Wikipedia wawiki https://wa.wikipedia.org/wiki/Mwaisse_p%C3%A5dje MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Media Sipeciås Copene Uzeu Uzeu copene Wikipedia Wikipedia copene Imådje Imådje copene MediaWiki MediaWiki copene Modele Modele copene Aidance Aidance copene Categoreye Categoreye copene TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Sujet 0 26387 425434 424890 2026-06-28T02:21:30Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 425434 wikitext text/x-wiki L' '''otisse''', c' est on tourmint do diswalpaedje. Il egziste des sôres timpesse. [[Imådje:Eugen Bleuler.png|vignette|'''Eugen Bleuler''', el ci k' a discovrou l' '''otisse'''.]] == Definixha == ''Po des linwincieusès racsegnes sol mot "otisse", alez s' vey e [[:Wikt:otisse|splitchant motî]].'' === Etimolodjeye === L' [[etimolodjeye]] d' èç mot ci vout dire li racrapotaedje å livea do caractere.<ref>https://www.lepsychologue.be/articles/autisme.php</ref> Li mot a stî edvinté, e [[1911]], pa [[Eugen Bleuler]], k' esteut sicatre d' ès mestî.<ref name=":4">https://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/autisme/185982</ref> === Clasmints === Il egziste ene pekêye di clasmints po les sôres d' '''otisse'''. Li tåvlea padzo end erprind deus&nbsp;: li dijhinme varyisté do [[spicilaedje eternåcionå des maladeyes]] ey el [[DSM-5]]. <center> {| class="wikitable" |+ !SEM-10<ref>https://icd.who.int/browse10/2010/en#/F84.0</ref> !DSM-5<ref>https://www.autismspeaks.org/autism-diagnosis-criteria-dsm-5</ref> |- |(F.84) Tourmint naxhiant do diswalpaedje | rowspan="3" |Tourmint do speke di l' otisse |- |(F.84.0) Kannerisse |- |(F.84.1) Otisse foû-rîle |- |(F.84.2) Rettisse | rowspan="2" |''Nén ritnou tot-z estant ene fôme d' '''otisse''''' |- |(F.84.3) Ôtes tourmints discrexhants di l' efance |- |(F.84.4) Tourmints spitants avou astårdjêye mintåle |''On n' sait nén'' |- |(F.84.5) Aspergerisse |Tourmint do speke di l' otisse |- |(F.84.8) Ôtes tourmints naxhiants do diswalpaedje |''On n' sait nén'' |- |(F.84.9) Tourmint naxhiant do diswalpaedje sins descrijhaedje |Tourmint do speke di l' otisse |} </center> == Piceures == === Soûmint === Ci n' est nén ene [[maladeye sikiatrikes|maladeye del tiesse]], mins on tourmint do diswalpaedje.<ref name=":5">https://web.archive.org/web/20231113233437/https://autisme-espoir.org/presentation-de-lassociation-aeve/notre-vision-de-lautisme/</ref> Sorlon el [[DSM-5]], les djins, copuvite les djonnes, ki sont '''otisses''' ont des piceures soûmintreces.<ref>https://www.infosante.be/guides/autisme</ref> Tinsion k' el foice des senes n' est nén l' minme po tertos eyet tertotes<ref name=":2">https://www.ordredemaltefrance.org/actions/quels-sont-les-differents-types-dautismes/</ref>&nbsp;: * Ene målåjhmince di l' [[atôtchance]] dins bråmint d' sitouwåcions. * On caractere seré eyet repetitif d' leu kidujhance, d' leus fijhaedjes eyet des sacwès k' i lzès copetnut. Les cis k' c' est leu mestî polèt dedja ricnoxhe l' otisse a 18 moes. Mins, po-z esse seur, i fåt conter 3 ans. Adon, l' efant otisse ni rwaite nén les grandès djins dins les ouys cwand on lyi cåze. I pout piker ene crijhe di colere. Gn åreut ene sakî so cint ki sreut '''otisse'''.<ref>https://handicap.gouv.fr/IMG/pdf/articles_falc.pdf</ref> Gn a bråmint des [[medcén]]s ki n' kinoxhnut nén assez cisse maladeye la, et rtårdjî l' moumint k' on va ataker al médyî sicolodjicmint. On contreut purade 30 sôres d' '''otisse'''.<ref name=":4" /> L' [[ONU]] a-st askepyî, e [[2008]], li '''Djournêye daegnrece di l' astemaedje di l' otisse'''. C' est tchaeke anêye, li [[2 d' avri]].<ref name=":7">https://www.france24.com/fr/info-en-continu/20230331-a-p%C3%A9kin-le-cheval-comme-th%C3%A9rapie-pour-enfants-autistes</ref> Tot rwaitant li [[moes d' avri]] lu-minme, c' est l' '''moes di l' otisse'''.<ref>https://www.autistessansfrontieres.com/actualites/243-02-avril-2023-journee-mondiale-de-sensibilisation-a-l-autisme.html</ref> <center> <gallery widths="180" heights="180"> Imådje:Co-Occurring Conditions Autism 1.png|lien=|Tourmints ki polnut esse la å minme moumint k' l' '''otisse''' (di gåtche a droete eyet di hôt e bas) : tourmint avou l' rotaedje des sinses ; tourmint avou l' rotaedje di l' etindmint ; mancance d' atincion et tourmint d' iperacoyesse ; tourmint di djåzaedje ; tourmint di transixhance ki shût ene coixheure ; angoxhe ; racatuzance ; aroke di vavite des boyeas ; épilepseye yeyet tourmint di doirmaedje. Imådje:Common Autistic Strengths 1.png|lien=|Beas costés raloyîs a l' '''otisse''' (di gåtche a droete eyet di hôt e bas) : copetaedje et passion ; grand focusse ; spepiaedje ; boune memwere ; naxhiaedje ; integrité ; sinse del djustice ; oniesté ; lweyåté yeyet aidance. Imådje:Common Autistic Traits 1.png|lien=|Piceures raloyeyes a l' '''otisse''' (di gåtche a droete eyet di hôt e bas) : ritård di diswalpaedje ; ebrouymint sociå ; passion et copetaedje ; oniesté ; sogne di l' iy-a-iy ; mezåjhe d' arotinaedje ; compôrtumint repetitif ; diferince di livea tins del diswalpaedje des competinces ; disorganizaedje yeyet des grandès emôcions. </gallery> </center> === Duwalité des sinses === El diferince inte èn '''otisse''' ey ene ôte sakî, c' est k' l' '''otisse''' rwaite li monde avou ses iys eyet nén avou s' tiesse.<ref name=":5" /> El '''duwalité des sinses''' candje sorlon les sakîs.<ref name=":6">https://web.archive.org/web/20231114155225/https://www.participate-autisme.be/go/fr/comprendre-l-autisme/qu-est-ce-que-l-autisme/caracteristiques-de-l-autisme/les-comportements-restreints-et-repetitifs/hypersensible-ou-hyposensible.cfm</ref> Li '''duwalité''', ça rote al môde d' ene opôzicion.<ref>https://comprendrelautisme.com/le-fonctionnement/la-perception-sensorielle/</ref> ==== Voltî ==== Å livea di l' etindmint, les '''otisses''' inmnut ôre des halcotreyes, metans les boerlåds, eyet del muzike foite.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Il inmnut eto d' fé des sons foirts eyet daler dins des edroets ewou çk' i gn a do brut timpesse. Tot rwaitant leu vuzion, i sont assaetchîs på loumires eyet les sacwès ki blincnut. I polnut ossu carwaitî åk ubén onk. Télcô, il ont dandjî d' hushtiner leus mwins ubén des tchôzes. Avou leu nez, afeye, il voeynut voltî les grandès odeurs ubén si sintnut sovint les doets.<ref name=":5" /> Ça pout daler disk' a sinti voltî tot çki pufkene.<ref name=":6" /> Houte di çoula, gråce a leu nez, i polnut esse des magnåds. Kécfeye, ça pout daler trop lon, metans disk' a mindjî des sacwès ki n' polnut nén esse mindjî. La k' copadecô, i polnut inmer d' esse toutchîs ubén racaprotés, metans dins des covtoes.<ref name=":5" /> Mwints '''otisses''' ni savnut dmorer sins bodjî.<ref name=":5" /> Al copete do mårtchî, sacwants '''otisses''' n' ont nén sogne d' esse e hôt.<ref name=":6" /> Des abitudes k' des '''otisses''' polnut awè voltî, c' est li fwait di crîner des dins, u co d' mindjî des lokes.<ref name=":5" /> Tenawete, i n' savnut nén des truks d' leu nateure, come nén sawè cwand boere u nén.<ref name=":6" /> ==== Evi ==== Si des '''otisses''' veyèt voltî kékès sacwès, des ôtes e polnut end awè rade leu sô. Come di djusse, èn '''otisse''' pout ôre voltî des halcotreyes ubén del muzike foite, pindant k' èn ôte pout end awè sogne. C' est l' minme sacwès avou les loumires ubén l' toutchî. Ådzeu d' ça, i polnut sey kécfeye målåjhey avou leu nourixhince ubén avou leu haitisté.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Cwand i rote, les '''otisses''' polnut awè sogne di tchaire, u co d' esse e hôt. La k' i polnut roter eto so leus betchetes.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> == Oridjene == === Djenetike === L' oridjene di l' '''otisse''' est mo studieye. Come di djusse, l' oridjene, virpus les oridjenes, dmeurnut puvite nén bén cnoxhowes.<ref>https://web.archive.org/web/20231213170006/https://edition.cnn.com/2008/HEALTH/conditions/03/31/autism.main/index.html#cnnSTCOther1</ref> Mins nerén, des ovraedjes dzeu mosternut k' el djenetike polnut sey responsåve a 90%.<ref>Freitag, C. M. (2007). ''The genetics of autistic disorders and its clinical relevance: a reviex of the literature''. Molecular Psychiatri, Vol. 12, l° 1, pp. 2-22.</ref><ref>Mary, S. (2008). ''Autism: an overview of genetic aetiology.'' La Tunisie médicale, Vol. 86, l° 6, pp. 573-578.</ref> Il a été mostré dins ene djermalêye ki si èn efant so les deus est otisse, el deujhinme pout må d' l' esse eto. El risse est etur 60 eyet 90%.<ref>Bailey, A. ''et al.'' (1995). ''Autism as a strongly genetic disorder: evidence from a British twin study''. Psychological Medicine, Vol. 25, l° 1, pp. 63-77</ref> E heyance djenetike, el risse k' on parint '''otisse''' euxhe èn efant avou l' minme tourmint est etur 40 eyet 80%.<ref>https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/Fncel.2019.00385/full</ref> === Vaccén === Des sakîs ont pinsé voltî a ene rlåcion inte l' '''otisse''' eyet les vaccéns. Come di djusse, ene estude eplaideye dins ''Lancet'', ene gazete syincieuse, aveut apinsé a on loyén inte l' '''otisse''' eyet les vaccéns. Foiravant el ci conte les rodjeurs, les rovioûles eyet les orayons.<ref>https://www.vaccination-info.be/faq/3-le-vaccin-rro-cause-t-il-lautisme/</ref> Metnant, li ''British Medical Journal'' a mostré k' ciste estude la esteut ene frawe, e [[2011]].<ref>https://www.chu-montpellier.fr/fr/vaccination/les-polemiques-et-les-fake-news-concernant-la-vaccination/vaccination-et-autisme</ref> Avou ça ki troes ans après, l' on-z a clatchî avou ene meta-analize ki les vaccéns n' polnut esse raloyîs å diswalpaedje di l' '''otisse'''. Ci stude ci aveut cénk hierdulêyes avou, å totå, les fådes 1,5 miyons d' efants.<ref>Eslick, G. D. (2014). ''Vaccines are not associated with autism: an evidence-based meta-analysis of case-control and cohort studies''. Elsevier, Vol. 32, l° 17, p. 3623-3629.</ref> == Sôres == === Aspergerisse === L' '''aspergerisse''' est rwaitî tot-z estant ene måstitchance k' on n' sait nén weri.<ref name=":0">https://www.passeportsante.net/fr/Maux/Problemes/Fiche.aspx?doc=syndrome-asperger</ref> Mins nerén, i dmeure ledjir.<ref name=":1">https://www.autismeinfoservice.fr/adapter/essentiel/formes-autisme</ref> Les deus grossès diferinces inte les '''aspergerisses''' eyet les ôtes '''otisses''', c' est k' les '''aspergerisses''' n' ont, å pus sovint, pont d' rujhe ås liveas d' leu lingaedje eyet d' leu sûtisté.<ref name=":3" /> Totfeye, il ont nouv côps so dijh må bén l' air.<ref name=":2" /> Li vnowe des rujhes ki rwaitnut l' '''aspergerisse''' si fwait pus tård, mins les risses raloyîs ås tayons sont pus grands.<ref name=":3">https://web.archive.org/web/20230724104011/https://asperger.autisme.ch/syndrome</ref> Do costé des sekes, les gaméns sont cwate a cénk côps pus toutchîs k' les båsheles.<ref name=":0" /> === Kannerisse === Contråvmint a l' aspergerisse, el '''kannerisse''' est purade loude. Les efants '''kannerisses''' polnut awè des problinmes cwand il asprouvnut di dvizer. Metans, i n' erwaitnut nén les djins dins les iys. Il ont eto des kidujhances markêyes eyet repetitives sins sawè pocwè.<ref name=":1" /> Al copete do mårtchî, les '''kannerisses''' sont cnoxhous po-z awès cénk sacwès d' pus&nbsp;: des fobeyes, des problinmes di doirmaedje, des problinmes di nourixhince, des crijhes di niers eyet des fijhaedjes setchs conte yeusses-minmes.<ref>http://www.autismesensortir.org/autisme-oms-symptomes-tsa-ted.html</ref> === Otisse foû-rîle === L' '''otisse foû-rîle''', c' est ene sôre d' '''otisse''' k' est mo diferinte des ôtes. Po cmincî, ci fôme ci vént pus tård. Adon-après, les criteres djenerås po l' '''otisse''' n' sont nén rimplis.<ref>https://www.femmeactuelle.fr/sante/sante-pratique/autisme-quelles-sont-les-differentes-formes-de-troubles-du-spectre-autistique-2076844</ref> L' '''otisse foû-rîle''', c' est l' cåze d' on ledjir astådje do diswalpaedje, mins eto d' on pus ptit risse di kidujhance markêye.<ref>https://www.orpha.net/consor/cgi-bin/OC_Exp.php?lng=FR&Expert=199627</ref> === Rettisse === Li '''rettisse''', c' est ene fôme d' '''otisse''' ki n' erwaite ki les båsheles. A l' atake, les comeres si diswalpèt bén, disk' a on moûmint, ewou çk' leus competinces discrexhnut<ref name=":2" />&nbsp;: * On flåwixha do lingaedje ki pout sey complet. * Ene astoke do rotaedje. * Ene [[apracseye]]. == Médiaedje == Disk' asteure, i n' egzistêye pont d' '''médiaedje''' totoute. La eto k' nolu medicamint egzistêye po-z î médyî.<ref>https://www.pasteur.fr/fr/centre-medical/fiches-maladies/autisme#approches-et-interventions</ref> === Scolaedje === Les '''otisses''' polnut daler a scole dins l' [[acsegnmint speciålijhî]]. Il egzistêye des scoles ki metnut so pî èn acseignmint rén k' po les '''aprindans otisses'''. Djenerålmint, c' est l' cinte [[SMS]] ki rwaite si l' djonne a des rujhes.<ref>https://web.archive.org/web/20230923031429/https://www.participate-autisme.be/go/fr/trouver-des-ressources/le-guide-pratique/fiche.cfm?id=114</ref> Des ôtes dvudindjes egzistêynut eto, metans l' [[måjhon-acsegnmint]].<ref>https://www.rtbf.be/article/jean-luc-fait-l-ecole-a-la-maison-pour-son-fils-autiste-christian-continuez-a-croire-en-vos-enfants-11094578</ref> Come les scolîs sins tourmint do diswalpaedje, les '''otisses''' polnut eto daler a scole ki shût l' [[acsegnmint normå]].<ref>https://www.participate-autisme.be/go/fr/trouver-des-ressources/le-guide-pratique/question.cfm?id=75</ref> === Tchivå-terapeye === Ene des terapeyes, c' est li [[tchvå-terapeye]], fé monter les efants otisses so des [[tchvå]]s. Li '''tchivå-terapeye''' a sacwants beas costés, metans l' acdinaedje d' esse stimulé avou les sinses.<ref>https://www.crcm.ca/autisme-et-interventions-avec-le-cheval-6-raisons-justifiant-le-choix-de-cette-modalite-de-readaptation/</ref> La k' ça rind pus åjhey d' adjincî les mouvmints fizikes.<ref name=":7" /> == Tuzance peuprece == Totplin des erlomêyès djins sont '''otisses'''. On-z endè rtrouve dins des dominnes timpesse&nbsp;: el militantisse ecolodjike ([[Greta Thunberg]]), el muzike ([[Bob Dylan]]), el medcene ([[Marie Curie]]), el fizike ([[Albert Einstein]]), l' informatike ([[Bill Gates]]), el pondeure ([[Vincent Van Gogh]]), et tchik et tchak.<ref>https://www.dynseo.com/les-10-personnalites-autistes-qui-nous-inspirent/</ref><ref>https://www.sudouest.fr/sante/destination-sante/autisme-qu-est-ce-que-le-syndrome-d-asperger-12990569.php</ref> Mins nerén, dins les [[Gazete|gazetes]], on clatche k' ene sakî est '''otisse''', mins, télcôp, çk' on clatche n' est nén aveuri ubén disdit.<ref>https://www.sofoot.com/breves/messi-aurait-le-syndrome-dasperger-international-selection-argentine</ref><ref>https://sesame-autisme.com/messi-autisme/</ref>{{Commons|Category:autism}} == Hårdêye difoûtrinne == [http://rifondou.walon.org/pauket-rif.html#bouneuratchvau Èn arimé da Yves Paquet so li tchvå-terapeye.] == Referinces eyet sourdants == <references responsive="" /> [[Categoreye:Medcene]] [[Categoreye:Sicolodjeye]] 09bal1va2orqlx1pdbyomj08h74fpdg 0 46470 425435 392067 2026-06-28T03:01:01Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 425435 wikitext text/x-wiki {{Djermon Teri}} Li '''Teri Nåye-å-Bwès''' (''[FR] Terril Naye-à-Bois'') obén li '''Teri des Coloûtes''' (''[FR] Terril des Couloutes''<ref>https://web.archive.org/web/20171204225752/http://charleroi.blogs.sudinfo.be/archive/2017/03/03/tourisme-des-promenades-epoustouflantes-a-deux-pas-de-chez-v-217958.html</ref>), c' est on teri dins l' Bijhe-Coûtchant del veye di Tchålerwè. El madjorité d' èç teri ci si trove [[El Rou-dlé-Tchålerwè|Å Rou]], mins ene partêye si trove dins [[El Dochriye (Hamtea di Mårciene)|l' Dochriye]] insi ki dins [[Djumet]]<ref>https://www.openstreetmap.org/#map=17/50.42834/4.40117</ref>. == Istwere == Li '''teri Nåye-å-Bwès''', c' est ene pitite montinne fwaite pa les djins k' avît bouté dins les houyires. Come d' efet, ci teri ci, c' est èn edroet wice k' on rashida les fotaedjes-evoye. El '''teri des Coloûtes''' esta al ''La société de Naye à Bois''. Cisse societé cial ava stî askepeye å [[17inme sieke]].<ref name=":0">http://www.nicau.be/amercoeur.html</ref> Pindant l' mitan do [[19inme sieke]], les societés d' houye s' metît eshonne. C' esta l' cas po li ''société de Naye à Bois'' ki fijha avou el ''Charbonnage d'Amercœur à Jumet'', etur [[1862]] ey el fén d' cisse societé rola.<ref>https://web.archive.org/web/20210830152053/https://gr-atlas.uni.lu/index.php/fr/articles/wi55/st71/pa89</ref> El ''societé de Naye à Bois'' ava egzisté disk' e [[1880]]. Elle ava dvou s' rebaner avou d' ôtès societés po divni li ''Société Anonyme des Charbonnages d'Amercœur'', k' aveut disparexhou el [[Anêyes 1960|dijhnêye 1960]].<ref name=":0" /> == Djeyografeye == === Aiwe === [[Canå Tchålerwè-Brussele]] passe nén lon d' èç teri ci. === Fotografeye === <center> <gallery> Imådje:Teri Naye-å-Bwès Intrêye.jpg Imådje:Teri Naye-å-Bwès Sipartaedje des tchimwins.jpg Imådje:Teri Naye-å-Bwès Dischinte.jpg Imådje:Teri Naye-å-Bwès Vete tchiwmin.jpg Imådje:Teri Naye-å-Bwès Montêye.jpg Imådje:Teri Naye-å-Bwès Panorama 1.jpg Imådje:Teri Naye-å-Bwès Panorama 2.jpg Imådje:Teri Naye-å-Bwès Panorama 3.jpg Imådje:Teri Naye-å-Bwès Pitit tchimwin.jpg Imådje:Teri Naye-å-Bwès Anutî.jpg Imådje:Teri Naye-å-Bwès Verdeure.jpg Imådje:Teri Naye-å-Bwès Panorama 4.jpg </gallery></center> === Mape === <mapframe latitude="50.429081" longitude="4.401215" zoom="16" width="439" height="404" align="center" /> === Rowes === I gn a deus rowes åtou d' èç teri cial k' ont ses nos. Dj' ô bén el ''Rue Naye-à-Bois'' ki l' ravôteye al Bijhe-Coûtchant. Dispoy 2020, i gn a ossu li ''Rue des Couloûdes'' [''sic'']. C' est ene rowe do costé d' [[El Rou-dlé-Tchålerwè]] ki padvant s' lomeut ''Rue de Bayemont''.<ref>https://www.telesambre.be/index.php/charleroi-voici-les-nouveaux-noms-de-rues</ref> == Vicance == I gn' åreut mwintes båtracyins ki vikrént rola, veyånmint ki gn' a ene pitite mare rola.<ref>https://www.lavenir.net/cnt/dmf20170303_00968515/promenades-dans-la-verdure-du-pays-noir</ref> El mare, c' est li tchôze e bleu so ci [https://www.openstreetmap.org/#map=18/50.42808/4.40131 mape la]. Houte di çoula, on-z î trove des insekes eyet des fleurs eto.<ref>https://www.inaturalist.org/places/terril-036-naye-a-bois</ref> == Rilomêye == On fime aveut stî filmé e 2012 so 'ç teri : [[Au Cul du Loup (fime, 2012)|Au Cul du Loup]]<ref>https://cheminsdesterrils.be/parcours/la-chaine-des-terrils-de-dampremy-a-marchienne-docherie/</ref> == Referinces eyet sourdants == <references />{{RC/Tchålerwè/Teris}} 2otwtr1v7l3wjl1si3qhx3xryzcqa29 0 46589 425433 421305 2026-06-28T01:52:08Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 425433 wikitext text/x-wiki {{po|Parminêye 2020-2021|Covid 19 (discramiaedje)}} [[Imådje:SARS-CoV-2 (yellow).jpg|thumb|imådje do virûsse å [[microscope éndjolike]]]] Li '''Maladeye å cronivirûsse 2019'''<ref>maladeye, paski, miersipepieuzmint, li mot «sereut» leyî po les maladeyes ås micsovirûsses.</ref> (ki pout esse racourteye '''Macrov-19''', çou ki respondreut a l' inglès [[Covid-19]], COronaVIrus Disease-19), pus coranmint: el '''Gripe å cronivirûsse 2019''' u '''gripe chinwesse 2020'''<ref>lomaedje pa on walon-cåzant, li 7 di måss 2020, a môde des ancyins lomaedjes [[gripe espagnole]], [[gripe aziyatike]], [[gripe di Honconk]], [[gripe mecsikinne]].</ref>, '''[[Covite 19]]'''<ref>Po-z discoraedjî on prononçaedje do coron <d> di Covid a môde francesse.</ref>, '''parminêye 2020-2021''', '''catåre 19'''<ref>pa [[Michèle Herlin]], {{Ran}} 96, ivier 2020-2021, p. 3.</ref> u '''Corona'''<ref>[[Jean Goffart]] {{Ran}} l° 98, p. 6.</ref>, c’ est ene [[maladeye]]<ref> ki les [[Sintome|sintomes]] sont a pô près les minmes ki les cis des [[gripes ås djins]] ås [[Micsovirûsse|micsovirûsses]]</ref> cåzêye pa on [[cronivirûsse]] (spoté [[Wikt:cron|cron]] virûsse) ki provént del [[Chine]], la k' a-st ataké e moes d' nôvimbe [[2019]]. Li [[minêye]] s’ a stramé [[minêye daegnrece|totavå l’ Daegne]] e [[2020]] eyet [[2021]]. Et s' cåzer des nouzomès pietes economikes, avou on moncea d' [[moirt]]s. == Senes del maladeye == === Discrijhaedje des sintomes === Li [[covaedje (maladeye)|covaedje]] deure di onk a 15 djoûs, moyenmint 5 a 6 djoûs. C’ est ene gripe come ene ôte<ref>pus griyeuse paski gn a nou disfinse do coir, dabôrd ki po tos les micsovirûsses, gn a ddja sacwants antidjinnes d' ene minêye di dvant.</ref>, avou del [[five]] ey on [[matchurea]] et do [[tossa]] del goidje. Come dins les ôtes gripes, gn a sacwants malådes ki fwaiynut on [[froed d' pwetrene]] ([[peumoneye]]), et laddins, des cis k’ endè morèt. === Porcintaedje === * [[five]] (88 åcint) * setch [[tossa]] (68 %) * scrandixheure ([[Wikt:creva|creva]], [[Wikt:flayea|flayea]]): les djins sont crevé hodés (38 %) * [[raetchaedje]] (33 %) * [[dishoflaedje]] ([[coûtresse d' alinne]]); minme rifwait, li malåde si sint poûssif (20 %) * [[må d’ goidje]] (14 %) * [[må d’ tiesse]] (dandjreus cåzé pa ene awiyante [[sinuzite]] frontåle (14 %) * [[ecoidleure]]s (15 %) * [[tchå d' poye]] et [[frumjhon]]s (sinsåcion di «tchôd et froed») (11 %) * [[rinådaedje]] (5 %) * [[schite]] (4 %) * [[sonnaedje do nez]] (1 %) * [[djontivite des ouys]] (1 %).<ref>{{en}} [https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/who-china-joint-mission-on-covid-19-final-report.pdf Rapoirt del Mission ODS pol cronivirûsse el Chine] (29 di fevrî 2019).</ref> Gn a eto ene endalaedje do [[sawoura]]. L' amagnî est dins l' boke mins ni gostêye pus rén. === Tcheriaedje des sintomes === Li maladeye atake pus doûçmint k’ ene [[gripe d’ ivier]]. Li må d’ goidje (avou pacô li sinsåcion d’ on coir etrindjir dirî l’ ålwete), et les mås d’ tiesse vont esse shuvous do setch tossa, avou li scrandixhaedje ki crexhe et l’ five ki monte, mins nén todi.<ref>Li foirt porcintaedje di five dins les chifes chinwès, c’ est dandjreus pask’ on n’ a prins k’ des malådes k’ avént del five dins les ospitås, adon, dins les studias.</ref> Après 8 a 10 djoûs, li tosse kimince a mawri, avou des raetchons schoumieus, mins nén glumiants djaenes u vetes, come dins les ôtes moirguneas. Po les cas griyeus, c’ est ossu l’ moumint ki l’ må wangne les deus peumons (e minme tins). Po les ôtes, li tosse va co dmorer ene u deus samwinnes, tot discrexhant. Dins les cas ledjirs (ki c’ est nouv côps so dijh come ça), gn a djusse on ptit må d’ goidje et del setch tosse, di tenawete, sins five. == Minêyolodjeye == === Dinêyes minêyolodjikes === ==== Passaedje d' ene djin a l' ôte ==== Li passaedje d’ ene djin a l’ ôte si fwait pa les gotletes di stiernixhaedje u d’ tossaedje. Les coveus del maladeye plèt rascråwer les ôtes. Gn a eto des djins ki n’ sont nén malådes, mins k’ edjîstrèt l’ microbe ([[haitî poirteu]]). ==== Rascråwance, morance et touwance ==== {{Lka}} [[Minêye_di_Covite_19_el_Beldjike#Touwance]] Li [[touwance]] del maladeye (porcintaedje di malådes ki morèt) a stî avirêye a 1 a 3 åcint å cminçmint del maladeye. Après côp, dins des studias pus spepieus come li ci sol veye almande di [[Gangelt]], ene [[aisse del maladeye]] e l’ Almagne la ki l’ [[rascråwance]] fourit d’ 15 åcint del djin (so 11.000 dimorants), li touwance ni sereut pus ki di 0,37 åcint.<ref>[https://web.archive.org/web/20200507130831/https://www.uni-bonn.de/news/111-2020 Martin Exner et ds ôtes, Univiersité d’ Bonn].</ref> Mins come ene djin so cénk a stî acsûte sins sintome, dins ci studia la, li morance pa malåde sereut di 0,46 åcint (onk so 200), et l’ morance par djin 0,05 (cénk po 10.000). Al fén del minêye e 2022, ki tertos si fjhént tester, li morance n' esteut pus ki di 1 a 2 pormeye (0,1 a 0,2 åcint). ==== Morance pa trintche d' ådje ==== [[Imådje:Illustration of SARS-COV-2 Case Fatality Rate 200228 01-1.png|thumb|morance pa trintche d' ådje]] Les trintches d’ ådje les pus acsûtes, c’ est les viyès djins. Insi dins les prumîs meye moirts del Beldjike, gn aveut 40 åcint d' djins di dpus d' 80 ans, et 93 cint di cenes di pus di 60 ans.<ref>Chifes oficirs do 2 d' avri 2020.</ref> E l' [[Grande Dutcheye]], e moes d' octôbe 2021, li moyene d' ådje des moirts esteut di 82 ans.<ref>Chifes dinés pa on Lucso a [[Uzeu:Lucyin]].</ref> === Stramaedje del minêye === {{Lka}} [[Minêye di Covite 19 el Beldjike]] [[Imådje:COVID-19-outbreak-timeline.gif|thumb|Ståraedje del minêye å cmince]] Elle a cmincî el Chine fén 2019. Et passer dins kékes payis d' Azeye e moes d' djanvî 2020.0 L' [[Itåleye]] a stî acsûte e moes d' fevrî, aprume e l' [[Lombardeye]]. Elle a-st acsût oficirmint l' [[Beldjike]] diviè l' 5 di måss 2020. Li straegne recloymint kiminça li 18 di måss, et s' porshure disk' å 3 d' may. Ele s' a spårdou adon dins tote l' [[Urope coûtchantrece]] e moes d' avri, pu wangnî l' Amerike k' a divnou l' aisse del maladeye e moes d' may. Li disracloymint a stî possibe ene miete totavå dins l' [[Union uropeyinne]] et les voyaedjes riprinde e moes d' djulete. Mins gn a yeu on [[rissôtaedje (minêyolodjeye)|rsôtaedje]] al fén d' l' esté, pu e l' [[erî-såjhon]], çou k' a miné a des noveas rastrindaedjes di mouvmint. Dins les payis k' avént clôs ttafwait divant li stramaedje del minêye ([[Marok]], [[Tunizeye]]), ci n' est k' e [[waeyén-tins]] 2020 ki l' maladeye s' a vormint stramé. E l' ivier 2020-2021, gn a yeu on fel rispitaedje, e l' Urope, todi, avou des [[wayimant (biyolodjeye)|wayimants]] pus fel po passer d' ene djin a l' ôte. == Espaitchance == === Kidujhance di tos les djoûs po s' schouwer do rascråwant adjint === El lisse dizeu a stî riscrîte dins ene «&nbsp;estori&nbsp;» d' ene pådje walon-cåzante so ene [[rantoele di soçnaedje]] : <ref>https://www.instagram.com/motsewalon/</ref> * Si laver les mwins a tinzayeure. * Tossî u sprognî e s' keute u bén dvins on noret d' taxhe. * Eployî on noret d' taxhe di papî et l' taper evoye après on côp. * Si dire bondjoû sins s' serer l' mwin et n' si nén rabressî. El govienmint bedje shuveut les conseys di [[Sciensano]]. === Recloymint === [[Imådje:Sbara Covid-wa.jpg|thumb|Sbaråd avou èn ecoraedjant messaedje po fé prinde pacyince, et on [[djeu d' mots]] e walon]] Cwand l' rascråwe divént evayixhante, les estats metnut e-n erote ene sitrindante politike d' erî-plaeçaedje sociå. Les djins dvèt dmorer [[recloymint (minêye ås djins)|reclôs e leu måjhone]], et n' rexhe ki po les comissions k' on n' s' è sait passer. I n' si polèt pus rashonner. Les cis k' el savèt fé divèt-st ovrer pa [[teleboutaedje]]. Li [[disrecloymint minêyrece|disrecloymint]] ni s' fwait ki [[Wikt:pitchote a midjote|pitchote a midjote]]. Les djins doevnut poirter des [[masse (medcene)|masses]] et dmorer a dpus d' on mete et dmey di n' onk l' ôte. I dvèt laver leu mwins avou on [[dispufkinant]] divant d' intrer dins on louwé publik, et tot l' cwitant. Sacwantès sakîs e-n avént yeu leu sô des mzeures ey on cmincî a daler conte. C' est çou ki s' a passé avou l' [[prumî disdut å Bwès del Cambe]]. === Eploctaedje === Come li maladeye n' a-st aparexhou daegnreçmint k' å cminçmint d' l' an 2020, li [[vaccén]], teyoricmint assez simpe a fabriker, ni fouri presse k' al fén d' l' anêye, et les eploctaedjes di flouxhe kimincî e 2021 on pô pattavå. Gn ava des vaccéns a deus pikeures (Pfizer, Astra Zenaka, Sinofarm) et des cis a ene simpe pikeure (Spoutnik, Johnson & Johnson). Li prumî eplocta (Pfizer) dimandéve d' esse wårdé dins l' l' [[aote likide]]. Les ôtes estént wårdåves å froed (4 a 8 digrés) come les vaccéns ordinaires. == Médiaedje == Come c' est on virûsse a [[SRN]] ([[seur ribonawearin]]), gn a nou traitmint k' el pout touwer. On médeye tchaeke sene sintomatolodjicmint. Li peumoneye est foirt awiyante, a cåze d' èn [[efouwaedje timpestiveus]]. Les cis k' ont ci sintome la divèt rçure di l' [[ocsidjinne]] e-n èn [[ospitå]]. Les cas les pus griyeus sont [[edoirmaedje (medcene)|edoirmous]] ey [[edjavlaedje (medcene)|edjavlé]]s coûtchîs. I polnut dmorer insi 8 a 10 djoûs. I n' è schape k' onk so troes. == Dins les ouves e walon == {{Lka}} [[Escos del minêye 2020 dins les belès-letes e walon]] [[Imådje:Cotcorico cron vî Rûsse.JPG|thumb|coviete do [[Cotcorico (gazete)|Cotcorico]] 1/2020, mostrant on [[masse (å vizaedje)|masse]] sol [[cope do Rwè]]]] On a yeu radmint trové on [[djeu d' mots]] Covid / co vite. Il a stî spårdou avou l' recloymint, dins l' messaedje "ci serè covite (Covid) fini" oudonbén «on serè co vite houte». [[Willy Marchal]] a fwait ene tchanson so l' air del viye tchanson francesse «[[Article 214 (tchanson e francès)|Article 214]]» (pu cnoxhowe pa l' incipite do resploe «''elle est toujours derrière''». Li minme air, avou do cåzaedje pus djenerå, a dné cisse tchanson cial, riscrîte pa [[Lucyin Mahin]]. {{Listen|filename=Wa gripe chinwesse.ogg|title="Gripe chinwesse"|description=(tchantaedje [[emey tchapele]];<BR>[[prononçaedje zero-cnoxheu]])}} Li prumire gazete a ndè djåzer e walon, c’ esta « [[Li Walone (gazete)|Li Walone]] » do prétins 2020, del pene da [[Leyon Buken]] : Adonpwis, [[Jacques Vandenbroucke]] redjårbêye on tecse powetike, ripiké del Daegntoele, sol bea prétins do moes d' måss 2020. Tot droet après, [[Nosse lingaedje (gazete)|Nosse lingaedje]] dinéve eto deus årtikes sol sudjet, pus tuziveus. Après aveur fwait on racourti di sacwants minêyes (metans, li [[noere pesse]] del Moyinådje, [[Georges Ghys]] codånéve li vicaedje dins les payis come li Chine, li Djapon et l' Inde: Shût cwate pådjes di [[Pire di padrî l' cinse (no d' pene)|Pire di po-drî l'cinse]], pus tecnike, la k' i cåze do « comavirûsse » ki n’ est k’ on simpe paket d’ [[acide di nawea]] avou ene piceye di [[proteyenes]]. Adonpwis, espliker les candjmints ki l’ recloymint a cåzé dins les pratikes rilidjeuses (pp. 25-28). == Sourdant et pî-notes == {{Commonscat|COVID-19|l'&nbsp; gripe chinwesse 2020}} [[Categoreye:Maladeyes ås virûsses des djins]] [[Categoreye:Sistinme respirrece]] [[Categoreye:Minêyes daegnreces]] iwqgb6365uenhsff7kat92h6iqpuz0i 0 51824 425432 398115 2026-06-28T00:17:01Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 425432 wikitext text/x-wiki [[Imådje:BRICS 2023 Logo.svg|vignette|Li logo do raploû do '''BRICS''', e [[2023]], el [[Nonne-Afrike]].]] Li '''BRICS''', c' est ene troke politike di cénk payis&nbsp;: el [[Braezi]], el [[Chine]], l' [[Inde]], el [[Nonne-Afrike]] ey el [[Rûsseye]]. Mins nerén, el [[Nonne-Afrike]] a ridjondou ciste troke ci k' e [[2010]]. Adon, e [[2009]], anêye d' ès-n' askepiance, eyet li vnowe d' èç payis la, li '''BRICS''' si loméve seulmint '''BRIC'''.<ref name=":0">https://www.levif.be/international/voici-les-6-pays-qui-rejoindront-les-brics-en-2024/</ref> Li mot «&nbsp;'''BRICS'''&nbsp;», c' est l' racourtixhaedje des nos des cénk payis e-n [[Inglès|inglès&nbsp;]]: ''Brazil'', ''Russia'', ''India'', ''China'' eyet ''South Africa''.<ref>https://web.archive.org/web/20230904221219/https://moderndiplomacy.eu/2023/07/02/brics-at-a-historical-turning-point-unexpected-challenges/</ref> == Diswalpaedje == E [[2010]], li '''BRIC''' a divnou li '''BRICS''' avou li vnowe del [[Nonne-Afrike]]. Catoize ans après, li [[1î d' djanvî]] [[2024]], i va awè shijh noveas payis[[Inglès|&nbsp;]]: l' [[Arabeye Sawoudite]], l' [[Årdjintene]], l' [[Edjipe]], les [[Emirats Arabes Unis]], l' [[Etiopeye]] eyet l' [[Iran]]. C' est avou ça k' li '''BRICS''' va s' lomer li '''BRICS+'''.<ref name=":0" /> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Braezi]] [[Categoreye:Chine]] [[Categoreye:Nonne-Afrike]] [[Categoreye:Inde]] [[Categoreye:Rûsseye]] [[Categoreye:Politike]] hvr89hkxw8i4l8ao87uxigi11mmhlnz 0 54795 425431 424027 2026-06-27T16:11:27Z Solwève 8941 /* Alére */ 425431 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Ène niût di tous lès diâles}}'' (novele)}} {{Dizo-tite|Ene niût d' tos les diåles}} [[Imådje:Blampain niût d' tos les diåles.JPG|thumb]] '''Ene niût d' tos les diåles''' ('''''Ène niût di tous lès diâles'''''), c' est ene [[pitit roman|novele]] sicrîte pa [[Anne Blampain]], ey eplaideye pal [[Federåcion Walonreye-Brussele]] come pitit livret k' a rexhou pol campagne [[Araedje di lére (djournêyes)|«Araedje di lére»]] (''Fureur de lire'') l' an [[2025]]. Gn a on ratournaedje e francès vizon-vizu, sol pådje di gåtche. ISBN 978-2-39074-015-5 == Tinme == Li tinme del novele n' a måy sitî aboirdé e walon. I s' adjixh d' èn ekipaedje di troes maréns d' on [[batea]] ås vweles, et ki l' captinne, c' est ene comere. Les deus ôtes, gn a on valet ey ene båshele. I naiveynut dilé l' [[Moritanreye]], et resconternut… dji n' vos di nén cwè. <blockquote><i>Aprume, i gn a yeu ene sôre di fwebe bruteymint ki Mardjo, k' esteut al rowe, s' a dmandé kimint k' ele l' aveut savou etinde, adon ki l' vint chîléve eyet ki l' batea lyi sketéve les orayes tchaeke côp k' ele li leyive taper dins les wagues. (…)<br>El bruteymint a rcomincî on côp, deus côps… I divneut pus foirt. Mardjo esteut ddja dins les bateas ås vweles dispu lontins (…) mins ele n' aveut nén co etindou çoula.<br>Adon, elle a prindou l' gros fåre electrike k' esteut-st a tapêye, et l' a pormoenné sol mer alintoû do batea : rén !(…)<br>Tot d' on côp, l' adviertance a fwait «tîtt». Mitchî et Tanteche, les deus aspaleus, ki doirmént, ont rexhou dewôr, sins minme s' abiyî, télmint k' il avént peu.(…)<br>- L' adviertance n' a nén fwait «titt», elle a fwait «tîtt»; c' est don on gros pexhon : gn a do dandjî.</i><ref>p. 3.</ref></blockquote> <blockquote><i>— Metoz vos haernas et purdoz l' canapexhe eyet l' poujhete. Nos estans padzeu ene bindlêye di pexhons.<br>Il estént co a ranxhner dins les cofes el côp k' on a etindou on grand shofla «choû-oû-oû».</i><ref>p. 5.</ref></blockquote> == Corwaitaedje do walon == Po s' schouwer des [[epronts å francès]], l' otoresse saye di mete des mots tipicmint walons, minme si c' est nén pår leu prumî sinse. {| class="wikitable" |+ Egzimpes di ratournaedjes |- ! Mot francès !! Epront possibe<br>(rifondou) !! Mot do tecse walon<br>(rifondou) |- | ''à la barre'' (batea) || al båre || al rowe |- | ''équipier'' || ekipî || aspaleu |- | ''banc'' (pexhons) || banc || bindlêye |- | ''alarme'' || alåme || adviertance |} Po les [[noûmot]]s, di tecnike u d' [[zolodjeye]], ele sieve èn epront simpe, pacô scrît e clintcheyès letes, avou l' esplikêye dins ene [[pî-note]]. {| class="wikitable" |+ Egzimpes d' epronts |- ! Mot francès !! Epront <br>(ortografeye do live) !! Ricopiaedje, [[riwalnijhaedje]]<br> u rortografiaedje possibe <br>(rifondou) |- | ''[[:fr:Loch (bateau)|loch]]'' || ''loch'' || lok |- | ''plancton'' || ''plancton'' || plancton |- | ''calmar'' || ''calmar'' || calmår |- | ''fanon'' || ''fanon'' || fanon |- | ''mérou'' || ''mérou'' || merou |- | ''cétacé'' || ''cétacé'' || cetacî |- | ''rorqual'' || ''rorqual'' || rorcal |- | ''cachalot'' || ''cachalot'' || catchalot |- | ''flash'' (fotografeye) || ''flash'' || flach |} Mins pacô, gn a des vraiys noûmots foirdjîs u rwalnijhî {| class="wikitable" |+ Egzimpes di noûmots foirdjîs ou rwalnijhî |- ! Mot francès !! noûmot (tecse) !! noûmot (rifondou) |- | ''écho-sondeur'' || ''isco sondeû'' || esco-sondeu |- | ''canot de sauvetage'' || ''bârquète di s'coûr'' || barkete di scours<br>naeçale di scours |- | ''écran'' || ''pètite fènièsse'' || waitroûle |- | ''nageoire caudale'' || ''nadjwêre di queuwe'' || naedjwere di cawe<br>navuron d' cawe<br>aiyete di cawe<ref>eployaedje d' ene [[addjectivire]], sistinme classike do walon cåzé.</ref> |} == Dinêyes eciclopedikes == On sait trover sacwants dnêyes eciclopedikes dins l' tecse walon: * so les [[merou]]s (p. 3) * so les [[balinne]]s (p. 5, 7, 13) * so les [[catchalot]]s (p. 7) * so les [[dåfén]]s (p. 9) * so les [[rorcal]]s (p. 11) == Alére == [[Lucyin Mahin]], corwaitaedje do live, {{Ran}} l° 117, bontins 2026, p. 14. On boket del novele a stî replaidî dins l' gazete [[MicRomania (gazete)|MicRomania]], dizo l' tite « Mârdjo… » ({{l°|1/2026}}, pp. 20-21). == {{HD}} == [https://objectifplumes.be/oeuvre/ene-niut-di-tous-les-diales-une-nuit-de-tous-les-diables Aberwerter l' live] == Sourdant == [[Categoreye:Noveles e walon]] [[Categoreye:Mers et oceyans]] l57whqor1k2d3s1y1f1n2cywqw11yna