốc Đông y gọi là sứ dược để giúp dẫn thuốc vào nơi bị bệnh như Cát cánh dẫn thuốc lên phần bị bệnh ở trên, Ngưu tất dẫn thuốc xuống phần bị bệnh ở dưới hoặc loại thuốc để điều hòa các vị thuốc khác như Cam thảo, Đại táo, Gừng tươi.

===Phối hợp các vị thuốc===
Việc phối hợp các vị thuốc trong một bài thuốc như thế nào để phát huy tốt nhất tác dụng của thuốc theo ý muốn của thầy thuốc đó là kỹ thuật dùng thuốc của Đông y.
* Do việc phối hợp vị thuốc khác nhau mà tác dụng bài thuốc thay đổi. Ví dụ: Quế chi dùng với Ma hoàng thì tăng tác dụng phát hãn, còn Quế chi dùng với Bạch thược thì lại có tác dụng liễm hãn ( cầm mồ hôi). 
* Cũng có lúc việc phối hợp thuốc làm tăng hoặc làm giảm tác dụng của vị thuốc chính, ví dụ như Đại hoàng dùng với Mang tiêu thì tác dụng sẽ mạnh, nếu dùng với Cam thảo thì tác dụng sẽ yếu hơn.    
* Một số thuốc này có thể làm giảm độc tính của thuốc kia như Sinh khương làm giảm độc tính của Bán hạ.

Trong việc phối hợp thuốc cũng thường chú ý đến việc dùng thuốc bổ phải có thuốc tả như trong bài Lục vị có thuốc bổ như Thục địa, Hoài sơn, Sơn thù có thêm vị thuốc thanh nhiệt lợi thấp như Phục linh, Đơn bì, Trạch tả. Trong bài thuốc Chỉ truật hoàn có vị Bạch truật bổ khí kiện tỳ phải có vị Chỉ thực để hành khí tiêu trệ. Trong bài Tứ vật có Đương qui, Thục địa bổ huyết thì có vị Xuyên khung để hoạt huyết hoặc dùng thuốc lợi thấp kèm theo hành khí, thuốc trừ phong kèm theo thuốc bổ huyết.

Đó là những kinh nghiệm phối hợp thuốc trong Đông y cần được chú ý. 

===Việc dùng thuốc nhiều hay ít ===
Việc dùng thuốc nhiều hay ít là tùy theo biện chứng tình hình bệnh mà định, nguyên tắc là phải nắm chủ chứng để chọn những chủ dược trị đúng bệnh, không nên dùng thuốc bao vây quá nhiều gây lãng phí mà tác dụng kém đi, một bài thuốc thông thường không nên dùng quá 12 vị. Liều lượng của mỗi vị thuốc tong bài này tùy thuộc vào các yếu tố sau:
* Thuốc đó là chủ dược hay thuốc hỗ trợ, thuốc chính dùng lượng nhiều hơn.
* Người lớn dùng lượng nhiều hơn trẻ em và người già.
* Thuốc bổ thường dùng lượng nhiều hơn các loại thuốc khác.
* Tùy trọng lượng của thuốc nặng hay nhẹ, ví dụ Thạch cao, Mẫu lệ dùng nhiều như Đăng tâm, Thuyền thoái nhẹ nên chỉ dùng lượng ít.

Ngoài ra còn tùy tình hình bệnh và mục đích dùng thuốc mà quyết định lượng thuốc.

==Sắc thuốc==


Dụng cụ sắc thuốc tốt nhất là dùng ấm đất, cũng có thể dùng ấm nhôm. Thuốc bỏ vào ấm đổ nước ngập khoảng 2 cm, ngâm thuốc khoảng 15 - 20 phút trước lúc sắc cho thuốc ngấm đều nước, với thang thuốc ngoại cảm thường sắc 2 lần. Mỗi lần sắc còn 1/3 lượng nước đổ vào, thuốc bổ nên sắc 3 lần lúc nước sôi cho nhỏ lửa, sắc lâu hơn và thuốc cô đặc hơn.
    
===Sắc thuốc===
Những điều chú ý lúc sắc thuốc:
* Những thuốc thơm có tinh dầu như Bạc hà, Hoắc hương, Kinh giới. nên cho vào sau ( 10 phút trước khi đem thuốc xuống).
* Những loại thuốc cứng, nặng như vỏ sò, mai rùa cần đập vụn và cho vào sắc trước.
* Những thứ hạt nhỏ như hạt Củ cải, hạt Tía tô.nên bỏ vào vải rồi cho vào sắc.
* Những thuốc có độc tính như: Phụ tử, Ô đầu, Thảo ô. nên sắc trước độ nửa giờ rồi cho các thuốc khác vào sau.
* Những thuốc quí như: Nhân sâm hoặc thuốc nam lượng nhiều quá cũng nên sắc riêng rồi trộn chung với thuốc sắc để uống.
   
===Đơn vị cân thuốc===
Theo cân lượng thường dùng cân thuốc Đông y ( 1 cân = 16 lạng) tính thành gam như sau:

*   1 cân = 500 gam.
*     1 lạng = 31,25 gam.
*      1 đồng cân = 3,1 gam.
*     1 phân = 0,31 gam.
*     1 gam = 3 phân 2 ly.
*      1 ly = 0,03 gam.

==Uống thuốc==

Tùy theo loại thuốc mà cách uống thuốc khác nhau, thường mỗi thang thuốc sắc 2 lần.

*  Nếu là thang thuốc bổ nên sắc 3 lần rồi trộn lẫn uống trong một ngày.
*  Thuốc thanh nhiệt và thuốc dưỡng âm nên uống lúc nguội.
*  Thuốc tán hàn và thuốc bổ dương nên uống nóng.
*  Thuốc chữa ngoại cảm, trừ phong nên uống lúc đang bệnh.
*  Thuốc bổ và thuốc chữa bệnh mạn tính nên uống vào sau lúc ăn 1 - 2 giờ, thường uống vào 8 giờ sáng, 2 giờ chiều, tối trước lúc đi ngủ. Đối với trẻ em lượng thuốc có thể chia nhiều lần để uống trong ngày.

==Loại thuốc trị bệnh ==
Thuốc đông y được bào chế để dùng trong các việc Kháng, Trụ, Trị , Sát (Chống, Dưởng, Chửa , Diệt) các laọi bệnh tật

* [[/Thuốc trị /]]
* [[/Thuốc kháng /]]
* [[/Thuốc trụ/]]
* [[/Thuốc sát/]]

==Sách thuốc Đông y==
*  [[/Thần Nông bản thảo kinh/]] [https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A7n_N%C3%B4ng_b%E1%BA%A3n_th%E1%BA%A3o_kinh]
*  [[/Hoàng đế nội kinh/]][https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%BF]
* [[/Thương hàn luận/]]
*  [[Đông y học tân biên khái yếu]][https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_y_h%E1%BB%8Dc_t%C3%A2n_bi%C3%AAn_kh%C3%A1i_y%E1%BA%BFu]
*  [[Hải Thượng y tông tâm lĩnh]] [https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_y_t%C3%B4ng_t%C3%A2m_l%C4%A9nh]
*[[/ Bản thảo cương mục /]]  [https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3n_th%E1%BA%A3o_c%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BB%A5c]  [https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3n_th%E1%BA%A3o_c%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BB%A5c]

==Tham khảo==
* [https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%C3%A2y_thu%E1%BB%91c Dược thảo]

[[Thể loại:Sách Đông y]]</text>
      <sha1>1ecggdmbijjgxxv9noeq8ibl483dlpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Học thuyết cơ thể con người</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107099</id>
    <revision>
      <id>542405</id>
      <parentid>541842</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T04:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27573-24</username>
        <id>19587</id>
      </contributor>
      <comment>Đã lùi lại 2 phiên bản từ [[Special:Diff/541840|541840]] cho đến [[Special:Diff/541842|541842]]</comment>
      <origin>542405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1018" sha1="oc77xtwlab4oo0fcifry5j898hwslom" xml:space="preserve">[[Thể loại:Học thuyết ]][[Thể loại:Đông y ]]
[[File:Hua_t08.jpg|300px|right]]
Trong Đông ỵ, cơ thể con người là một hệ thống cân bằng . Cơ thể con người là một hệ thống khép kín được chia ra thành 3 phần  [[Đầu]], [[Mình]] và [[Tay chân]] . Ngoài ra, còn có các truyền dẩn thanh lọc [[Khí huyết]] qua  hệ thống [[Kinh huyệt]] bao gồm các [[Kinh mạch]] và [[Huyệt đạo]]

==Đầu== 
chứa các Ngoại quan bao gồm [[Ngũ giác]] quan 
# [[Tai]], 
# [[Mắt]], 
# [[Mũi]], 
# [[Miệng]], 
# [[Lưỡi]] 

Với các chúc năng sau tai nghe, mắt thấy, mũi thở, miệng ăn, lưỡi nói
==Mình== 
chứa các Nội quan bao gồm [[Ngũ tạng]] . 
# [[Tim]], 
# [[Gan]], 
# [[Phổi]] , 
# [[Ruột]] , 
# [[Thận]] 

Với các chức năng sau Tim truyền máu, Gan lọc máu, Phổi truyền khí, Thận lọc khí , Ruột bài tiết
==Tay chân==
Mồi thứ có hai bao gồm 
# [[2 tay]]
# [[2 chân]]</text>
      <sha1>oc77xtwlab4oo0fcifry5j898hwslom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lịch sử hình thành và phát triển Đông y</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107950</id>
    <revision>
      <id>542403</id>
      <parentid>542128</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T04:36:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27573-24</username>
        <id>19587</id>
      </contributor>
      <comment>Đã lùi lại sửa đổi [[Special:Diff/542128|542128]] của [[Special:Contributions/~2026-63383-1|~2026-63383-1]] ([[User talk:~2026-63383-1|thảo luận]])</comment>
      <origin>542403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4047" sha1="d2kz2odwmj0f0hfb91kz8npire3a1x1" xml:space="preserve">[[Thể loại:Đông y]]
==Thời cổ đại==
Đông y được phát triển rất sớm từ thời cổ đại ở Trung quốc nhằm vào việc lý giải Bệnh và cách chửa trị bệnh . 

* Vào thời nhà Thương (1783 – 1122 B.C trước Tây lịch), người Trung Hoa đã biết dùng những dụng cụ bén nhọn bằng đá, để châm chích vào các huyệt đạo trên cơ thể, nhằm gây ảnh hưởng đến sự dẫn truyền nguồn khí lực trong việc trị bệnh cho con người.

* Theo y như Hoàng Đế Nội Kinh (2697 – 2597 B.C. trước Tây Lịch), và sách Dịch Kinh (2400 B.C. trước Tây lịch), nền tảng Đông Y học được dựa trên lý thuyết nguồn khí lực, Âm Dương và Ngũ Hành để lý giải, điều trị bệnh tật và tăng cường sức khỏe con người.

*[[Biển Thước]] là một thầy thuốc  trứ danh thời [[Chiến Quốc]] được xem là một trong những danh y đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc người khai sinh ra phương pháp [[bắt mạch]] (quan sát, định bệnh), là người đặt tiền đề chẩn đoán bệnh quan trọng cho [[Đông y]] .

*Nguyên lý về khí lực đã được minh chứng hiệu quả bởi y sư [[Hoa Đà]], qua việc áp dụng kỹ thuật châm cứu, để gây nên tình trạng tê mê cho bệnh nhân, trong lúc giải phẫu. Cũng như, ông đã sáng chế những động tác tập luyện khí [[Ngũ Cầm Hí]], dựa theo tính chất và động tác của 5 loại thú rừng như: Cọp, Nai, Khỉ, Gấu và Chim.

==Thời xuân thu Chiến quốc==
Sử liệu Trung Hoa cũng cho thấy rằng các phương pháp luyện khí đã có nhiều tiến bộ, vào thời Xuân Thu và Chiến Quốc (770 – 221 B.C. trước Tây lịch). Sau đó, trong thời nhà Tần đến nhà Hán (221 B.C. trước Tây lịch đến 220 A.C. sau Tây lịch), Một số sách dạy luyện khí công đã được biên soạn bởi nhiều vì y sư, thiền sư và đạo sĩ. Các phương pháp truyền dạy tuy có khác nhau, nhưng vẫn có chung những nguyên lý vận hành khí lực trong cơ thể

*[[Lão Tử]] tác giả viết  Đạo Đức Kinh, một nhà hiền triết Trung Hoa, đã đề cập đến vai trò hơi thở trong kỹ thuật luyện khí  để giúp con người kéo dài tuổi thọ. 

*Tổ sư [[Bồ Đề Đạt Ma]], người Ấn Độ tại Tung Sơn Thiếu Lâm Tự, tỉnh Hồ Nam đã soạn ra sách [[Dịch Cân Kinh]], dạy các môn đồ phát triển nguồn khí lực để tăng cường sức khỏe và gia tăng sức mạnh để có một thân thể cường tráng khỏe mạnh không bị bệnh tật . Về sau, dựa vào nguyên lý khí lực này, các đệ tử Thiếu Lâm đã sáng chế thêm những bài tập khí công như: [[Bát Đoạn Cẩm]], [[Thiết Tuyến Nội Công Quyền]], [[Nội Công Ngũ Hình Quyền]]… 

*Theo truyền thuyết, vào triều đại nhà Tống (950 – 1279 sau T.L.), tại núi Võ Đang, đạo sĩ Trương Tam Phong sáng chế bài nội công luyện khí [[Thái Cực Quyền]], gồm những động tác giúp người tập luyện cường kiện sức khỏe thân tâm.

Về sau, có rất nhiều bài tập khí công được sáng chế bởi nhiều võ phái khác nhau. Dần dần, các võ phái nhỏ, ít người biết đến, đều bị mai một, cùng với những phương pháp truyền dạy bị lãng quên trong quá khứ. Đến nay, một số ít các bài võ luyện khí công còn được ghi nhận qua một số tài liệu hạn hẹp của Trung Hoa như: Dịch Cân Kinh, Bát Đoạn Cẩm, Thiết Tuyến Nội Công Quyền, Nội Công Ngũ Hình Quyền, Thái Cực Quyền thuộc ba hệ phái của Trần Gia, Dương Gia và Vũ Gia, Bát Quái Quyền, Hình Ý Quyền, Lục Hợp Bát Pháp Quyền…</text>
      <sha1>d2kz2odwmj0f0hfb91kz8npire3a1x1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trị bệnh/Châm cứu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108319</id>
    <revision>
      <id>542407</id>
      <parentid>542087</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T04:38:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27573-24</username>
        <id>19587</id>
      </contributor>
      <comment>Đã lùi lại 2 phiên bản từ [[Special:Diff/542086|542086]] cho đến [[Special:Diff/542087|542087]]</comment>
      <origin>542407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5808" sha1="o0cmjyyfpk0hlqendagecgt8d54orxa" xml:space="preserve">[[Category:Trị bệnh]]

Châm cứu là một phương pháp điều trị tự nhiên không sử dụng thuốc, ít tác dụng phụ, có tác dụng tốt trong điều trị bệnh.Châm cứu là một phương pháp điều trị Y học cổ truyền của Trung Hoa đã được sử dụng trong hơn 2.000 năm. Đây là phương pháp đưa những cây kim mỏng đã được khử trùng vào các điểm (huyệt đạo) trên cơ thể, châm cứu sẽ giúp dòng chảy năng lượng khí tắc nghẽn gây ra tình trạng đau được lưu thông điều hòa lại hoạt động bình thường của kinh mạch

Các nhà học cổ truyền tin rằng cơ thể con người có hơn 2.000 huyệt đạo được kết nối với nhau bằng các con đường hay còn gọi là kinh lạc. Những kinh lạc này là đường đi của dòng năng lượng trong cơ thể chịu trách nhiệm về sức khỏe tổng thể vì thế sự gián đoạn của dòng năng lượng có thể gây ra bệnh tật. Bằng cách áp dụng kỹ thuật châm cứu vào một số huyệt nhất định, các thầy thuốc Y Học Cổ Truyền Trung Hoa cho rằng sẽ cải thiện dòng chảy của Khí, do đó cải thiện sức khỏe.

==châm cứu và tác dụng tỏng điều trị bệnh==

Kim châm cứu thường nhỏ, mỏng và mềm dẻo hơn so với loại kim thông thường, vì vậy bạn chỉ cảm thấy đau nhẹ chứ không gây cảm giác đau đớn dai dẳng như bị kim châm. Tại Khoa Y học cổ truyền – Bệnh viện Đa khoa Vạn Hạnh đang sử dụng loại kim châm với kích thước rất nhỏ, ít gây khó chịu, bệnh nhân thường không cảm thấy gì khi đâm kim hoặc đau rất nhẹ.

Châm cứu có tác dụng trong điều trị những bệnh nào?
Bên cạnh hiệu quả giúp làm giảm các cơn đau như đau lưng – cổ, đau sau phẫu thuật và nhiều cơn đau khác,… Theo tổ chức Y tế  thế giới (WHO) châm cứu còn được sử dụng trong điều trị các bệnh khác. Các bệnh có thể điều trị bằng phương pháp châm cứu bao gồm:

===Nhóm thần kinh===
Điều trị phục hồi chức năng cho người đột quỵ

Điện châm chữa liệt dây thần kinh số 7 ngoại biên (Liệt mặt)

Điều trị đau thần kinh tọa

Điều trị đau đầu, mất ngủ

Điều trị hội chứng tiền đình

Điều trị thiểu năng toàn hoàn não

Điều trị stress, giảm căng thẳng

Điều trị đau thần kinh liên sườn

liệt dây thần kinh số 7

===Nhóm cơ xương khớp===
Điều trị đau cổ vai gáy

Điều trị viêm khớp, viêm khớp dạng thấp, Gout

Điều trị đau lưng

Điều trị đau do thoái hóa khớp

Nhóm tiêu hóa

Viêm dạ dày

===Hội chứng ruột kích thích===
Co thắt đại tràng

Nhóm hô hấp

Xoang

Viêm mũi dị ứng

Viêm phế quản

===Nhóm vận động===
Phục hồi vận động liệt nửa người sau đột quỵ

Điều trị liệt chi trên, chi dưới

Phục hồi liệt tứ chi do chấn thương cột sống

===Nhóm khác===
Châm cứu giảm béo

Kích thích bàng quang

Đau bụng kinh

Các rối loạn tiền mãn kinh, sau mãn kinh

==Thực hiện châm cứu==
===xác định huyệt===
Xác định vị trí huyệt cần châm, sau đó dùng ngón tay ấn mạnh trên vùng huyệt và di chuyển ngón tay trên bề mặt da vùng huyệt. Mục đích của thao tác này nhằm phát hiện: người bệnh cảm giác ê, tức, có cảm giác như chạm vào dòng điện hoặc người thầy thuốc cảm nhận được dưới da có một bó cơ cứng chắc hơn vùng bên cạnh

===Chọn kim===
Độ dài kim sẽ tùy thuộc độ dày cơ vùng châm.

Kim phải đảm bảo chất lượng: không rỉ sắt, không cong. Kim châm cứu cũng giống thiết bị y tế khác cần đảm bảo quy trình sản xuất tốt và tiêu chuẩn vô trùng. Kim chỉ sử dụng một lần.

===Sát trùng da===
Làm sạch bề mặt da cần châm. Áp dụng kỹ thuật vô trùng.

===Châm qua da===
Bác sĩ thực hiện thao tác châm nhanh gọn, dứt khoát để người bệnh không đau hoặc ít đau. Việc đưa kim không đúng cách có thể gây đau trong quy trình châm cứu. Do đó, cách châm cứu này cần được thực hiện bởi nhân viên y tế có chuyên môn.

===Vê kim===
Vê kim để tìm cảm giác đắc khí giúp đạt hiệu quả tối đa khi châm. Bác sĩ sẽ thực hiện đều đặn, linh hoạt, nhịp nhàng để người bệnh thấy ít đau nhất.

===Rút kim===
Kim sẽ được giữ nguyên vị trí trong vòng 15 – 20 phút, trong khi bệnh nhân thư giãn, bác sĩ sẽ rút kim. Sau đó sát trùng da chỗ kim châm. 

Thời gian châm và số lần châm sẽ phụ thuộc vào tình trạng của người bệnh.

==Cảm giác đắc khí ==
Đắc khí là vấn đề rất quan trọng khi châm. Theo Đông y, khi châm đạt được cảm giác đắc khí chứng tỏ khí của bệnh nhân được huy động đến thông qua mũi châm – đạt kết quả tốt.

Có thể xác định khi châm có cảm giác đắc khí bằng một trong hai cách:

Cảm giác của bệnh nhân: thấy căng, tức, tê, nặng, mỏi tại chỗ châm hoặc lan xung quanh nhiều hoặc ít.

Cảm giác ở tay thầy thuốc: thấy kim như bị da thịt vít chặt lấy, tiến hay lui kim có sức cản (cảm giác tương tự khi châm vào cục gôm tẩy).</text>
      <sha1>o0cmjyyfpk0hlqendagecgt8d54orxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trị bệnh/Giác hơi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108321</id>
    <revision>
      <id>542406</id>
      <parentid>542084</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T04:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27573-24</username>
        <id>19587</id>
      </contributor>
      <comment>Đã lùi lại sửa đổi [[Special:Diff/542084|542084]] của [[Special:Contributions/~2026-63383-1|~2026-63383-1]] ([[User talk:~2026-63383-1|thảo luận]])</comment>
      <origin>542406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6686" sha1="mub3fsiorehgm1k1lnssigmq8a2ool3" xml:space="preserve">[[Category:Trị bệnh]]

Giác hơi là một phương thức trị liệu có nguồn gốc từ Trung Quốc, còn có tên gọi khác là hỏa liệu pháp. Cơ chế của giác hơi là dùng những chiếc cốc chuyên dụng để đặt lên da người bệnh. Mục đích là tạo áp suất âm trong những chiếc cốc này và gây sung huyết mạch máu tại chỗ, giúp giảm đau, giảm viêm, giải độc hoặc phòng và điều trị một số bệnh lý.

==Phân loại giác hơi==
Các phương pháp giác hơi hiện nay bao gồm các loại sau:

*Giác hơi &quot;khô&quot;: Phương pháp này thực hiện bằng cách đun nóng bên trong cốc bằng que lửa, đốt cồn, thảo mộc, giấy. Khi lửa tắt thì người giác hơi nhanh chóng úp cốc vào da người bệnh, khi không khí bên trong nguội đi sẽ tạo ra áp suất âm để kéo da vào bên trong cốc.
*Giác hơi “khí”: Đây là phương pháp giác hơi thay vì sử dụng một ngọn lửa để đốt, cốc giác được áp lên da và hút không khí trong cốc bằng một bên bơm chuyên dụng để tạo ra chân không.
*Giác hơi “ướt”: Giác hơi bằng cách này sẽ kết hợp chích lể da trước khi đặt cốc giác. Khi cốc giác được áp vào da và da được hút lên, một lượng nhỏ máu có thể chảy ra từ vị trí chích với tác dụng giúp loại bỏ các chất độc ra khỏi cơ thể.

==Phương pháp giác hơi có tác dụng gì?==
=== Theo Y học cổ truyền ===
Theo Y học cổ truyền, giác hơi có tác dụng điều chỉnh âm dương, sơ kinh thông lạc, phù chính khử tà, hoạt huyết khử ứ, giải trừ đau nhức.

Thông qua tác dụng kích thích phụ áp cơ giới của nhiệt độ, giác hơi dẫn đến những phản ứng cục bộ và toàn thân, từ đó điều chỉnh chức năng của cơ thể, tiêu trừ nhân tố bệnh lý.

===Theo y học hiện đại===
Theo Y học hiện đại, áp suất âm bên trong cốc giác hơi có tác dụng kéo da vào vùng bên trong cốc giác, giúp các lỗ chân lông mở ra, kích thích sự lưu thông của máu trong lòng mạch, đồng thời còn tạo ra một lỗ thông để loại trừ các độc tố trong cơ thể.

Bên cạnh đó, môi trường chân không bên trong cốc giác còn giúp các mô giãn nở cục bộ, chính việc này tạo điều kiện cho mạch máu giãn nở và tăng lưu lượng máu đến các mô bệnh lý, tăng cung cấp oxy, tăng chuyển hóa tế bào và giúp kháng viêm, giảm đau hiệu quả.

==Chỉ định và chống chỉ định của giác hơi==
Một số bệnh lý có thể được điều trị bằng phương pháp giác hơi bao gồm:

Cảm lạnh, viêm phế quản, hen suyễn

Đau nhức xương khớp như đau lưng, đau gối... hoặc đau mỏi cơ khớp

Đau dạ dày, viêm dạ dày

Tăng huyết áp

Cảm mạo, ho kéo dài

Béo phì

Điều trị các vấn đề da liễu như mụn rộp, mụn trứng cá. Trường hợp cần chống chỉ định với giác hơi Người bệnh có các tổn thương trên da tại vùng giác hơi như trầy xước, viêm da, các bệnh da liễu như lang ben, hắc lào, chàm, vẩy nến...
Người bệnh sốt cao hoặc đang co giật

==Bệnh nhân tiền sử bệnh tim, thận, phổi==
Bệnh nhân rối loạn đông cầm máu, đang bị xuất huyết, số lượng tiểu cầu thấp, ung thư máu hoặc đang sử dụng thuốc chống đông máu

Bệnh nhân phù toàn thân

Các bệnh lý tâm thần như động kinh, suy nhược thần kinh...

Tiền căn có huyết khối tĩnh mạch sâu

Trẻ em dưới 4 tuổi

Người cao tuổi khi lớp da và cơ quá mỏng, dễ xảy ra biến chứng khi giác hơi

Bệnh nhân ung thư di căn

Người đang say rượu, quá mệt mỏi, ăn quá no hoặc quá đói...

==Quá trình giác hơi diễn ra như thế nào?==
Phương pháp giác hơi có thể tiến hành tại nhà thông qua các bước sau đây:

===Chuẩn bị thực hiện giác hơi===
Môi trường xung quanh khi giác hơi nên kín gió, lưu thông không khí đầy đủ. Trước khi giác hơi nên vệ sinh sạch sẽ bộ dụng cụ giác hơi bằng cồn y tế để tránh nhiễm khuẩn.

===Lựa chọn tư thế giác hơi===
Không có tư thế bắt buộc, người bệnh chỉ cần lựa chọn tư thế sao cho thoải mái và tiện lợi nhất.

Tư thế ngồi: Được lựa chọn khi giác hơi vùng cổ, tay, vai, lưng eo.

Tư thế nằm sấp: Chọn tư thế này khi giác hơi ở vùng lưng, eo hoặc mặt sau chân.

Tư thế nằm ngửa: Khi giác hơi ở vùng ngực, bụng, mặt trước chân.

Tư thế nằm nghiêng một bên: Tư thế này khi cần giác hơi ở vùng lưng, vai, mông và mặt ngoài chân.

===Lựa chọn vị trí giác hơi===
Những vị trí giác hơi phải là nơi có cơ bắp dày và lớp mỡ dưới da vừa phải. Tuyệt đối không thực hiện ở vùng có mạch máu nông, vùng của tim, vùng da quá mỏng, có sẹo hoặc vùng da nhão có nhiều nếp nhăn.

Một lưu ý quan trọng là vị trí giác hơi lần trước không nên giác lại nếu vẫn còn dấu vết giác hơi cũ.

===Tiến hành thực hiện giác hơi===
Trước hết cần lựa chọn kích thước bộ dụng cụ phù hợp với từng người bệnh từ nhỏ, vừa đến loại to. Mỗi lần đặt 1 cốc giác hơi kéo dài từ 5 – 10 phút, tránh dùng lực hút quá mạnh.

==Một số tai biến có thể xảy ra khi giác hơi==
Một số tác dụng phụ: Da đổi màu, tạo sẹo, bỏng, nhiễm trùng da hoặc nặng thêm tình trạng chàm hoặc vảy nến.
Một số tác dụng phụ nghiêm trọng ít gặp như xuất huyết nội khi giác hơi vùng da đầu hoặc gây mất máu khi giác hơi có chích lễ.
Lây truyền các bệnh truyền nhiễm khu dụng cụ giác hơi có dính máu và sử dụng cho nhiều người khác nhau mà không được vệ sinh sạch sẽ.
Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HOTLINE hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trên ứng dụng MyVinmec để quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng.</text>
      <sha1>mub3fsiorehgm1k1lnssigmq8a2ool3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Học thuyết Đông y</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108325</id>
    <revision>
      <id>542409</id>
      <parentid>541898</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T04:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27573-24</username>
        <id>19587</id>
      </contributor>
      <comment>Đã lùi lại 3 phiên bản từ [[Special:Diff/541895|541895]] cho đến [[Special:Diff/541898|541898]]</comment>
      <origin>542409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="891" sha1="shre32byhpfnzaim85b18d16yakhtiu" xml:space="preserve">Đông y hay y học cổ truyền Trung Quốc là một nhánh của y học cổ truyền được phát triển dựa trên hơn 3.500 năm hành nghề y của Trung Quốc bao gồm nhiều hình thức khác nhau như thảo dược, châm cứu, trị liệu bằng cạo gió, xoa bóp, nắn xương, khí công và liệu pháp ăn kiêng.Đông y có một hệ thống lý luận bao gồm các học thuyết Cơ thể con người, Dưỡng sinh

Đông y được sử dụng rộng rãi trong vùng văn hóa Đông Á nơi có một lịch sử lâu dài, và những năm sau đó, Đông y ngày càng được phổ biến trên toàn cầu có ảnh hưởng đến phát triển Tây y . 


* [[Lý luận Đông y]]
* [[Học thuyết cơ thể con người]]
* [[Học thuyết Bệnh]]
* [[Học thuyết thuốc]]

[[Category:Đông y]][[Category:Học thuyết]]</text>
      <sha1>shre32byhpfnzaim85b18d16yakhtiu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Y dược</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108331</id>
    <revision>
      <id>542401</id>
      <parentid>542085</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T04:34:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27573-24</username>
        <id>19587</id>
      </contributor>
      <comment>Đã lùi lại 2 phiên bản từ [[Special:Diff/536847|536847]] cho đến [[Special:Diff/542085|542085]]</comment>
      <origin>542401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="413" sha1="8gpvnyh847m5ch6380l57ivuofbxrh0" xml:space="preserve">Y dược tiếng Hán việt có nghỉa là Thuốc . Thuốc có 2 loại Thuốc Bắc (Đông dược) và Thuốc tây (Tây dược) . Thuốc được dùng trong việc phòng bệnh , trị bệnh . Thuốc được bán ở các tiệm thuốc theo toa của bác sĩ hay không cần toa bác sĩ . 


* [[Lịch sử hình thành và phát triển Y dược]]
* [[Đông dược]]
* [[Tây dược]]</text>
      <sha1>8gpvnyh847m5ch6380l57ivuofbxrh0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Đông y Ngũ hành</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109059</id>
    <revision>
      <id>542402</id>
      <parentid>542130</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T04:35:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27573-24</username>
        <id>19587</id>
      </contributor>
      <comment>Đã lùi lại 2 phiên bản từ [[Special:Diff/542129|542129]] cho đến [[Special:Diff/542130|542130]]</comment>
      <origin>542402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17568" sha1="4rjc18nr0kxhhtv1iewfr23oq89bgmm" xml:space="preserve">[[Thể loại:Ứng dụng Ngũ hành]]
Học thuyết ngũ hành cho rằng mọi sự vật, hiện tượng trong thế giới tự nhiên đều có thể quy về 5 yếu tố cơ bản là Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy. Giữa các yếu tố này luôn tồn tại mối quan hệ tương sinh, tương khắc, chuyển hóa lẫn nhau, tạo nên sự cân bằng, hài hòa của vạn vật.

Trong nền y học cổ truyền, học thuyết Ngũ hành đóng vai trò nền tảng, cùng với học thuyết Âm dương tạo thành hệ thống lý luận cốt lõi, định hướng mọi hoạt động trong việc nghiên cứu, chẩn đoán, điều trị bệnh. Các thầy thuốc sử dụng học thuyết Ngũ hành để giải thích cơ chế hoạt động của cơ thể con người, sự tương tác giữa tạng phủ, kinh lạc, sự hình thành và phát triển của bệnh tật, từ đó đưa ra phương pháp điều trị phù hợp. Học thuyết Ngũ hành còn được áp dụng trong việc bào chế, sử dụng thuốc, phối hợp thảo dược nhằm tăng cường hiệu quả trị liệu và giảm thiểu tác dụng phụ.

==Bảng quy loại ngũ hành==
===Bảng quy loại ngũ hành trong cơ thể===
:{|width=100%
|-
| '''Ngũ hành ''' || '''Tạng	'''|| '''Phủ	'''|| '''Khiếu	'''|| '''Thể	'''||  '''Tính'''
|-
| Mộc	|| Can	|| Đởm	|| Mắt|| 	Cân	|| Giận
|-
| Hỏa	|| Tâm	|| Tiểu trường	|| Lưỡi	|| Mạch	|| Mừng
|-
| Thổ	|| Tỳ	|| Vị	|| Môi, miệng	|| Cơ	|| Lo
|-
| Kim	|| Phế	|| Đại trường	|| Mũi	|| Da, Lông	|| Buồn
|-
| Thuỷ	|| Thận	|| Bàng Quang	|| Tai, Nhị âm	|| Xương	|| Sợ
|-
|}

===Bảng quy loại ngũ hành ngoài tự nhiên===
:{|width=100%
|-
| '''Ngũ hành''' ||  '''Mùa '''|| 	'''Khí'''	||  '''Màu	'''|| '''Vị	'''|| '''Luật'''	||''' Hướng'''
|-
| Mộc	|| Xuân	|| Phong	|| Xanh	|| Chua	|| Sinh	|| Đông
|-
| Hỏa	|| Hạ	|| Nhiệt	|| Đỏ	|| Đắng	|| Trưởng	|| Nam
|-
| Thổ	|| Cuối hạ	|| Thấp	|| Vàng	|| Ngọt	|| Hóa	|| Trung tâm
|-
| Kim	|| Thu	|| Táo	|| Trắng	|| Cay	|| Thu liễm ||	Tây
|-
| Thuỷ || 	Đông|| 	Hàn	|| Đen	|| Mặn	|| Tàng	|| Bắc
|-
|}

===Bảng quy loại ngũ hành theo lục phủ===
Bảng quy loại ngũ hành theo lục phủ
Ngũ hành	Đởm (Mật)	Tiểu trường (Ruột non)	Vị (Dạ dày)	 Đại trường (Ruột già)	Tam tiêu	Bàng quang (Bọng đái)
:{|width=100%
|-
|'''Ngu hành ''' || 	'''Đởm(Mật) ''' || '''Tiểu trường(Ruột non)''' || '''Vị(Dạ dày)'''  || '''Đại trường(Ruột già)''' || '''Tam tiêu''' || '''Bàng quang(Bọng đái)'''
|-
| Mộc	|| X (Sinh trưởng, sơ tiết)		
|-			
| Hỏa	|| || 	X (Tiêu hóa)	
|-			
| Thổ	|| || || 		X (Vận hóa)
|-			
| Kim	|| || || || 			X (Thu liễm)
|-		
| Thủy	|| || || ||	||			X (Bài tiết)	|| X (Bài tiết)
|-
|}

===Bảng quy loại ngũ hành theo ngũ tạng===
:{|width=100%
|-
| '''Ngũ tạng ''' || ''' 	Mộc'''	|| '''Hỏa'''	|| '''Thổ'''	|| '''Kim'''	|| '''Thủy'''
|-
| Can	|| X		
|-		
| Tâm	|| 	|| X			
|-
| Tỳ			|| || || X
|-		
| Phế				|| || || || X	
|-
| Thận					|| || || ||  || X
|-
|}

==Ứng dụng==
===Ứng dụng Ngũ hành trong khám bệnh===
Trong y học cổ truyền, học thuyết Ngũ hành được vận dụng để khám và chẩn đoán bệnh thông qua việc quan sát, phân tích các triệu chứng và biểu hiện của cơ thể, dựa trên sự liên quan giữa các yếu tố trong Ngũ hành với các tạng phủ và cơ quan.

Dựa vào bảng phân loại Ngũ hành, các thầy thuốc có thể thu thập những dấu hiệu gợi ý như sau:

Màu sắc da: 
* Da xanh liên quan đến Can (Mộc) và huyết. Điều này gợi ý về các vấn đề liên quan đến gan và hệ tuần hoàn.
* Da sạm đen liên quan đến Thận (Thủy), gợi ý về các bệnh lý liên quan đến thận và hệ bài tiết.
* Da vàng liên quan đến Tỳ (Thổ), gợi ý về các rối loạn tiêu hóa và chuyển hóa.
* Da đỏ hồng liên quan đến Tâm (Hỏa) và nhiệt, gợi ý về các bệnh lý liên quan đến tim mạch và sự nhiễm nhiệt của cơ thể.

Bên cạnh đó, các trạng thái cảm xúc cũng có thể gợi ý về tình trạng của các tạng phủ tương ứng:

* Cáu gắt, dễ nổi nóng liên quan đến bệnh Can (Mộc).
* Vui mừng, cười nói thái quá liên quan đến bệnh Tâm (Hỏa).
* Giận dữ quá mức có thể tổn thương Can (Mộc).
* Vui mừng thái quá có thể gây hại cho Tâm (Hỏa).
* Buồn bã, sầu muộn quá độ ảnh hưởng đến Phế (Kim).
* Lo lắng, ưu tư quá nhiều tổn thương Tỳ (Thổ).
* Sợ hãi thái quá gây tổn thương cho Thận (Thủy).

Thông qua việc phân tích và kết nối các triệu chứng, biểu hiện với các yếu tố trong Ngũ hành, các thầy thuốc có thể xác định được tạng phủ và hệ thống nào đang gặp vấn đề, từ đó đưa ra chẩn đoán và hướng điều trị phù hợp. Việc khám bệnh dựa trên học thuyết Ngũ hành giúp có cái nhìn toàn diện và hệ thống về tình trạng sức khỏe của bệnh nhân, đồng thời phát hiện sự mất cân bằng và rối loạn chức năng của cơ thể.

===Ứng dụng Ngũ hành trong chẩn đoán bệnh===
Trong y học cổ truyền, việc chẩn đoán bệnh dựa trên học thuyết Ngũ hành giúp xác định căn nguyên của bệnh một cách chính xác và toàn diện. Các triệu chứng bệnh có thể biểu hiện rõ ràng ở một tạng phủ cụ thể, nhưng nguyên nhân gây bệnh lại có thể xuất phát từ các tạng phủ khác có mối liên hệ với tạng phủ đó theo qui luật tương sinh, tương khắc.

Dựa vào mối quan hệ Ngũ hành, các thầy thuốc phân loại căn nguyên gây bệnh thành 5 loại tà:

* Chính tà: Nguyên nhân bệnh nằm ngay tại tạng phủ biểu hiện triệu chứng. Ví dụ, chứng mất ngủ do Tâm huyết hư hoặc Tâm hỏa vượng, nguyên nhân và biểu hiện đều liên quan trực tiếp đến Tâm.

* Hư tà: Nguyên nhân bệnh đến từ tạng phủ sinh ra tạng phủ đang có biểu hiện bệnh (tạng mẹ). Ví dụ, chứng đau đầu, chóng mặt do Can hỏa vượng, nhưng nguyên nhân sâu xa lại do Thận âm hư. Vì vậy, việc điều trị cần tập trung vào việc bổ Thận và bình Can.

* Thực tà: Nguyên nhân bệnh xuất phát từ tạng phủ được sinh ra bởi tạng phủ đang có biểu hiện bệnh (tạng con). Ví dụ, chứng khó thở với triệu chứng chính ở Phế, nhưng nếu nguyên nhân do phù nề thì lại liên quan đến Thận. Phương pháp điều trị cần tập trung vào việc tả Thận (lợi tiểu) và bình suyễn.

* Vi tà: Nguyên nhân bệnh đến từ tạng phủ khắc chế tạng phủ đang có biểu hiện bệnh. Ví dụ, chứng đau thượng vị (viêm loét dạ dày) do Can khí xâm phạm Vị. Phương pháp điều trị cần tập trung vào việc sơ Can và hòa Vị.

* Tặc tà: Nguyên nhân bệnh xuất phát từ tạng phủ bị khắc chế bởi tạng phủ đang có biểu hiện bệnh. Ví dụ, chứng phù do suy dinh dưỡng, Thận Thủy áp đảo ngược lại Tỳ gây ra phù. Phương pháp điều trị cần tập trung vào việc tả Thận và bổ Tỳ.

Việc vận dụng học thuyết Ngũ hành trong chẩn đoán bệnh giúp các thầy thuốc có cái nhìn đa chiều, hệ thống về căn nguyên và cơ chế hình thành bệnh. Từ đó, họ có thể đưa ra phương pháp điều trị phù hợp, không chỉ giải quyết triệu chứng bề mặt mà còn tác động sâu vào căn nguyên gốc rễ của bệnh, giúp khôi phục sự cân bằng và hài hòa trong cơ thể.

===Ứng dụng Ngũ hành trong điều trị bệnh===
Trong y học cổ truyền, việc điều trị bệnh dựa trên học thuyết Ngũ hành tuân theo các nguyên tắc căn bản, tập trung vào việc tái lập sự cân bằng và hài hòa giữa các tạng phủ, dựa trên mối quan hệ tương sinh, tương khắc, tương thừa và tương vũ.

Dựa vào quan hệ tương sinh trong Ngũ hành, nguyên tắc điều trị được áp dụng như sau
: “Con hư bổ mẹ, mẹ thực tả con”

Điều này có nghĩa là khi tạng phủ con (được sinh ra bởi tạng phủ mẹ) bị suy yếu, cần tập trung bổ sung, tăng cường chức năng của tạng phủ mẹ. Ngược lại, khi tạng phủ mẹ quá mạnh, gây ảnh hưởng đến tạng phủ con, cần phải giảm bớt, tả bớt tạng phủ mẹ.

Ví dụ: Trong trường hợp Phế hư (lao phổi, bệnh phổi mạn tính), phương pháp điều trị chính là bổ Tỳ, vì Tỳ (Thổ) là “mẹ” của Phế (Kim) theo quan hệ tương sinh trong Ngũ hành.

Dựa vào quan hệ tương thừa và tương vũ trong Ngũ hành, nguyên tắc điều trị được áp dụng như sau:

* Tương thừa: Khi bệnh do tạng phủ khắc chế quá mạnh gây ra tổn thương cho tạng phủ bị khắc chế (vi tà), cần phải vừa tả giảm tạng phủ khắc chế (vi tà), vừa nâng đỡ, tăng cường tạng phủ bị tổn thương.

* Tương vũ: Khi bệnh do tạng phủ bị khắc chế quá yếu, không thể kiềm chế được tạng phủ khắc chế mình, dẫn đến tình trạng tạng phủ bị khắc chế phản kháng lại (tặc tà), cần phải tả giảm tạng phủ đang phản kháng (tặc tà), đồng thời nâng đỡ, tăng cường tạng phủ bị tổn thương.

Việc vận dụng linh hoạt các nguyên tắc điều trị dựa trên học thuyết Ngũ hành giúp các thầy thuốc có thể tác động toàn diện và hiệu quả đến căn nguyên gây bệnh, không chỉ giải quyết triệu chứng bề mặt mà còn khôi phục sự cân bằng và điều hòa chức năng của các tạng phủ. Điều này góp phần nâng cao hiệu quả điều trị, giảm thiểu tái phát và nâng cao sức khỏe tổng thể cho bệnh nhân.

===Ứng dụng trong châm cứu===
Châm cứu là một phương pháp chữa bệnh cổ truyền sử dụng các huyệt đạo trên cơ thể để điều chỉnh luồng khí và cân bằng âm dương. Trong châm cứu, người ta phát hiện ra một loại huyệt đặc biệt gọi là “ngũ du”, có mặt trên cả kinh âm và kinh dương.

Mối quan hệ giữa các huyệt trong cùng một đường kinh được gọi là “tương sinh”, nghĩa là chúng hỗ trợ và nuôi dưỡng lẫn nhau. Trong khi đó, mối quan hệ giữa các huyệt trên kinh âm và kinh dương được gọi là “tương khắc”, tức là chúng kiểm soát và cân bằng nhau.

Tên của các huyệt ngũ du được đặt dựa trên ý nghĩa và chức năng của chúng trong quá trình lưu thông của kinh khí, tương tự như dòng nước chảy:

* Huyệt hợp: Nơi kinh khí đi vào cơ thể.

* Huyệt kinh: Nơi kinh khí đi qua và lưu thông.

* Huyệt du: Nơi kinh khí tập trung và dồn lại.

* Huyệt huỳnh: Nơi kinh khí chảy xiết và mạnh mẽ.

* Huyệt tỉnh: Nơi kinh khí đi ra khỏi cơ thể.

Sơ đồ sắp xếp các huyệt ngũ du liên quan đến tương sinh và tương khắc của ngũ hành:

* Kinh	Loại huyệt Ngũ du 

* Tỉnh	Huỳnh	Du	Kinh	Hợp

* Dương	Kim	Thủy	Mộc	Hỏa	Thổ

* Âm	Mộc	Hỏa	Thổ	Kim	Thủy

Việc hiểu rõ về các huyệt ngũ du và mối quan hệ giữa chúng là rất quan trọng trong châm cứu, giúp điều chỉnh và cân bằng luồng khí trong cơ thể, từ đó mang lại hiệu quả chữa bệnh tốt nhất bạn có thể học được các kiến thức này trong khóa học châm cứu học các sách về châm cứu được phát hành bởi các nhà xuất bản uy tín.

===Ứng dụng ngũ hành trong Xoa bóp Bấm huyệt===
Nguyên tắc Ngũ hành có thể hướng dẫn các kỹ thuật bấm huyệt bằng cách tập trung vào các kinh mạch và huyệt đạo liên quan đến các yếu tố cụ thể để thúc đẩy dòng chảy của Khí và khôi phục sự cân bằng.

Việc sử dụng học thuyết Ngũ hành trong xoa bóp bấm huyệt cung cấp một phương thức tự chăm sóc dựa trên các nguyên tắc năng lượng tương tự như châm cứu, cho phép các cá nhân tham gia vào việc duy trì sức khỏe và giải quyết các sự mất cân bằng nhỏ thông qua các kỹ thuật đơn giản.

===Ứng dụng Ngũ hành trong bào chế thuốc===
Trong y học cổ truyền, việc bào chế và sử dụng thuốc cũng dựa trên nguyên lý của học thuyết Ngũ hành. Các vị thuốc được phân loại và sử dụng dựa trên mối tương quan giữa màu sắc, vị của chúng với các tạng phủ và kinh lạc tương ứng trong Ngũ hành.

Nguyên tắc “Qui kinh” được áp dụng trong việc lựa chọn và sử dụng thuốc như sau:

* Vị ngọt và màu vàng có quan hệ với kinh Tỳ (Thổ).

* Vị mặn và màu đen có quan hệ với kinh Thận (Thủy).

* Vị cay và màu trắng có quan hệ với kinh Phế (Kim).

* Vị chua và màu xanh có quan hệ với kinh Can (Mộc).

* Vị đắng và màu đỏ có quan hệ với kinh Tâm (Hỏa).

Khi bào chế thuốc, để dẫn thuốc vào một kinh cụ thể, người ta thường sao tẩm vị thuốc chính với phụ dược có cùng vị tương ứng với kinh đó.

* Để đưa thuốc vào Tỳ, thường sao tẩm với mật ong hoặc đường (vị ngọt).

* Để dẫn thuốc vào Thận, thường sao tẩm với nước muối (vị mặn).

* Để dẫn thuốc vào Phế, thường dùng rượu hoặc nước gừng (vị cay).

* Để dẫn thuốc vào Can, thường sao tẩm với giấm (vị chua).

* Để dẫn thuốc vào Tâm, thường sao tẩm với nước mật đắng (vị đắng).

Ngoài ra, khi kết hợp các vị thuốc trong một bài thuốc, người ta cũng chú ý đến mối quan hệ tương sinh, tương khắc giữa các vị thuốc dựa trên nguyên lý Ngũ hành. Điều này giúp tăng cường tác dụng của bài thuốc, đồng thời giảm thiểu tác dụng phụ và sự đối kháng giữa các vị thuốc.

Việc vận dụng học thuyết Ngũ hành trong bào chế và sử dụng thuốc giúp các thầy thuốc tạo ra những bài thuốc có tác dụng điều trị tối ưu, phù hợp với từng chứng bệnh và thể trạng của bệnh nhân. Đồng thời, nó cũng thể hiện sự tinh tế và sâu sắc trong việc kế thừa, phát triển nền y học cổ truyền.

===Ứng dụng Ngũ hành trong tiết chế dinh dưỡng===
Trong y học cổ truyền, việc áp dụng học thuyết Ngũ hành vào tiết chế dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sức khỏe và phòng ngừa bệnh tật. Nguyên tắc cơ bản là tránh sử dụng quá nhiều và kéo dài một loại thực phẩm có cùng vị và tính chất liên quan đến một tạng phủ cụ thể trong Ngũ hành.

* Sử dụng quá nhiều thực phẩm có vị ngọt sẽ gây hại cho Tỳ (Thổ).

* Ăn quá nhiều đồ mặn sẽ gây tổn thương Thận (Thủy).

* Dùng quá nhiều thực phẩm cay nóng sẽ ảnh hưởng xấu đến Phế (Kim).

* Tiêu thụ quá nhiều đồ đắng sẽ gây hại cho Tâm (Hỏa).

* Ăn quá nhiều thực phẩm chua sẽ tổn thương Can (Mộc).

Vì vậy, để duy trì sức khỏe, nên có chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng và thay đổi thường xuyên các loại thực phẩm. Điều này giúp tránh sự quá tải và mất cân bằng của các tạng phủ do ảnh hưởng của thực phẩm.

Khi đã mắc bệnh, việc kiêng khem các thực phẩm có cùng vị và tính chất với tạng phủ bị bệnh cũng rất quan trọng. Ví dụ:

* Khi bị bệnh liên quan đến Thận, nên hạn chế ăn đồ mặn như muối, thực phẩm muối.

* Khi mắc bệnh về Phế, cần kiêng các thực phẩm cay nóng như tiêu, ớt, rượu.

* Khi gặp vấn đề về tiêu hóa (Tỳ), nên tránh ăn quá nhiều đồ ngọt và béo.

Bằng cách áp dụng nguyên lý Ngũ hành vào chế độ ăn uống, người ta có thể phòng ngừa và hỗ trợ điều trị bệnh tật, đồng thời duy trì sự cân bằng và hài hòa trong cơ thể. Đây là một phần quan trọng trong việc chăm sóc sức khỏe toàn diện theo quan điểm của y học cổ truyền.

==Tham khảo==
* [https://dpe.edu.vn/hoc-thuyet-ngu-hanh/#Ung_dung_ngu_hanh_trong_Y_hoc_co_truyen Ung_dung_ngu_hanh_trong_Y_hoc_co_truyen]</text>
      <sha1>4rjc18nr0kxhhtv1iewfr23oq89bgmm</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>