Wikipedia wawiki https://wa.wikipedia.org/wiki/Mwaisse_p%C3%A5dje MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Sipeciås Copene Uzeu Uzeu copene Wikipedia Wikipedia copene Imådje Imådje copene MediaWiki MediaWiki copene Modele Modele copene Aidance Aidance copene Categoreye Categoreye copene TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Sujet 0 38791 427283 349588 2026-10-23T14:13:21Z Lucyin 16 /* Etcherpetaedje */ 427283 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} Li '''cervea''', c’ est l’ organe ki s’ trouve dins li dzeu do [[cråne (antomeye)|cråne]] (li dvant po les [[biesses ås cwate pates]]). C’ est lu ki rimplit cåzu tote li [[boesse do cråne]]. C’ est l’ mwaisse pîce di l’ [[ecefale]]. C’ est lu ki cmande li fonctionmint di cåzu tot l’ coir. Dins les djins, c' est l' cervea ki prodût l' [[pinsêye]]. == Pårtixhaedje == [[File:Brain - Lobes.png|thumb|les lobes do cervea]] Li cervea si pårtit e sacwants bokets lomés lobes : * li lobe do [[front (antomeye)|front]] (frontrece), ki l' ponte si lome divanfrontrece (prefrontå) (orandje so l' imådje). * les deus lobes dilérins (parietås) (djaene so l' imådje). * les deus lobes des [[timpli]]s (timpelreces) (vete so l' imådje). * li lobe del [[hanete]] (hanetrece) (rôze so l' imådje). Li cervea ni fait nén di l’ ovraedje simetricmint. Gn a li dmeye bole cervelrece droete eyet li dmeye bole cervelrece gåtche. Po les droetîs, li gåtche est pus diswalpé ki l’ droete ; po les gåtchîs, c’ est l’ contråve. == Vijhnaedje antomike == Padrî l’ cervea, gn a l’ [[cervulet]] ; padzo, li [[miyôle del schene]]. Li cervea est rashî so des potches d’ aiwe, ki fwaiynut come des cosséns, et k’ on lome les [[vintroûles do cervea]]. Ådfoû, li cervea est rascovrou des [[menindje]]s. == Etcherpetaedje == Li coûtche difoûtrinne do cervea si lome li [[grijhe sustance]] ([[schoice cervelrece]]) ; c’ est la k’ gn a les [[celule]]s do cervea, lomés [[nierone]]s. Li coûtche divintrinne si lome li [[blanke sustance]] ; elle est fwaite di niers ki moussèt foû des nierones, et ki s’ vont stinde, pal miyôle del schene, eviè les [[musse]]s. Mins dins ces niers la, end a 12 a pårt, ki n’ passèt nén pal schene, et ki rexhèt pa des trôs do cråne : les [[niers do cråne]]. I vont cmander les [[ouy]]s, li fond do [[nez]], les musses do vizaedje et del [[goidje]], et disk’ å [[cour]] et å [[stoumak]] (nier wague). Kimander ou rçure des messaedjes di ces organes la. {{Commonscat|cerebrum|l'&nbsp;cervea}} [[Categoreye:Antomeye]] [[Categoreye:Sistinme nierveus]] [[Categoreye:Nierolodjeye]] 2ujhjl5hlbictg7vmbhj4ib7zmcdqxa 0 43395 427279 411766 2026-10-23T13:31:43Z Lucyin 16 427279 wikitext text/x-wiki {{po|mizrete|mizrete (discramiaedje)}} {{Wiccionaire}} [[Imådje:SorexAraneus wwalas 02.JPG|thumb]] Ene '''tchîproûle''' u '''tchîpete''' u '''mizrete''' u '''sorbetch'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=8&alw_page=95 notule '''8''' 46].</ref>, c' est ene sôre di ptite [[sori]]. {{sla}} ''[[Sorex araneus]]'' Mins gn a des [[mizrete (sôres)|ds ôtes sôres di mizretes]]. El Walonreye, n a l' [[mizrete ninte]] ([[Sorex minutus]]). == Vicaedje == Li tchîproûle magne totes sôres di viermene ([[inseke]]s et [[holene]]s), mins eto des pus grossès biesses come des [[rinne (biesse)|rinnes]] u des ptits [[pexhon]]s, k’ ele paralijhèt avou on pwezon k’ elle ont divins leu raetchon. El sorbetch, so ene djournêye, sait magnî des [[molon]]s, des [[lumçon]]s, et minme des ptitès [[sori]]s, ostant ki s' pwès. I s' mete voltî å rcoe padzo les [[håye]]s, les [[bouxhon]]s, oucobén on taes d' [[foye]]s.<ref>[[Claude Delizée]], [[L'Acadèmîye dès Foyans d' Cèrfontène]], l° 81 (nôvimbe-decimbe 2007) p. 39.</ref> == Lûte siconte des mizretes == Si ene vegnnut dins les måjhons, on n' les sait apicî avou des atrape-soris å froumadje, ca ele n' è magnèt pont. Les tchets n' les aduzèt nén, a cåze do pwezon k' elle ont e leu coir. Fåt les apicî dins des boesses esprès. == Sourdants == {{Commonscat|Sorex araneus|l' mizrete ordinaire}} [[Categoreye:Biesses ås tetes]] [[Categoreye:Rawiants]] rmasxad2156dq2egbhldes5ga1zul5s 0 47764 427291 426058 2026-10-24T02:03:11Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427291 wikitext text/x-wiki Li '''raptitixhante cawete e neyerlandès''' est ene cawete k' on met al fén d' on no po discrire l' pititesse d' èç mot<ref>https://web.archive.org/web/20201205061449/https://www.colanguage.com/fr/les-diminutifs-n%C3%A9erlandais-je</ref>, obén k' on met dins les pitits nos po dner ene valeur tinrûle. == Definixhant == Avou les '''raptitixhantes cawetes''', on no k' uze "''de''" u "''het''" padvant årè todi "''het''", cwand on radjoute ces '''cawetes rola'''.<ref name=":0">https://web.archive.org/web/20220116105039/https://www.nlfacile.com/diminutifs-neerlandais_2_106714.htm</ref> * ''De '''bus''''' => ''Het '''busje'''''<ref name=":1">https://woordenlijst.org/#/?q=bus</ref> * ''Het '''huis''' => Het '''huisje'''''<ref name=":2">https://woordenlijst.org/#/?q=huis</ref> == Pluriyal == Ossu, les '''pluriyals''' "''-en''" obén "''-s''" divnut seulmint "''-s''" cwand on radjoute çoula.<ref name=":0" /> Di pus, "''het''" divént "''de''" cwand on passe do singulî å pluriyal. * ''De '''bussen''''' => ''De '''busjes<ref name=":1" />''''' * ''Het '''huisje''' => De '''huisjes<ref name=":2" />''''' == Rîles == {{Djermon linwince}} === Erîlêye cawete === Djenerålmint, i fåt djusse mete el cawete "''-je''" al fén då no : <ref name=":3">Henn Carola, Vromans Joseph, Bijleveld Henny-Annie. "Pratique du néerlandais de A à Z.", Éd. Erasme. 2006.</ref> * ''Een '''bus''''' => ''Een '''busje''''' * ''Een '''boot''''' => ''Een '''bootje''''' === Disrîlêyes cawetes === * ''-etje<ref name=":3" />'' * ''-kje<ref name=":3" />'' * ''-pje<ref name=":3" />'' * ''-tje<ref name=":3" />'' == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Neyerlandès]] [[Categoreye:Croejhete]] h2dugt4hwe9kr87p43k8pn78syqhz7w 0 50881 427284 427272 2026-10-23T14:24:02Z Lucyin 16 /* {{HDV}} */ 427284 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Alunos Escola Municipal Gyn Brasil.jpg|thumb|e scole, valets d' on costé, pus francs; båsheles di l' ôte, pus amiståves]] [[Imådje:Young Teenagers Playing Guitar Band of Youth.jpg|assaetchîs pal muzike|thumb]] [[Imådje:Laidadjisse tuzant.jpg|tuzant e-n ene fiesse d' efants, ki ç' n' est pus di si ådje|thumb]] [[Imådje:Laidadjisses moto.jpg|si porminant a moto u a velo, valets et båsheles|thumb]] L' '''adocrexhince'''<ref>[[noûmot do walon]], anêyes 2010.</ref> u , lomêye ossu li '''laide ådje'''<ref>''laîde âdje'' ([[C1]] p. 159, [[FC99]] a «adolescence»).</ref> (u '''laidådje'''<ref>mot d' aplacaedje sins loyeure avou [[Wikt:ådje|ådje]], come [[Moyinådje]], [[målådje]].</ref>), c' est ene termene del veye d' ene djin ki va d' aviè 10-12 ans disca 18-20 ans. == Motlî == Li ci, li cene k' est e s' laide ådje si pout lomer on, ene '''laidadjisse'''. On sieve co voltî li racourtixha do francès: èn / ene '''ado'''. On pôreut eto uzer d' on mot raprepiant l' inglès «''teenager''»: '''dijhinnî''', '''dijhinnresse'''. Les efants d' 9-11 ans, aprume s' i fjhèt leu crexhinne timprowmint, on les lome des '''refoircis gaméns''', des '''refoirceyès båsheles''' u des '''roeds gaméns''', des '''roedès båsheles'''<ref>[[FC99]] a «adolescent».</ref>, u des '''ptitès djonnès feyes'''. Pus coûtmint, tot calcant l' francès, des '''preyados'''. Les pus vîs, 16-18 ans, seront lomés eto: «'''djonnea'''» u «'''pitit djonne ome'''». Les feyes: , «'''djonnete'''», «'''pitite kimere'''». I wådront ces nos la dins leu grande djonnesse, come «djonne grande djin» («'''djonne feye'''», «'''djonne ome'''»). Disk' å [[mariaedje]] u l' vicaedje-eshonne. == Mwaissès piceures == Li coir si stind d' on plin côp (c' est l' [[crexhinne]]). Çoula avént pus djonne po les båsheles, ene miete pus tård po les valets. Avou ç' grandixhaedje la, les djonnes vont avinde cåzu leu taeye di [[grande djin]]. Les fonccions secsuweles si dispiertèt: [[regues (kimeres)|regues]] ([[riveyeures]]) ås båsheles; ridjté (bindaedje), et rexhaedje do vierzin ås valets. Å cmince, ça lzî vént tins k' i doimnut, avou on [[sondje (reve)|sondje]]. Adonpwis, bråmint si vont acdiner å [[forfroyaedje]] (on dit coranmint k' i « s' fotèt ene [[toutche (secsuwelté)|toutche]]»). Pol caractere, i vont sovint vni disconte les idêyes di leus parints, et pår del societé la k' i vicnut. I mostrèt çoula dins leu [[mousseure]]s, dins leu [[wåkeure]]. Eto, e 21inme sieke, pa des [[tatouwaedje]]s. On lome cisse passe la li «crijhe del laidådje». Cisse sitouwåcion la fwait k' les djonnes kiminçnut a tuzer foirt lon. I s' polèt åjheymint adure a des idêyes estremisses. I polèt eto leyî tchaire li rlidjon… ou l' contråve. Les ados sont sovint ridous après ene sôre di muzike, spårdowe pa des djonnes tchanteus(es) do moumint. Sacwants vont-st ataker a [[foumer]]. Il atchtêyront voltî èn [[éndjin d' bodjaedje]] po-z aler wice k' i volnut: [[mobilete]], [[velo]], [[birôlete]]. Les valets mosternut voltî k' i sont foirts et bråves. Les cmeres k' ele sont nozêyes. Les cis u cenes k' avént raprins ene [[pitite langue]] estant efant cwitèt sovint ciste ocupåcion la, k' i n' polnut nén pårti avou leus novelès cnoxhances.<ref>Rilevé pol [[basse (lingaedje)|basse]] pa Arguia Olçomendy, esplikêyes dinêyes a [[Uzeu:Lucyin]], raploû d' Pwetî so les ptits lingaedjes, 12 d' avri 2018.</ref> == Maladeyes del laide ådje == [[botons d' djonnesse]] == {{HDV}} == * [[haycou#Corwaitaedje d' on haycou e djaponès|On haycou djaponès so l' adocrexhince]] * [[Sorraloyaedje#Li sorraloyaedje-maladeye å ados|li sorraloyaedje, maladeye des ados]] == Sourdants == [[Categoreye:Ådjes del veye]] 6224262r0zewamdzyeur3qhk56l9lol 427286 427284 2026-10-23T14:41:32Z Lucyin 16 /* Mwaissès piceures */ 427286 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Alunos Escola Municipal Gyn Brasil.jpg|thumb|e scole, valets d' on costé, pus francs; båsheles di l' ôte, pus amiståves]] [[Imådje:Young Teenagers Playing Guitar Band of Youth.jpg|assaetchîs pal muzike|thumb]] [[Imådje:Laidadjisse tuzant.jpg|tuzant e-n ene fiesse d' efants, ki ç' n' est pus di si ådje|thumb]] [[Imådje:Laidadjisses moto.jpg|si porminant a moto u a velo, valets et båsheles|thumb]] L' '''adocrexhince'''<ref>[[noûmot do walon]], anêyes 2010.</ref> u , lomêye ossu li '''laide ådje'''<ref>''laîde âdje'' ([[C1]] p. 159, [[FC99]] a «adolescence»).</ref> (u '''laidådje'''<ref>mot d' aplacaedje sins loyeure avou [[Wikt:ådje|ådje]], come [[Moyinådje]], [[målådje]].</ref>), c' est ene termene del veye d' ene djin ki va d' aviè 10-12 ans disca 18-20 ans. == Motlî == Li ci, li cene k' est e s' laide ådje si pout lomer on, ene '''laidadjisse'''. On sieve co voltî li racourtixha do francès: èn / ene '''ado'''. On pôreut eto uzer d' on mot raprepiant l' inglès «''teenager''»: '''dijhinnî''', '''dijhinnresse'''. Les efants d' 9-11 ans, aprume s' i fjhèt leu crexhinne timprowmint, on les lome des '''refoircis gaméns''', des '''refoirceyès båsheles''' u des '''roeds gaméns''', des '''roedès båsheles'''<ref>[[FC99]] a «adolescent».</ref>, u des '''ptitès djonnès feyes'''. Pus coûtmint, tot calcant l' francès, des '''preyados'''. Les pus vîs, 16-18 ans, seront lomés eto: «'''djonnea'''» u «'''pitit djonne ome'''». Les feyes: , «'''djonnete'''», «'''pitite kimere'''». I wådront ces nos la dins leu grande djonnesse, come «djonne grande djin» («'''djonne feye'''», «'''djonne ome'''»). Disk' å [[mariaedje]] u l' vicaedje-eshonne. == Mwaissès piceures == Li coir si stind d' on plin côp (c' est l' [[crexhinne]]). Çoula avént pus djonne po les båsheles, ene miete pus tård po les valets. Avou ç' grandixhaedje la, les djonnes vont avinde cåzu leu taeye di [[grande djin]]. Les fonccions secsuweles si dispiertèt: [[regues (kimeres)|regues]] ([[riveyeures]]) ås båsheles; ridjté (bindaedje), et rexhaedje do vierzin ås valets. Å cmince, ça lzî vént tins k' i doimnut, avou on [[sondje (reve)|sondje]]. Adonpwis, bråmint si vont acdiner å [[forfroyaedje]] (on dit coranmint k' i « s' fotèt ene [[toutche (secsuwelté)|toutche]]»). Pol caractere, i vont sovint vni disconte les idêyes di leus parints, et pår del societé la k' i vicnut. I mostrèt çoula dins leu [[mousseure]]s, dins leu [[wåkeure]]. Eto, e 21inme sieke, pa des [[tatouwaedje]]s. On lome cisse passe la li «crijhe del laidådje». Cisse sitouwåcion la fwait k' les djonnes kiminçnut a tuzer foirt lon. I s' polèt åjheymint adure a des idêyes estremisses. I polèt eto leyî tchaire li rlidjon… ou l' contråve. Les ados sont sovint ridous après ene sôre di muzike, spårdowe pa des djonnes tchanteus(es) do moumint. Sacwants vont-st ataker a [[foumer]]. Il atchtêyront voltî èn [[éndjin d' bodjaedje]] po-z aler wice k' i volnut: [[mobilete]], [[velo]], [[birôlete]]. Les valets mosternut voltî k' i sont foirts et bråves. Les cmeres k' ele sont nozêyes. Les cis u cenes k' avént raprins ene [[pitite langue]] estant efant cwitèt sovint ciste ocupåcion la, k' i n' polnut nén pårti avou leus novelès cnoxhances.<ref>Rilevé pol [[basse (lingaedje)|basse]] pa Arguia Olçomendy, esplikêyes dinêyes a [[Uzeu:Lucyin]], raploû d' Pwetî so les ptits lingaedjes, 12 d' avri 2018.</ref> <gallery> Young people in Hong Kong using smartphones whilst walking.png|sorraloyaedje di rafoircis gaméns Barcelona 101DSC 0311 (49192509291).jpg|djonnea rotant tot s' raloyant al Daegntoele Ignoring Each Other (33390897436).jpg|deus dijhinnresses tchaeke dins s' monde </gallery> == Maladeyes del laide ådje == [[botons d' djonnesse]] == {{HDV}} == * [[haycou#Corwaitaedje d' on haycou e djaponès|On haycou djaponès so l' adocrexhince]] * [[Sorraloyaedje#Li sorraloyaedje-maladeye å ados|li sorraloyaedje, maladeye des ados]] == Sourdants == [[Categoreye:Ådjes del veye]] awpo5mp6vv518eo86ua9irxh04xsqb7 427287 427286 2026-10-23T14:42:03Z Lucyin 16 /* Mwaissès piceures */ 427287 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Alunos Escola Municipal Gyn Brasil.jpg|thumb|e scole, valets d' on costé, pus francs; båsheles di l' ôte, pus amiståves]] [[Imådje:Young Teenagers Playing Guitar Band of Youth.jpg|assaetchîs pal muzike|thumb]] [[Imådje:Laidadjisse tuzant.jpg|tuzant e-n ene fiesse d' efants, ki ç' n' est pus di si ådje|thumb]] [[Imådje:Laidadjisses moto.jpg|si porminant a moto u a velo, valets et båsheles|thumb]] L' '''adocrexhince'''<ref>[[noûmot do walon]], anêyes 2010.</ref> u , lomêye ossu li '''laide ådje'''<ref>''laîde âdje'' ([[C1]] p. 159, [[FC99]] a «adolescence»).</ref> (u '''laidådje'''<ref>mot d' aplacaedje sins loyeure avou [[Wikt:ådje|ådje]], come [[Moyinådje]], [[målådje]].</ref>), c' est ene termene del veye d' ene djin ki va d' aviè 10-12 ans disca 18-20 ans. == Motlî == Li ci, li cene k' est e s' laide ådje si pout lomer on, ene '''laidadjisse'''. On sieve co voltî li racourtixha do francès: èn / ene '''ado'''. On pôreut eto uzer d' on mot raprepiant l' inglès «''teenager''»: '''dijhinnî''', '''dijhinnresse'''. Les efants d' 9-11 ans, aprume s' i fjhèt leu crexhinne timprowmint, on les lome des '''refoircis gaméns''', des '''refoirceyès båsheles''' u des '''roeds gaméns''', des '''roedès båsheles'''<ref>[[FC99]] a «adolescent».</ref>, u des '''ptitès djonnès feyes'''. Pus coûtmint, tot calcant l' francès, des '''preyados'''. Les pus vîs, 16-18 ans, seront lomés eto: «'''djonnea'''» u «'''pitit djonne ome'''». Les feyes: , «'''djonnete'''», «'''pitite kimere'''». I wådront ces nos la dins leu grande djonnesse, come «djonne grande djin» («'''djonne feye'''», «'''djonne ome'''»). Disk' å [[mariaedje]] u l' vicaedje-eshonne. == Mwaissès piceures == Li coir si stind d' on plin côp (c' est l' [[crexhinne]]). Çoula avént pus djonne po les båsheles, ene miete pus tård po les valets. Avou ç' grandixhaedje la, les djonnes vont avinde cåzu leu taeye di [[grande djin]]. Les fonccions secsuweles si dispiertèt: [[regues (kimeres)|regues]] ([[riveyeures]]) ås båsheles; ridjté (bindaedje), et rexhaedje do vierzin ås valets. Å cmince, ça lzî vént tins k' i doimnut, avou on [[sondje (reve)|sondje]]. Adonpwis, bråmint si vont acdiner å [[forfroyaedje]] (on dit coranmint k' i « s' fotèt ene [[toutche (secsuwelté)|toutche]]»). Pol caractere, i vont sovint vni disconte les idêyes di leus parints, et pår del societé la k' i vicnut. I mostrèt çoula dins leu [[mousseure]]s, dins leu [[wåkeure]]. Eto, e 21inme sieke, pa des [[tatouwaedje]]s. On lome cisse passe la li «crijhe del laidådje». Cisse sitouwåcion la fwait k' les djonnes kiminçnut a tuzer foirt lon. I s' polèt åjheymint adure a des idêyes estremisses. I polèt eto leyî tchaire li rlidjon… ou l' contråve. Les ados sont sovint ridous après ene sôre di muzike, spårdowe pa des djonnes tchanteus(es) do moumint. Sacwants vont-st ataker a [[foumer]]. Il atchtêyront voltî èn [[éndjin d' bodjaedje]] po-z aler wice k' i volnut: [[mobilete]], [[velo]], [[birôlete]]. Les valets mosternut voltî k' i sont foirts et bråves. Les cmeres k' ele sont nozêyes. Les cis u cenes k' avént raprins ene [[pitite langue]] estant efant cwitèt sovint ciste ocupåcion la, k' i n' polnut nén pårti avou leus novelès cnoxhances.<ref>Rilevé pol [[basse (lingaedje)|basse]] pa Arguia Olçomendy, esplikêyes dinêyes a [[Uzeu:Lucyin]], raploû d' Pwetî so les ptits lingaedjes, 12 d' avri 2018.</ref> == Maladeyes del laide ådje == [[botons d' djonnesse]] == {{HDV}} == * [[haycou#Corwaitaedje d' on haycou e djaponès|On haycou djaponès so l' adocrexhince]] * [[Sorraloyaedje#Li sorraloyaedje-maladeye å ados|li sorraloyaedje, maladeye des ados]] == Sourdants == [[Categoreye:Ådjes del veye]] 6224262r0zewamdzyeur3qhk56l9lol 427288 427287 2026-10-23T14:42:21Z Lucyin 16 /* {{HDV}} */ 427288 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Alunos Escola Municipal Gyn Brasil.jpg|thumb|e scole, valets d' on costé, pus francs; båsheles di l' ôte, pus amiståves]] [[Imådje:Young Teenagers Playing Guitar Band of Youth.jpg|assaetchîs pal muzike|thumb]] [[Imådje:Laidadjisse tuzant.jpg|tuzant e-n ene fiesse d' efants, ki ç' n' est pus di si ådje|thumb]] [[Imådje:Laidadjisses moto.jpg|si porminant a moto u a velo, valets et båsheles|thumb]] L' '''adocrexhince'''<ref>[[noûmot do walon]], anêyes 2010.</ref> u , lomêye ossu li '''laide ådje'''<ref>''laîde âdje'' ([[C1]] p. 159, [[FC99]] a «adolescence»).</ref> (u '''laidådje'''<ref>mot d' aplacaedje sins loyeure avou [[Wikt:ådje|ådje]], come [[Moyinådje]], [[målådje]].</ref>), c' est ene termene del veye d' ene djin ki va d' aviè 10-12 ans disca 18-20 ans. == Motlî == Li ci, li cene k' est e s' laide ådje si pout lomer on, ene '''laidadjisse'''. On sieve co voltî li racourtixha do francès: èn / ene '''ado'''. On pôreut eto uzer d' on mot raprepiant l' inglès «''teenager''»: '''dijhinnî''', '''dijhinnresse'''. Les efants d' 9-11 ans, aprume s' i fjhèt leu crexhinne timprowmint, on les lome des '''refoircis gaméns''', des '''refoirceyès båsheles''' u des '''roeds gaméns''', des '''roedès båsheles'''<ref>[[FC99]] a «adolescent».</ref>, u des '''ptitès djonnès feyes'''. Pus coûtmint, tot calcant l' francès, des '''preyados'''. Les pus vîs, 16-18 ans, seront lomés eto: «'''djonnea'''» u «'''pitit djonne ome'''». Les feyes: , «'''djonnete'''», «'''pitite kimere'''». I wådront ces nos la dins leu grande djonnesse, come «djonne grande djin» («'''djonne feye'''», «'''djonne ome'''»). Disk' å [[mariaedje]] u l' vicaedje-eshonne. == Mwaissès piceures == Li coir si stind d' on plin côp (c' est l' [[crexhinne]]). Çoula avént pus djonne po les båsheles, ene miete pus tård po les valets. Avou ç' grandixhaedje la, les djonnes vont avinde cåzu leu taeye di [[grande djin]]. Les fonccions secsuweles si dispiertèt: [[regues (kimeres)|regues]] ([[riveyeures]]) ås båsheles; ridjté (bindaedje), et rexhaedje do vierzin ås valets. Å cmince, ça lzî vént tins k' i doimnut, avou on [[sondje (reve)|sondje]]. Adonpwis, bråmint si vont acdiner å [[forfroyaedje]] (on dit coranmint k' i « s' fotèt ene [[toutche (secsuwelté)|toutche]]»). Pol caractere, i vont sovint vni disconte les idêyes di leus parints, et pår del societé la k' i vicnut. I mostrèt çoula dins leu [[mousseure]]s, dins leu [[wåkeure]]. Eto, e 21inme sieke, pa des [[tatouwaedje]]s. On lome cisse passe la li «crijhe del laidådje». Cisse sitouwåcion la fwait k' les djonnes kiminçnut a tuzer foirt lon. I s' polèt åjheymint adure a des idêyes estremisses. I polèt eto leyî tchaire li rlidjon… ou l' contråve. Les ados sont sovint ridous après ene sôre di muzike, spårdowe pa des djonnes tchanteus(es) do moumint. Sacwants vont-st ataker a [[foumer]]. Il atchtêyront voltî èn [[éndjin d' bodjaedje]] po-z aler wice k' i volnut: [[mobilete]], [[velo]], [[birôlete]]. Les valets mosternut voltî k' i sont foirts et bråves. Les cmeres k' ele sont nozêyes. Les cis u cenes k' avént raprins ene [[pitite langue]] estant efant cwitèt sovint ciste ocupåcion la, k' i n' polnut nén pårti avou leus novelès cnoxhances.<ref>Rilevé pol [[basse (lingaedje)|basse]] pa Arguia Olçomendy, esplikêyes dinêyes a [[Uzeu:Lucyin]], raploû d' Pwetî so les ptits lingaedjes, 12 d' avri 2018.</ref> == Maladeyes del laide ådje == [[botons d' djonnesse]] == {{HDV}} == * [[haycou#Corwaitaedje d' on haycou e djaponès|On haycou djaponès so l' adocrexhince]] * [[Sorraloyaedje#Li sorraloyaedje-maladeye å ados|li sorraloyaedje, maladeye des ados]] <gallery> Young people in Hong Kong using smartphones whilst walking.png|sorraloyaedje di rafoircis gaméns Barcelona 101DSC 0311 (49192509291).jpg|djonnea rotant tot s' raloyant al Daegntoele Ignoring Each Other (33390897436).jpg|deus dijhinnresses tchaeke dins s' monde </gallery> == Sourdants == [[Categoreye:Ådjes del veye]] 3tupqstr18zq77gdjrna9r3ztwz5elm 427289 427288 2026-10-23T14:43:22Z Lucyin 16 /* {{HDV}} */ 427289 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Alunos Escola Municipal Gyn Brasil.jpg|thumb|e scole, valets d' on costé, pus francs; båsheles di l' ôte, pus amiståves]] [[Imådje:Young Teenagers Playing Guitar Band of Youth.jpg|assaetchîs pal muzike|thumb]] [[Imådje:Laidadjisse tuzant.jpg|tuzant e-n ene fiesse d' efants, ki ç' n' est pus di si ådje|thumb]] [[Imådje:Laidadjisses moto.jpg|si porminant a moto u a velo, valets et båsheles|thumb]] L' '''adocrexhince'''<ref>[[noûmot do walon]], anêyes 2010.</ref> u , lomêye ossu li '''laide ådje'''<ref>''laîde âdje'' ([[C1]] p. 159, [[FC99]] a «adolescence»).</ref> (u '''laidådje'''<ref>mot d' aplacaedje sins loyeure avou [[Wikt:ådje|ådje]], come [[Moyinådje]], [[målådje]].</ref>), c' est ene termene del veye d' ene djin ki va d' aviè 10-12 ans disca 18-20 ans. == Motlî == Li ci, li cene k' est e s' laide ådje si pout lomer on, ene '''laidadjisse'''. On sieve co voltî li racourtixha do francès: èn / ene '''ado'''. On pôreut eto uzer d' on mot raprepiant l' inglès «''teenager''»: '''dijhinnî''', '''dijhinnresse'''. Les efants d' 9-11 ans, aprume s' i fjhèt leu crexhinne timprowmint, on les lome des '''refoircis gaméns''', des '''refoirceyès båsheles''' u des '''roeds gaméns''', des '''roedès båsheles'''<ref>[[FC99]] a «adolescent».</ref>, u des '''ptitès djonnès feyes'''. Pus coûtmint, tot calcant l' francès, des '''preyados'''. Les pus vîs, 16-18 ans, seront lomés eto: «'''djonnea'''» u «'''pitit djonne ome'''». Les feyes: , «'''djonnete'''», «'''pitite kimere'''». I wådront ces nos la dins leu grande djonnesse, come «djonne grande djin» («'''djonne feye'''», «'''djonne ome'''»). Disk' å [[mariaedje]] u l' vicaedje-eshonne. == Mwaissès piceures == Li coir si stind d' on plin côp (c' est l' [[crexhinne]]). Çoula avént pus djonne po les båsheles, ene miete pus tård po les valets. Avou ç' grandixhaedje la, les djonnes vont avinde cåzu leu taeye di [[grande djin]]. Les fonccions secsuweles si dispiertèt: [[regues (kimeres)|regues]] ([[riveyeures]]) ås båsheles; ridjté (bindaedje), et rexhaedje do vierzin ås valets. Å cmince, ça lzî vént tins k' i doimnut, avou on [[sondje (reve)|sondje]]. Adonpwis, bråmint si vont acdiner å [[forfroyaedje]] (on dit coranmint k' i « s' fotèt ene [[toutche (secsuwelté)|toutche]]»). Pol caractere, i vont sovint vni disconte les idêyes di leus parints, et pår del societé la k' i vicnut. I mostrèt çoula dins leu [[mousseure]]s, dins leu [[wåkeure]]. Eto, e 21inme sieke, pa des [[tatouwaedje]]s. On lome cisse passe la li «crijhe del laidådje». Cisse sitouwåcion la fwait k' les djonnes kiminçnut a tuzer foirt lon. I s' polèt åjheymint adure a des idêyes estremisses. I polèt eto leyî tchaire li rlidjon… ou l' contråve. Les ados sont sovint ridous après ene sôre di muzike, spårdowe pa des djonnes tchanteus(es) do moumint. Sacwants vont-st ataker a [[foumer]]. Il atchtêyront voltî èn [[éndjin d' bodjaedje]] po-z aler wice k' i volnut: [[mobilete]], [[velo]], [[birôlete]]. Les valets mosternut voltî k' i sont foirts et bråves. Les cmeres k' ele sont nozêyes. Les cis u cenes k' avént raprins ene [[pitite langue]] estant efant cwitèt sovint ciste ocupåcion la, k' i n' polnut nén pårti avou leus novelès cnoxhances.<ref>Rilevé pol [[basse (lingaedje)|basse]] pa Arguia Olçomendy, esplikêyes dinêyes a [[Uzeu:Lucyin]], raploû d' Pwetî so les ptits lingaedjes, 12 d' avri 2018.</ref> == Maladeyes del laide ådje == [[botons d' djonnesse]] == {{HDV}} == * [[haycou#Corwaitaedje d' on haycou e djaponès|On haycou djaponès so l' adocrexhince]] * [[Sorraloyaedje#Li sorraloyaedje-maladeye å ados|Li sorraloyaedje, maladeye des ados]] <gallery> Young people in Hong Kong using smartphones whilst walking.png|sorraloyaedje di rafoircis gaméns Barcelona 101DSC 0311 (49192509291).jpg|djonnea rotant tot s' raloyant al Daegntoele Ignoring Each Other (33390897436).jpg|deus dijhinnresses tchaeke dins s' monde </gallery> == Sourdants == [[Categoreye:Ådjes del veye]] axbnu0ag9oxv5iky4e5yzechgnqjnm8 427290 427289 2026-10-23T14:43:54Z Lucyin 16 427290 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire}} [[Imådje:Alunos Escola Municipal Gyn Brasil.jpg|thumb|e scole, valets d' on costé, pus francs; båsheles di l' ôte, pus amiståves]] [[Imådje:Young Teenagers Playing Guitar Band of Youth.jpg|assaetchîs pal muzike|thumb]] [[Imådje:Laidadjisse tuzant.jpg|tuzant e-n ene fiesse d' efants, ki ç' n' est pus di si ådje|thumb]] [[Imådje:Laidadjisses moto.jpg|si porminant a moto u a velo, valets et båsheles|thumb]] L' '''adocrexhince'''<ref>[[noûmot do walon]], anêyes 2010.</ref> u , lomêye ossu li '''laide ådje'''<ref>''laîde âdje'' ([[C1]] p. 159, [[FC99]] a «adolescence»).</ref> (u '''laidådje'''<ref>mot d' aplacaedje sins loyeure avou [[Wikt:ådje|ådje]], come [[Moyinådje]], [[målådje]].</ref>), c' est ene termene del veye d' ene djin ki va d' aviè 10-12 ans disca 18-20 ans. == Motlî == Li ci, li cene k' est e s' laide ådje si pout lomer on, ene '''laidadjisse'''. On sieve co voltî li racourtixha do francès: èn / ene '''ado'''. On pôreut eto uzer d' on mot raprepiant l' inglès «''teenager''»: '''dijhinnî''', '''dijhinnresse'''. Les efants d' 9-11 ans, aprume s' i fjhèt leu crexhinne timprowmint, on les lome des '''refoircis gaméns''', des '''refoirceyès båsheles''' u des '''roeds gaméns''', des '''roedès båsheles'''<ref>[[FC99]] a «adolescent».</ref>, u des '''ptitès djonnès feyes'''. Pus coûtmint, tot calcant l' francès, des '''preyados'''. Les pus vîs, 16-18 ans, seront lomés eto: «'''djonnea'''» u «'''pitit djonne ome'''». Les feyes: , «'''djonnete'''», «'''pitite kimere'''». I wådront ces nos la dins leu grande djonnesse, come «djonne grande djin» («'''djonne feye'''», «'''djonne ome'''»). Disk' å [[mariaedje]] u l' vicaedje-eshonne. == Mwaissès piceures == Li coir si stind d' on plin côp (c' est l' [[crexhinne]]). Çoula avént pus djonne po les båsheles, ene miete pus tård po les valets. Avou ç' grandixhaedje la, les djonnes vont avinde cåzu leu taeye di [[grande djin]]. Les fonccions secsuweles si dispiertèt: [[regues (kimeres)|regues]] ([[riveyeures]]) ås båsheles; ridjté (bindaedje), et rexhaedje do vierzin ås valets. Å cmince, ça lzî vént tins k' i doimnut, avou on [[sondje (reve)|sondje]]. Adonpwis, bråmint si vont acdiner å [[forfroyaedje]] (on dit coranmint k' i « s' fotèt ene [[toutche (secsuwelté)|toutche]]»). Pol caractere, i vont sovint vni disconte les idêyes di leus parints, et pår del societé la k' i vicnut. I mostrèt çoula dins leu [[mousseure]]s, dins leu [[wåkeure]]. Eto, e 21inme sieke, pa des [[tatouwaedje]]s. On lome cisse passe la li «crijhe del laidådje». Cisse sitouwåcion la fwait k' les djonnes kiminçnut a tuzer foirt lon. I s' polèt åjheymint adure a des idêyes estremisses. I polèt eto leyî tchaire li rlidjon… ou l' contråve. Les ados sont sovint ridous après ene sôre di muzike, spårdowe pa des djonnes tchanteus(es) do moumint. Sacwants vont-st ataker a [[foumer]]. Il atchtêyront voltî èn [[éndjin d' bodjaedje]] po-z aler wice k' i volnut: [[mobilete]], [[velo]], [[birôlete]]. Les valets mosternut voltî k' i sont foirts et bråves. Les cmeres k' ele sont nozêyes. Les cis u cenes k' avént raprins ene [[pitite langue]] estant efant cwitèt sovint ciste ocupåcion la, k' i n' polnut nén pårti avou leus novelès cnoxhances.<ref>Rilevé pol [[basse (lingaedje)|basse]] pa Arguia Olçomendy, esplikêyes dinêyes a [[Uzeu:Lucyin]], raploû d' Pwetî so les ptits lingaedjes, 12 d' avri 2018.</ref> == Maladeyes del laide ådje == [[botons d' djonnesse]] == {{HDV}} == * [[haycou#Corwaitaedje d' on haycou e djaponès|On haycou djaponès so l' adocrexhince]] * [[Sorraloyaedje#Li sorraloyaedje-maladeye å ados|Li sorraloyaedje, maladeye des ados]] <gallery> Young people in Hong Kong using smartphones whilst walking.png|sorraloyaedje di rafoircis gaméns Barcelona 101DSC 0311 (49192509291).jpg|djonnea rotant tot s' raloyant al Daegntoele Ignoring Each Other (33390897436).jpg|deus dijhinnresses tchaeke dins s' monde </gallery> == Sourdants == [[Categoreye:Ådjes del veye]] 8guzrf0h7usvxnex9nk69aanf8pkwfw 0 55356 427281 427254 2026-10-23T14:11:28Z Lucyin 16 /* Cwè les parints dvèt i fé ? */ 427281 wikitext text/x-wiki [[Imådje:SZ 深圳 Shenzhen 福田 Futian 沙尾東村 ShaWeiCun 城中村 village 沙尾步行街 Shawei Pedestrian Street shop 味琪蒸飯 WeiQi Restaurant September 2025 N13P 05.jpg|thumb|onk å restorant djouwant avou deus sûtifones]] Li '''sorraloyaedje''', c' est cwand ene djin est rindowe après s' [[sûtifone]]<ref>udonbén so leu-z [[éndjole (infôrmatike)|éndjole]] ou so leu [[tåvlete]], mins l' uzaedje di ces deus deus ahesses la discrexhe todi dpus eneviè les sûtifones.</ref> et cmince a awè on drole di caractere cwand ele nel riwaite nén. == Cotoû == Enute, l’ [[Internete]] et sortot les [[rantoeles di soçnaedje]] purdèt ene grande plaece dins l’ veye des [[laidadjisse]]s. A pårti di 3 eures par djoû, on voet les prumîs risses loyîs å sorraloyaedje. A pårti d’ 7 eures, c’ est clairmint ene [[acdinance]]. E l’ Beldjike, 40 åcint des djins passèt dipus d’ troes eures so leu sûtifone.<ref>{{fr}} [https://www.rtbf.be/article/les-applications-sont-concues-pour-maximiser-le-temps-passe-en-ligne-60-des-belges-passent-plus-de-deux-heures-par-jour-devant-un-ecran-11691369 dit dins ene emission RTBF]</ref> Ki : ci n’ est nén djusse li nombe d’ eures ki conte po dire ki c’ e-st ene [[maladeye]], mins ossu les candjmints di caractere des djonnes. == Li sorraloyaedje-maladeye å ados == === Les senes po s' endè doter === On sait dire k' i gn a sorraloyaedje-maladeye po les [[dijhinnî]]s cwand : * il ont håsse d’ aler toltins vey ene sacwè so leu sûtifone. Ça pout aler disca 117 côps par djoû.<ref>{{fr}} [https://www.orange.be/fr/blog/temps-ecran-smartphone Inkete Orange Beldjike]</ref> Pask’ il ont sogne di rater ene novele so leu conte [[Fesbok]] u [[Mistagram]], u ene [[anonce di messaedje]] so leu [[emilreye]]. Adon, i rmontèt dins leu tchambe si catchî po-z aler sol Daegntoele. *i n’ savèt pus fé l’ diferince inte li çou k’ est impôrtant et çou ki n’ sieve a rén. Metans cwand i respondèt des biesses messaedjes a meynute meyzeure. U cweri après des notes d’ èn eval a 4 eures å matén. S’ i n’ ont pus leu telefone, s' il est distcherdjî, u ki l' raloyaedje est mwais, i sont pierdous et [[angoxhî]]s. * i s’ plindront d’ awè må les [[ouy]]s. * i sont toltins strindous et s’ sinti må dins s’ pea. Aprume les djonnetes ki vlèt awè on coir di mankin, et ki s’ comparèt ås ôtes so des waibes a pårt. Ça les moenne tot droet a des [[dizôrnances d' amagnî]]. * i n’ vinèt pus magnî. I n’ si savèt edoirmi. I n’ rexhèt pus po s’ pormoenner u fé do spôrt. Si on lzî dene on ptit ovraedje, i djhèt « dins 5 munutes », mins i nel fijhèt nén. <center><gallery> Young people in Hong Kong using smartphones whilst walking.png|tot rotant 軽食とガラケー 2010 (4868415523).jpg|tot magnant A young woman at the gym checks her mobile phone while surrounded by weights and fitness equipment.jpg|al djimlastike Campus_Day_CG_(423)_(52131461923).jpg|sbarêye, dins èn anfi, al fén do cours Djonnetes so sûtifone.jpg|zeles deus eshonne, ashiowes कार्यशाळेत मोबाईलवर संपादन प्रशिक्षण.jpg|zeles troes eshonne, dresseyes </gallery></center> === Cwè les parints dvèt i fé ? === S’ i veyèt ki leu djonnea u leu djonnete a onk de ces senes la, les parints dvèt rawaitî l’ efant, et vey kibén d’ eures k’ i passe so s’ telefone. Ça n’ divreut nén esse pus di 2 a 3 eures par djoû. Les parints lzî savèt prinde leus sûtifone ene dimeye eure divant d’ aler coûtchî. Mågré ces risses la, les rantoeles di soçnaedjes ont ossu des avantaedjes : on sait cåzer avou les djins ki sont di l’ ôte costé del Daegne. On sait aprinde des [[lingaedje]]s, u des [[pasmints d’ tins]] haitîs (muzike, danse). Adon, les parints ni dvrént nén tirer leus sûtifone d’ on plin côp ås djonnes, mins lzî aprinde d’ el bén eployî.<ref>[[Scoles di Bive]], do [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-10-20_Sicole_di_Bive.pdf do 20 d' octôbe 2026] p. 3.</ref> === Pocwè les laidadjisses sont i pus coixhes ? === Po les rafoircis gaméns et gamenes, li sorraloyaedje est pus riscant ki po les pus grandès djins, paski li [[schoice cervelrece]] n' est nén co pår diswalpé. C' est cisse pårteye la do cervea ki permete a ene djin di s' kidure «a môde di djin». Dabôrd ki li [[vî cervea]], avou ses [[voyes al dopamene]], rote comifåt. C' est les pårteyes do cervea la k' nexhe li plaijhi, et les decidaedjes sins tuzer.<ref>{{fr}} Caroline Depuydt, ''Réseaux sociaux, doit-on s'inquiéter pour nos ados ?, Partenamut magazine, l° 179 (waeyén-tins 2026) p. 22-23.</ref> == Po les grandès djins == S' i passèt dipus d' troes eures divant les waitroûles, foû d' leu-z ovraedje, on sait dire k' i sont e dandjî d' sorraloyaedje. Li sorraloyaedje pout moenner a on [[broûlaedje totoute]]. <center><gallery> PhonesWhilstWalking.jpg|sol voye Urban bicycle 47.JPG|tot rôlant a velo Bicycle in The Hague 06.JPG|sifwaitmint 2023 - Women in Tech HMZ 5011 (53330464922).jpg|e-n on cåbaret </gallery></center> == Sourdants == [[Categoreye:Daegntoele]] [[Categoreye:Societé]] [[Categoreye:Maladeyes]] oqier1k8b2sgqtgdp4bpaoldvvb3u3t 427282 427281 2026-10-23T14:12:35Z Lucyin 16 427282 wikitext text/x-wiki [[Imådje:SZ 深圳 Shenzhen 福田 Futian 沙尾東村 ShaWeiCun 城中村 village 沙尾步行街 Shawei Pedestrian Street shop 味琪蒸飯 WeiQi Restaurant September 2025 N13P 05.jpg|thumb|onk å restorant djouwant avou deus sûtifones]] Li '''sorraloyaedje''', c' est cwand ene djin est rindowe après s' [[sûtifone]]<ref>udonbén so leu-z [[éndjole (infôrmatike)|éndjole]] ou so leu [[tåvlete]], mins l' uzaedje di ces deus deus ahesses la discrexhe todi dpus eneviè les sûtifones.</ref> et cmince a awè on drole di caractere cwand ele nel riwaite nén. == Cotoû == Enute, l’ [[Internete]] et sortot les [[rantoeles di soçnaedje]] purdèt ene grande plaece dins l’ veye des [[laidadjisse]]s. A pårti di 3 eures par djoû, on voet les prumîs risses loyîs å sorraloyaedje. A pårti d’ 7 eures, c’ est clairmint ene [[acdinance]]. E l’ Beldjike, 40 åcint des djins passèt dipus d’ troes eures so leu sûtifone.<ref>{{fr}} [https://www.rtbf.be/article/les-applications-sont-concues-pour-maximiser-le-temps-passe-en-ligne-60-des-belges-passent-plus-de-deux-heures-par-jour-devant-un-ecran-11691369 dit dins ene emission RTBF]</ref> Ki : ci n’ est nén djusse li nombe d’ eures ki conte po dire ki c’ e-st ene [[maladeye]], mins ossu les candjmints di caractere des djonnes. == Li sorraloyaedje-maladeye å ados == === Les senes po s' endè doter === On sait dire k' i gn a sorraloyaedje-maladeye po les [[dijhinnî]]s cwand : * il ont håsse d’ aler toltins vey ene sacwè so leu sûtifone. Ça pout aler disca 117 côps par djoû.<ref>{{fr}} [https://www.orange.be/fr/blog/temps-ecran-smartphone Inkete Orange Beldjike]</ref> Pask’ il ont sogne di rater ene novele so leu conte [[Fesbok]] u [[Mistagram]], u ene [[anonce di messaedje]] so leu [[emilreye]]. Adon, i rmontèt dins leu tchambe si catchî po-z aler sol Daegntoele. *i n’ savèt pus fé l’ diferince inte li çou k’ est impôrtant et çou ki n’ sieve a rén. Metans cwand i respondèt des biesses messaedjes a meynute meyzeure. U cweri après des notes d’ èn eval a 4 eures å matén. S’ i n’ ont pus leu telefone, s' il est distcherdjî, u ki l' raloyaedje est mwais, i sont pierdous et [[angoxhî]]s. * i s’ plindront d’ awè må les [[ouy]]s. * i sont toltins strindous et s’ sinti må dins s’ pea. Aprume les djonnetes ki vlèt awè on coir di mankin, et ki s’ comparèt ås ôtes so des waibes a pårt. Ça les moenne tot droet a des [[dizôrnances d' amagnî]]. * i n’ vinèt pus magnî. I n’ si savèt edoirmi. I n’ rexhèt pus po s’ pormoenner u fé do spôrt. Si on lzî dene on ptit ovraedje, i djhèt « dins 5 munutes », mins i nel fijhèt nén. <center><gallery> Young people in Hong Kong using smartphones whilst walking.png|tot rotant 軽食とガラケー 2010 (4868415523).jpg|tot magnant A young woman at the gym checks her mobile phone while surrounded by weights and fitness equipment.jpg|al djimlastike Campus_Day_CG_(423)_(52131461923).jpg|sbarêye, dins èn anfi, al fén do cours Djonnetes so sûtifone.jpg|zeles deus eshonne, ashiowes कार्यशाळेत मोबाईलवर संपादन प्रशिक्षण.jpg|zeles troes eshonne, dresseyes </gallery></center> === Pocwè les laidadjisses sont i pus coixhes ? === Po les rafoircis gaméns et gamenes, li sorraloyaedje est pus riscant ki po les pus grandès djins, paski li [[schoice cervelrece]] n' est nén co pår diswalpé. C' est cisse pårteye la do cervea ki permete a ene djin di s' kidure «a môde di djin». Dabôrd ki li [[vî cervea]], avou ses [[voyes al dopamene]], rote comifåt. C' est les pårteyes do cervea la k' nexhe li plaijhi, et les decidaedjes sins tuzer.<ref>{{fr}} Caroline Depuydt, ''Réseaux sociaux, doit-on s'inquiéter pour nos ados ?, Partenamut magazine, l° 179 (waeyén-tins 2026) p. 22-23.</ref> === Cwè les parints dvèt i fé ? === S’ i veyèt ki leu djonnea u leu djonnete a onk de ces senes la, les parints dvèt rawaitî l’ efant, et vey kibén d’ eures k’ i passe so s’ telefone. Ça n’ divreut nén esse pus di 2 a 3 eures par djoû. Les parints lzî savèt prinde leus sûtifone ene dimeye eure divant d’ aler coûtchî. Mågré ces risses la, les rantoeles di soçnaedjes ont ossu des avantaedjes : on sait cåzer avou les djins ki sont di l’ ôte costé del Daegne. On sait aprinde des [[lingaedje]]s, u des [[pasmints d’ tins]] haitîs (muzike, danse). Adon, les parints ni dvrént nén tirer leus sûtifone d’ on plin côp ås djonnes, mins lzî aprinde d’ el bén eployî.<ref>[[Scoles di Bive]], do [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-10-20_Sicole_di_Bive.pdf do 20 d' octôbe 2026] p. 3.</ref> == Po les grandès djins == S' i passèt dipus d' troes eures divant les waitroûles, foû d' leu-z ovraedje, on sait dire k' i sont e dandjî d' sorraloyaedje. Li sorraloyaedje pout moenner a on [[broûlaedje totoute]]. <center><gallery> PhonesWhilstWalking.jpg|sol voye Urban bicycle 47.JPG|tot rôlant a velo Bicycle in The Hague 06.JPG|sifwaitmint 2023 - Women in Tech HMZ 5011 (53330464922).jpg|e-n on cåbaret </gallery></center> == Sourdants == [[Categoreye:Daegntoele]] [[Categoreye:Societé]] [[Categoreye:Maladeyes]] pl3i9ur5oi7et3zx8zg463dcavkc9by 427285 427282 2026-10-23T14:33:36Z Lucyin 16 427285 wikitext text/x-wiki [[Imådje:SZ 深圳 Shenzhen 福田 Futian 沙尾東村 ShaWeiCun 城中村 village 沙尾步行街 Shawei Pedestrian Street shop 味琪蒸飯 WeiQi Restaurant September 2025 N13P 05.jpg|thumb|onk å restorant djouwant avou deus sûtifones]] Li '''sorraloyaedje''', c' est cwand ene djin est rindowe après s' [[sûtifone]]<ref>udonbén so leu-z [[éndjole (infôrmatike)|éndjole]] ou so leu [[tåvlete]], mins l' uzaedje di ces deus deus ahesses la discrexhe todi dpus eneviè les sûtifones.</ref> et cmince a awè on drole di caractere cwand ele nel riwaite nén. == Cotoû == Enute, l’ [[Internete]] et sortot les [[rantoeles di soçnaedje]] purdèt ene grande plaece dins l’ veye des [[laidadjisse]]s. A pårti di 3 eures par djoû, on voet les prumîs risses loyîs å sorraloyaedje. A pårti d’ 7 eures, c’ est clairmint ene [[acdinance]]. E l’ Beldjike, 40 åcint des djins passèt dipus d’ troes eures so leu sûtifone.<ref>{{fr}} [https://www.rtbf.be/article/les-applications-sont-concues-pour-maximiser-le-temps-passe-en-ligne-60-des-belges-passent-plus-de-deux-heures-par-jour-devant-un-ecran-11691369 dit dins ene emission RTBF]</ref> Ki : ci n’ est nén djusse li nombe d’ eures ki conte po dire ki c’ e-st ene [[maladeye]], mins ossu les candjmints di caractere des djonnes. == Li sorraloyaedje-maladeye å ados == === Les senes po s' endè doter === On sait dire k' i gn a sorraloyaedje-maladeye po les [[dijhinnî]]s cwand : * il ont håsse d’ aler toltins vey ene sacwè so leu sûtifone. Ça pout aler disca 117 côps par djoû.<ref>{{fr}} [https://www.orange.be/fr/blog/temps-ecran-smartphone Inkete Orange Beldjike]</ref> Pask’ il ont sogne di rater ene novele so leu conte [[Fesbok]] u [[Mistagram]], u ene [[anonce di messaedje]] so leu [[emilreye]]. Adon, i rmontèt dins leu tchambe si catchî po-z aler sol Daegntoele. *i n’ savèt pus fé l’ diferince inte li çou k’ est impôrtant et çou ki n’ sieve a rén. Metans cwand i respondèt des biesses messaedjes a meynute meyzeure. U cweri après des notes d’ èn eval a 4 eures å matén. S’ i n’ ont pus leu telefone, s' il est distcherdjî, u ki l' raloyaedje est mwais, i sont pierdous et [[angoxhî]]s. * i s’ plindront d’ awè må les [[ouy]]s. * i sont toltins strindous et s’ sinti må dins s’ pea. Aprume les djonnetes ki vlèt awè on coir di mankin, et ki s’ comparèt ås ôtes so des waibes a pårt. Ça les moenne tot droet a des [[dizôrnances d' amagnî]]. * i n’ vinèt pus magnî. I n’ si savèt edoirmi. I n’ rexhèt pus po s’ pormoenner u fé do spôrt. Si on lzî dene on ptit ovraedje, i djhèt « dins 5 munutes », mins i nel fijhèt nén. <center><gallery> Young people in Hong Kong using smartphones whilst walking.png|tot rotant 軽食とガラケー 2010 (4868415523).jpg|tot magnant A young woman at the gym checks her mobile phone while surrounded by weights and fitness equipment.jpg|al djimlastike Campus_Day_CG_(423)_(52131461923).jpg|sbarêye, dins èn anfi, al fén do cours Djonnetes so sûtifone.jpg|zeles deus eshonne, ashiowes कार्यशाळेत मोबाईलवर संपादन प्रशिक्षण.jpg|zeles troes eshonne, dresseyes </gallery></center> === Pocwè les laidadjisses sont i pus coixhes ? === Po les rafoircis gaméns et gamenes, li sorraloyaedje est pus riscant ki po les pus grandès djins, paski li [[schoice cervelrece]] n' est nén co pår diswalpé. C' est cisse pårteye la do cervea ki permete a ene djin di s' kidure «a môde di djin». Dabôrd ki li [[vî cervea]], avou ses [[voyes al dopamene]], rote comifåt. C' est les pårteyes do cervea la k' nexhe li plaijhi, et les decidaedjes sins tuzer.<ref>{{fr}} Caroline Depuydt, ''Réseaux sociaux, doit-on s'inquiéter pour nos ados ?, Partenamut magazine, l° 179 (waeyén-tins 2026) p. 22-23.</ref> === Cwè les parints dvèt i fé ? === S’ i veyèt ki leu djonnea u leu djonnete a onk de ces senes la, les parints dvèt rawaitî l’ efant, et vey kibén d’ eures k’ i passe so s’ telefone. Ça n’ divreut nén esse pus di 2 a 3 eures par djoû. Les parints lzî savèt prinde leus sûtifone ene dimeye eure divant d’ aler coûtchî. Mågré ces risses la, les rantoeles di soçnaedjes ont ossu des avantaedjes : on sait cåzer avou les djins ki sont di l’ ôte costé del Daegne. On sait aprinde des [[lingaedje]]s, u des [[pasmints d’ tins]] haitîs (muzike, danse). Adon, les parints ni dvrént nén tirer leus sûtifone d’ on plin côp ås djonnes, mins lzî aprinde d’ el bén eployî.<ref>[[Scoles di Bive]], do [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-10-20_Sicole_di_Bive.pdf do 20 d' octôbe 2026] p. 3.</ref> == Po les grandès djins == S' i passèt dipus d' troes eures divant les waitroûles, foû d' leu-z ovraedje, on sait dire k' i sont e dandjî d' sorraloyaedje. Li sorraloyaedje pout moenner a on [[broûlaedje totoute]]. <center><gallery> PhonesWhilstWalking.jpg|sol voye Urban bicycle 47.JPG|tot rôlant a velo Bicycle in The Hague 06.JPG|sifwaitmint 2023 - Women in Tech HMZ 5011 (53330464922).jpg|e-n on cåbaret </gallery></center> == Sourdants == {{Commonscat|Hyperconnectivity}} [[Categoreye:Daegntoele]] [[Categoreye:Societé]] [[Categoreye:Maladeyes]] o09j4tcyqnrgfemu0izrrdu5tdx8tiv 0 55362 427280 2026-10-23T13:32:47Z Lucyin 16 Redjiblaedje viè [[L'Acadèmîye dès FOYANS d' Cèrfontène (gazete)]] 427280 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[L'Acadèmîye dès FOYANS d' Cèrfontène (gazete)]] kfagqx7xa7561999q6i1brjxn4lye8r