Wikibooks viwikibooks https://vi.wikibooks.org/wiki/Trang_Ch%C3%ADnh MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Phương tiện Đặc biệt Thảo luận Thành viên Thảo luận Thành viên Wikibooks Thảo luận Wikibooks Tập tin Thảo luận Tập tin MediaWiki Thảo luận MediaWiki Bản mẫu Thảo luận Bản mẫu Trợ giúp Thảo luận Trợ giúp Thể loại Thảo luận Thể loại Chủ đề Thảo luận Chủ đề Trẻ em Thảo luận Trẻ em Nấu ăn Thảo luận Nấu ăn TimedText TimedText talk Mô đun Thảo luận Mô đun Sự kiện Thảo luận Sự kiện 4 60273 543617 543600 2026-10-26T11:09:57Z Alexis Jazz 13988 Updating gadget usage statistics from [[Special:GadgetUsage]] ([[phab:T121049]]) 543617 wikitext text/x-wiki {{#ifexist:Project:GUS2Wiki/top|{{/top}}|This page provides a historical record of [[Special:GadgetUsage]] through its page history. To get the data in CSV format, see wikitext. To customize this message or add categories, create [[/top]].}} Dữ liệu dưới đây được đưa vào vùng nhớ đệm và được cập nhật lần cuối lúc 2026-10-25T10:10:07Z. Tối đa có sẵn {{PLURAL:5000|một kết quả|5000 kết quả}} trong vùng nhớ đệm. {| class="sortable wikitable" ! Tiện ích !! data-sort-type="number" | Số người dùng !! data-sort-type="number" | Số thành viên tích cực |- |Cat-a-lot || 3 || 1 |- |CommentsInLocalTime || 16 || 0 |- |DeluxeHistory || 19 || 0 |- |Editsummary || 17 || 0 |- |LocalLiveClock || 10 || 0 |- |XTools-ArticleInfo || 10 || 1 |- |addsection-plus || 16 || 0 |- |autodel || 4 || 1 |- |darkmode || 12 || 0 |- |dropdown-menus || 15 || 0 |- |edittop || 15 || 0 |- |externallinks || 11 || 0 |- |goToTop || 7 || 0 |- |hotcat || 36 || 1 |- |moveRV || 23 || 1 |- |navpop || 25 || 0 |- |purgetab || 13 || 0 |- |removeAccessKeys || 1 || 0 |- |revisionjumper || 14 || 0 |- |sidebartranslate || 7 || 0 |- |subpages || 17 || 1 |- |wiked || 8 || 0 |} * [[Đặc biệt:GadgetUsage]] * [[m:Meta:GUS2Wiki/Script|GUS2Wiki]] <!-- data in CSV format: Cat-a-lot,3,1 CommentsInLocalTime,16,0 DeluxeHistory,19,0 Editsummary,17,0 LocalLiveClock,10,0 XTools-ArticleInfo,10,1 addsection-plus,16,0 autodel,4,1 darkmode,12,0 dropdown-menus,15,0 edittop,15,0 externallinks,11,0 goToTop,7,0 hotcat,36,1 moveRV,23,1 navpop,25,0 purgetab,13,0 removeAccessKeys,1,0 revisionjumper,14,0 sidebartranslate,7,0 subpages,17,1 wiked,8,0 --> 7hqj1bcgvip5rwg1kir6x5g2s1ev7eh 0 108701 543616 523953 2026-10-26T09:06:57Z Toclis762 19790 543616 wikitext text/x-wiki [[Category:Bách Việt]] '''Âu Việt''' ([[chữ Hán]]: [[wikt:甌|甌]][[wikt:越|越]]) hay '''Tây Âu''' ([[wikt:西|西]][[wikt:甌|甌]]; bính âm: ''Xī Ōu'') là một tập hợp các bộ lạc miền núi sinh sống tại khu vực mà ngày nay là đông bắc [[Việt Nam]], phía tây tỉnh [[Quảng Đông]] và phía bắc tỉnh [[Quảng Tây]], Trung Quốc, chí ít là từ thế kỷ 3 trước công nguyên (TCN). Âu Việt còn ám chỉ [[Đông Âu (nước)|Vương quốc Đông Âu]], hậu duệ của [[Việt (nước)|Vương quốc Việt]] - hậu duệ của [[Câu Tiễn]] đã di dời đến [[Phúc Kiến]] sau khi thất thủ trước quân Sở. Sau này vương quốc này bị [[Mân Việt]] - hậu duệ khác của Câu Tiễn thôn tính. == Nguồn gốc == Người Tây Âu là một trong số các bộ tộc [[Bách Việt]]. Họ có tục để tóc ngắn, [[xăm|xăm mình]], [[nhuộm răng đen]]. Người Âu Việt có quan hệ thương mại với người [[Lạc Việt]], cư dân nước [[Văn Lang]] cư trú tại vùng đồng bằng đất thấp ở phía nam Âu Việt, ngày nay là [[đồng bằng sông Hồng]] ở miền Bắc Việt Nam Cho tới năm 258 hoặc 257 TCN khi [[Thục Phán]], thủ lĩnh của một liên minh các bộ lạc Âu Việt, tấn công Văn Lang và đánh bại [[Hùng Vương]] cuối cùng. Hai vùng đất của người Tây Âu và Lạc Việt được hợp nhất thành một quốc gia. Thục Phán đặt tên quốc gia mới là [[Âu Lạc]], xưng là [[An Dương Vương]], đóng đô tại Phong Khê (nay là vùng [[Cổ Loa]], huyện [[Đông Anh]], [[Hà Nội]]) [[Nhà Tần]] chinh phục [[nước Sở]] vào năm 223 TCN. Vài năm sau, [[Tần Thủy Hoàng]] cho hàng chục vạn quân tiến xuống chinh phục phương nam. Quân Tần kéo xuống chinh phục Tây Âu, khai mào [[chiến tranh du kích]] trong ba năm và giết chết thủ lĩnh Tây Âu. Trước thời [[Nhà Hán|Hán]], Đông và Tây Âu đã giành lại được độc lập. Người Đông Âu bị người [[Mân Việt]] tấn công, [[Hán Vũ Đế]] đã chiếu cố cho họ di dời tới vùng [[sông Dương Tử]] và [[sông Hoài]]. Sau đó, hậu duệ của các vị thủ lĩnh vùng này bị tước mất địa vị. Âu (區), Âu (歐) và Âu Dương (歐陽) đến nay vẫn duy trì trong các [[tên họ]]. == Triệu Đà== '''Triệu Vũ Đế''' ([[chữ Hán]]: 趙武帝, [[257 TCN]] hoặc [[235 TCN]] - [[137 TCN]]), húy '''Triệu Đà''' ([[chữ Hán]]: 趙佗), là vị vua đầu tiên của nước [[Nam Việt]] và [[nhà Triệu]], án ngữ tại [[Quảng Đông]] và miền bắc [[Việt Nam]]. Ông vốn là [[người Hoa]], quê ở huyện Chân Định (真定), quận Hằng Sơn (恒山) (ngày nay là huyện [[Chính Định]] (正定), tỉnh [[Hà Bắc (Trung Quốc)|Hà Bắc]]), miền Bắc [[Trung Quốc]].Năm mất của Triệu Đà được các nguồn sử liệu thống nhất là 137 TCN. Về năm sinh của Triệu Đà, các nguồn tài liệu đề cập khác nhau. Đại Việt sử ký toàn thư của sử thần Ngô Sĩ Liên chép rằng ông sinh năm 258 TCN, tức là thọ 121 tuổi. Triệu Đà vốn là võ tướng [[nhà Tần]], theo lệnh [[Tần Thủy Hoàng]] dẫn quân xuống chinh phạt miền Nam (khi đó là lãnh thổ của các bộ tộc [[Bách Việt]]). Ông chiếm được các vùng nay là Quảng Đông, Quảng Tây. Triệu Đà cũng xin Tần Thủy Hoàng di dân 50 vạn người từ Trung Hoa đến vùng này nhằm đồng hóa người bản địa theo văn hóa Trung Quốc (ngày nay gọi là chính sách "[[Hán hóa]]"). Năm 210 TCN, [[nhà Tần]] ở Trung Hoa diệt vong, nhận thấy triều đình trung ương đã sụp đổ, Triệu Đà bèn tách ra cát cứ, xưng đế và lập nên nước [[Nam Việt]] và cai trị suốt giai đoạn 207-137 trước công nguyên (TCN). Năm 179 TCN, [[Nam Việt]] xâm chiếm thành công nước [[Âu Lạc]] của [[An Dương Vương]]. Sau khi [[nhà Hán]] đã làm chủ Trung Hoa, khi về già, Triệu Đà đã quyết định bỏ việc xưng đế, quy phục [[nhà Hán]] (nhưng vẫn xưng Hoàng đế ở trong [[Nam Việt]]). [[Triệu Đà]] viết thư nhờ [[Lục Giả]] gửi cho vua Hán, trong thư ông đã xác nhận rằng mình là [[người Trung Hoa]], và nhà Triệu là [[chư hầu]] phục vụ cho [[nhà Hán]], thay mặt vua Hán để cai trị dân ''"[[Nam Man|Man Di]]"'' phía Nam (chỉ người Việt thời đó). ==Sự nghiệp Triệu Đà== ===Bình định đất Lĩnh Nam=== :''Xem thêm:'' [[Chiến tranh Tần-Việt]] [[Tập tin:Qin Empire in the south of Yangtze River (210 BC).png|nhỏ|phải|Bản đồ các khu vực lẻ tẻ do [[nhà Tần]] chiếm được của các nhóm tộc [[Bách Việt]] ở phía Nam [[sông Dương Tử]] sau năm 210 TCN.]] [[Tập tin:Bản đồ Lĩnh Nam thời Trưng Vương-Hai Bà Trưng.jpg|nhỏ|phải|Bản đồ vùng đất Lĩnh Nam thời [[Hai Bà Trưng|Trưng Vương]] (40-43 sau Công nguyên).]] Sau khi thống nhất bảy nước, [[Tần Thủy Hoàng]] bắt tay bình định vùng đất [[Bách Việt]] ở [[Lĩnh Nam]]. Năm 218 trước Công Nguyên, Tần Thủy Hoàng sai [[Đồ Thư]] (屠睢) làm chủ tướng, chỉ huy 50 vạn quân đi bình định miền [[Lĩnh Nam]]. Khi [[Đồ Thư]] chiếm được vùng đất [[Lĩnh Nam]], [[Tần Thủy Hoàng]] lập nên ba quận là [[Nam Hải quận|Nam Hải]] ([[Quảng Đông]]), [[Quế Lâm]] (đông bắc [[Quảng Tây]]) và [[Tượng quận]]. [[Đồ Thư]] chiếm được nhiều đất đai nhưng cuối cùng bị tử trận. Tần Thủy Hoàng sai [[Nhâm Hiêu|Nhâm Ngao]] (壬嚣)cùng Triệu Đà đến cai trị vùng [[Lĩnh Nam]]. [[Nhâm Ngao]] làm Quận úy quận Nam Hải. [[Nam Hải quận|Nam Hải]] gồm bốn huyện [[Bác La]], [[Long Xuyên, Hà Nguyên|Long Xuyên]],[[Phiên Ngung (kinh đô)|Phiên Ngung]] và [[Yết Dương]]; trong đó huyện Long Xuyên có vị trí quan trọng nhất về địa lý và quân sự, được giao dưới quyền Triệu Đà làm Huyện lệnh. [[Tập tin:Longchan004.jpg|nhỏ|trái|'''Giếng Việt Vương''' ở [[Long Xuyên, Hà Nguyên|huyện Long Xuyên]], TP. [[Hà Nguyên]], tỉnh [[Quảng Đông]], Trung Quốc, tương truyền được đào bởi Triệu Đà khi ông còn làm Huyện lệnh Long Xuyên.]] Sau khi tới thủ phủ Long Xuyên nhậm chức, Triệu Đà áp dụng chính sách "hoà tập Bách Việt" đồng thời xin Tần Thủy Hoàng di dân 50 vạn người từ [[Trung Nguyên]] đến vùng này, tăng cường chính sách "Hoa Việt dung hợp" (hòa lẫn người [[Hoa Hạ]] và người Lĩnh Nam). ===Ly khai nhà Tần=== [[Tần Thủy Hoàng]] chết ([[210 TCN]]), [[Tần Nhị Thế]] nối ngôi, khởi nghĩa [[Trần Thắng]], [[Ngô Quảng]] nổ ra năm 209 [[TCN]], rồi tiếp theo là [[chiến tranh Hán-Sở]] giữa [[Hán Cao Tổ|Lưu Bang]] và [[Hạng Vũ]] (từ năm 206 TCN), [[Trung Nguyên]] rơi vào cảnh rối ren loạn lạc. [[Tập tin:Zhao Tuo(Heyuan).JPG|nhỏ|phải|Tượng Triệu Đà, phía trước Nhà ga đường sắt [[Hà Nguyên]]]] Năm 208 [[TCN]], Quận uý Nam Hải là [[Nhâm Ngao]] bị bệnh nặng, trước khi chết cho gọi Triệu Đà đang tạm thời làm Huyện lệnh Long Xuyên đến, dặn dò đại ý rằng: :''Vùng đất Nam Hải có núi chắn, có biển kề, rất thuận lợi cho việc dựng nước và phòng thủ chống lại quân đội từ [[Trung Nguyên]] (tức khu vực trung ương Trung Quốc) đánh xuống'', và đồng thời chính thức bổ nhiệm Triệu Đà nối quyền cai trị quận Nam Hải. Không lâu, Nhâm Ngao chết, Triệu Đà gửi lệnh đến quan quân các cửa ngõ [[Lĩnh Nam]], canh giữ phòng chống quân đội Trung nguyên xâm phạm, và nhân dịp đó, giết hết những quan lại [[nhà Tần]] bổ nhiệm ở [[Lĩnh Nam]], cho tay chân của mình thay vào những chức vụ đó. ===Chinh phục Âu Lạc, lên ngôi vua nước Nam Việt=== [[Tập tin:Bản đồ các quận phía Đông Bắc nước Nam Việt.png|nhỏ|Bản đồ nước [[Nam Việt]]]] Sử sách ghi chép không thống nhất về việc Triệu Đà đánh chiếm [[Âu Lạc]], cả về cách đánh lẫn thời gian và địa lý. ''[[Sử ký Tư Mã Thiên]]'' ghi chép vắn tắt rằng Triệu Đà dùng tài ngoại giao và đút lót mua chuộc các thủ lĩnh người [[Mân Việt]], Tây [[Âu Lạc]] mà thu phục các vùng này vào thời điểm ''"sau khi [[Lã hậu]] chết"'' (năm 180 [[TCN]]). Các sách giáo khoa tại Việt Nam hiện nay đều thống nhất lấy thời điểm ước lệ này trong ''Sử ký'' và lấy năm ngay sau 180 TCN là 179 TCN (Xem mục về ''Niên đại và tư liệu'' ở dưới). Lần xâm phạm đầu tiên, Triệu Đà đóng quân ở [[Tiên Du|núi Tiên Du]] (thuộc thành phố [[Bắc Ninh]] ngày nay) giao chiến với [[An Dương Vương]] bị thất bại và bỏ chạy. Sau này, nhờ sự trợ giúp của các thủ lĩnh làm nội gián cung cấp thông tin bí mật về bố phòng quân sự và bản đồ địa lý của [[Âu Lạc]], Triệu Đà tiếp tục tiến hành âm mưu xâm lược. Theo truyền thuyết ghi rằng Triệu Đà lập mưu gả con trai là [[Trọng Thủy]] cho con gái [[An Dương Vương]] là [[Mỵ Châu]] để trộm nỏ thần và bản đồ Loa Thành. Sau khi kết thông gia, cả hai lập ranh giới từ sông Bình Giang (nay là [[sông Đuống]]) trở lên phía Bắc thuộc quyền cai trị của Triệu Đà, trở về phía Nam thuộc quyền cai trị của [[An Dương Vương]].Cần lưu ý là truyền thuyết này không có bất cứ bằng chứng lịch sử nào. Theo truyền thuyết thì nỏ thần của thần Kim Quy không hoạt động nữa sau khi bị lấy cái móng thần làm lẫy Năm [[208 TCN]], Triệu Đà đánh thắng [[Âu Lạc]] của [[An Dương Vương]], sáp nhập [[Âu Lạc]] vào [[Nam Hải quận|quận Nam Hải]], lập nước [[Nam Việt]]. Theo truyền thuyết của người Việt, sau khi nghe tin [[Mỵ Châu]] bị [[An Dương Vương]] giết, [[Trọng Thủy]] nhảy xuống giếng tự vẫn để trọn tình với vợ là [[Mỵ Châu]]. Năm 207 [[TCN]], Triệu Đà cất quân đánh chiếm quận [[Quế Lâm (quận)|Quế Lâm]], [[Tượng quận]]; tự xưng "Nam Việt Vũ Vương". Năm 206 [[TCN]], [[nhà Tần]] diệt vong. Nước [[Nam Việt]] bấy giờ, bao gồm từ núi [[Nam Lĩnh]], phía tây đến [[Dạ Lang]], phía đông đến [[Mân Việt]]. Thủ đô nước Nam Việt lúc ấy là thành [[Phiên Ngung (kinh đô)|Phiên Ngung]] (thành phố [[Quảng Châu (thành phố)|Quảng Châu]] ngày nay). Một số tài liệu nghiên cứu ngày nay cho rằng vùng đất [[miền Bắc Việt Nam]] bây giờ nằm trong [[Tượng quận|quận Tượng]] (象郡) của nước Nam Việt lúc đó. ===Thần phục nhà Hán=== [[Tập tin:Nam-Viet 200bc.jpg|nhỏ|Nước Nam Việt phía Tây giáp hai nước [[Dạ Lang]] và [[Câu Đinh]], phía Đông giáp nước [[Mân Việt]], phía Nam giáp với dãy [[Hoành Sơn (dãy núi)|Hoành Sơn]], phía Bắc giáp [[nhà Hán]].]] Trải qua chinh chiến, [[Hán Cao Tổ|Lưu Bang]] đã lập được chính quyền nhà [[Nhà Hán|Tây Hán]] (202 TCN), bình định [[Trung Nguyên]], bao gồm cả thế lực thu phục được của [[Hạng Vũ]]. Lưu Bang quyết định không lấy chiến tranh đối phó với nước Nam Việt để dân chúng Trung nguyên khỏi mất người mất của sau bao năm loạn lạc. Năm 196 TCN, Hán Cao Tổ Lưu Bang sai quan đại phu [[Lục Giả]] đi sứ đến nước [[Nam Việt]] khuyên Triệu Đà quy phục [[nhà Hán]]. Sách ''[[Việt Nam sử lược]]'' của [[Trần Trọng Kim]] chép: :''Vũ Vương vốn là người kiêu căng, có ý không muốn phục [[nhà Hán]], đến khi [[Lục Giả]] sang đến nơi, vào yết kiến Vũ Vương, Vũ Vương ngồi xếp vành tròn, không đứng dậy tiếp. Lục Giả thấy vậy mới nói rằng: "Nhà vua là người nước Tần, mồ mả và thân thích ở cả châu Chân Định. Nay nhà Hán đã làm vua thiên hạ, sai sứ sang phong vương cho nhà vua, nếu nhà vua kháng cự sứ thần, không làm lễ thụ phong, Hán đế tất là tức giận, hủy hoại mồ mả và giết hại thân thích của nhà vua, rồi đem quân ra đánh thì nhà vua làm thế nào?" Vũ Vương nghe lời ấy vội vàng đứng dậy làm lễ tạ, rồi cười mà nói rằng: "Tiếc thay ta không được khởi nghiệp ở nước Tần, chứ không thì ta cũng chẳng kém gì Hán Đế!"'' Được Lục Giả khuyên, Triệu Đà chịu nhận ấn tước Nam Việt Vương (chúa đất vùng Nam Việt) của [[Hán Cao Tổ]] gửi, thần phục nhà Hán, đưa Nam Việt thành một nước [[chư hầu]] (nhưng chỉ trên danh nghĩa) của nhà Hán. Từ đó, Nam Việt và nhà Hán trao đổi sứ giả và buôn bán. Lưu Bang đã lấy hoà bình mà quy phục Triệu Đà, không còn mối lo thế lực chống đối nhà Hán ở miền nam nữa. ===Xưng đế chống Hán=== Hán Cao Tổ Lưu Bang và Hán Huệ Đế [[Lưu Doanh]] chết đi, [[Lã Hậu]] nắm quyền, bắt đầu gây sự với [[Triệu Đà]]. Lã Hậu ra lệnh cấm vận với nước [[Nam Việt]]. Triệu Đà thấy Lã Hậu có thể qua nước [[Trường Sa (nước)|Trường Sa]] mà thôn tính [[Nam Việt]]. Thế là Triệu Đà bèn tuyên bố độc lập hoàn toàn khỏi nhà Hán, tự xưng "Nam Việt Vũ Đế" và cất quân đánh [[nước Trường Sa]], chiếm được mấy huyện biên giới của Trường Sa mới chịu thôi. Lã Hậu bèn sai đại tướng Long Lư hầu là Chu Táo đi đánh Triệu Đà. Quân lính Trung Nguyên không quen khí hậu nóng nực và ẩm thấp miền nam, ùn ùn đổ bệnh, ngay dãy núi Ngũ Lĩnh cũng chưa đi qua nổi. Một năm sau, Lã Hậu chết, mưu đồ đánh Triệu Đà của quân nhà Hán bỏ hẳn. Lúc đó Triệu Đà dựa vào tiếng tăm tài quân sự của mình lừng lẫy cả vùng [[Lĩnh Nam]], lại nhờ tài hối lộ của cải, làm cả [[Mân Việt]] và phía Tây nước [[Âu Lạc]] cũ ùn ùn quy thuộc Nam Việt. Lúc ấy nước Nam Việt bành trướng đến mức cực thịnh. Triệu Đà bắt đầu lấy tên uy Hoàng Đế mà ra lệnh ra oai, thanh thế ngang ngửa đối lập với [[nhà Hán]]. === Lại thần phục nhà Hán === Năm 180 TCN, [[Lã Hậu]] chết, Hán Văn Đế [[Hán Văn Đế|Lưu Hằng]] nối ngôi. Năm 179 TCN, vua Hán sai người tu sửa [[Mộ tổ tiên của Triệu Đà|mồ mả cha ông Triệu Đà]], cắt đặt hàng năm đúng ngày thờ cúng, ban thưởng chức vụ và của cải cho bà con Triệu Đà còn ở trong đất Hán. Nghe thừa tướng [[Trần Bình]] tiến cử, [[Lưu Hằng]] sai [[Lục Giả]], người từng được Hán Cao Tổ sai sứ đi Nam Việt nhiều lần, làm chức Thái Trung Đại Phu, lại đi thuyết phục Triệu Đà quy Hán. Lục Giả đến Nam Việt, lại trổ tài thuyết phục Triệu Đà. Triệu Đà nghe thuyết phục phải trái hơn thiệt, quyết định bỏ danh hiệu Đế, quy phục nhà Hán (nhưng vẫn tiếm hiệu xưng Hoàng Đế ở trong nước [[Nam Việt]]). Nhân đó, [[Triệu Đà]] viết thư nhờ [[Lục Giả]] gửi cho vua Hán, rằng: {{cquote|Man Di đại trưởng lão phu, thần Đà, mạo muội đáng chết, hai lạy dâng thư lên Hoàng đế bệ hạ. Lão phu vốn là lại cũ ở đất Việt, Cao Đế ban cho ấn thao làm Nam Việt Vương. Hiếu Huệ Hoàng Đế lên ngôi, vì nghĩa không nỡ tuyệt nên ban cho lão phu rất hậu. Cao Hậu lên coi việc nước lại phân biệt Hoa - Di, ra lệnh không cho Nam Việt những khí cụ làm ruộng bằng sắt và đồng; ngựa, trâu, dê nếu cho thì cũng chỉ cho con đực, không cho con cái. Lão phu ở đất hẻo lánh, ngựa, trâu, dê đã già. Tự nghĩ nếu không sắm lễ vật cúng tế, thì tội thực đáng chết, mới sai quan Nội sử (內使) là Phan (潘), quan Trung úy (中尉) là Cao (高), quan Ngự sử (御史) là Bình (平), ba bọn dâng thư tạ lỗi, nhưng đều không thấy trở về. Lại nghe đồn rằng, phần mộ của cha mẹ lão phu bị đập phá, anh em họ hàng đều bị giết. Vì vậy, bọn lại bàn nhau rằng: "Nay bên trong không được phấn chấn với nhà Hán, bên ngoài không lấy gì để tự cao khác với nước Ngô". Vì vậy mới đổi xưng hiệu là Đế, để tự làm Đế nước mình, không dám làm điều gì hại đến thiên hạ. Cao Hoàng Hậu nghe tin cả giận, tước bỏ sổ sách của Nam Việt, khiến cho việc sai người đi sứ không thông. Lão phu trộm ngờ là vì Trường Sa Vương gièm pha, cho nên mới đem quân đến đánh biên giới. Lão phu ở đất Việt 49 năm, đến nay đã ẵm cháu rồi, những vẫn phải dậy sớm, ngủ muộn, nằm không yên chiếu, ăn không biết ngon, mắt không trông sắc đẹp, tai không nghe tiếng chuông trống, chỉ vì không được làm tôi nhà Hán mà thôi. Nay may được bệ hạ có lòng thương đến, được khôi phục hiệu cũ, cho thông sứ như trước, lão phu dù chết xương cũng không nát. Vậy xin đổi tước hiệu, không dám xưng Đế nữa. Kính cẩn sai sứ giả dâng một đôi ngọc bích trắng, 1.000 bộ lông chim trả, 10 sừng tê, 500 vỏ ốc màu tía, 1 giỏ cà cuống, 40 đôi chim trả sống, 2 đôi chim công. Mạo muội liều chết, hai lạy dâng lên Hoàng đế bệ hạ. Kể từ đó đến đời [[Hán Cảnh Đế]], Triệu Đà một mực xưng thần, hàng năm cứ mùa Xuân và mùa Thu, đều đưa đoàn sứ đến [[Trường An]] triều cống hoàng đế nhà Hán, chịu mệnh lệnh làm chư hầu (trên danh nghĩa) của nhà Hán. Năm 137 TCN, Nam Việt Vương Triệu Đà qua đời, sống được ước chừng hơn trăm tuổi (theo ''Đại Việt Sử ký Toàn thư'' là 121 tuổi), [[chôn cất|chôn]] ở [[Phiên Ngung (kinh đô)|Phiên Ngung]] (tức thành phố [[Quảng Châu]] ngày nay). Triệu Đà chết đi, con cháu tiếp tục được bốn đời vua Nam Việt, cho đến năm 111 trước Công Nguyên mới bị nhà Hán chiếm. ==Xem thêm== * [[Triệu đà]] * [[Thục phán]] * [[Cổ loa thành]] * [[Trọng thủy Mỵ châu]] 32mgaiq9otikl1nsizmnk2yg490b9cb 2 110539 543613 543612 2026-10-25T16:53:46Z Qesefe 19666 /* Tổng quan về trí tuệ nhân tạo */ thêm liên kết 543613 wikitext text/x-wiki Trí tuệ nhân tạo (AI) Khi nhắc tới AI, người ta hẳn sẽ nghĩ tới trước tiên là các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) như ChatGPT, Claude, Gemini. Sâu hơn một tí thì chắc là các mô hình trí tuệ nhân tạo tạo sinh (''generative AI''), với khả năng tạo ra các ảnh và video đầy rẫy trên mạng – những cái mà người ta còn gọi là "rác AI" (''AI slop''). Hoặc ghê gớm hơn nữa thì chắc là những robot hình người trong khoa học viễn tưởng, với khả năng một ngày kia thay thế con người để thống trị thế giới... À thì chúng đúng đều là AI thật. Nhưng AI không chỉ có thế. AI là một phạm trù rất rộng lớn, bao gồm cả những thứ tầm thường như các thuật toán tìm kiếm hay các con bot trong trò chơi điện tử, cho đến các mô hình học máy tiên tiến hỗ trợ con người chẩn đoán hình ảnh, và tất nhiên, các mô hình ngôn ngữ lớn đang thay đổi cách xã hội vận hành theo từng ngày. Đừng thần thánh quá những gì AI có thể làm được, song cũng đừng vội phản đối mọi loại AI trên đời. Vì rất có thể, những gì bạn nghĩ là AI, nó không phải là AI! == Mục lục == === Tổng quan về trí tuệ nhân tạo === * [[Thành viên:Qesefe/Trí tuệ nhân tạo/Trí tuệ nhân tạo là gì?|Trí tuệ nhân tạo là gì?]] * [[Thành viên:Qesefe/Trí tuệ nhân tạo/Lịch sử ngành trí tuệ nhân tạo | Lịch sử ngành trí tuệ nhân tạo]] * [[Thành viên:Qesefe/Trí tuệ nhân tạo/Tác nhân và môi trường | Tác nhân và môi trường]] * [[Thành viên:Qesefe/Trí tuệ nhân tạo/Các cách tiếp cận trí tuệ nhân tạo | Các cách tiếp cận trí tuệ nhân tạo]] * [[Thành viên:Qesefe/Trí tuệ nhân tạo/Kiến thức nền tảng | Kiến thức nền tảng]] === Tìm kiếm, suy luận và ra quyết định === * Giải bài toán bằng tìm kiếm ** Biểu diễn bài toán và không gian trạng thái (''State Space'') ** Tìm kiếm không có thông tin (''Uninformed Search'') *** Tìm kiếm theo chiều rộng (''Breadth-First Search'') *** Tìm kiếm theo chiều sâu (''Depth-First Search'') *** Tìm kiếm sâu dần (''Iterative Deepening Search'') *** Tìm kiếm chi phí đồng nhất (''Uniform-Cost Search'') và thuật toán Dijkstra ** Tìm kiếm có heuristic (''Heuristic Search'') *** Tìm kiếm tham lam tốt nhất trước (''Greedy Best-First Search'') *** Thuật toán A* *** Heuristic chấp nhận được và nhất quán (''Admissible and Consistent Heuristics'') * Tìm kiếm đối kháng (''Adversarial Search'') ** Minimax ** Cắt tỉa alpha–beta (''Alpha–Beta Pruning'') ** Expectimax * Tìm kiếm cục bộ và tối ưu hóa ** Leo đồi (''Hill Climbing'') ** Mô phỏng tôi luyện (''Simulated Annealing'') ** Thuật toán tiến hóa (''Evolutionary Algorithms'') * Bài toán thỏa mãn ràng buộc (''Constraint Satisfaction Problem'') ** Tìm kiếm quay lui (''Backtracking Search'') ** Heuristic chọn biến và giá trị ** Kiểm tra trước (''Forward Checking'') ** Tính nhất quán cung (''Arc Consistency'') và thuật toán AC-3 * Biểu diễn tri thức và suy luận logic ** Logic mệnh đề (''Propositional Logic'') ** Logic vị từ bậc nhất (''First-Order Logic'') ** Kiểm tra mô hình (''Model Checking'') ** Hợp giải (''Resolution'') ** Suy diễn tiến và suy diễn lùi (''Forward and Backward Chaining'') * Lập kế hoạch tự động (''Automated Planning'') * Suy luận dưới bất định ** Cơ sở xác suất và định lí Bayes ** Mạng Bayes (''Bayesian Network'') ** Mô hình Markov và mô hình Markov ẩn (''Hidden Markov Model'') * Ra quyết định ** Độ hữu dụng và độ hữu dụng kì vọng (''Utility and Expected Utility'') ** Quá trình quyết định Markov (''Markov Decision Process'') ** Lặp giá trị (''Value Iteration'') ** Lặp chính sách (''Policy Iteration'') === Học máy === * Nguyên lí chung ** Dữ liệu, mô hình và hàm mất mát (''Loss Function'') ** Ước lượng tham số và tối ưu hóa *** Ước lượng hợp lý cực đại (''Maximum Likelihood Estimation'') *** Entropy chéo (''Cross-Entropy'') *** Suy giảm độ dốc (''Gradient Descent'') ** Quá khớp, thiếu khớp và điều chuẩn (''Overfitting, Underfitting, Regularization'') ** Đánh giá và lựa chọn mô hình *** Tập huấn luyện, tập xác thực và tập kiểm tra *** Kiểm định chéo (''Cross-Validation'') *** Các chỉ số đánh giá *** Rò rỉ dữ liệu (''Data Leakage'') ** Khả năng tổng quát hóa (''Generalization'') và học PAC (''Probably Approximately Correct Learning'') * Học có giám sát (''Supervised Learning'') ** Hồi quy tuyến tính (''Linear Regression'') ** Phân loại nhị phân và đa lớp (''Binary and Multiclass Classification'') ** Thuật toán Perceptron ** Hồi quy logistic (''Logistic Regression'') ** K láng giềng gần nhất (''K-Nearest Neighbours'') ** Naive Bayes ** Máy vector hỗ trợ (''Support Vector Machine'') ** Cây quyết định (''Decision Tree'') ** Học tổ hợp (''Ensemble Learning'') *** Bagging và rừng ngẫu nhiên (''Random Forest'') *** Boosting và XGBoost * Học không có giám sát (''Unsupervised Learning'') ** Phân cụm (''Clustering'') *** Phân cụm K-means *** Phân cụm phân cấp (''Hierarchical Clustering'') ** Ước lượng mật độ (''Density Estimation'') *** Mô hình Gaussian hỗn hợp (''Gaussian Mixture Model'') *** Thuật toán cực đại hóa kì vọng (''Expectation–Maximization Algorithm'') ** Giảm chiều (''Dimensionality Reduction'') *** Phân tích thành phần chính (''Principal Component Analysis'') * Học tăng cường (''Reinforcement Learning'') ** Chính sách, hàm giá trị và phương trình Bellman (''Policy, Value Function, Bellman Equation'') ** Khám phá và khai thác (''Exploration and Exploitation'') ** Phương pháp Monte Carlo ** Học sai phân thời gian (''Temporal-Difference Learning'') *** Dự đoán bằng TD(0) *** SARSA: học cùng chính sách (''On-Policy Learning'') *** Q-learning: học khác chính sách (''Off-Policy Learning'') * Biểu diễn văn bản và mô hình ngôn ngữ thống kê ** Mô hình túi từ (''Bag-of-Words Model'') ** TF-IDF (''Term Frequency–Inverse Document Frequency'') ** Mô hình ngôn ngữ N-gram *** Ước lượng xác suất *** Làm trơn xác suất (''Smoothing'') === Học sâu === * Cơ sở mạng thần kinh nhân tạo (''Artificial Neural Network'') ** Perceptron đa lớp (''Multilayer Perceptron'') ** Hàm kích hoạt (''Activation Function'') và hàm mất mát ** Lan truyền ngược (''Backpropagation'') ** Suy giảm độ dốc ngẫu nhiên (''Stochastic Gradient Descent'') ** Động lượng (''Momentum'') và Adam ** Khởi tạo trọng số ** Gradient tiêu biến và bùng nổ (''Vanishing and Exploding Gradients'') ** Điều chuẩn và chuẩn hóa (''Regularization and Normalization'') ** Tăng cường dữ liệu (''Data Augmentation'') * Mạng thần kinh tích chập (''Convolutional Neural Network'') ** LeNet ** AlexNet ** VGGNet ** GoogLeNet ** ResNet ** U-Net * Mạng thần kinh hồi quy (''Recurrent Neural Network'') ** Bộ nhớ dài–ngắn hạn (''Long Short-Term Memory'') ** Đơn vị hồi quy có cổng (''Gated Recurrent Unit'') * Biểu diễn dữ liệu bằng mạng thần kinh ** Word2vec ** Bộ mã hóa tự động (''Autoencoder'') ** Máy Boltzmann hạn chế (''Restricted Boltzmann Machine'') * Mô hình hóa chuỗi và cơ chế attention ** Kiến trúc mã hóa–giải mã (''Encoder–Decoder'') và seq2seq (''Sequence-to-Sequence'') ** Cơ chế attention * Transformer ** Transformer chỉ mã hóa (''Encoder-Only Transformer'') ** Transformer chỉ giải mã (''Decoder-Only Transformer'') ** Transformer mã hóa–giải mã (''Encoder–Decoder Transformer'') ** Vision Transformer * Mô hình tạo sinh (''Generative Model'') ** Mô hình tự hồi quy (''Autoregressive Model'') ** Bộ mã hóa tự động biến phân (''Variational Autoencoder'') ** Mạng đối nghịch tạo sinh (''Generative Adversarial Network'') ** Mô hình khuếch tán (''Diffusion Model'') * Mạng thần kinh đồ thị (''Graph Neural Network'') * Tiền huấn luyện (''Pretraining'') và mô hình nền tảng (''Foundation Model'') ** Học tự giám sát (''Self-Supervised Learning'') ** Mô hình ngôn ngữ lớn (''Large Language Model'') *** GPT (''Generative Pre-trained Transformer'') *** BERT (''Bidirectional Encoder Representations from Transformers'') ** Mô hình đa phương thức (''Multimodal Model'') *** Mô hình thị giác–ngôn ngữ (''Vision–Language Model'') ** Trí tuệ nhân tạo mã nguồn mở * Học tăng cường sâu (''Deep Reinforcement Learning'') ** Học tăng cường từ phản hồi của con người (''Reinforcement Learning from Human Feedback'') * Các thiết lập và phương pháp học mở rộng ** Học bán giám sát (''Semi-Supervised Learning'') ** Học chuyển giao và tinh chỉnh (''Transfer Learning and Fine-Tuning'') ** Chưng cất tri thức (''Knowledge Distillation'') ** Học liên tục (''Continual Learning'') ** Thích ứng miền và tổng quát hóa miền (''Domain Adaptation and Domain Generalization'') ** Học ít mẫu và học không mẫu (''Few-Shot Learning and Zero-Shot Learning'') ** Học cách quên (''Machine Unlearning'') * Các hướng nghiên cứu nâng cao ** Mô hình thị giác–ngôn ngữ–hành động (''Vision–Language–Action Model'') ** Mô hình thế giới (''World Model'') === Các lĩnh vực ứng dụng === * Thị giác máy tính (''Computer Vision'') * Xử lí ngôn ngữ tự nhiên (''Natural Language Processing'') * Xử lí tiếng nói * Hệ gợi ý (''Recommender System'') * Robot và hệ thống tự hành * Ứng dụng trong khoa học, y tế và các lĩnh vực khác === Các vấn đề xã hội === * Thiên lệch và công bằng * Quyền riêng tư và sử dụng dữ liệu * Bản quyền * Trí tuệ nhân tạo mã nguồn mở * An toàn, bảo mật và lạm dụng AI * Khả năng giải thích và trách nhiệm * Tác động đối với lao động và việc làm * Tác động đối với môi trường * Đầu tư, thương mại hóa và nguy cơ bong bóng AI 9r9a1ispmq1e0recyv9wdte6o6hrmy0 2 110540 543614 2026-10-25T17:29:28Z Qesefe 19666 AI là gì 543614 wikitext text/x-wiki Trí tuệ nhân tạo bao gồm hai phần, "trí tuệ" và "nhân tạo". Ai cũng hiểu phần "nhân tạo" rồi, nhưng phần lớn mọi người đánh giá hơi quá cao phần "trí tuệ" kia. Không cứ nhất thiết phải có khả năng suy nghĩ và giải quyết vấn đề tương đương như con người mới được gọi là có "trí tuệ". Nhất là khi con người nhiều lúc hành động chẳng hề hợp lý, dẫn tới việc mô phỏng lại cách giải quyết vấn đề của con người sẽ khiến cỗ máy hoàn toàn không giải quyết được vấn đề mà nó được giao. Đơn cử như một phần mềm cờ vua: Hiện nay phần mềm cờ vua mạnh nhất thế giới Stockfish 19 được ước tính có elo cờ tiêu chuẩn hơn 3500, trong khi kỳ thủ vĩ đại nhất trong lịch sử loài người còn chưa vượt được mốc 2900. Nếu cứ bắt những cỗ máy phải hoạt động như cách con người suy nghĩ thì quả thật không khác gì tự trói tay (hoặc trói mạch điện) của chúng lại cả! Một cách nhìn nhận phổ biến về trí tuệ là khả năng hành động hợp lý (''rational''). Một người, một con vật, hay một cỗ máy được cho là có khả năng hành động hợp lý khi nó đưa ra các hành động để tối đa hóa hiệu quả mà nó có thể đạt được, dựa trên những thông tin mà nó có. Hiệu quả này thường mang lại lợi ích cho chính nó, nhưng cũng có thể nhằm mang lại lợi ích cho cả một tập thể, mà cũng có thể mang lại lợi ích cho một nhóm khác mà không có nó ở trong. Bố mẹ hy sinh lợi ích của bản thân vì con cái cũng là hành động hợp lý, mà một doanh nghiệp muốn tối đa hóa lợi nhuận kiếm được cũng là một dạng hành động hợp lý. Điểm mấu chốt ở đây là "dựa vào thông tin mà nó có". Một hành động dẫn tới kết quả tệ hại chưa chắc đã là một hành vi bất hợp lý, có thể chỉ đơn giản là thông tin mà chủ thể có lúc thực hiện hành động chẳng qua quá thiếu hụt. Chẳng hạn một chiếc xe tự lái thay vì đi trên một đường cao tốc mới hoàn thành lại chọn một tuyến đường xa lắc xa lơ, thì có thể là trong dữ liệu của nó chưa cập nhật thông tin về đường cao tốc kia, chứ không phải là nó hành động thiếu hợp lý. Nhưng như vậy chẳng phải tiêu chí cho "Trí tuệ nhân tạo" thật thấp lè tè sao? Phần mềm nào mà chẳng nhằm mục đích giải quyết vấn đề, vậy chẳng nhẽ cứ một phần mềm ất ơ nào đấy giải quyết được vấn đề thì nó là AI? Một cái máy tính bảng cũng đưa ra một đáp án hoàn toàn hợp lý cho một phép cộng để tối đa hóa độ chính xác của phép tính được đưa ra, vậy phải chăng máy tính bảng cũng là AI? Câu trả lời là: chỉ riêng việc đưa ra đáp án đúng hay thực hiện đúng mục tiêu chưa đủ để chúng ta gọi một phần mềm là AI. "Hành động hợp lý" cho biết chúng ta mong muốn một hệ thống thông minh làm được gì, nhưng chưa phải một phép thử để dán nhãn mọi chương trình máy tính. Với phép cộng, chúng ta đã biết rõ cách tính và có thể viết sẵn một quy trình áp dụng cho các đầu vào hợp lệ. Nhưng hãy thử thay phép cộng bằng yêu cầu "chọn nước cờ tốt nhất". Luật cờ vẫn có thể viết ra rõ ràng như phép cộng, nhưng luật chỉ cho biết nước nào được phép đi, chứ không cho biết nước nào NÊN được đi. Chương trình phải xem xét các lựa chọn, dự đoán phản ứng của đối thủ và đánh giá những tình huống có thể xuất hiện. Số lượng khả năng lớn đến mức việc thử hết tất cả thường không khả thi, nên nó còn phải quyết định nên dành thời gian tính toán cho những khả năng nào. Đó là một kiểu vấn đề mà AI nghiên cứu: làm thế nào để lựa chọn hành động khi không thể đơn giản viết sẵn câu trả lời cho từng tình huống? Những vấn đề khác còn có thêm khó khăn về thông tin. Một chương trình nhận dạng chữ viết tay phải xử lý những nét chữ khác nhau giữa từng người dù biết trước từng chữ cái có các đặc điểm gì; một robot phải hoạt động khi cảm biến có sai số; một chương trình dịch phải lựa chọn nghĩa của từ dựa trên ngữ cảnh dù nó có trong tay (hoặc trong bộ nhớ) một cuốn từ điển. Tìm kiếm, suy luận, xử lý sự bất định và học từ dữ liệu là những cách tiếp cận để giải quyết các khó khăn đó. Tuy nhiên, đây cũng không phải một ranh giới rõ ràng giữa cái gì là AI và cái gì không phải là AI. Không phải cứ bài toán khó là thuộc AI, và không phải chương trình AI nào cũng cần làm tất cả những việc vừa kể. Một thuật toán tìm đường có thể xuất hiện trong chương trình chơi cờ, robot, trò chơi điện tử hoặc phần mềm chỉ đường. Việc gọi cả sản phẩm là AI hay không còn phụ thuộc vào cách thuật toán được sử dụng và cách người ta mô tả hệ thống ấy. Các lĩnh vực trong khoa học máy tính có thể dùng chung phương pháp mà không cần chia nhau những vùng đất riêng biệt. Vì vậy, trong cuốn sách này, chúng ta sẽ xem AI là một lĩnh vực nghiên cứu các phương pháp giúp máy tính nhận biết, suy luận, học hỏi và lựa chọn hành động để đạt mục tiêu. Điều đáng tìm hiểu không phải là phần mềm nào xứng đáng nhận danh hiệu "thông minh", mà là nó giải quyết vấn đề bằng cách nào, dựa trên những giả định gì và có những giới hạn nào. Cũng cần lưu ý rằng máy tính không nhất thiết phải học từ những dữ liệu theo thời gian mới làm được những việc này. Một chương trình có thể tìm đường bằng bản đồ và các quy tắc được cung cấp sẵn. Một chương trình khác có thể học cách lựa chọn đường đi từ kinh nghiệm. Học máy là một nhánh của AI; học sâu lại là một nhánh của học máy. Chúng ta sẽ bắt đầu với các phương pháp tìm kiếm và suy luận, rồi mới đến những phương pháp cho phép máy tính học từ dữ liệu và trải nghiệm. Quá dài, lười đọc: '''AI là một sản phẩm của con người với khả năng đưa ra các hành động hợp lý.''' bfhwl3decm39mr05fxdkztygnyj5yiy 2 110541 543615 2026-10-26T03:10:32Z Qesefe 19666 lịch sử AI 543615 wikitext text/x-wiki == Dòng thời gian == == Lược sử == == Chi tiết == m05a6ed244v9brd5c9kc071095kcw71